১. পব্বতৱগ্গো

১. হিমৱন্তসুত্তৱণ্ণনা

১৮২. বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তস্স পঠমে নাগাতি ইমেপি মহাসমুদ্দপিট্ঠে ঊমিঅন্তৰৱাসিনোৱ, ন ৱিমানট্ঠকনাগা. তেসং হিমৱন্তং নিস্সায কাযৱড্ঢনাদিসব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. বোজ্ঝঙ্গেতি এত্থ বোধিযা, বোধিস্স ৱা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. কিং ৱুত্তং হোতি? যা হি অযং ধম্মসামগ্গী, যায লোকিযলোকুত্তৰমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহন কামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৱেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৱানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অৰিযসাৱকো বুজ্ঝতীতি কত্ৱা বোধীতি ৱুচ্চতি. বুজ্ঝতীতি কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, নিব্বানমেৱ ৱা সচ্ছিকৰোতীতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’তি (সং. নি. ৫.৩৭৮; দী. নি. ৩.১৪৩). তস্সা ধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৱিয. যোপেস যথাৱুত্তপ্পকাৰায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৱা অৰিযসাৱকো বোধীতি ৱুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিয. তেনাহু অট্ঠকথাচৰিযা – ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি ৱা বোজ্ঝঙ্গা’’তি.

অপিচ ‘‘বোজ্ঝঙ্গাতি কেনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা? বোধায সংৱত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, অনুবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, পটিবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, সম্বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’ইচ্চাদিনা (পটি. ম. ২.১৭) পটিসম্ভিদানযেনাপি বোজ্ঝঙ্গত্থো ৱেদিতব্বো.

সতিসম্বোজ্ঝঙ্গন্তিআদীসু পন পসত্থো সুন্দৰো চ বোজ্ঝঙ্গোতি সম্বোজ্ঝঙ্গো. সতিযেৱ সম্বোজ্ঝঙ্গোতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, তং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গন্তি এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ভাৱেতীতি ৱড্ঢেতি, অত্তনো চিত্তসন্তানে পুনপ্পুনং জনেতি, অভিনিব্বত্তেতীতি অত্থো. ৱিৱেকনিস্সিতন্তিআদীনি কোসলসংযুত্তে ‘‘সম্মাদিট্ঠিং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তি এত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.

অযং পন ৱিসেসো – তত্থ তদঙ্গৱিৱেকনিস্সিতং, সমুচ্ছেদৱিৱেকনিস্সিতং, নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতন্তি, ৱিৱেকত্তযমেৱ ৱুত্তং, বোজ্ঝঙ্গভাৱনং পত্ৱা পন পঞ্চৱিধৱিৱেকনিস্সিতম্পি একে ৱণ্ণযন্তি. তে হি ন কেৱলং বলৱৱিপস্সনামগ্গফলক্খণেসু এৱ বোজ্ঝঙ্গে উদ্ধৰন্তি ৱিপস্সনাপাদক-কসিণজ্ঝান-আনাপানাসুভ-ব্ৰহ্মৱিহাৰজ্ঝানেসুপি উদ্ধৰন্তি, ন চ পটিসিদ্ধা অট্ঠকথাচৰিযেহি. তস্মা তেসং মতেন এতেসং ঝানানং পৱত্তিক্খণে কিচ্চতো এৱ ৱিক্খম্ভনৱিৱেকনিস্সিতং. যথা চ ৱিপস্সনাক্খণে ‘‘অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং পটিপস্সদ্ধিৱিৱেকনিস্সিতম্পি ভাৱেতীতি ৱত্তুং ৱট্টতি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.

২. কাযসুত্তৱণ্ণনা

১৮৩. দুতিযে আহাৰট্ঠিতিকোতি পচ্চযট্ঠিতিকো. আহাৰং পটিচ্চাতি পচ্চযং পটিচ্চ. সুভনিমিত্তন্তি সুভম্পি সুভনিমিত্তং, সুভস্স আৰম্মণম্পি সুভনিমিত্তং. অযোনিসোমনসিকাৰোতি অনুপাযমনসিকাৰো উপ্পথমনসিকাৰো অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি ৱা, দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি, অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি ৱা, অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি ৱা, মনসিকাৰো. তং তস্মিং সুভাৰম্মণে বহুলং পৱত্তযতো কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, সুভনিমিত্ত’’ন্তিআদি. এৱং সব্বনীৱৰণেসু যোজনা ৱেদিতব্বা.

পটিঘনিমিত্তন্তিআদীসু পন পটিঘোপি পটিঘনিমিত্তং পটিঘাৰম্মণম্পি. অৰতীতি উক্কণ্ঠিতা. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমা অৰতি? পন্তেসু ৱা সেনাসনেসু অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেসু ৱা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অৰতি অৰতিতা অনভিৰতি অনভিৰমনা উক্কণ্ঠিতা পৰিতস্সিতা, অযং ৱুচ্চতি অৰতী’’তি (ৱিভ. ৮৫৬).

তন্দীতি অতিসীতাদিপচ্চযা উপ্পন্নং আগন্তুককাযালসিযং. যস্মিং উপ্পন্নে ‘‘অতিসীতং অতিউণ্হং অতিচ্ছাতোস্মি অতিধাতোস্মি অতিদূৰমগ্গং গতোস্মী’’তি ৱদতি, যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘তত্থ কতমা তন্দি, যা তন্দী তন্দিযনা তন্দিমনকতা আলস্যং আলস্যাযনা আলস্যাযিতত্তং, অযং ৱুচ্চতি তন্দী’’তি (ৱিভ. ৮৫৭).

ৱিজম্ভিতাতি কিলেসৱসেন কাযৱিনমনা. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমা ৱিজম্ভিতা? যা কাযস্স জম্ভনা ৱিজম্ভনা আনমনা ৱিনমনা সন্নমনা পণমনা ব্যাধিযকং, অযং ৱুচ্চতি ৱিজম্ভিতা’’তি (ৱিভ. ৮৫৮).

ভত্তসম্মদোতি ভত্তপৰিড়াহো. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমো ভত্তসম্মদো? যা ভুত্তাৱিস্স ভত্তমুচ্ছা ভত্তকিলমথো ভত্তপৰিড়াহো কাযদুট্ঠুল্লং, অযং ৱুচ্চতি ভত্তসম্মদো’’তি (ৱিভ. ৮৫৯).

চেতসো চ লীনত্তন্তি চিত্তস্স লীযনাকাৰো, যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমং চেতসো লীনত্তং? যা চিত্তস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওলীযনা সল্লীযনা লীনং লীযনা লীযিতত্তং থিনং থিযনা থিযিতত্তং চিত্তস্স, ইদং ৱুচ্চতি চেতসো লীনত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৮৬০).

চেতসো অৱূপসমোতি যথা নাম ৱীতচ্চিকোপি অঙ্গাৰো নেৱ তাৱ সন্নিসীদতি পতাপং কৰোতিযেৱ, যথা চ পত্তপচনট্ঠানে নেৱ তাৱ সন্নিসীদতি পতাপং কৰোতিযেৱ, এৱং চিত্তস্স অৱূপসন্তাকাৰো, অত্থতো পনেতং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চমেৱ হোতি.

ৱিচিকিচ্ছট্ঠানীযা ধম্মাতি ৱিচিকিচ্ছায আৰম্মণধম্মা. অযোনিসোমনসিকাৰো সব্বত্থ ৱুত্তনযোৱ. এৱমেত্থ কামচ্ছন্দো ৱিচিকিচ্ছাতি ইমে দ্ৱে ধম্মা আৰম্মণেন কথিতা, ব্যাপাদো আৰম্মণেন চ উপনিস্সযেন চ, সেসা সহজাতেন চ উপনিস্সযেন চাতি.

সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মাতি সতিযা আৰম্মণধম্মা সত্ততিংস বোধিপক্খিযা চ নৱ লোকুত্তৰধম্মা চ. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰোতি তত্থ উপাযমনসিকাৰস্স পুনপ্পুনং কৰণং.

কুসলাকুসলা ধম্মাতিআদীসু কুসলাতি কোসল্লসম্ভূতা অনৱজ্জসুখৱিপাকা. অকুসলাতি অকোসল্লসম্ভূতা সাৱজ্জদুক্খৱিপাকা. সাৱজ্জাতি অকুসলা. অনৱজ্জাতি কুসলা. হীনপণীতকণ্হসুক্কেসুপি এসেৱ নযো. সপ্পটিভাগাতি কণ্হসুক্কাযেৱ. কণ্হা হি কণ্হৱিপাকদানতো, সুক্কা চ সুক্কৱিপাকদানতো সপ্পটিভাগা নাম, সদিসৱিপাককোট্ঠাসাতি অত্থো. পটিপক্খভূতস্স ৱা ভাগস্স অত্থিতায সপ্পটিভাগা. কণ্হানঞ্হি সুক্কা পটিপক্খভাগা, সুক্কানঞ্চ কণ্হা পটিপক্খভাগাতি এৱম্পি সপ্পটিভাগা. সপ্পটিবাহিতট্ঠেন ৱা সপ্পটিভাগা. অকুসলঞ্হি কুসলং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকং দেতি, কুসলঞ্চ অকুসলং পটিবাহিত্ৱাতি এৱম্পি কণ্হসুক্কা সপ্পটিভাগা.

আৰম্ভধাতূতি পঠমাৰম্ভৱীৰিযং. নিক্কমধাতূতি কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৱতৰং. পৰক্কমধাতূতি পৰং পৰং ঠানং অক্কমনতায ততোপি বলৱতৰন্তি তীহিপি পদেহি ৱীৰিযমেৱ কথিতং.

পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযাতি পীতিযা আৰম্মণধম্মা. কাযপস্সদ্ধীতি তিণ্ণং খন্ধানং দৰথপস্সদ্ধি. চিত্তপস্সদ্ধীতি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স দৰথপস্সদ্ধি. সমথনিমিত্তন্তি সমথোপি সমথনিমিত্তং, আৰম্মণম্পি. অব্যগ্গনিমিত্তন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং.

উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযাতি উপেক্খায আৰম্মণধম্মা, অত্থতো পন মজ্ঝত্তাকাৰো উপেক্খাট্ঠানীযা ধম্মোতি ৱেদিতব্বো. এৱমেত্থ সতিধম্মৱিচযউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গা আৰম্মণেন কথিতা, সেসা আৰম্মণেনপি উপনিস্সযেনপি.

৩. সীলসুত্তৱণ্ণনা

১৮৪. ততিযে সীলসম্পন্নাতি এত্থ খীণাসৱস্স লোকিযলোকুত্তৰসীলং কথিতং, তেন সম্পন্নাতি অত্থো. সমাধিপঞ্ঞাসুপি এসেৱ নযো. ৱিমুত্তি পন ফলৱিমুত্তিযেৱ. ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং পচ্চৱেক্খণঞাণং. এৱমেত্থ সীলাদযো তযো লোকিযলোকুত্তৰা, ৱিমুত্তি লোকুত্তৰাৱ, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং লোকিযমেৱ.

দস্সনম্পাহন্তি দস্সনম্পি অহং. তং পনেতং দস্সনং – চক্খুদস্সনং, ঞাণদস্সনন্তি দুৱিধং. তত্থ পসন্নেহি চক্খূহি অৰিযানং দস্সনং ওলোকনং চক্খুদস্সনং নাম. অৰিযেহি পন দিট্ঠস্স লক্খণস্স দস্সনং, পটিৱিদ্ধস্স চ পটিৱিজ্ঝনং ঝানেন ৱা ৱিপস্সনায ৱা মগ্গফলেহি ৱা ঞাণদস্সনং নাম. ইমস্মিং পনেত্থ চক্খুদস্সনং অধিপ্পেতং. অৰিযানঞ্হি পসন্নেহি চক্খূহি ওলোকনম্পি বহুকাৰমেৱ. সৱনন্তি ‘‘অসুকো নাম খীণাসৱো অসুকস্মিং নাম ৰট্ঠে ৱা জনপদে ৱা গামে ৱা নিগমে ৱা ৱিহাৰে ৱা লেণে ৱা ৱসতী’’তি কথেন্তানং সোতেন সৱনং, এতম্পি বহুকাৰমেৱ. উপসঙ্কমনন্তি ‘‘দানং ৱা দস্সামি, পঞ্হং ৱা পুচ্ছিস্সামি, ধম্মং ৱা সোস্সামি, সক্কাৰং ৱা কৰিস্সামী’’তি এৱৰূপেন চিত্তেন অৰিযানং উপসঙ্কমনং. পযিৰুপাসনন্তি পঞ্হাপযিৰুপাসনং. অৰিযানং গুণে সুত্ৱা তে উপসঙ্কমিত্ৱা নিমন্তেত্ৱা দানং দত্ৱা ‘‘কিং, ভন্তে, কুসল’’ন্তিআদিনা নযেন পঞ্হপুচ্ছনন্তি অত্থো.

অনুস্সতিন্তি ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানেসু নিসিন্নস্স ‘‘ইদানি অৰিযা লেণগুহমণ্ডপাদীসু ঝানৱিপস্সনামগ্গফলসুখেহি ৱীতিনামেন্তী’’তি অনুস্সৰণং. যো ৱা তেসং সন্তিকে ওৱাদো লদ্ধো হোতি, তং আৱজ্জিত্ৱা ‘‘ইমস্মিং ঠানে সীলং কথিতং, ইমস্মিং সমাধি, ইমস্মিং ৱিপস্সনা, ইমস্মিং মগ্গো, ইমস্মিং ফল’’ন্তি এৱং অনুস্সৰণং. অনুপব্বজ্জন্তি অৰিযেসু চিত্তং পসাদেত্ৱা ঘৰা নিক্খম্ম তেসং সন্তিকে পব্বজ্জং. অৰিযানঞ্হি সন্তিকে চিত্তং পসাদেত্ৱা তেসংযেৱ সন্তিকে পব্বজিত্ৱা তেসংযেৱ ওৱাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চৰতোপি পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জা নাম. অৰিযেসু পসাদেন অঞ্ঞত্থ পব্বজিত্ৱা অৰিযানং সন্তিকে ওৱাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চৰতো পব্বজ্জাপি অনুপব্বজ্জা নাম. অঞ্ঞেসু পন পসাদেন অঞ্ঞেসংযেৱ সন্তিকে পব্বজিত্ৱা অঞ্ঞেসংযেৱ ওৱাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চৰতো পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জা নাম ন হোতি.

এৱং পব্বজিতেসু পন মহাকস্সপত্থেৰস্স তাৱ অনুপব্বজ্জং পব্বজিতা সতসহস্সমত্তা অহেসুং, তথা থেৰস্সেৱ সদ্ধিৱিহাৰিকস্স চ চন্দগুত্তত্থেৰস্স, তস্সাপি সদ্ধিৱিহাৰিকস্স সূৰিযগুত্তত্থেৰস্স, তস্সাপি সদ্ধিৱিহাৰিকস্স অস্সগুত্তত্থেৰস্স, তস্সাপি সদ্ধিৱিহাৰিকস্স যোনকধম্মৰক্খিতত্থেৰস্স, তস্স পন সদ্ধিৱিহাৰিকো অসোকৰঞ্ঞো কনিট্ঠভাতা তিস্সত্থেৰো নাম অহোসি, তস্স অনুপব্বজ্জং পব্বজিতা অড্ঢতেয্যকোটিসঙ্খা অহেসুং. মহিন্দত্থেৰস্স অনুপব্বজিতানং গণনপৰিচ্ছেদো নত্থি. যাৱজ্জদিৱসা লঙ্কাদীপে সত্থৰি পসাদেন পব্বজন্তা মহিন্দত্থেৰস্সেৱ পব্বজ্জং অনুপব্বজন্তি নাম.

তং ধম্মন্তি তং তেসং ওৱাদানুসাসনীধম্মং. অনুস্সৰতীতি সৰতি. অনুৱিতক্কেতীতি ৱিতক্কাহতং কৰোতি. আৰদ্ধো হোতীতি পৰিপুণ্ণো হোতি. পৱিচিনতীতিআদি সব্বং তত্থ ঞাণচাৰৱসেনেৱ ৱুত্তং. অথ ৱা পৱিচিনতীতি তেসং তেসং ধম্মানং লক্খণং ৱিচিনতি. পৱিচৰতীতি তত্থ ঞাণং চৰাপেতি. পৰিৱীমংসমাপজ্জতীতি ৱীমংসনং ওলোকনং গৱেসনং আপজ্জতি.

সত্ত ফলা সত্তানিসংসাতি উভযম্পেতং অত্থতো একং. দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতীতি অৰহত্তং আৰাধেন্তো ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে আৰাধেতি, তঞ্চ খো পটিকচ্চ, অসম্পত্তেযেৱ মৰণকালেতি অত্থো. অথ মৰণকালেতি অথ মৰণস্স আসন্নকালে.

অন্তৰাপৰিনিব্বাযীতি যো আযুৱেমজ্ঝং অনতিক্কমিত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, সো তিৱিধো হোতি. কপ্পসহস্সাযুকেসু তাৱ অৱিহেসু নিব্বত্তিত্ৱা একো নিব্বত্তদিৱসেযেৱ অৰহত্তং পাপুণাতি. নো চে নিব্বত্তদিৱসে পাপুণাতি, পঠমস্স পন কপ্পসতস্স মত্থকে পাপুণাতি. অযমেকো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী. অপৰো এৱং অসক্কোন্তো দ্ৱিন্নং কপ্পসতানং মত্থকে পাপুণাতি, অযং দুতিযো. অপৰো এৱম্পি অসক্কোন্তো চতুন্নং কপ্পসতানং মত্থকে পাপুণাতি, অযং ততিযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী.

পঞ্চমং পন কপ্পসতং অতিক্কমিত্ৱা অৰহত্তং পত্তো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী নাম হোতি. অতপ্পাদীসুপি এসেৱ নযো. যত্থ কত্থচি উপ্পন্নো পন সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন অৰহত্তং পত্তো সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী নাম, অসঙ্খাৰেন অপ্পযোগেন পত্তো অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী নাম. অৱিহাদীসুপি নিব্বত্তো তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা উপৰূপৰি নিব্বত্তিত্ৱা অকনিট্ঠং পত্তো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম.

ইমস্মিং পন ঠানে অট্ঠচত্তাৰীস অনাগামিনো কথেতব্বা. অৱিহেসু হি তযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী, একো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী, একো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীতি পঞ্চ হোন্তি. তে অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো পঞ্চ, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো পঞ্চাতি দস হোন্তি, তথা অতপ্পাদীসু. অকনিট্ঠেসু পন উদ্ধংসোতো নত্থি, তস্মা তত্থ চত্তাৰো সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী, চত্তাৰো অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযীতি অট্ঠাতি এৱং অট্ঠচত্তালীস হোন্তি. তেসং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী সব্বজেট্ঠো চেৱ হোতি সব্বকনিট্ঠো চ. কথং? সো হি সোড়সকপ্পসহস্সাযুকত্তা আযুনা সব্বেসং জেট্ঠো, সব্বপচ্ছা অৰহত্তং পাপুণীতি সব্বেসং কনিট্ঠো. ইমস্মিং সুত্তে অপুব্বং অচৰিমং একচিত্তক্খণিকা নানালক্খণা অৰহত্তমগ্গস্স পুব্বভাগৱিপস্সনা বোজ্ঝঙ্গা কথিতা.

৪. ৱত্থসুত্তৱণ্ণনা

১৮৫. চতুত্থে সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে হোতীতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতি এৱং চে ময্হং হোতি. অপ্পমাণোতি মে হোতীতি অপ্পমাণোতি এৱং মে হোতি. সুসমাৰদ্ধোতি সুপৰিপুণ্ণো. তিট্ঠতীতি এত্থ অট্ঠহাকাৰেহি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি – উপ্পাদং অনাৱজ্জিতত্তা অনুপ্পাদং আৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি, পৱত্তং, অপ্পৱত্তং, নিমিত্তং, অনিমিত্তং সঙ্খাৰে অনাৱজ্জিতত্তা, ৱিসঙ্খাৰং আৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতীতি. ইমেহি অট্ঠহাকাৰেহি তিট্ঠতীতি থেৰো জানাতি, ৱুত্তাকাৰৱিপৰীতেহেৱ অট্ঠহাকাৰেহি চৱন্তং চৱতীতি পজানাতি. সেসবোজ্ঝঙ্গেসুপি এসেৱ নযো.

ইতি ইমস্মিং সুত্তে থেৰস্স ফলবোজ্ঝঙ্গা কথিতা. যদা হি থেৰো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সীসং কত্ৱা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, তদা ইতৰে ছ তদন্ৱযা হোন্তি. যদা ধম্মৱিচযাদীসু অঞ্ঞতৰং, তদাপি সেসা তদন্ৱযা হোন্তীতি এৱং ফলসমাপত্তিযং অত্তনো চিণ্ণৱসিতং দস্সেন্তো থেৰো ইমং সুত্তং কথেসীতি.

৫. ভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা

১৮৬. পঞ্চমে বোধায সংৱত্তন্তীতি বুজ্ঝনত্থায সংৱত্তন্তি. কিং বুজ্ঝনত্থায? মগ্গেন অসঙ্খতং নিব্বানং, পচ্চৱেক্খণায কতকিচ্চতং, মগ্গেন ৱা কিলেসনিদ্দাতো পবুজ্ঝনত্থায, ফলেন পবুজ্ঝনভাৱত্থাযাতিপি ৱুত্তং হোতি. তেনেৱেত্থ নিব্বানসচ্ছিকিৰিযা কিলেসপহানপচ্চৱেক্খণাতি সব্বং দস্সিতং.

৬-৭. কুণ্ডলিযসুত্তাদিৱণ্ণনা

১৮৭-১৮৮. ছট্ঠে আৰামনিস্সযীতি আৰামং নিস্সায ৱসনভাৱেন আৰামনিস্সযী. পৰিসাৱচৰোতি পৰিসায অৱচৰো. পৰিসং নাম বালাপি, পণ্ডিতাপি ওসৰন্তি, যো পন পৰপ্পৱাদং মদ্দিত্ৱা অত্তনো ৱাদং দীপেতুং সক্কোতি, অযং পৰিসাৱচৰো নাম. আৰামেন আৰামন্তি আৰামেনেৱ আৰামং অনুচঙ্কমামি, ন বাহিৰেনাতি অত্থো. উয্যানেন উয্যানন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. অঞ্ঞেন ৱা আৰামেন পৱিসিত্ৱা অঞ্ঞং আৰামং, অঞ্ঞেন উয্যানেন অঞ্ঞং উয্যানন্তি অযমেত্থ অত্থো. ইতিৱাদপ্পমোক্খানিসংসন্তি ‘‘এৱং পুচ্ছা হোতি, এৱং ৱিস্সজ্জনং, এৱং গহণং, এৱং নিব্বেঠন’’ন্তি ইমিনা নযেন ইতিৱাদো হোতি ইতিৱাদপ্পমোক্খোতি এতং আনিসংসং. উপাৰম্ভানিসংসন্তি ‘‘অযং পুচ্ছায দোসো, অযং ৱিস্সজ্জনে’’তি এৱং ৱাদদোসানিসংসং.

কথং ভাৱিতো চ, কুণ্ডলিয, ইন্দ্ৰিযসংৱৰোতি সত্থা ‘‘এত্তকং ঠানং পৰিব্বাজকেন পুচ্ছিতং, ইদানি পুচ্ছিতুং ন সক্কোতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘ন তাৱ অযং দেসনা যথানুসন্ধিং গতা. ইদানি নং যথানুসন্ধিং পাপেস্সামী’’তি সযমেৱ পুচ্ছন্তো ইমং দেসনং আৰভি. তত্থ মনাপং নাভিজ্ঝতীতি ইট্ঠাৰম্মণং নাভিজ্ঝাযতি. নাভিহংসতীতি ন সামিসায তুট্ঠিযা অভিহংসতি. তস্স ঠিতো চ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তন্তি তস্স নামকাযো চ চিত্তঞ্চ গোচৰজ্ঝত্তে ঠিতং হোতি. সুসণ্ঠিতন্তি কম্মট্ঠানৱসেন সুট্ঠু সণ্ঠিতং. সুৱিমুত্তন্তি কম্মট্ঠানৱিমুত্তিযা সুৱিমুত্তং. অমনাপন্তি অনিট্ঠাৰম্মণং. ন মঙ্কু হোতীতি তস্মিং ন মঙ্কু হোতি. অপ্পতিট্ঠিতচিত্তোতি কিলেসৱসেন অট্ঠিতচিত্তো. অদীনমানসোতি দোমনস্সৱসেন অদীনচিত্তো. অব্যাপন্নচেতসোতি দোসৱসেন অপূতিচিত্তো.

এৱং ভাৱিতো খো, কুণ্ডলিয, ইন্দ্ৰিযসংৱৰো এৱং বহুলীকতো তীণি সুচৰিতানি পৰিপূৰেতীতি এত্থ এৱং সুচৰিতপূৰণং ৱেদিতব্বং – ইমেসু তাৱ ছসু দ্ৱাৰেসু অট্ঠাৰস দুচ্চৰিতানি হোন্তি. কথং? চক্খুদ্ৱাৰে তাৱ ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচোপেত্ৱা তস্মিং আৰম্মণে লোভং উপ্পাদেন্তস্স মনোদুচ্চৰিতং হোতি. লোভসহগতেন চিত্তেন ‘‘অহো ৱতিদং ইট্ঠং কন্তং মনাপ’’ন্তি ভণন্তস্স ৱচীদুচ্চৰিতং, তদেৱ হত্থেন পৰামসন্তস্স কাযদুচ্চৰিতং. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো.

অযং পন ৱিসেসো – সোতদ্ৱাৰস্মিঞ্হি সদ্দাৰম্মণস্স ৱত্থুভূতং সঙ্খপণৱাদিতূৰিযভণ্ডং অনামাসং আমসন্তস্স, ঘানদ্ৱাৰে গন্ধাৰম্মণস্স ৱত্থুভূতং গন্ধমালাদিং, জিৱ্হাদ্ৱাৰে ৰসাৰম্মণস্স ৱত্থুভূতং মচ্ছমংসাদিং, কাযদ্ৱাৰে ফোট্ঠব্বাৰম্মণস্স ৱত্থুভূতং ৱত্থতূলকপাৱাৰাদিং, মনোদ্ৱাৰে পঞ্ঞত্তিৱসেন ধম্মাৰম্মণভূতং সপ্পিতেলমধুফাণিতাদিং আমসন্তস্স কাযদুচ্চৰিতং ৱেদিতব্বং. সঙ্খেপতো পনেত্থ ছসু দ্ৱাৰেসু কাযৱীতিক্কমো কাযদুচ্চৰিতং, ৱচীৱীতিক্কমো ৱচীদুচ্চৰিতং, মনোৱীতিক্কমো মনোদুচ্চৰিতন্তি তীণেৱ দুচ্চৰিতানি হোন্তি.

অযং পন ভিক্খু অত্তনো ভাৱনাপটিসঙ্খানে ঠিতো ইমানি দুচ্চৰিতানি সুচৰিতং কত্ৱা ৱিপৰিণামেতি. কথং? চক্খুদ্ৱাৰে তাৱ ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচালেত্ৱা ৰূপাৰম্মণং ৱিপস্সনং পট্ঠাপযতো মনোসুচৰিতং হোতি, ৱিপস্সনাসহগতেন চিত্তেন খযধম্মং ৱযধম্মন্তি ভণন্তস্স ৱচীসুচৰিতং, ‘‘অনামাসভণ্ডং এত’’ন্তি অনামসন্তস্স কাযসুচৰিতং. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. এৱং ইমানি ৱিত্থাৰতো অট্ঠাৰস সুচৰিতানি হোন্তি. সঙ্খেপতো পনেত্থাপি ছসু দ্ৱাৰেসু কাযসংৱৰো কাযসুচৰিতং, ৱচীসংৱৰো ৱচীসুচৰিতং, মনোসংৱৰো মনোসুচৰিতন্তি তীণেৱ সুচৰিতানি হোন্তি. এৱং ইন্দ্ৰিযসংৱৰো তীণি সুচৰিতানি পৰিপূৰেতীতি ৱেদিতব্বো. এত্তাৱতা সীলানুৰক্খিতং ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলং কথিতং.

কাযদুচ্চৰিতং পহাযাতিআদীসু তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং, চতুব্বিধং ৱচীদুচ্চৰিতং, তিৱিধং মনোদুচ্চৰিতং. তস্স পটিপক্খৱসেন কাযসুচৰিতাদীনি ৱেদিতব্বানি. এত্তাৱতা কাযসংৱৰৱচীসংৱৰেহি পাতিমোক্খসীলং, মনোসংৱৰেন তীণি সীলানীতি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং কথিতং হোতি. সকলে পন ইমস্মিং সুত্তে সুচৰিতমূলকা সতিপট্ঠানা লোকুত্তৰমিস্সকা, সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং মূলভূতা সতিপট্ঠানা পুব্বভাগা, তেপি সতিপট্ঠানমূলকা বোজ্ঝঙ্গা পুব্বভাগাৱ. ৱিজ্জাৱিমুত্তিমূলকা পন লোকুত্তৰাৱ কথিতাতি ৱেদিতব্বা. সত্তমং উত্তানমেৱ.

৮. উপৱানসুত্তৱণ্ণনা

১৮৯. অট্ঠমে পচ্চত্তন্তি অত্তনাৱ. যোনিসোমনসিকাৰাতি যোনিসো মনসিকাৰেন. আৰব্ভমানোৱাতি কুৰুমানোযেৱ. সুৱিমুত্তন্তি কম্মট্ঠানৱিমুত্তিযা সুট্ঠু ৱিমুত্তং. অট্ঠিংকত্ৱাতি অত্থং কৰিত্ৱা, অত্থিকো হুত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি.

৯. পঠমউপ্পন্নসুত্তৱণ্ণনা

১৯০. নৱমে নাঞ্ঞত্ৰ তথাগতস্স পাতুভাৱাতি তথাগতস্স পাতুভাৱং ৱিনা ন অঞ্ঞস্মিং কালে উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো.

১০. দুতিযউপ্পন্নসুত্তৱণ্ণনা

১৯১. দসমে নাঞ্ঞত্ৰ সুগতৱিনযাতি সুগতোৱাদং ৱিনা ন উপ্পজ্জন্তীতি.

পব্বতৱগ্গো.