৪. পঠমদাৰুক্খন্ধোপমসুত্তৱণ্ণনা
২৪১. চতুত্থে অদ্দসাতি গঙ্গাতীৰে পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসিন্নো অদ্দস. ৱুয্হমানন্তি চতুৰস্সং তচ্ছেত্ৱা পব্বতন্তৰে ঠপিতং ৱাতাতপেন সুপৰিসুক্খং পাৱুস্সকে মেঘে ৱস্সন্তে উদকেন উপ্লৱিত্ৱা অনুপুব্বেন গঙ্গায নদিযা সোতে পতিতং তেন সোতেন ৱুয্হমানং. ভিক্খূ আমন্তেসীতি ‘‘ইমিনা দাৰুক্খন্ধেন সদিসং কত্ৱা মম সাসনে সদ্ধাপব্বজিতং কুলপুত্তং দস্সেস্সামী’’তি ধম্মং দেসেতুকামতায আমন্তেসি. অমুং মহন্তং দাৰুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৱুয্হমানন্তি ইদং পন অট্ঠদোসৱিমুত্তত্তা সোতপটিপন্নস্স দাৰুক্খন্ধস্স অপৰে সমুদ্দপত্তিযা অন্তৰাযকৰে অট্ঠ দোসে দস্সেতুং আৰভি.
তত্ৰস্স এৱং অট্ঠদোসৱিমুত্ততা ৱেদিতব্বা – একো হি গঙ্গায নদিযা অৱিদূৰে পব্বততলে জাতো নানাৱল্লীহি পলিৱেঠিতো পণ্ডুপলাসতং আপজ্জিত্ৱা উপচিকাদীহি খজ্জমানো তস্মিংযেৱ ঠানে অপণ্ণত্তিকভাৱং গচ্ছতি, অযং দাৰুক্খন্ধো গঙ্গং ওতৰিত্ৱা ৱঙ্কট্ঠানেসু ৱিলাসমানো সাগৰং পত্ৱা মণিৱণ্ণে ঊমিপিট্ঠে সোভিতুং ন লভতি.
অপৰো গঙ্গাতীৰে বহিমূলো অন্তোসাখো হুত্ৱা জাতো, অযং কিঞ্চাপি কালেন কালং ওলম্বিনীহি সাখাহি উদকং ফুসতি, বহিমূলত্তা পন গঙ্গং ওতৰিত্ৱা ৱঙ্কট্ঠানেসু ৱিলাসমানো সাগৰং পত্ৱা মণিৱণ্ণে ঊমিপিট্ঠে সোভিতুং ন লভতি.
অপৰো মজ্ঝে গঙ্গায জাতো, দড়্হমূলেন পন সুপ্পতিট্ঠিতো, বহি চস্স গতা ৱঙ্কসাখা নানাৱল্লীহি আবদ্ধা, অযম্পি দড়্হমূলত্তা বহিদ্ধা ৱল্লীহি আবদ্ধত্তা চ গঙ্গং ওতৰিত্ৱা…পে… সোভিতুং ন লভতি.
অপৰো পতিতট্ঠানেযেৱ ৱালিকায ওত্থটো পূতিভাৱং আপজ্জতি, অযম্পি গঙ্গং ওতৰিত্ৱা…পে… ন লভতি.
অপৰো দ্ৱিন্নং পাসাণানং অন্তৰে জাতত্তা, সুনিখাতো ৱিয নিচ্চলো ঠিতো, আগতাগতং উদকং দ্ৱিধা ফালেতি, অযং পাসাণন্তৰে সুট্ঠু পতিট্ঠিতত্তা গঙ্গং ওতৰিত্ৱা…পে… ন লভতি.
অপৰো অব্ভোকাসট্ঠানে নভং পূৰেত্ৱা ৱল্লীহি আবদ্ধো ঠিতো. একং দ্ৱে সংৱচ্ছৰে অতিক্কমিত্ৱা আগতে মহোঘে সকিং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তেমেতি, অযম্পি নভং পূৰেত্ৱা ঠিততায চেৱ একস্স ৱা দ্ৱিন্নং ৱা সংৱচ্ছৰানং অচ্চযেন সকিং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তেমনতায চ গঙ্গং ওতৰিত্ৱা…পে… ন লভতি.
অপৰোপি মজ্ঝে গঙ্গায দীপকে জাতো মুদুক্খন্ধসাখো ওঘে আগতে অনুসোতং নিপজ্জিত্ৱা, উদকে গতে সীসং উক্খিপিত্ৱা, নচ্চন্তো ৱিয তিট্ঠতি. যস্সত্থায সাগৰো গঙ্গং এৱং ৱিয ৱদতি, ‘‘ভোতি গঙ্গে ত্ৱং ময্হং চন্দনসাৰসলড়সাৰাদীনি নানাদাৰূনি আহৰসি, দাৰুক্খন্ধং পন নাহৰসী’’তি. সুলভো এস, দেৱ, পুনৱাৰে জানিস্সামীতি. পুনৱাৰে তম্বৱণ্ণেন উদকেন আলিঙ্গমানা ৱিয আগচ্ছতি. সোপি তথেৱ অনুসোতং নিপজ্জিত্ৱা, উদকে গতে সীসং উক্খিপিত্ৱা, নচ্চন্তো ৱিয তিট্ঠতি. অযং অত্তনো মুদুতায গঙ্গং ওতৰিত্ৱা…পে… ন লভতি.
অপৰো গঙ্গায নদিযা তিৰিযং পতিতো ৱালিকায ওত্থৰিতো অন্তৰসেতু ৱিয বহূনং পচ্চযো জাতো, উভোসু তীৰেসু ৱেড়ুনড়কৰঞ্জককুধাদযো উপ্লৱিত্ৱা তত্থেৱ লগ্গন্তি. তথা নানাৱিধা গচ্ছা ৱুয্হমানা ভিন্নমুসলভিন্নসুপ্পঅহিকুক্কুৰহত্থিঅস্সাদিকুণপানিপি তত্থেৱ লগ্গন্তি. মহাগঙ্গাপি নং আসজ্জ ভিজ্জিত্ৱা দ্ৱিধা গচ্ছতি, মচ্ছকচ্ছপকুম্ভীলমকৰাদযোপি তত্থেৱ ৱাসং কপ্পেন্তি. অযম্পি তিৰিযং পতিত্ৱা মহাজনস্স পচ্চযত্তকতভাৱেন গঙ্গং ওতৰিত্ৱা ৱঙ্কট্ঠানেসু ৱিলাসমানো সাগৰং পত্ৱা মণিৱণ্ণে ঊমিপিট্ঠে সোভিতুং ন লভতি.
ইতি ভগৱা ইমেহি অট্ঠহি দোসেহি ৱিমুত্তত্তা সোতপটিপন্নস্স দাৰুক্খন্ধস্স অপৰে সমুদ্দপত্তিযা অন্তৰাযকৰে অট্ঠ দোসে দস্সেতুং অমুং মহন্তং দাৰুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৱুয্হমানন্তিআদিমাহ. তত্থ ন থলে উস্সীদিস্সতীতি থলং নাভিৰুহিস্সতি. ন মনুস্সগ্গাহো গহেস্সতীতি ‘‘মহা ৱতাযং দাৰুক্খন্ধো’’তি দিস্ৱা, উড়ুম্পেন তৰমানা গন্ত্ৱা, গোপানসীআদীনং অত্থায মনুস্সা ন গণ্হিস্সন্তি. ন অমনুস্সগ্গাহো গহেস্সতীতি ‘‘মহগ্ঘো অযং চন্দনসাৰো, ৱিমানদ্ৱাৰে নং ঠপেস্সামা’’তি মঞ্ঞমানা ন অমনুস্সা গণ্হিস্সন্তি.
এৱমেৱ খোতি এত্থ সদ্ধিং বাহিৰেহি অট্ঠহি দোসেহি এৱং ওপম্মসংসন্দনং ৱেদিতব্বং – গঙ্গায অৱিদূৰে পব্বততলে জাতো তত্থেৱ উপচিকাদীহি খজ্জমানো অপণ্ণত্তিকভাৱং গতদাৰুক্খন্ধো ৱিয হি ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকায মিচ্ছাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ৱেদিতব্বো. অযঞ্হি সাসনস্স দূৰীভূতত্তা অৰিযমগ্গং ওৰুয্হ সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগৰং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
গঙ্গাতীৰে বহিমূলো অন্তোসাখো হুত্ৱা জাতো ৱিয অচ্ছিন্নগিহিবন্ধনো সমণকুটিম্বিকপুগ্গলো দট্ঠব্বো. অযঞ্হি ‘‘চিত্তং নামেতং অনিবদ্ধং, ‘সমণোম্হী’তি ৱদন্তোৱ গিহী হোতি, ‘গিহীম্হী’তি ৱদন্তোৱ সমণো হোতি. কো জানিস্সতি, কিং ভৱিস্সতী’’তি? মহল্লককালে পব্বজন্তোপি গিহিবন্ধনং ন ৱিস্সজ্জেতি. মহল্লকপব্বজিতানঞ্চ সম্পত্তি নাম নত্থি. তস্স সচে চীৱৰং পাপুণাতি, অন্তচ্ছিন্নকং ৱা জিণ্ণদুব্বণ্ণং ৱা পাপুণাতি. সেনাসনম্পি ৱিহাৰপচ্চন্তে পণ্ণসালা ৱা মণ্ডপো ৱা পাপুণাতি. পিণ্ডায চৰন্তেনাপি পুত্তনত্তকানং দাৰকানং পচ্ছতো চৰিতব্বং হোতি, পৰিযন্তে নিসীদিতব্বং হোতি. তেন সো দুক্খী দুম্মনো অস্সূনি মুঞ্চন্তো, ‘‘অত্থি মে কুলসন্তকং ধনং, কপ্পতি নু খো তং খাদন্তেন জীৱিতু’’ন্তি চিন্তেত্ৱা একং ৱিনযধৰং পুচ্ছতি – ‘‘কিং, ভন্তে আচৰিয, অত্তনো সন্তকং ৱিচাৰেত্ৱা খাদিতুং কপ্পতি, নো কপ্পতী’’তি? ‘‘নত্থেত্থ দোসো, কপ্পতেত’’ন্তি. সো অত্তনো ভজমানকে কতিপযে দুব্বচে দুৰাচাৰে ভিক্খূ গহেত্ৱা, সাযন্হসমযে অন্তোগামং গন্ত্ৱা, গামমজ্ঝে ঠিতো গামিকে পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘অম্হাকং পযোগতো উট্ঠিতং আযং কস্স দেথা’’তি আহ. ভন্তে, তুম্হে পব্বজিতা, মযং কস্স দস্সামাতি? কিং পব্বজিতানং অত্তনো সন্তকং ন ৱট্টতীতি? কুদ্দাল-পিটকং গহেত্ৱা, খেত্তমৰিযাদবন্ধনাদীনি কৰোন্তো নানাপ্পকাৰং পুব্বণ্ণাপৰণ্ণঞ্চেৱ ফলাফলে চ সঙ্গণ্হিত্ৱা, হেমন্তগিম্হৱস্সানেসু যং যং ইচ্ছতি, তং তং পচাপেত্ৱা খাদন্তো সমণকুটুম্বিকো হুত্ৱা জীৱতি. কেৱলমস্স পঞ্চচূড়কেন দাৰকেন সদ্ধিং পাদপৰিচাৰিকাৱ একা নত্থি. অযং পুগ্গলো কিঞ্চাপি ওলম্বিনীহি সাখাহি উদকং ফুসমানো অন্তোসাখো ৰুক্খো ৱিয চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণাদীসু ভিক্খূনং কাযসামগ্গিং দেতি, গিহিবন্ধনস্স পন অচ্ছিন্নতায বহিমূলত্তা অৰিযমগ্গং ওতৰিত্ৱা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগৰং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
গঙ্গায মজ্ঝে জাতো বহিদ্ধা ৱল্লীহি আবদ্ধৱঙ্কসাখা ৱিয সঙ্ঘসন্তকং নিস্সায জীৱমানো ভিন্নাজীৱপুগ্গলো দট্ঠব্বো. একচ্চো গিহিবন্ধনং পহায পব্বজন্তোপি সাৰুপ্পট্ঠানে পব্বজ্জং ন লভতি. পব্বজ্জা হি নামেসা পটিসন্ধিগ্গহণসদিসা. যথা মনুস্সা যত্থ পটিসন্ধিং গণ্হন্তি, তেসংযেৱ কুলানং আচাৰং সিক্খন্তি, এৱং ভিক্খূপি যেসং সন্তিকে পব্বজন্তি, তেসংযেৱ আচাৰং গণ্হন্তি. তস্মা একচ্চো অসাৰুপ্পট্ঠানে পব্বজিত্ৱা ওৱাদানুসাসনীউদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীহি পৰিবাহিৰো হুত্ৱা পাতোৱ মুণ্ডঘটং গহেত্ৱা উদকতিত্থং গচ্ছতি, আচৰিযুপজ্ঝাযানং ভত্তত্থায খন্ধে পত্তং কত্ৱা ভত্তসালং গচ্ছতি, দুব্বচসামণেৰেহি সদ্ধিং নানাকীড়ং কীড়তি, আৰামিকদাৰকেহি সংসট্ঠো ৱিহৰতি.
সো দহৰভিক্খুকালে অত্তনো অনুৰূপেহি দহৰভিক্খূহি চেৱ আৰামিকেহি চ সদ্ধিং সঙ্ঘভোগং গন্ত্ৱা, ‘‘অযং খীণাসৱেহি অসুকৰঞ্ঞো সন্তিকা পটিগ্গহিতসঙ্ঘভোগো, তুম্হে সঙ্ঘস্স ইদঞ্চিদঞ্চ ন দেথ, ন হি তুম্হাকং পৱত্তিং সুত্ৱা ৰাজা ৱা ৰাজমহামত্তা ৱা অত্তমনা ভৱিস্সন্তি, এথ দানি ইদঞ্চিদঞ্চ কৰোথা’’তি কুদ্দাল-পিটকানি গাহাপেত্ৱা হেট্ঠা তড়াকমাতিকাসু কত্তব্বকিচ্চানি কাৰাপেত্ৱা বহুং পুব্বণ্ণাপৰণ্ণং ৱিহাৰং পৱেসেত্ৱা আৰামিকেহি অত্তনো উপকাৰভাৱং সঙ্ঘস্স আৰোচাপেতি. সঙ্ঘো ‘‘অযং দহৰো বহূপকাৰো, ইমস্স সতং ৱা দ্ৱিসতং ৱা দেথা’’তি দাপেতি. ইতি সো ইতো চিতো চ সঙ্ঘসন্তকেনেৱ ৱড্ঢন্তো বহিদ্ধা একৱীসতিৱিধাহি অনেসনাহি বদ্ধো অৰিযমগ্গং ওতৰিত্ৱা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগৰং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
পতিতট্ঠানেযেৱ ৱালিকায ওত্থৰিত্ৱা পূতিভাৱং আপাদিতৰুক্খো ৱিয আলসিযমহগ্ঘসো ৱেদিতব্বো. এৱৰূপঞ্হি পুগ্গলং আমিসচক্খুং পচ্চযলোলং ৱিস্সট্ঠআচৰিযুপজ্ঝাযৱত্তং উদ্দেসপৰিপুচ্ছাযোনিসোমনসিকাৰৱজ্জিতং সন্ধায পঞ্চ নীৱৰণানি অত্থতো এৱং ৱদন্তি – ‘‘ভো, কস্স সন্তিকং গচ্ছামা’’তি? অথ থিনমিদ্ধং উট্ঠায এৱমাহ – ‘‘কিং ন পস্সথ? এসো অসুকৱিহাৰৱাসী কুসীতপুগ্গলো অসুকং নাম গামং গন্ত্ৱা যাগুমত্থকে যাগুং, পূৱমত্থকে পূৱং, ভত্তমত্থকে ভত্তং অজ্ঝোহৰিত্ৱা ৱিহাৰং আগম্ম ৱিস্সট্ঠসব্বৱত্তো উদ্দেসাদিৱিৰহিতো মঞ্চং উপগচ্ছন্তো ময্হং ওকাসং কৰোতী’’তি.
ততো কামচ্ছন্দনীৱৰণং উট্ঠাযাহ – ‘‘ভো, তৱ ওকাসে কতে ময্হং কতোৱ হোতি, ইদানেৱ সো নিদ্দাযিত্ৱা কিলেসানুৰঞ্জিতোৱ পবুজ্ঝিত্ৱা কামৱিতক্কং ৱিতক্কেস্সতী’’তি. ততো ব্যাপাদনীৱৰণং উট্ঠাযাহ – ‘‘তুম্হাকং ওকাসে কতে ময্হং কতোৱ হোতি. ইদানেৱ নিদ্দাযিত্ৱা ৱুট্ঠিতো ‘ৱত্তপটিৱত্তং কৰোহী’তি ৱুচ্চমানো, ‘ভো, ইমে অত্তনো কম্মং অকত্ৱা অম্হেসু ব্যাৱটা’তি নানপ্পকাৰং ফৰুসৱচনং ৱদন্তো অক্খীনি নীহৰিত্ৱা ৱিচৰিস্সতী’’তি. ততো উদ্ধচ্চনীৱৰণং উট্ঠাযাহ – ‘‘তুম্হাকং ওকাসে কতে ময্হং কতোৱ হোতি, কুসীতো নাম ৱাতাহতো অগ্গিক্খন্ধো ৱিয উদ্ধতো হোতী’’তি. অথ কুকুচ্চনীৱৰণং উট্ঠাযাহ – ‘‘তুম্হাকং ওকাসে কতে ময্হং কতোৱ হোতি, কুসীতো নাম কুক্কুচ্চপকতোৱ হোতি, অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞং কপ্পিযে চ অকপ্পিযসঞ্ঞং উপ্পাদেতী’’তি. অথ ৱিচিকিচ্ছানীৱৰণং উট্ঠাযাহ – ‘‘তুম্হাকং ওকাসে কতে ময্হং কতোৱ হোতি. এৱৰূপো হি অট্ঠসু ঠানেসু মহাৱিচিকিচ্ছং উপ্পাদেসী’’তি. এৱং আলসিযমহগ্ঘসং পঞ্চ নীৱৰণানি চণ্ডসুনখাদযো ৱিয সিঙ্গচ্ছিন্নং জৰগ্গৱং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা গণ্হন্তি. সোপি অৰিযমগ্গসোতং ওতৰিত্ৱা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগৰং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
দ্ৱিন্নং পাসাণানং অন্তৰে নিখাতমূলাকাৰেন ঠিতৰুক্খো ৱিয দিট্ঠিং উপ্পাদেত্ৱা ঠিতো দিট্ঠিগতিকো ৱেদিতব্বো. সো হি ‘‘অৰূপভৱে ৰূপং অত্থি, অসঞ্ঞীভৱে চিত্তং পৱত্ততি, বহুচিত্তক্খণিকো লোকুত্তৰমগ্গো, অনুসযো চিত্তৱিপ্পযুত্তো, তে চ সত্তা সন্ধাৱন্তি সংসৰন্তী’’তি ৱদন্তো অৰিট্ঠো ৱিয কণ্টকসামণেৰো ৱিয চ ৱিচৰতি. পিসুণৱাচো পন হোতি, উপজ্ঝাযাদযো সদ্ধিৱিহাৰিকাদীহি ভিন্দন্তো ৱিচৰতি. সোপি অৰিযমগ্গসোতং ওতৰিত্ৱা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগৰং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
অব্ভোকাসে নভং পূৰেত্ৱা ৱল্লীহি আবদ্ধো ঠিতো একং দ্ৱে সংৱচ্ছৰে অতিক্কমিত্ৱা আগতে মহোঘে সকিং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তেমনৰুক্খো ৱিয মহল্লককালে পব্বজিত্ৱা পচ্চন্তে ৱসমানো দুল্লভসঙ্ঘদস্সনো চেৱ দুল্লভধম্মস্সৱনো চ পুগ্গলো ৱেদিতব্বো. একচ্চো হি ৱুড্ঢকালে পব্বজিতো কতিপাহেন উপসম্পদং লভিত্ৱা পঞ্চৱস্সকালে পাতিমোক্খং পগুণং কত্ৱা দসৱস্সকালে ৱিনযধৰত্থেৰস্স সন্তিকে ৱিনযকথাকালে মৰিচং ৱা হৰীতকখণ্ডং ৱা মুখে ঠপেত্ৱা বীজনেন মুখং পিধায নিদ্দাযন্তো নিসীদিত্ৱা লেসকপ্পেন কতৱিনযো নাম হুত্ৱা পত্তচীৱৰং আদায পচ্চন্তং গচ্ছতি. তত্ৰ নং মনুস্সা সক্কৰিত্ৱা ভিক্খুদস্সনস্স দুল্লভতায ‘‘ইধেৱ, ভন্তে, ৱসথা’’তি ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা পুপ্ফূপগফলূপগৰুক্খে ৰোপেত্ৱা তত্থ ৱাসেন্তি.
অথ মহাৱিহাৰসদিসৱিহাৰা বহুস্সুতা ভিক্খূ, ‘‘জনপদে চীৱৰৰজনাদীনি কত্ৱা আগমিস্সামা’’তি তত্থ গচ্ছন্তি. সো তে দিস্ৱা, হট্ঠতুট্ঠো ৱত্তপটিৱত্তং কত্ৱা, পুনদিৱসে আদায ভিক্খাচাৰগামং পৱিসিত্ৱা, ‘‘অসুকো থেৰো সুত্তন্তিকো, অসুকো অভিধম্মিকো, অসুকো ৱিনযধৰো, অসুকো তেপিটকো, এৱৰূপে থেৰে কদা লভিস্সথ, ধম্মসৱনং কাৰেথা’’তি ৱদতি. উপাসকা ‘‘ধম্মস্সৱনং কাৰেস্সামা’’তি ৱিহাৰমগ্গং সোধেত্ৱা, সপ্পিতেলাদীনি আদায, মহাথেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ধম্মস্সৱনং কাৰেস্সাম, ধম্মকথিকানং ৱিচাৰেথা’’তি ৱত্ৱা পুনদিৱসে আগন্ত্ৱা ধম্মং সুণন্তি.
নেৱাসিকত্থেৰো আগন্তুকানং পত্তচীৱৰানি পটিসামেন্তো অন্তোগব্ভেযেৱ দিৱসভাগং ৱীতিনামেতি. দিৱাকথিকো উট্ঠিতো সৰভাণকো ঘটেন উদকং ৱমেন্তো ৱিয সৰভাণং ভণিত্ৱা উট্ঠিতো, তম্পি সো ন জানাতি. ৰত্তিকথিকো সাগৰং খোভেন্তো ৱিয ৰত্তিং কথেত্ৱা উট্ঠিতো, তম্পি সো ন জানাতি. পচ্চূসকথিকো কথেত্ৱা উট্ঠাসি, তম্পি সো ন জানাতি. পাতোৱ পন উট্ঠায মুখং ধোৱিত্ৱা, থেৰানং পত্তচীৱৰানি উপনামেত্ৱা, ভিক্খাচাৰং উপগচ্ছন্তো মহাথেৰং আহ – ‘‘ভন্তে, দিৱাকথিকো কতৰং জাতকং নাম কথেসি, সৰভাণকো কতৰং সুত্তং নাম ভণি, ৰত্তিকথিকো কতৰং ধম্মকথং নাম কথেসি, পচ্চূসকথিকো কতৰং জাতকং নাম কথেসি, খন্ধা নাম কতি, ধাতুযো নাম কতি, আযতনা নাম কতী’’তি. এৱৰূপো একং দ্ৱে সংৱচ্ছৰানি অতিক্কমিত্ৱা ভিক্খুদস্সনঞ্চেৱ ধম্মস্সৱনঞ্চ লভন্তোপি ওঘে আগতে উদকেন সকিং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তেমিতৰুক্খসদিসো হোতি. সো এৱং সঙ্ঘদস্সনতো চ ধম্মস্সৱনতো চ পটিক্কম্ম দূৰে ৱসন্তো অৰিযমগ্গং ওতৰিত্ৱা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগৰং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
মজ্ঝে গঙ্গায দীপকে জাতো মুদুৰুক্খো ৱিয মধুৰস্সৰভাণকপুগ্গলো ৱেদিতব্বো. সো হি অভিঞ্ঞাতানি অভিঞ্ঞাতানি ৱেস্সন্তৰাদীনি জাতকানি উগ্গণ্হিত্ৱা, দুল্লভভিক্খুদস্সনং পচ্চন্তং গন্ত্ৱা, তত্থ ধম্মকথায পসাদিতহদযেন জনেন উপট্ঠিযমানো অত্তানং উদ্দিস্স কতে সম্পন্নপুপ্ফফলৰুক্খে নন্দনৱনাভিৰামে ৱিহাৰে ৱসতি. অথস্স ভাৰহাৰভিক্খূ তং পৱত্তিং সুত্ৱা, ‘‘অসুকো কিৰ এৱং উপট্ঠাকেসু পটিবদ্ধচিত্তো ৱিহৰতি. পণ্ডিতো ভিক্খু পটিবলো বুদ্ধৱচনং ৱা উগ্গণ্হিতুং, কম্মট্ঠানং ৱা মনসিকাতুং, আনেত্ৱা তেন সদ্ধিং অসুকত্থেৰস্স সন্তিকে ধম্মং উগ্গণ্হিস্সাম, অসুকত্থেৰস্স সন্তিকে কম্মট্ঠান’’ন্তি তত্থ গচ্ছন্তি.
সো তেসং ৱত্তং কত্ৱা সাযন্হসমযং ৱিহাৰচাৰিকং নিক্খন্তেহি তেহি ‘‘ইমং, আৱুসো, চেতিযং তযা কাৰিত’’ন্তি পুট্ঠো, ‘‘আম, ভন্তে’’তি ৱদতি. ‘‘অযং বোধি, অযং মণ্ডপো, ইদং উপোসথাগাৰং, এসা অগ্গিসালা, অযং চঙ্কমো তযা কাৰিতো. ইমে ৰুক্খে ৰোপাপেত্ৱা তযা নন্দনৱনাভিৰামো ৱিহাৰো কাৰিতো’’তি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি, ৱদতি.
সো সাযং থেৰুপট্ঠানং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পুচ্ছতি – ‘‘কস্মা, ভন্তে, আগতত্থা’’তি? ‘‘আৱুসো, তং আদায গন্ত্ৱা, অসুকত্থেৰস্স সন্তিকে ধম্মং উগ্গণ্হিত্ৱা, অসুকত্থেৰস্স সন্তিকে কম্মট্ঠানং, অসুকস্মিং নাম অৰঞ্ঞে সমগ্গা সমণধম্মং কৰিস্সামাতি ইমিনা কাৰণেন আগতম্হা’’তি. সাধু, ভন্তে, তুম্হে নাম ময্হং অত্থায আগতা, অহম্পি চিৰনিৱাসেন ইধ উক্কণ্ঠিতো গচ্ছামি, পত্তচীৱৰং গণ্হামি, ভন্তেতি. আৱুসো, সামণেৰদহৰা মগ্গকিলন্তা, অজ্জ ৱসিত্ৱা স্ৱে পচ্ছাভত্তং গমিস্সামাতি. সাধু, ভন্তেতি পুনদিৱসে তেহি সদ্ধিং পিণ্ডায পৱিসতি. গামৱাসিনো ‘‘অম্হাকং অয্যো বহূ আগন্তুকে ভিক্খূ গহেত্ৱা আগতো’’তি আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৱা যাগুং পাযেত্ৱা সুখনিসিন্নকথং সুত্ৱা ভত্তং অদংসু. থেৰা ‘‘ত্ৱং, আৱুসো, অনুমোদনং কত্ৱা নিক্খম, মযং উদকফাসুকট্ঠানে ভত্তকিচ্চং কৰিস্সামা’’তি নিক্খন্তা.
গামৱাসিনো অনুমোদনং সুত্ৱা পুচ্ছিংসু, ‘‘কুতো, ভন্তে, থেৰা আগতা’’তি? এতে অম্হাকং আচৰিযুপজ্ঝাযা সমানুপজ্ঝাযা সন্দিট্ঠা সম্ভত্তাতি. কস্মা আগতাতি? মং গহেত্ৱা গন্তুকামতাযাতি. তুম্হে পন গন্তুকামাতি? আমাৱুসোতি. কিং ৱদেথ, ভন্তে, অম্হেহি কস্স উপোসথাগাৰং কাৰিতং, কস্স ভোজনসালা, কস্স অগ্গিসালাদযো কাৰিতা, মযং মঙ্গলামঙ্গলেসু কস্স সন্তিকং গমিস্সামাতি? মহাউপাসিকাযোপি তত্থেৱ নিসীদিত্ৱা অস্সূনি পৱত্তযিংসু. দহৰো ‘‘তুম্হেসু এৱং দুক্খিতেসু অহং গন্ত্ৱা কিং কৰিস্সামি? থেৰে উয্যোজেস্সামী’’তি ৱিহাৰং গতো.
থেৰাপি কতভত্তকিচ্চা পত্তচীৱৰানি গহেত্ৱা নিসিন্না তং দিস্ৱাৱ, ‘‘কিং, আৱুসো, চিৰাযসি, দিৱা হোতি, গচ্ছামা’’তি আহংসু. আম, ভন্তে, তুম্হে সুখিতা, অসুকগেহস্স ইট্ঠকামূলং ঠিতসণ্ঠানেনেৱ ঠিতং, অসুকগেহাদীনং চিত্তকম্মমূলাদীনি অত্থি, গতস্সাপি মে চিত্তৱিক্খেপো ভৱিস্সতি, তুম্হে পুৰতো গন্ত্ৱা অসুকৱিহাৰে চীৱৰধোৱনৰজনাদীনি কৰোথ, অহং তত্থ সম্পাপুণিস্সামীতি. তে তস্স ওসক্কিতুকামতং ঞত্ৱা ত্ৱং পচ্ছা আগচ্ছেয্যাসীতি পক্কমিংসু.
সো থেৰে অনুগন্ত্ৱা নিৱত্তো ৱিহাৰমেৱ আগন্ত্ৱা ভোজনসালাদীনি ওলোকেন্তো ৱিহাৰং ৰামণেয্যকং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘সাধু ৱতম্হি ন গতো. সচে অগমিস্সং, কোচি, দেৱ, ধম্মকথিকো আগন্ত্ৱা, সব্বেসং মনং ভিন্দিত্ৱা, ৱিহাৰং অত্তনো নিকাযসন্তকং কৰেয্য, অথ মযা পচ্ছা আগন্ত্ৱা এতস্স পচ্ছতো লদ্ধপিণ্ডং ভুঞ্জন্তেন চৰিতব্বং ভৱিস্সতী’’তি.
সো অপৰেন সমযেন সুণাতি, ‘‘তে কিৰ ভিক্খূ গতট্ঠানে একনিকাযদ্ৱেনিকাযএকপিটকদ্ৱেপিটকাদিৱসেন বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা অট্ঠকথাচৰিযা জাতা ৱিনযধৰা জাতা সতপৰিৱাৰাপি সহস্সপৰিৱাৰাপি চৰন্তি. যে পনেত্থ সমণধম্মং কাতুং গতা, তে ঘটেন্তা ৱাযমন্তা সোতাপন্না জাতা, সকদাগামিনো অনাগামিনো অৰহন্তো জাতা, মহাসক্কাৰেন পৰিনিব্বুতা’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘সচে অহম্পি অগমিস্সং, ময্হম্পেসা সম্পত্তি অভৱিস্স, ইমং পন ঠানং মুঞ্চিতুং অসক্কোন্তো অতিৱিয পৰিহীনম্হী’’তি. অযং পুগ্গলো অত্তনো মুদুতায তং ঠানং অমুঞ্চন্তো অৰিযমগ্গং ওতৰিত্ৱা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগৰং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
গঙ্গায নদিযা তিৰিযং পতিত্ৱা, ৱালিকায ওত্থটভাৱেন অন্তৰসেতু ৱিয হুত্ৱা, বহূনং পচ্চযো জাতৰুক্খো ৱিয ৰথৱিনীতমহাঅৰিযৱংসচন্দোপমাদিপটিপদাসু অঞ্ঞতৰং পটিপদং উগ্গহেত্ৱা ঠিতো ওলীনৱুত্তিকো পুগ্গলো ৱেদিতব্বো. সো হি তং পটিপত্তিনিস্সিতং ধম্মং উগ্গহেত্ৱা পকতিযা মঞ্জুস্সৰো চিত্তলপব্বতাদিসদিসং মহন্তং ঠানং গন্ত্ৱা চেতিযঙ্গণৱত্তাদীনি কৰোতি. অথ নং ধম্মস্সৱনগ্গং পত্তং আগন্তুকা দহৰা ‘‘ধম্মং কথেহী’’তি ৱদন্তি. সো সম্মা উগ্গহিতং ধম্মং পটিপদং দীপেত্ৱা কথেতি. অথস্স পংসুকূলিকপিণ্ডপাতিকাদযো সব্বে থেৰনৱমজ্ঝিমা ভিক্খূ ‘‘অহো সপ্পুৰিসো’’তি অত্তমনা ভৱন্তি.
সো কস্সচি নিদানমত্তং, কস্সচি উপড্ঢগাথং, কস্সচি গাথং উপট্ঠাপেন্তো অযপট্টকেন আবন্ধন্তো ৱিয দহৰসামণেৰে সঙ্গণ্হিত্ৱা মহাথেৰে উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অযং পোৰাণকৱিহাৰো অত্থি, এত্থ কোচি তত্ৰুপ্পাদো’’তি?, পুচ্ছতি. থেৰা – ‘‘কিং ৱদেসি, আৱুসো, চতুৱীসতি কৰীসসহস্সানি তত্ৰুপ্পাদো’’তি. ভন্তে, তুম্হে এৱং ৱদেথ, উদ্ধনে পন অগ্গিপি ন জলতীতি. আৱুসো, মহাৱিহাৰৱাসীহি লদ্ধা নাম এৱমেৱ নস্সন্তি, ন কোচি সণ্ঠপেতীতি. ভন্তে, পোৰাণকৰাজূহি দিন্নং খীণাসৱেহি পটিগ্গহিতং কস্মা এতে নাসেন্তীতি? আৱুসো, তাদিসেন ধম্মকথিকেন সক্কা ভৱেয্য লদ্ধুন্তি. ভন্তে, মা এৱং ৱদেথ, অম্হে পটিপত্তিদীপকধম্মকথিকা নাম, তুম্হে মং ‘‘সঙ্ঘকুটুম্বিকো ৱিহাৰুপট্ঠাকো’’তি মঞ্ঞমানা কাতুকামাতি. কিং নু খো, আৱুসো, অকপ্পিযমেতং, তুম্হাদিসেহি পন কথিতে অম্হাকং উপ্পজ্জেয্যাতি? তেন হি, ভন্তে, আৰামিকেসু আগতেসু অম্হাকং ভাৰং কৰোথ, একং কপ্পিযদ্ৱাৰং কথেস্সামাতি.
সো পাতোৱ গন্ত্ৱা, সন্নিপাতসালাযং ঠত্ৱা, আৰামিকেসু আগতেসু ‘‘উপাসকা অসুকখেত্তে ভাগো কুহিং, অসুকখেত্তে কহাপণং কুহি’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা, অঞ্ঞস্স খেত্তং গহেত্ৱা, অঞ্ঞস্স দেতি. এৱং অনুক্কমেন তং তং পটিসেধেন্তো তস্স তস্স দেন্তো তথা অকাসি, যথা যাগুহত্থা পূৱহত্থা ভত্তহত্থা তেলমধুফাণিতঘতাদিহত্থা চ অত্তনোৱ সন্তিকং আগচ্ছন্তি. সকলৱিহাৰো এককোলাহলো হোতি, পেসলা ভিক্খূ নিব্বিজ্জ অপক্কমিংসু.
সোপি আচৰিযুপজ্ঝাযেহি ৱিস্সট্ঠকানং বহূনং দুব্বচপুগ্গলানং উপজ্ঝং দেন্তো ৱিহাৰং পূৰেতি. আগন্তুকা ভিক্খূ ৱিহাৰদ্ৱাৰে ঠত্ৱাৱ ‘‘ৱিহাৰে কে ৱসন্তী’’তি, পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘এৱৰূপা নাম ভিক্খূ’’তি সুত্ৱা বাহিৰেনেৱ পক্কমন্তি. অযং পুগ্গলো সাসনে তিৰিযং নিপন্নতায মহাজনস্স পচ্চযভাৱং উপগতো অৰিযমগ্গং ওতৰিত্ৱা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগৰং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
ভগৱন্তং এতদৱোচাতি ‘‘নিব্বানপব্ভাৰা’’তি পদেন ওসাপিতং ধম্মদেসনং ঞত্ৱা অনুসন্ধিকুসলতায এতং ‘‘কিং নু খো, ভন্তে’’তিআদিৱচনং অৱোচ. তথাগতোপি হি ইমিস্সং পৰিসতি নিসিন্নো ‘‘অনুসন্ধিকুসলো ভিক্খু অত্থি, সো মং পঞ্হং পুচ্ছিস্সতী’’তি তস্সেৱ ওকাসকৰণত্থায ইমস্মিং ঠানে দেসনং নিট্ঠাপেসি.
ইদানি ওৰিমং তীৰন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তেসু অজ্ঝত্তিকাযতনাদীসু এৱং উপগমনানুপগমনাদীনি ৱেদিতব্বানি. ‘‘ময্হং চক্খু-পসন্নং, অহং অপ্পমত্তকম্পি ৰূপাৰম্মণং পটিৱিজ্ঝিতুং সক্কোমী’’তি এতং নিস্সায চক্খুং অস্সাদেন্তোপি তিমিৰকৱাতাদীহি উপহতপসাদো ‘‘অমনাপং ময্হং চক্খু, মহন্তম্পি ৰূপাৰম্মণং ৱিভাৱেতুং ন সক্কোমী’’তি দোমনস্সং আপজ্জন্তোপি চক্খাযতনং উপগচ্ছতি নাম. অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি তিণ্ণং লক্খণানং ৱসেন ৱিপস্সন্তো পন ন উপগচ্ছতি নাম. সোতাদীসুপি এসেৱ নযো.
মনাযতনে পন ‘‘মনাপং ৱত মে মনো, কিঞ্চি ৱামতো অগ্গহেত্ৱা সব্বং দক্খিণতোৱ গণ্হাতী’’তি ৱা ‘‘মনেন মে চিন্তিতচিন্তিতস্স অলাভো নাম নত্থী’’তি ৱা এৱং অস্সাদেন্তোপি, ‘‘দুচিন্তিতচিন্তিতস্স মে মনো অপ্পদক্খিণগ্গাহী’’তি এৱং দোমনস্সং উপ্পাদেন্তোপি মনাযতনং উপগচ্ছতি নাম. ইট্ঠে পন ৰূপে ৰাগং, অনিট্ঠে পটিঘং উপ্পাদেন্তো ৰূপাযতনং উপগচ্ছতি নাম. সদ্দাযতনাদীসুপি এসেৱ নযো.
নন্দীৰাগস্সেতং অধিৱচনন্তি যথা হি মজ্ঝে সংসীদিত্ৱা থলং পত্তং দাৰুক্খন্ধং সণ্হথূলৱালিকা পিদহতি, সো পুন সীসং উক্খিপিতুং ন সক্কোতি, এৱং নন্দীৰাগেন আবদ্ধো পুগ্গলো চতূসু মহাঅপাযেসু পতিতো মহাদুক্খেন পিধীযতি, সো অনেকেহিপি ৱস্সসহস্সেহি পুন সীসং উক্খিপিতুং ন সক্কোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘নন্দীৰাগস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি.
অস্মিমানস্সেতং অধিৱচনন্তি যথা হি থলে আৰুড়্হো দাৰুক্খন্ধো হেট্ঠা গঙ্গোদকেন চেৱ উপৰি ৱস্সেন চ তেমেন্তো অনুক্কমেন সেৱালপৰিযোনদ্ধো ‘‘পাসাণো নু খো এস খাণুকো’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি, এৱমেৱ অস্মিমানেন উন্নতো পুগ্গলো পংসুকূলিকট্ঠানে পংসুকূলিকো হোতি, ধম্মকথিকট্ঠানে ধম্মকথিকো, ভণ্ডনকাৰকট্ঠানে ভণ্ডনকাৰকো, ৱেজ্জট্ঠানে ৱেজ্জো, পিসুণট্ঠানে পিসুণো. সো নানপ্পকাৰং অনেসনং আপজ্জন্তো তাহি তাহি আপত্তীহি পলিৱেঠিতো ‘‘অত্থি নু খো অস্স অব্ভন্তৰে কিঞ্চি সীলং, উদাহু নত্থী’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অস্মিমানস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি.
পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচনন্তি যথা হি আৱট্টে পতিতদাৰুখন্ধো অন্তোযেৱ পাসাণাদীসু আহতসমব্ভাহতো ভিজ্জিত্ৱা চুণ্ণৱিচুণ্ণং হোতি, এৱং পঞ্চকামগুণাৱট্টে পতিতপুগ্গলো চতূসু অপাযেসু কম্মকাৰণখুপ্পিপাসাদিদুক্খেহি আহতসমব্ভাহতো দীঘৰত্তং চুণ্ণৱিচুণ্ণতং আপজ্জতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচন’’ন্তি.
দুস্সীলোতি নিস্সীলো. পাপধম্মোতি লামকধম্মো. অসুচীতি ন সুচি. সঙ্কস্সৰসমাচাৰোতি ‘‘ইমস্স মঞ্ঞে ইমস্স মঞ্ঞে ইদং কম্ম’’ন্তি এৱং পৰেহি সঙ্কায সৰিতব্বসমাচাৰো. সঙ্কায ৱা পৰেসং সমাচাৰং সৰতীতিপি সঙ্কস্সৰসমাচাৰো. তস্স হি দ্ৱে তযো জনে কথেন্তে দিস্ৱা, ‘‘মম দোসং মঞ্ঞে কথেন্তী’’তি তেসং সমাচাৰং সঙ্কস্সৰতি ধাৱতীতি সঙ্কস্সৰসমাচাৰো.
সমণপটিঞ্ঞোতি সলাকগ্গহণাদীসু ‘‘কিত্তকা ৱিহাৰে সমণা’’তি গণনায আৰদ্ধায ‘‘অহম্পি সমণো, অহম্পি সমণো’’তি পটিঞ্ঞং দেতি, সলাকগ্গহণাদীনি কৰোতি. ব্ৰহ্মচাৰিপটিঞ্ঞোতি উপোসথপৱাৰণাদীসু ‘‘অহম্পি ব্ৰহ্মচাৰী’’তি পটিঞ্ঞায তানি কম্মানি পৱিসতি. অন্তোপূতীতি ৱক্কহদযাদীসু অপূতিকস্সপি গুণানং পূতিভাৱেন, অন্তোপূতি. অৱস্সুতোতি ৰাগেন তিন্তো. কসম্বুজাতোতি ৰাগাদীহি কিলেসেহি কচৱৰজাতো.
এতদৱোচাতি গোগণং গঙ্গাতীৰাভিমুখং কত্ৱা পৰিসপৰিযন্তে ঠিতো আদিতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা, ‘‘সত্থা ওৰিমতীৰাদীনং অনুপগচ্ছন্তাদিৱসেন সক্কা পটিপত্তিং পূৰেতুন্তি ৱদতি. যদি এৱং পূৰেতুং সক্কা, অহং পব্বজিত্ৱা পূৰেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা এতং ‘‘অহং খো, ভন্তে’’তিআদিৱচনং অৱোচ.
ৱচ্ছগিদ্ধিনিযোতি ৱচ্ছেসু সস্নেহা থনেহি খীৰং পগ্ঘৰন্তেহি ৱচ্ছকস্নেহেন সযমেৱ গমিস্সন্তীতি. নিয্যাতেহেৱাতি নিয্যাতেহিযেৱ. গাৱীসু হি অনিয্যাতিতাসু গোসামিকা আগন্ত্ৱা, ‘‘একা গাৱী ন দিস্সতি, একো গোণো, একো ৱচ্ছকো ন দিস্সতী’’তি তুয্হং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো ৱিচৰিস্সন্তি, ইতি তে অফাসুকং ভৱিস্সতি. পব্বজ্জা চ নামেসা সইণস্স ন ৰুহতি, অণণা পব্বজ্জা চ বুদ্ধাদীহি সংৱণ্ণিতাতি দস্সনত্থং এৱমাহ. নিয্যাতাতি নিয্যাতিতা. ইমস্মিং সুত্তে ৱট্টৱিৱট্টং কথিতং.