২. চক্কৱত্তিসুত্তৱণ্ণনা

২২৩. দুতিযে ৰঞ্ঞো, ভিক্খৱে, চক্কৱত্তিস্সাতি এত্থ অত্তনো সিৰিসম্পত্তিযা ৰাজতি, চতূহি ৱা সঙ্গহৱত্থূহি লোকং ৰঞ্জেতীতি ৰাজা, তস্স ৰঞ্ঞো. ‘‘পৱত্ততু ভৱং চক্কৰতন’’ন্তি পুঞ্ঞানুভাৱেন অব্ভুগ্গতায ৱাচায চোদেন্তো চক্কং ৱত্তেতীতি চক্কৱত্তী, তস্স চক্কৱত্তিস্স. পাতুভাৱাতি পাতুভাৱেন. সত্তন্নন্তি গণনপৰিচ্ছেদো. ৰতনানন্তি পৰিচ্ছিন্নঅত্থদস্সনং. ৱচনত্থো পনেত্থ ৰতিজননট্ঠেন ৰতনং. অপিচ –

‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি.

চক্কৰতনস্স চ নিব্বত্তকালতো পট্ঠায অঞ্ঞং দেৱট্ঠানং নাম ন হোতি, সব্বেৱ গন্ধপুপ্ফাদীহি তস্সেৱ পূজঞ্চ অভিৱাদনাদীনি চ কৰোন্তীতি চিত্তীকতট্ঠেন ৰতনং. চক্কৰতনস্স চ ‘‘এত্তকং নাম ধনং অগ্ঘতী’’তি অগ্ঘো নত্থি, ইতি মহগ্ঘট্ঠেনাপি ৰতনং. চক্কৰতনঞ্চ অঞ্ঞেহি লোকে ৱিজ্জমানৰতনেহি অসদিসন্তি অতুলট্ঠেন ৰতনং. যস্মা পন যস্মিং কপ্পে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি, তস্মিংযেৱ চক্কৱত্তিনো, বুদ্ধা চ কদাচি কৰহচি উপ্পজ্জন্তি, তস্মা দুল্লভদস্সনট্ঠেন ৰতনং. তদেতং জাতিৰূপকুলইস্সৰিযাদীহি অনোমস্স উড়াৰসত্তস্সেৱ উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞস্সাতি অনোমসত্তপৰিভোগট্ঠেনাপি ৰতনং. যথা চ চক্কৰতনং, এৱং সেসানিপীতি. তেন ৱুত্তং –

‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি.

পাতুভাৱো হোতীতি নিব্বত্তি হোতি. তত্ৰাযং যোজনা – চক্কৱত্তিস্স পাতুভাৱা সত্তন্নং ৰতনানং পাতুভাৱোতি অযুত্তং. উপ্পন্নঞ্হি চক্কং ৱত্তেত্ৱা সো চক্কৱত্তী নাম হোতীতি নাযুত্তং. কস্মা? চক্কৱত্তননিযমাপেক্খতায. যো হি নিযমেন চক্কং ৱত্তেস্সতি, সো পটিসন্ধিতো পভুতি ‘‘চক্কৱত্তি পাতুভূতো’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি. লদ্ধনামস্স চ পুৰিসস্স মূলুপ্পত্তিৱচনতোপি যুত্তমেৱেতং. যো হি এস চক্কৱত্তীতি লদ্ধনামো সত্তৱিসেসো, তস্স পটিসন্ধিসঙ্খাতো পাতুভাৱোতি অযমেত্থ অত্থো. তস্স হি পাতুভাৱা ৰতনানি পাতুভৱন্তি. পাতুভূতেহি পন তেহি সদ্ধিং পৰিপক্কে পুঞ্ঞসম্ভাৰে সো সংযুজ্জতি, তদা লোকস্স তেসু পাতুভাৱচিত্তং উপ্পজ্জতি. বহুলৱচনতো চাপি যুত্তমেৱেতং. যদা হি লোকস্স তেসু পাতুভাৱসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, তদা একমেৱ পঠমং, পচ্ছা ইতৰানি ছ পাতুভৱন্তীতি বহুলৱচনতো চাপি এতং যুত্তং. পাতুভাৱস্স চ অত্থভেদতোপি যুত্তমেৱেতং. ন কেৱলঞ্হি পাতুভূতমেৱ পাতুভাৱো, পাতুভাৱযতীতি পাতুভাৱো. অযং পাতুভাৱস্স অত্থভেদো. যস্মা যো সো পুঞ্ঞসম্ভাৰো ৰাজানং চক্কৱত্তিং পটিসন্ধিৱসেন পাতুভাৱযতি, তস্মা ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স পাতুভাৱা. ন কেৱলঞ্হি চক্কৱত্তিযেৱ, ইমানি পন সত্ত ৰতনানিপি পাতুভৱন্তীতি অযমেত্থ অত্থো. যথেৱ হি সো পুঞ্ঞসম্ভাৰো ৰঞ্ঞো জনকহেতু, এৱং ৰতনানম্পি পৰিযাযেন উপনিস্সযহেতূতি যুত্তমেৱেতং ‘‘ৰঞ্ঞো, ভিক্খৱে, চক্কৱত্তিস্স পাতুভাৱা সত্তন্নং ৰতনানং পাতুভাৱো হোতী’’তি.

ইদানি তেসং ৰতনানং সৰূপৱসেন দস্সনত্থং কতমেসং সত্তন্নং চক্কৰতনস্সাতিআদিমাহ. তত্থ চক্কৰতনস্সাতিআদীসু অযং সঙ্খেপাধিপ্পাযো – দ্ৱিসহস্সদীপপৰিৱাৰানং চতুন্নং মহাদীপানং সিৰিৱিভৱং গহেত্ৱা দাতুং সমত্থস্স চক্কৰতনস্স পাতুভাৱো হোতি, তথা পুৰেভত্তমেৱ সাগৰপৰিযন্তং পথৱিং অনুপৰিযাযনসমত্থস্স ৱেহাসঙ্গমস্স হত্থিৰতনস্স, তাদিসস্সেৱ অস্সৰতনস্স, চতুৰঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকাৰে যোজনপ্পমাণং অন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা আলোকদস্সনসমত্থস্স মণিৰতনস্স, ছব্বিধং দোসং ৱিৱজ্জেত্ৱা মনাপচাৰিনো ইত্থিৰতনস্স, যোজনপ্পমাণে পদেসে অন্তোপথৱিগতানং নিধীনং দস্সনসমত্থস্স গহপতিৰতনস্স, অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তিত্ৱা সকলৰজ্জানুসাসনসমত্থস্স জেট্ঠপুত্তসঙ্খাতস্স পৰিণাযকৰতনস্স চ পাতুভাৱো হোতীতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰতো পন তেসং চক্কৰতনাদীনং পাতুভাৱৱিধানং মহাসুদস্সনাদীসু সুত্তেসু আগতমেৱ. অত্থোপিস্স তেসং ৱণ্ণনায সংৱণ্ণিতোযেৱ.

সতিসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনস্সাতিআদীসু সৰিক্খকতা এৱং ৱেদিতব্বা – যথেৱ হি চক্কৱত্তিনো চক্কৰতনং সব্বৰতনানং পুৰেচৰং, এৱং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং সব্বেসং চতুভূমকধম্মানং পুৰেচৰন্তি, পুৰেচৰণট্ঠেন চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো চক্কৰতনসদিসং হোতি. চক্কৱত্তিনো চ ৰতনেসু মহাকাযূপপন্নং অচ্চুগ্গতং ৱিপুলং মহন্তং হত্থিৰতনং, ইদম্পি ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং মহন্তং ধম্মকাযূপপন্নং অচ্চুগ্গতং ৱিপুলং মহন্তন্তি হত্থিৰতনসদিসং হোতি. চক্কৱত্তিনো অস্সৰতনং সীঘং লহু জৱং, ইদম্পি ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং সীঘং লহু জৱন্তি ইমায সীঘলহুজৱতায অস্সৰতনসদিসং হোতি. চক্কৱত্তিনো মণিৰতনং অন্ধকাৰং ৱিধমতি, আলোকং দস্সেতি, ইদম্পি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং তায একন্তকুসলত্তা কিলেসন্ধকাৰং ৱিধমতি, সহজাতপচ্চযাদিৱসেন ঞাণালোকং দস্সেতীতি ইমিনা অন্ধকাৰৱিধমনআলোকদস্সনভাৱেন মণিৰতনসদিসং হোতি.

চক্কৱত্তিনো ইত্থিৰতনং কাযচিত্তদৰথং পটিপস্সম্ভেতি, পৰিড়াহং ৱূপসমেতি. ইদম্পি পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং কাযচিত্তদৰথং পটিপস্সম্ভেতি, পৰিড়াহং ৱূপসমেতীতি ইত্থিৰতনসদিসং হোতি. চক্কৱত্তিনো গহপতিৰতনং ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে ধনদানেন ৱিক্খেপং পচ্ছিন্দিত্ৱা চিত্তং একগ্গং কৰোতি, ইদম্পি সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং যথিচ্ছিতাদিৱসেন অপ্পনং সম্পাদেতি, ৱিক্খেপং পচ্ছিন্দিত্ৱা চিত্তং একগ্গং কৰোতীতি গহপতিৰতনসদিসং হোতি. চক্কৱত্তিনো চ পৰিণাযকৰতনং সব্বত্থকিচ্চসম্পাদনেন অপ্পোস্সুক্কতং কৰোতি. ইদম্পি উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গৰতনং চিত্তুপ্পাদং লীনুদ্ধচ্চতো মোচেত্ৱা পযোগমজ্ঝত্তে ঠপযমানং অপ্পোস্সুক্কতং কৰোতীতি পৰিণাযকৰতনসদিসং হোতি. ইতি ইমস্মিং সুত্তে চতুভূমকো সব্বসঙ্গাহিকধম্মপৰিচ্ছেদো কথিতোতি ৱেদিতব্বো.