১. সড়াযতনসংযুত্তং

১. অনিচ্চৱগ্গো

১. অজ্ঝত্তানিচ্চসুত্তৱণ্ণনা

১. সড়াযতনৱগ্গস্স পঠমে চক্খুন্তি দ্ৱে চক্খূনি – ঞাণচক্খু চেৱ মংসচক্খু চ. তত্থ ঞাণচক্খু পঞ্চৱিধং – বুদ্ধচক্খু, ধম্মচক্খু, সমন্তচক্খু, দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খূতি. তেসু বুদ্ধচক্খু নাম আসযানুসযঞাণঞ্চেৱ ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণঞ্চ, যং – ‘‘বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো’’তি (মহাৱ. ৯; ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৮) আগতং. ধম্মচক্খু নাম হেট্ঠিমা তযো মগ্গা তীণি চ ফলানি, যং – ‘‘ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি (মহাৱ. ১৬; ম. নি. ২.৩৯৫) আগতং. সমন্তচক্খু নাম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, যং – ‘‘পাসাদমাৰুয্হ সমন্তচক্খূ’’তি (মহাৱ. ৮; ম. নি. ১.২৮২; ২.৩৩৮) আগতং. দিব্বচক্খু নাম আলোকফৰণেন উপ্পন্নং ঞাণং, যং – ‘‘দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেনা’’তি (পাৰা. ১৩; ম. নি. ২.৩৪১) আগতং. পঞ্ঞাচক্খু নাম চতুসচ্চপৰিচ্ছেদকঞাণং, যং – ‘‘চক্খুং উদপাদী’’তি (স. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৫) আগতং.

মংসচক্খুপি দুৱিধং – সসম্ভাৰচক্খু, পসাদচক্খূতি. তেসু য্ৱাযং অক্খিকূপকে অক্খিপটলেহি পৰিৱাৰিতো মংসপিণ্ডো, যত্থ চতস্সো ধাতুযো ৱণ্ণগন্ধৰসোজা সম্ভৱো জীৱিতং ভাৱো চক্খুপসাদো কাযপসাদোতি সঙ্খেপতো তেৰস সম্ভাৰা হোন্তি. ৱিত্থাৰতো পন চতস্সো ধাতুযো ৱণ্ণগন্ধৰসোজা সম্ভৱোতি ইমে নৱ চতুসমুট্ঠানৱসেন ছত্তিংস, জীৱিতং ভাৱো চক্খুপসাদো কাযপসাদোতি ইমে কম্মসমুট্ঠানা তাৱ চত্তাৰোতি চত্তাৰীস সম্ভাৰা হোন্তি. ইদং সসম্ভাৰচক্খু নাম. যং পনেত্থ সেতমণ্ডলপৰিচ্ছিন্নেন কণ্হমণ্ডলেন পৰিৱাৰিতে দিট্ঠিমণ্ডলে সন্নিৱিট্ঠং ৰূপদস্সনসমত্থং পসাদমত্তং, ইদং পসাদচক্খু নাম. তস্স ততো পৰেসঞ্চ সোতাদীনং ৱিত্থাৰকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তাৱ.

তত্থ যদিদং পসাদচক্খু, তং গহেত্ৱা ভগৱা – চক্খুং, ভিক্খৱে, অনিচ্চন্তিআদিমাহ. তত্থ – ‘‘চতূহি কাৰণেহি অনিচ্চং উদযব্বযৱন্ততাযা’’তিআদিনা নযেন ৱিত্থাৰকথা হেট্ঠা পকাসিতাযেৱ. সোতম্পি পসাদসোতমেৱ অধিপ্পেতং, তথা ঘানজিৱ্হাকাযা. মনোতি তেভূমকসম্মসনচাৰচিত্তং. ইতি ইদং সুত্তং ছসু অজ্ঝত্তিকাযতনেসু তীণি লক্খণানি দস্সেত্ৱা কথিতে বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন ৱুত্তং.

২-৩. অজ্ঝত্তদুক্খসুত্তাদিৱণ্ণনা

২-৩. দুতিযং দ্ৱে লক্খণানি, ততিযং একলক্খণং দস্সেত্ৱা কথিতে বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন ৱুত্তং. সেসানি পন তেহি সল্লক্খিতানি ৱা এত্তকেনেৱ ৱা সল্লক্খেস্সন্তীতি.

৪-৬. বাহিৰানিচ্চসুত্তাদিৱণ্ণনা

৪-৬. চতুত্থে ৰূপগন্ধৰসফোট্ঠব্বা চতুসমুট্ঠানা, সদ্দো দ্ৱিসমুট্ঠানো, ধম্মাতি তেভূমকধম্মাৰম্মণং. ইদম্পি বাহিৰেসু ছসু আযতনেসু তিলক্খণং দস্সেত্ৱা কথিতে বুজ্ঝনকানং ৱসেন ৱুত্তং. পঞ্চমে ছট্ঠে চ দুতিযততিযেসু ৱুত্তসদিসোৱ নযো.

৭-১২. অজ্ঝত্তানিচ্চাতীতানাগতসুত্তাদিৱণ্ণনা

৭-১২. সত্তমাদীনি অতীতানাগতেসু চক্খাদীসু অনিচ্চলক্খণাদীনি সল্লক্খেত্ৱা পচ্চুপ্পন্নেসু বলৱগাহেন কিলমন্তানং ৱসেন ৱুত্তানি. সেসং সব্বত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱাতি.

অনিচ্চৱগ্গো পঠমো.

২. যমকৱগ্গো

১-৪. পঠমপুব্বেসম্বোধসুত্তাদিৱণ্ণনা

১৩-১৬. যমকৱগ্গস্স পঠমদুতিযেসু অজ্ঝত্তিকানন্তি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তৱসেন অজ্ঝত্তিকানং. সো পন নেসং অজ্ঝত্তিকভাৱো ছন্দৰাগস্স অধিমত্তবলৱতায ৱেদিতব্বো. মনুস্সানঞ্হি অন্তোঘৰং ৱিয ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি, ঘৰূপচাৰং ৱিয ছ বাহিৰাযতনানি. যথা নেসং পুত্তদাৰধনধঞ্ঞপুণ্ণে অন্তোঘৰে ছন্দৰাগো অধিমত্তবলৱা হোতি, তত্থ কস্সচি পৱিসিতুং ন দেন্তি, অপ্পমত্তেন ভাজনসদ্দমত্তেনাপি ‘‘কিং এত’’ন্তি? ৱত্তাৰো ভৱন্তি. এৱমেৱং ছসু অজ্ঝত্তিকেসু আযতনেসু অধিমত্তবলৱছন্দৰাগোতি. ইতি ইমায ছন্দৰাগবলৱতায তানি ‘‘অজ্ঝত্তিকানী’’তি ৱুত্তানি. ঘৰূপচাৰে পন নো তথা বলৱা হোতি, তত্থ চৰন্তে মনুস্সেপি চতুপ্পদানিপি ন সহসা নিৱাৰেন্তি. কিঞ্চাপি ন নিৱাৰেন্তি, অনিচ্ছন্তা পন পসুপচ্ছিমত্তম্পি গহিতুং ন দেন্তি. ইতি নেসং তত্থ ন অধিমত্তবলৱছন্দৰাগো হোতি. ৰূপাদীসুপি তথেৱ ন অধিমত্তবলৱছন্দৰাগো, তস্মা তানি ‘‘বাহিৰানী’’তি ৱুত্তানি. ৱিত্থাৰতো পন অজ্ঝত্তিকবাহিৰকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তাৱ. সেসং দ্ৱীসুপি সুত্তেসু হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. তথা ততিযচতুত্থেসু.

৫-৬. পঠমনোচেঅস্সাদসুত্তাদিৱণ্ণনা

১৭-১৮. পঞ্চমে নিস্সটাতি নিক্খন্তা. ৱিসঞ্ঞুত্তাতি নোসংযুত্তা. ৱিপ্পমুত্তাতি নো অধিমুত্তা ৱিমৰিযাদীকতেন চেতসাতি নিম্মৰিযাদীকতেন চেতসা. যঞ্হি কিলেসজাতং ৱা ৱট্টং ৱা অপ্পহীনং হোতি, তেন সেখানং চিত্তং সমৰিযাদীকতং নাম. যং পহীনং, তেন ৱিমৰিযাদীকতং. ইধ পন সব্বসো কিলেসানঞ্চেৱ ৱট্টস্স চ পহীনত্তা ৱিমৰিযাদীকতেন কিলেসৱট্টমৰিযাদং অতিক্কন্তেন চিত্তেন ৱিহৰিংসূতি অত্থো. ছট্ঠেপি এসেৱ নযো. ছসুপি পনেতেসু সুত্তেসু চতুসচ্চমেৱ কথিতন্তি ৱেদিতব্বং.

৭-১০. পঠমাভিনন্দসুত্তাদিৱণ্ণনা

১৯-২২. সত্তমাদীসু চতূসু ৱট্টৱিৱট্টমেৱ কথিতং. অনুপুব্বকথা পন নেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বাতি.

যমকৱগ্গো দুতিযো.

৩. সব্বৱগ্গো

১. সব্বসুত্তৱণ্ণনা

২৩. সব্বৱগ্গস্স পঠমে সব্বং ৱো, ভিক্খৱেতি সব্বং নাম চতুব্বিধং – সব্বসব্বং, আযতনসব্বং, সক্কাযসব্বং, পদেসসব্বন্তি. তত্থ –

‘‘ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধঅত্থি কিঞ্চি,

অথো অৱিঞ্ঞাতমজানিতব্বং;

সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যং,

তথাগতো তেন সমন্তচক্খূ’’তি. (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. ধোতকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো ৩২; পটি. ম. ১.১২১) –

ইদং সব্বসব্বং নাম. ‘‘সব্বং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি, তং সুণাথা’’তি (সং. নি. ৪.২৪) ইদং আযতনসব্বং নাম. ‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযাযং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামী’’তি (ম. নি. ১.১) ইদং সক্কাযসব্বং নাম. ‘‘সব্বধম্মেসু ৱা পন পঠমসমন্নাহাৰো উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোধাতূ’’তি ইদং পদেসসব্বং নাম. ইতি পঞ্চাৰম্মণমত্তং পদেসসব্বং. তেভূমকধম্মা সক্কাযসব্বং. চতুভূমকধম্মা আযতনসব্বং. যংকিঞ্চি নেয্যং সব্বসব্বং. পদেসসব্বং সক্কাযসব্বং ন পাপুণাতি, সক্কাযসব্বং আযতনসব্বং ন পাপুণাতি, আযতনসব্বং সব্বসব্বং ন পাপুণাতি. কস্মা? সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স অযং নাম ধম্মো আৰম্মণং ন হোতীতি নত্থিতায. ইমস্মিং পন সুত্তে আযতনসব্বং অধিপ্পেতং.

পচ্চক্খাযাতি পটিক্খিপিত্ৱা. ৱাচাৱত্থুকমেৱস্সাতি, ৱাচায ৱত্তব্বৱত্থুমত্তকমেৱ ভৱেয্য. ইমানি পন দ্ৱাদসাযতনানি অতিক্কমিত্ৱা অযং নাম অঞ্ঞো সভাৱধম্মো অত্থীতি দস্সেতুং ন সক্কুণেয্য. পুট্ঠো চ ন সম্পাযেয্যাতি, ‘‘কতমং অঞ্ঞং সব্বং নামা’’তি? পুচ্ছিতো, ‘‘ইদং নামা’’তি ৱচনেন সম্পাদেতুং ন সক্কুণেয্য. ৱিঘাতং আপজ্জেয্যাতি দুক্খং আপজ্জেয্য. যথা তং, ভিক্খৱে, অৱিসযস্মিন্তি এত্থ তন্তি নিপাতমত্তং. যথাতি কাৰণৱচনং, যস্মা অৱিসযে পুট্ঠোতি অত্থো. অৱিসযস্মিঞ্হি সত্তানং ৱিঘাতোৱ হোতি, কূটাগাৰমত্তং সিলং সীসেন উক্খিপিত্ৱা গম্ভীৰে উদকে তৰণং অৱিসযো, তথা চন্দিমসূৰিযানং আকড্ঢিত্ৱা পাতনং, তস্মিং অৱিসযে ৱাযমন্তো ৱিঘাতমেৱ আপজ্জতি, এৱং ইমস্মিম্পি অৱিসযে ৱিঘাতমেৱ আপজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো.

২. পহানসুত্তৱণ্ণনা

২৪. দুতিযে সব্বপ্পহানাযাতি সব্বস্স পহানায. চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতন্তি চক্খুসম্ফস্সং মূলপচ্চযং কত্ৱা উপ্পন্না সম্পটিচ্ছনসন্তীৰণৱোট্ঠব্বনজৱনৱেদনা. চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তায পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. সোতদ্ৱাৰাদিৱেদনাপচ্চযাদীসুপি এসেৱ নযো. এত্থ পন মনোতি ভৱঙ্গচিত্তং. ধম্মাতি আৰম্মণং. মনোৱিঞ্ঞাণন্তি সহাৱজ্জনকজৱনং. মনোসম্ফস্সোতি ভৱঙ্গসহজাতো সম্ফস্সো. ৱেদযিতন্তি সহাৱজ্জনৱেদনায জৱনৱেদনা. ভৱঙ্গসম্পযুত্তায পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. আৱজ্জনং ভৱঙ্গতো অমোচেত্ৱা মনোতি সহাৱজ্জনেন ভৱঙ্গং দট্ঠব্বং. ধম্মাতি আৰম্মণং. মনোৱিঞ্ঞাণন্তি জৱনৱিঞ্ঞাণং. মনোসম্ফস্সোতি ভৱঙ্গসহজাতো সম্ফস্সো. ৱেদযিতন্তি জৱনসহজাতা ৱেদনা. সহাৱজ্জনেন ভৱঙ্গসহজাতাপি ৱট্টতিযেৱ. যা পনেত্থ দেসনা অনুসিট্ঠিআণা, অযং পণ্ণত্তি নামাতি.

৩. অভিঞ্ঞাপৰিঞ্ঞাপহানসুত্তৱণ্ণনা

২৫. ততিযে সব্বং অভিঞ্ঞা পৰিঞ্ঞা পহানাযাতি সব্বং অভিজানিত্ৱা পৰিজানিত্ৱা পজহনত্থায. অভিঞ্ঞা পৰিঞ্ঞা পহাতব্বন্তি অভিজানিত্ৱা পৰিজানিত্ৱা পহাতব্বং. সেসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

৪. পঠমঅপৰিজাননসুত্তৱণ্ণনা

২৬. চতুত্থে অনভিজানং অপৰিজানং অৱিৰাজযং অপ্পজহন্তি অনভিজানন্তো অপৰিজানন্তো অৱিৰাজেন্তো অপ্পজহন্তো. এত্থ চ অৱিৰাজেন্তোতি অৱিগচ্ছাপেন্তো. ইতি ইমস্মিং সুত্তে তিস্সোপি পৰিঞ্ঞা কথিতা হোন্তি. ‘‘অভিজান’’ন্তি হি ৱচনেন ঞাতপৰিঞ্ঞা কথিতা, ‘‘পৰিজান’’ন্তি ৱচনেন তীৰণপৰিঞ্ঞা, ‘‘ৱিৰাজযং পজহ’’ন্তি দ্ৱীহি পহানপৰিঞ্ঞাতি.

৫. দুতিযঅপৰিজাননসুত্তৱণ্ণনা

২৭. পঞ্চমে চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বা ধম্মাতি হেট্ঠা গহিতৰূপমেৱ গহেত্ৱা দস্সেতি. হেট্ঠা ৱা আপাথগতং গহিতং, ইধ অনাপাথগতং. ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – হেট্ঠা আপাথগতম্পি অনাপাথগতম্পি গহিতমেৱ, ইধ পন চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা তযো খন্ধা. তে হি চক্খুৱিঞ্ঞাণেন সহ ৱিঞ্ঞাতব্বত্তা ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বা’’তি ৱুত্তা. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.

৬. আদিত্তসুত্তৱণ্ণনা

২৮. ছট্ঠে গযাসীসেতি গযাগামস্স হি অৱিদূৰে গযাতি একা পোক্খৰণীপি অত্থি নদীপি, গযাসীসনামকো হত্থিকুম্ভসদিসো পিট্ঠিপাসাণোপি, যত্থ ভিক্খুসহস্সস্সপি ওকাসো পহোতি, ভগৱা তত্থ ৱিহৰতি. তেন ৱুত্তং ‘‘গযাসীসে’’তি. ভিক্খূ আমন্তেসীতি তেসং সপ্পাযধম্মদেসনং ৱিচিনিত্ৱা তং দেসেস্সামীতি আমন্তেসি.

তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা – ইতো কিৰ দ্ৱানৱুতিকপ্পে মহিন্দো নাম ৰাজা অহোসি. তস্স জেট্ঠপুত্তো ফুস্সো নাম. সো পূৰিতপাৰমী পচ্ছিমভৱিকসত্তো, পৰিপাকগতে ঞাণে বোধিমণ্ডং আৰুয্হ সব্বঞ্ঞুতং পটিৱিজ্ঝি. ৰঞ্ঞো কনিট্ঠপুত্তো তস্স অগ্গসাৱকো অহোসি, পুৰোহিতপুত্তো দুতিযসাৱকো. ৰাজা চিন্তেসি – ‘‘ময্হং জেট্ঠপুত্তো নিক্খমিত্ৱা বুদ্ধো জাতো, কনিট্ঠপুত্তো অগ্গসাৱকো, পুৰোহিতপুত্তো দুতিযসাৱকো’’তি. সো ‘‘অম্হাকংযেৱ বুদ্ধো, অম্হাকং ধম্মো, অম্হাকং সঙ্ঘো’’তি ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা ৱিহাৰদ্ৱাৰকোট্ঠকতো যাৱ অত্তনো ঘৰদ্ৱাৰা উভতো ৱেড়ুভিত্তিকুটিকাহি পৰিক্খিপিত্ৱা মত্থকে সুৱণ্ণতাৰকখচিতসমোসৰিতগন্ধদামমালাদামৱিতানং বন্ধাপেত্ৱা হেট্ঠা ৰজতৱণ্ণং ৱালুকং সন্থৰিত্ৱা পুপ্ফানি ৱিকিৰাপেত্ৱা তেন মগ্গেন ভগৱতো আগমনং কাৰেসি.

সত্থা ৱিহাৰস্মিংযেৱ ঠিতো চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা অন্তোসাণিযাৱ সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন ৰাজগেহং আগচ্ছতি, কতভত্তকিচ্চো অন্তোসাণিযাৱ গচ্ছতি. কোচি কটচ্ছুভিক্খামত্তম্পি দাতুং ন লভতি. ততো নাগৰা উজ্ঝাযিংসু, ‘‘বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো, ন চ মযং পুঞ্ঞানি কাতুং লভাম. যথা হি চন্দিমসূৰিযা সব্বেসং আলোকং কৰোন্তি, এৱং বুদ্ধা নাম সব্বেসং হিতত্থায উপ্পজ্জন্তি, অযং পন ৰাজা সব্বেসং পুঞ্ঞচেতনং অত্তনোযেৱ অন্তো পৱেসেতী’’তি.

তস্স চ ৰঞ্ঞো অঞ্ঞে তযো পুত্তা অত্থি. নাগৰা তেহি সদ্ধিং একতো হুত্ৱা সম্মন্তযিংসু, ‘‘ৰাজকুলেহি সদ্ধিং অট্টো নাম নত্থি, একং উপাযং কৰোমা’’তি. তে পচ্চন্তে চোৰে উট্ঠাপেত্ৱা, ‘‘কতিপযা গামা পহটা’’তি সাসনং আহৰাপেত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচযিংসু. ৰাজা পুত্তে পক্কোসাপেত্ৱা‘‘তাতা, অহং মহল্লকো, গচ্ছথ চোৰে ৱূপসমেথা’’তি পেসেসি. পযুত্তচোৰা ইতো চিতো চ অৱিপ্পকিৰিত্ৱা তেসং সন্তিকমেৱ আগচ্ছিংসু. তে অনাৱাসে গামে ৱাসেত্ৱা ‘‘ৱূপসমিতা চোৰা’’তি আগন্ত্ৱা ৰাজানং ৱন্দিত্ৱা অট্ঠংসু.

ৰাজা তুট্ঠো ‘‘তাতা, ৱৰং ৱো দেমী’’তি আহ. তে অধিৱাসেত্ৱা গন্ত্ৱা নাগৰেহি সদ্ধিং মন্তযিংসু, ‘‘ৰঞ্ঞা অম্হাকং ৱৰো দিন্নো. কিং গণ্হামা’’তি? অয্যপুত্তা, তুম্হাকং হত্থিঅস্সাদযো ন দুল্লভা, বুদ্ধৰতনং পন দুল্লভং, ন সব্বকালং উপ্পজ্জতি, তুম্হাকং জেট্ঠভাতিকস্স ফুস্সবুদ্ধস্স পটিজগ্গনৱৰং গণ্হথাতি. তে ‘‘এৱং কৰিস্সামা’’তি নাগৰানং পটিস্সুণিত্ৱা কতমস্সুকম্মা সুন্হাতা সুৱিলিত্তা ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘দেৱ, নো ৱৰং দেথা’’তি যাচিংসু. কিং গণ্হিস্সথ তাতাতি? দেৱ, অম্হাকং হত্থিঅস্সাদীহি অত্থো নত্থি, জেট্ঠভাতিকস্স নো ফুস্সবুদ্ধস্স পটিজগ্গনৱৰং দেথাতি. ‘‘অযং ৱৰো ন সক্কা মযা জীৱমানেন দাতু’’ন্তি দ্ৱে কণ্ণে পিদহি. ‘‘দেৱ, ন তুম্হে অম্হেহি বলক্কাৰেন ৱৰং দাপিতা, তুম্হেহি অত্তনো ৰুচিযা তুট্ঠেহি দিন্নো. কিং, দেৱ, ৰাজকুলস্স দ্ৱে কথা ৱট্টন্তী’’তি? সচ্চৱাদিতায ভণিংসু.

ৰাজা ৱিনিৱত্তিতুং অলভন্তো – ‘‘তাতা, সত্ত সংৱচ্ছৰে সত্ত মাসে সত্ত চ দিৱসে উপট্ঠহিত্ৱা তুম্হাকং দস্সামী’’তি আহ. ‘‘সুন্দৰং, দেৱ, পাটিভোগং দেথা’’তি. ‘‘কিস্স পাটিভোগং তাতা’’তি? ‘‘এত্তকং কালং অমৰণপাটিভোগং দেৱা’’তি. ‘‘তাতা, অযুত্তং পাটিভোগং দাপেথ, ন সক্কা এৱং পাটিভোগং দাতুং, তিণগ্গে উস্সাৱবিন্দুসদিসং সত্তানং জীৱিত’’ন্তি. ‘‘নো চে, দেৱ, পাটিভোগং দেথ, মযং অন্তৰা মতা কিং কুসলং কৰিস্সামা’’তি? ‘‘তেন হি, তাতা, ছ সংৱচ্ছৰানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱা’’তি. ‘‘তেন হি পঞ্চ, চত্তাৰি, তীণি, দ্ৱে, একং সংৱচ্ছৰং দেথ’’. ‘‘সত্ত, ছ মাসে দেথ…পে… মাসড্ঢমত্তং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱা’’তি. ‘‘তেন হি সত্তদিৱসমত্তং দেথা’’তি. ‘‘সাধু, দেৱাতি সত্ত দিৱসে সম্পটিচ্ছিংসু’’. ৰাজা সত্ত সংৱচ্ছৰে সত্ত মাসে সত্ত দিৱসে কত্তব্বসক্কাৰং সত্তসুযেৱ দিৱসেসু অকাসি.

ততো পুত্তানং ৱসনট্ঠানং সত্থাৰং পেসেতুং অট্ঠউসভৱিত্থতং মগ্গং অলঙ্কাৰাপেসি, মজ্ঝট্ঠানে চতুউসভপ্পমাণং পদেসং হত্থীহি মদ্দাপেত্ৱা কসিণমণ্ডলসদিসং কত্ৱা ৱালুকায সন্থৰাপেত্ৱা পুপ্ফাভিকিণ্ণমকাসি, তত্থ তত্থ কদলিযো চ পুণ্ণঘটে চ ঠপাপেত্ৱা ধজপটাকা উক্খিপাপেসি. উসভে উসভে পোক্খৰণিং খণাপেসি, অপৰভাগে দ্ৱীসু পস্সেসু গন্ধমালাপুপ্ফাপণে পসাৰাপেসি. মজ্ঝট্ঠানে চতুউসভৱিত্থাৰস্স অলঙ্কতমগ্গস্স উভোসু পস্সেসু দ্ৱে দ্ৱে উসভৱিত্থাৰে মগ্গে খাণুকণ্টকে হৰাপেত্ৱা দণ্ডদীপিকাযো কাৰাপেসি. ৰাজপুত্তাপি অত্তনো আণাপৱত্তিট্ঠানে সোড়সউসভমগ্গং তথেৱ অলঙ্কাৰাপেসুং.

ৰাজা অত্তনো আণাপৱত্তিট্ঠানস্স কেদাৰসীমং গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা পৰিদেৱমানো, ‘‘তাতা, ময্হং দক্খিণক্খিং উপ্পাটেত্ৱা গণ্হন্তা ৱিয গচ্ছথ, এৱং গণ্হিত্ৱা গতা পন বুদ্ধানং অনুচ্ছৱিকং কৰেয্যাথ. মা সুৰাসোণ্ডা ৱিয পমত্তা ৱিচৰিত্থা’’তি আহ. তে ‘‘জানিস্সাম মযং, দেৱা’’তি সত্থাৰং গহেত্ৱা গতা, ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা সত্থু নিয্যাতেত্ৱা তত্থ সত্থাৰং পটিজগ্গন্তা কালেন থেৰাসনে, কালেন মজ্ঝিমাসনে, কালেন সঙ্ঘনৱকাসনে তিট্ঠন্তি. দানং উপপৰিক্খমানানং তিণ্ণম্পি জনানং একসদিসমেৱ অহোসি. তে উপকট্ঠায ৱস্সূপনাযিকায চিন্তযিংসু – ‘‘কথং নু খো সত্থু অজ্ঝাসযং গণ্হেয্যামা’’তি? অথ নেসং এতদহোসি – ‘‘বুদ্ধা নাম ধম্মগৰুনো, ন আমিসগৰুনো, সীলে পতিট্ঠমানা মযং সত্থু অজ্ঝাসযং গহেতুং সক্খিস্সামা’’তি দানসংৱিধাযকে মনুস্সে পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘তাতা, ইমিনাৱ নীহাৰেন যাগুভত্তখাদনীযাদীনি সম্পাদেন্তা দানং পৱত্তেথা’’তি ৱত্ৱা দানসংৱিদহনপলিবোধং ছিন্দিংসু.

অথ নেসং জেট্ঠভাতা পঞ্চসতে পুৰিসে আদায দসসু সীলেসু পতিট্ঠায দ্ৱে কাসাযানি অচ্ছাদেত্ৱা কপ্পিযং উদকং পৰিভুঞ্জমানো ৱাসং কপ্পেসি. মজ্ঝিমো তীহি, কনিট্ঠো দ্ৱীহি পুৰিসসতেহি সদ্ধিং তথেৱ পটিপজ্জি. তে যাৱজীৱং সত্থাৰং উপট্ঠহিংসু. সত্থা তেসংযেৱ সন্তিকে পৰিনিব্বাযি.

তেপি কালং কত্ৱা ততো পট্ঠায দ্ৱানৱুতিকপ্পে মনুস্সলোকতো দেৱলোকং, দেৱলোকতো চ মনুস্সলোকং সংসৰন্তা অম্হাকং সত্থুকালে দেৱলোকা চৱিত্ৱা মনুস্সলোকে নিব্বত্তিংসু. তেসং দানগ্গে ব্যাৱটো মহাঅমচ্চো অঙ্গমগধানং ৰাজা বিম্বিসাৰো হুত্ৱা নিব্বত্তি. তে তস্সেৱ ৰঞ্ঞো ৰট্ঠে ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তিংসু. জেট্ঠভাতা জেট্ঠোৱ জাতো, মজ্ঝিমকনিট্ঠা মজ্ঝিমকনিট্ঠাযেৱ. যেপি তেসং পৰিৱাৰমনুস্সা, তে পৰিৱাৰমনুস্সাৱ জাতা. তে ৱুদ্ধিমন্ৱায তযোপি জনা তং পুৰিসসহস্সং আদায নিক্খমিত্ৱা তাপসা হুত্ৱা উৰুৱেলাযং নদীতীৰেযেৱ ৱসিংসু. অঙ্গমগধৱাসিনো মাসে মাসে তেসং মহাসক্কাৰং অভিহৰন্তি.

অথ অম্হাকং বোধিসত্তো কতাভিনিক্খমনো অনুপুব্বেন সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো যসাদযো কুলপুত্তে ৱিনেত্ৱা সট্ঠি অৰহন্তে ধম্মদেসনত্থায দিসাসু উয্যোজেত্ৱা সযং পত্তচীৱৰমাদায – ‘‘তে তযো জটিলভাতিকে দমেস্সামী’’তি উৰুৱেলং গন্ত্ৱা অনেকেহি পাটিহাৰিযসতেহি তেসং দিট্ঠিং ভিন্দিত্ৱা তে পব্বাজেসি. সো তং ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰধৰং সমণসহস্সং আদায গযাসীসং গন্ত্ৱা তেহি পৰিৱাৰিতো নিসীদিত্ৱা, – ‘‘কতৰা নু খো এতেসং ধম্মকথা সপ্পাযা’’তি চিন্তেন্তো, ‘‘ইমে সাযংপাতং অগ্গিং পৰিচৰন্তি. ইমেসং দ্ৱাদসাযতনানি আদিত্তানি সম্পজ্জলিতানি ৱিয কত্ৱা দেসেস্সামি, এৱং ইমে অৰহত্তং পাপুণিতুং সক্খিস্সন্তী’’তি সন্নিট্ঠানমকাসি. অথ নেসং তথা ধম্মং দেসেতুং ইমং আদিত্তপৰিযাযং অভাসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ভিক্খূ আমন্তেসীতি তেসং সপ্পাযধম্মদেসনং ৱিচিনিত্ৱা তং দেসেস্সামীতি আমন্তেসী’’তি. তত্থ আদিত্তন্তি পদিত্তং সম্পজ্জলিতং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. ইতি ইমস্মিং সুত্তে দুক্খলক্খণং কথিতং.

৭. অদ্ধভূতসুত্তৱণ্ণনা

২৯. সত্তমে অদ্ধভূতন্তি অধিভূতং অজ্ঝোত্থটং, উপদ্দুতন্তি অত্থো. ইমস্মিম্পি সুত্তে দুক্খলক্খণমেৱ কথিতং.

৮. সমুগ্ঘাতসাৰুপ্পসুত্তৱণ্ণনা

৩০. অট্ঠমে সব্বমঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসাৰুপ্পন্তি সব্বেসং তণ্হামানদিট্ঠিমঞ্ঞিতানং সমুগ্ঘাতায অনুচ্ছৱিকং. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. চক্খুং ন মঞ্ঞতীতি চক্খুং অহন্তি ৱা মমন্তি ৱা পৰোতি ৱা পৰস্সাতি ৱা ন মঞ্ঞতি. চক্খুস্মিং ন মঞ্ঞতীতি অহং চক্খুস্মিং, মম কিঞ্চনপলিবোধো চক্খুস্মিং পৰো চক্খুস্মিং, পৰস্স কিঞ্চনপলিবোধো চক্খুস্মিন্তি ন মঞ্ঞতি. চক্খুতো ন মঞ্ঞতীতি অহং চক্খুতো নিগ্গতো, মম কিঞ্চনপলিবোধো চক্খুতো নিগ্গতো, পৰো চক্খুতো নিগ্গতো, পৰস্স কিঞ্চনপলিবোধো চক্খুতো নিগ্গতোতি এৱম্পি ন মঞ্ঞতি, তণ্হামানদিট্ঠিমঞ্ঞনানং একম্পি ন উপ্পাদেতীতি অত্থো. চক্খুং মেতি ন মঞ্ঞতীতি মম চক্খূতি ন মঞ্ঞতি, মমত্তভূতং তণ্হামঞ্ঞনং ন উপ্পাদেতীতি অত্থো. সেসং উত্তানমেৱাতি. ইমস্মিং সুত্তে চতুচত্তালীসায ঠানেসু অৰহত্তং পাপেত্ৱা ৱিপস্সনা কথিতা.

৯. পঠমসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তৱণ্ণনা

৩১. নৱমে সমুগ্ঘাতসপ্পাযাতি সমুগ্ঘাতস্স উপকাৰভূতা. ততো তং হোতি অঞ্ঞথাতি ততো তং অঞ্ঞেনাকাৰেন হোতি. অঞ্ঞথাভাৱী ভৱসত্তো লোকো ভৱমেৱাভিনন্দতীতি অঞ্ঞথাভাৱং ৱিপৰিণামং উপগমনেন অঞ্ঞথাভাৱী হুত্ৱাপি ভৱেসু সত্তো লগ্গো লগিতো পলিবুদ্ধো অযং লোকো ভৱংযেৱ অভিনন্দতি. যাৱতা, ভিক্খৱে, খন্ধধাতুআযতনন্তি, ভিক্খৱে, যত্তকং ইদং খন্ধা চ ধাতুযো চ আযতনানি চাতি খন্ধধাতুআযতনং. তম্পি ন মঞ্ঞতীতি সব্বম্পি ন মঞ্ঞতীতি হেট্ঠা গহিতমেৱ সংকড্ঢিত্ৱা পুন দস্সেতি. ইমস্মিং সুত্তে অট্ঠচত্তালীসায ঠানেসু অৰহত্তং পাপেত্ৱা ৱিপস্সনা কথিতা.

১০. দুতিযসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তৱণ্ণনা

৩২. দসমে এতং মমাতিআদীহি তীহি তীহি পদেহি তণ্হামানদিট্ঠিগাহে দস্সেত্ৱা তিপৰিৱট্টনযেন দেসনা কতা. পটিপাটিযা পন তীসুপি ইমেসু সুত্তেসু সহ ৱিপস্সনায চত্তাৰোপি মগ্গা কথিতাতি.

সব্বৱগ্গো ততিযো.

৪. জাতিধম্মৱগ্গৱণ্ণনা

৩৩-৪২. জাতিধম্মৱগ্গে জাতিধম্মন্তি জাযনধম্মং নিব্বত্তনসভাৱং. জৰাধম্মন্তি জীৰণসভাৱং. ব্যাধিধম্মন্তি ব্যাধিনো উপ্পত্তিপচ্চযভাৱেন ব্যাধিসভাৱং. মৰণধম্মন্তি মৰণসভাৱং. সোকধম্মন্তি সোকস্স উপ্পত্তিপচ্চযভাৱেন সোকসভাৱং. সংকিলেসিকধম্মন্তি সংকিলেসিকসভাৱং. খযধম্মন্তি খযগমনসভাৱং. ৱযধম্মাদীসুপি এসেৱ নযোতি.

জাতিধম্মৱগ্গো চতুত্থো.

৫. সব্বঅনিচ্চৱগ্গৱণ্ণনা

৪৩-৫২. অনিচ্চৱগ্গে অভিঞ্ঞেয্যন্তি পদে ঞাতপৰিঞ্ঞা আগতা, ইতৰা পন দ্ৱে গহিতাযেৱাতি ৱেদিতব্বা. পৰিঞ্ঞেয্যপহাতব্বপদেসুপি তীৰণপহানপৰিঞ্ঞাৱ আগতা, ইতৰাপি পন দ্ৱে গহিতাযেৱাতি ৱেদিতব্বা. সচ্ছিকাতব্বন্তি পচ্চক্খং কাতব্বং. অভিঞ্ঞাপৰিঞ্ঞেয্যন্তি ইধাপি পহানপৰিঞ্ঞা অৱুত্তাপি গহিতাযেৱাতি ৱেদিতব্বা. উপদ্দুতন্তি অনেকগ্গট্ঠেন. উপস্সট্ঠন্তি উপহতট্ঠেন. সেসং উত্তানমেৱাতি.

সব্বঅনিচ্চৱগ্গো পঞ্চমো.

পঠমো পণ্ণাসকো.

৬. অৱিজ্জাৱগ্গৱণ্ণনা

৫৩-৬২. অৱিজ্জাৱগ্গে অৱিজ্জাতি চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণং. ৱিজ্জাতি অৰহত্তমগ্গৱিজ্জা. অনিচ্চতো জানতো পস্সতোতি দুক্খানত্তৱসেনাপি জানতো পস্সতো পহীযতিযেৱ, ইদং পন অনিচ্চৱসেন কথিতে বুজ্ঝনকপুগ্গলস্স অজ্ঝাসযেন ৱুত্তং. এসেৱ নযো সব্বত্থ. অপি চেত্থ সংযোজনাতি দস সংযোজনানি. আসৱাতি চত্তাৰো আসৱা. অনুসযাতি সত্ত অনুসযা. সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞাযাতি সব্বেসং চতুন্নম্পি উপাদানানং তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজাননত্থায. পৰিযাদানাযাতি খেপনত্থায. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

অৱিজ্জাৱগ্গো ছট্ঠো.

৭. মিগজালৱগ্গো

১. পঠমমিগজালসুত্তৱণ্ণনা

৬৩. মিগজালৱগ্গস্স পঠমে চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণেন পস্সিতব্বা. সোতৱিঞ্ঞেয্যাদীসুপি এসেৱ নযো. ইট্ঠাতি পৰিযিট্ঠা ৱা হোন্তু মা ৱা, ইট্ঠাৰম্মণভূতাতি অত্থো. কন্তাতি কমনীযা. মনাপাতি মনৱড্ঢনকা. পিযৰূপাতি পিযজাতিকা. কামূপসংহিতাতি আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জমানেন কামেন উপসংহিতা ৰজনীযাতি ৰঞ্জনীযা, ৰাগুপ্পত্তিকাৰণভূতাতি অত্থো. নন্দীতি তণ্হানন্দী. সংযোগোতি সংযোজনং. নন্দিসংযোজনসংযুত্তোতি নন্দীবন্ধনেন বদ্ধো. অৰঞ্ঞৱনপত্থানীতি অৰঞ্ঞানি চ ৱনপত্থানি চ. তত্থ কিঞ্চাপি অভিধম্মে নিপ্পৰিযাযেন ‘‘নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞ’’ন্তি (ৱিভ. ৫২৯) ৱুত্তং, তথাপি যং তং ‘‘পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পাৰা. ৬৫৪) অৰঞ্ঞকঙ্গনিপ্ফাদকং সেনাসনং ৱুত্তং, তদেৱ অধিপ্পেতন্তি ৱেদিতব্বং. ৱনপত্থন্তি গামন্তং অতিক্কমিত্ৱা মনুস্সানং অনুপচাৰট্ঠানং, যত্থ ন কসীযতি ন ৱপীযতি. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘ৱনপত্থন্তি দূৰানমেতং সেনাসনানং অধিৱচনং. ৱনপত্থন্তি ৱনসণ্ডানমেতং, ৱনপত্থন্তি ভিংসনকানমেতং, ৱনপত্থন্তি সলোমহংসানমেতং, ৱনপত্থন্তি পৰিযন্তানমেতং, ৱনপত্থন্তি অমনুস্সূপচাৰানং সেনাসনানমেতং অধিৱচন’’ন্তি (ৱিভ. ৫৩১).

এত্থ চ পৰিযন্তানন্তি ইমং একং পৰিযাযং ঠপেত্ৱা সেসপৰিযাযেহি ৱনপত্থানি ৱেদিতব্বানি. পন্তানীতি পৰিযন্তানি অতিদূৰানি. অপ্পসদ্দানীতি উদুক্খলমুসলদাৰকসদ্দাদীনং অভাৱেন অপ্পসদ্দানি. অপ্পনিগ্ঘোসানীতি তেসং তেসং নিন্নাদমহানিগ্ঘোসস্স অভাৱেন অপ্পনিগ্ঘোসানি. ৱিজনৱাতানীতি সঞ্চৰণজনস্স সৰীৰৱাতৱিৰহিতানি. মনুস্সৰাহস্সেয্যকানীতি মনুস্সানং ৰহোকম্মস্স অনুচ্ছৱিকানি. পটিসল্লানসাৰুপ্পানীতি নিলীযনসাৰুপ্পানি.

২. দুতিযমিগজালসুত্তৱণ্ণনা

৬৪. দুতিযে নন্দিনিৰোধা দুক্খনিৰোধোতি তণ্হানন্দিযা নিৰোধেন ৱট্টদুক্খস্স নিৰোধো.

৩-৫. পঠমসমিদ্ধিমাৰপঞ্হাসুত্তাদিৱণ্ণনা

৬৫-৬৭. ততিযে সমিদ্ধীতি অত্তভাৱস্স সমিদ্ধতায এৱং লদ্ধনামো. তস্স কিৰ থেৰস্স অত্তভাৱো অভিৰূপো অহোসি পাসাদিকো, উক্খিত্তমালাপুটো ৱিয অলঙ্কতমালাগব্ভো ৱিয চ সব্বাকাৰপাৰিপূৰিযা সমিদ্ধো. তস্মা সমিদ্ধিত্ৱেৱ সঙ্খং গতো. মাৰোতি মৰণং পুচ্ছতি. মাৰপঞ্ঞত্তীতি মাৰোতি পঞ্ঞত্তি নামং নামধেয্যং. অত্থি তত্থ মাৰো ৱা মাৰপঞ্ঞত্তি ৱাতি তত্থ মৰণং ৱা মৰণন্তি ইদং নামং ৱা অত্থীতি দস্সেতি. চতুত্থং উত্তানমেৱ, তথা পঞ্চমং.

৬. সমিদ্ধিলোকপঞ্হাসুত্তৱণ্ণনা

৬৮. ছট্ঠে লোকোতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো. ইতি মিগজালত্থেৰস্স আযাচনসুত্ততো পট্ঠায পঞ্চসুপি সুত্তেসু ৱট্টৱিৱট্টমেৱ কথিতং.

৭. উপসেনআসীৱিসসুত্তৱণ্ণনা

৬৯. সত্তমে সীতৱনেতি এৱংনামকে সুসানৱনে. সপ্পসোণ্ডিকপব্ভাৰেতি সপ্পফণসদিসতায এৱংলদ্ধনামে পব্ভাৰে. উপসেনস্সাতি ধম্মসেনাপতিনো কনিট্ঠভাতিকউপসেনত্থেৰস্স. আসীৱিসো পতিতো হোতীতি থেৰো কিৰ কতভত্তকিচ্চো মহাচীৱৰং গহেত্ৱা লেণচ্ছাযায মন্দমন্দেন ৱাতপানৱাতেন বীজিযমানো নিসীদিত্ৱা দুপট্টনিৱাসনে সূচিকম্মং কৰোতি. তস্মিং খণে লেণচ্ছদনে দ্ৱে আসীৱিসপোতকা কীড়ন্তি. তেসু একো পতিত্ৱা থেৰস্স অংসকূটে অৱত্থাসি. সো চ ফুট্ঠৱিসো হোতি. তস্মা পতিতট্ঠানতো পট্ঠায থেৰস্স কাযে দীপসিখা ৱিয ৱট্টিং পৰিযাদিযমানমেৱস্স ৱিসং ওতিণ্ণং. থেৰো ৱিসস্স তথাগমনং দিস্ৱা কিঞ্চাপি তং পতিতমত্তমেৱ যথাপৰিচ্ছেদেন গতং, অত্তনো পন ইদ্ধিবলেন ‘‘অযং অত্তভাৱো লেণে মা ৱিনস্সতূ’’তি অধিট্ঠহিত্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি. পুৰাযং কাযো ইধেৱ ৱিকিৰতীতি যাৱ ন ৱিকিৰতি, তাৱ নং বহিদ্ধা নীহৰথাতি অত্থো. অঞ্ঞথত্তন্তি অঞ্ঞথাভাৱং. ইন্দ্ৰিযানং ৱা ৱিপৰিণামন্তি চক্খুসোতাদীনং ইন্দ্ৰিযানং পকতিৱিজহনভাৱং. তত্থেৱ ৱিকিৰীতি বহি নীহৰিত্ৱা ঠপিতট্ঠানে মঞ্চকস্মিংযেৱ ৱিকিৰি.

৮. উপৱাণসন্দিট্ঠিকসুত্তৱণ্ণনা

৭০. অট্ঠমে ৰূপপ্পটিসংৱেদীতি নীলপীতাদিভেদং আৰম্মণং ৱৱত্থাপেন্তো ৰূপং পটিসংৱিদিতং কৰোতি, তস্মা ৰূপপ্পটিসংৱেদী নাম হোতি. ৰূপৰাগপ্পটিসংৱেদীতি কিলেসস্স অত্থিভাৱেনেৱ পন ৰূপৰাগং পটিসংৱিদিতং কৰোতি নাম, তস্মা ৰূপৰাগপ্পটিসংৱেদীতি ৱুচ্চতি. সন্দিট্ঠিকোতিআদীনি ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তত্থানেৱ. নো চ ৰূপৰাগপ্পটিসংৱেদীতি কিলেসস্স নত্থিভাৱেনেৱ ন ৰূপৰাগং পটিসংৱিদিতং কৰোতি নাম, তস্মা ‘‘নো চ ৰূপৰাগপ্পটিসংৱেদী’’তি ৱুচ্চতি. ইমস্মিং সুত্তে সেখাসেখানং পচ্চৱেক্খণা কথিতা.

৯. পঠমছফস্সাযতনসুত্তৱণ্ণনা

৭১. নৱমে ফস্সাযতনানন্তি ফস্সাকৰানং. অৱুসিতন্তি অৱুট্ঠং. আৰকাতি দূৰে. এত্থাহং, ভন্তে, অনস্সসন্তি, ভন্তে, অহং এত্থ অনস্সসিং, নট্ঠো নাম অহন্তি ৱদতি. ভগৱা – ‘‘অযং ভিক্খু ‘অহং নাম ইমস্মিং সাসনে নট্ঠো’তি ৱদতি, কিন্নু খ্ৱস্স অঞ্ঞেসু ধাতুকম্মট্ঠান-কসিণকম্মট্ঠানাদীসু অভিযোগো অত্থী’’তি চিন্তেত্ৱা, তম্পি অপস্সন্তো – ‘‘কতৰং নু খো কম্মট্ঠানং ইমস্স সপ্পাযং ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেসি. ততো ‘‘আযতনকম্মট্ঠানমেৱ সপ্পায’’ন্তি দিস্ৱা তং কথেন্তো তং কিং মঞ্ঞসি ভিক্খূতিআদিমাহ. সাধূতি তস্স ব্যাকৰণে সম্পহংসনং. এসেৱন্তো দুক্খস্সাতি অযমেৱ ৱট্টদুক্খস্সন্তো পৰিচ্ছেদো, নিব্বানন্তি অত্থো.

১০. দুতিযছফস্সাযতনসুত্তৱণ্ণনা

৭২. দসমে অনস্সসন্তি নস্সসিং, নট্ঠো নামম্হি ইচ্চেৱ অত্থো. আযতিং অপুনব্ভৱাযাতি এত্থ আযতিং অপুনব্ভৱো নাম নিব্বানং, নিব্বানত্থায পহীনং ভৱিস্সতীতি অত্থো.

১১. ততিযছফস্সাযতনসুত্তৱণ্ণনা

৭৩. একাদসমে অনস্সসন্তি নট্ঠো, পনস্সসন্তি অতিনট্ঠো. সেসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি.

মিগজালৱগ্গো সত্তমো.

৮. গিলানৱগ্গো

১-৫. পঠমগিলানসুত্তাদিৱণ্ণনা

৭৪-৭৮. গিলানৱগ্গস্স পঠমে অমুকস্মিন্তি অসুকস্মিং. অযমেৱ ৱা পাঠো. অপ্পঞ্ঞাতোতি অঞ্ঞাতো অপাকটো. নৱোপি হি কোচি পঞ্ঞাতো হোতি ৰাহুলত্থেৰো ৱিয সুমনসামণেৰো ৱিয চ, অযং পন নৱো চেৱ অপঞ্ঞাতো চ. সেসমেত্থ ৱুত্তনযমেৱাতি. তথা ইতো পৰেসু চতূসু.

৬. পঠমঅৱিজ্জাপহানসুত্তৱণ্ণনা

৭৯. ছট্ঠে অনিচ্চতো জানতোতি দুক্খানত্তৱসেন জানতোপি পহীযতিযেৱ, ইদং পন অনিচ্চলক্খণং দস্সেত্ৱা ৱুত্তে বুজ্ঝনকস্স অজ্ঝাসযেন ৱুত্তং.

৭. দুতিযঅৱিজ্জাপহানসুত্তৱণ্ণনা

৮০. সত্তমে সব্বে ধম্মাতি সব্বে তেভূমকধম্মা. নালং অভিনিৱেসাযাতি অভিনিৱেসপৰামাসগ্গাহেন গণ্হিতুং ন যুত্তা. সব্বনিমিত্তানীতি সব্বানি সঙ্খাৰনিমিত্তানি. অঞ্ঞতো পস্সতীতি যথা অপৰিঞ্ঞাতাভিনিৱেসো জনো পস্সতি, ততো অঞ্ঞতো পস্সতি. অপৰিঞ্ঞাতাভিনিৱেসো হি জনো সব্বনিমিত্তানিপি অত্ততো পস্সতি. পৰিঞ্ঞাতাভিনিৱেসো পন অনত্ততো পস্সতি, নো অত্ততোতি এৱং ইমস্মিং সুত্তে অনত্তলক্খণমেৱ কথিতং.

৮. সম্বহুলভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা

৮১. অট্ঠমে ইধ নোতি এত্থ নো-কাৰো নিপাতমত্তমেৱ. সেসং উত্তানত্থমেৱ. কেৱলং ইধ দুক্খলক্খণং কথিতন্তি ৱেদিতব্বং.

৯. লোকপঞ্হাসুত্তৱণ্ণনা

৮২. নৱমে লুজ্জতীতি পলুজ্জতি ভিজ্জতি. ইধ অনিচ্চলক্খণং কথিতং.

১০. ফগ্গুনপঞ্হাসুত্তৱণ্ণনা

৮৩. দসমে ছিন্নপপঞ্চেতি তণ্হাপপঞ্চস্স ছিন্নত্তা ছিন্নপপঞ্চে. ছিন্নৱটুমেতি তণ্হাৱটুমস্সেৱ ছিন্নত্তা ছিন্নৱটুমে. কিং পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি? অতিক্কন্তবুদ্ধেহি পৰিহৰিতানি চক্খুসোতাদীনি পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি. অথ ৱা সচে মগ্গে ভাৱিতেপি অনাগতে চক্খুসোতাদিৱট্টং ৱড্ঢেয্য, তং পুচ্ছামীতি পুচ্ছতীতি.

গিলানৱগ্গো অট্ঠমো.

৯. ছন্নৱগ্গো

১. পলোকধম্মসুত্তৱণ্ণনা

৮৪. ছন্নৱগ্গস্স পঠমে পলোকধম্মন্তি ভিজ্জনকসভাৱং. এৱমেত্থ অনিচ্চলক্খণমেৱ কথিতং.

২. সুঞ্ঞতলোকসুত্তৱণ্ণনা

৮৫. দুতিযে অত্তনিযেনাতি অত্তনো সন্তকেন পৰিক্খাৰেন. এৱমেত্থ অনত্তলক্খণমেৱ কথিতং.

৩. সংখিত্তধম্মসুত্তৱণ্ণনা

৮৬. ততিযং খন্ধিযৱগ্গে আনন্দোৱাদে (সং. নি. ৩.৮৩) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

৪. ছন্নসুত্তৱণ্ণনা

৮৭. চতুত্থে ছন্নোতি এৱংনামকো থেৰো, ন অভিনিক্খমনং নিক্খন্তথেৰো. পটিসল্লানাতি ফলসমাপত্তিতো. গিলানপুচ্ছকাতি গিলানুপট্ঠাকা. গিলানুপট্ঠানং নাম বুদ্ধপসত্থং বুদ্ধৱণ্ণিতং, তস্মা এৱমাহ. সীসৱেঠং দদেয্যাতি সীসে ৱেঠনং সীসৱেঠং, তঞ্চ দদেয্য. সত্থন্তি জীৱিতহাৰকসত্থং. নাৱকঙ্খামীতি ন ইচ্ছামি. পৰিচিণ্ণোতি পৰিচৰিতো. মনাপেনাতি মনৱড্ঢনকেন কাযকম্মাদিনা. এত্থ চ সত্ত সেখা পৰিচৰন্তি নাম, অৰহা পৰিচাৰী নাম, ভগৱা পৰিচিণ্ণো নাম.

এতঞ্হি, আৱুসো, সাৱকস্স পতিৰূপন্তি, আৱুসো, সাৱকস্স নাম এতং অনুচ্ছৱিকং. অনুপৱজ্জন্তি অপ্পৱত্তিকং অপ্পটিসন্ধিকং. পুচ্ছাৱুসো সাৰিপুত্ত, সুত্ৱা ৱেদিস্সামাতি অযং সাৱকপৱাৰণা নাম. এতং মমাতিআদীনি তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহৱসেন ৱুত্তানি. নিৰোধং দিস্ৱাতি খযৱযং ঞত্ৱা. নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তাতি সমনুপস্সামীতি অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি সমনুপস্সামি. এত্তকেসু ঠানেসু ছন্নত্থেৰো সাৰিপুত্তত্থেৰেন পুচ্ছিতং পঞ্হং অৰহত্তে পক্খিপিত্ৱা কথেসি. সাৰিপুত্তত্থেৰো পন তস্স পুথুজ্জনভাৱং ঞত্ৱাপি তং ‘‘পুথুজ্জনো’’তি ৱা ‘‘খীণাসৱো’’তি ৱা অৱত্ৱা তুণ্হীযেৱ অহোসি. চুন্দত্থেৰো পনস্স পুথুজ্জনভাৱং সঞ্ঞাপেস্সামীতি চিন্তেত্ৱা ওৱাদং অদাসি.

তত্থ তস্মাতি যস্মা মাৰণন্তিকং ৱেদনং অধিৱাসেতুং অসক্কোন্তো সত্থং আহৰামীতি ৱদতি, তস্মা পুথুজ্জনো আযস্মা, তেন ইদম্পি মনসিকৰোহীতি দীপেতি. যস্মা ৱা ছন্নং আযতনানং নিৰোধং দিস্ৱা চক্খাদীনি তিণ্ণং গাহানং ৱসেন ন সমনুপস্সামীতি ৱদসি. তস্মা ইদম্পি তস্স ভগৱতো সাসনং আযস্মতা মনসিকাতব্বন্তিপি পুথুজ্জনভাৱমেৱ দীপেন্তো ৱদতি. নিচ্চকপ্পন্তি নিচ্চকালং. নিস্সিতস্সাতি তণ্হামানদিট্ঠীহি নিস্সিতস্স. চলিতন্তি ৱিপ্ফন্দিতং হোতি. যথযিদং আযস্মতো উপ্পন্নং ৱেদনং অধিৱাসেতুং অসক্কোন্তস্স ‘‘অহং ৱেদযামি, মম ৱেদনা’’তি অপ্পহীনগ্গাহস্স ইদানি ৱিপ্ফন্দিতং হোতি, ইমিনাপি নং ‘‘পুথুজ্জনোৱ ত্ৱ’’ন্তি ৱদতি.

পস্সদ্ধীতি কাযচিত্তপস্সদ্ধি, কিলেসপস্সদ্ধি নাম হোতীতি অত্থো. নতিযাতি তণ্হানতিযা. অসতীতি ভৱত্থায আলযনিকন্তিপৰিযুট্ঠানে অসতি. আগতিগতি ন হোতীতি পটিসন্ধিৱসেন আগতি নাম, চুতিৱসেন গমনং নাম ন হোতি. চুতূপপাতোতি চৱনৱসেন চুতি, উপপজ্জনৱসেন উপপাতো. নেৱিধ ন হুৰং ন উভযমন্তৰেনাতি ন ইধলোকে ন পৰলোকে ন উভযত্থ হোতি. এসেৱন্তো দুক্খস্সাতি ৱট্টদুক্খকিলেসদুক্খস্স অযমেৱ অন্তো অযং পৰিচ্ছেদো পৰিৱটুমভাৱো হোতি. অযমেৱ হি এত্থ অত্থো. যে পন ‘‘উভযমন্তৰেনা’’তি ৱচনং গহেত্ৱা অন্তৰাভৱং ইচ্ছন্তি, তেসং ৱচনং নিৰত্থকং. অন্তৰাভৱস্স হি ভাৱো অভিধম্মে পটিক্খিত্তোযেৱ. ‘‘অন্তৰেনা’’তি ৱচনং পন ৱিকপ্পন্তৰদীপনং. তস্মা অযমেত্থ অত্থো – নেৱ ইধ ন হুৰং, অপৰো ৱিকপ্পো ন উভযন্তি.

সত্থং আহৰেসীতি জীৱিতহাৰকসত্থং আহৰি, আহৰিত্ৱা কণ্ঠনাড়ং ছিন্দি. অথস্স তস্মিং খণে মৰণভযং ওক্কমি, গতিনিমিত্তং উপট্ঠাসি. সো অত্তনো পুথুজ্জনভাৱং ঞত্ৱা, সংৱিগ্গচিত্তো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা, সঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হন্তো অৰহত্তং পত্ৱা, সমসীসী হুত্ৱা পৰিনিব্বুতো. সম্মুখাযেৱ অনুপৱজ্জতা ব্যাকতাতি কিঞ্চাপি ইদং থেৰস্স পুথুজ্জনকালে ব্যাকৰণং হোতি; এতেন পন ব্যাকৰণেন অনন্তৰাযমস্স পৰিনিব্বানং অহোসি. তস্মা ভগৱা তদেৱ ব্যাকৰণং গহেত্ৱা কথেসি.

উপৱজ্জকুলানীতি উপসঙ্কমিতব্বকুলানি. ইমিনা থেৰো, ‘‘ভন্তে, এৱং উপট্ঠাকেসু চ উপট্ঠাযিকাসু চ ৱিজ্জমানাসু সো ভিক্খু তুম্হাকং সাসনে পৰিনিব্বাযিস্সতী’’তি পুব্বভাগপটিপত্তিযং কুলসংসগ্গদোসং দস্সেন্তো পুচ্ছতি. অথস্স ভগৱা কুলেসু সংসগ্গাভাৱং দীপেন্তো হোন্তি হেতে সাৰিপুত্তাতিআদিমাহ. ইমস্মিং কিৰ ঠানে থেৰস্স কুলেসু অসংসট্ঠভাৱো পাকটো অহোসি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱ.

৫-৬. পুণ্ণসুত্তাদিৱণ্ণনা

৮৮-৮৯. পঞ্চমে তঞ্চেতি তং চক্খুঞ্চেৱ ৰূপঞ্চ. নন্দিসমুদযা দুক্খসমুদযোতি তণ্হায সমোধানেন পঞ্চক্খন্ধদুক্খস্স সমোধানং হোতি. ইতি ছসু দ্ৱাৰেসু ‘‘নন্দিসমুদযা দুক্খসমুদযো’’তি ইমিনা দ্ৱিন্নং সচ্চানং ৱসেন ৱট্টং মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সেসি. দুতিযনযে নিৰোধো মগ্গোতি দ্ৱিন্নং সচ্চানং ৱসেন ৱিৱট্টং মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সেসি. ইমিনা ত্ৱং পুণ্ণাতি পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. এৱং তাৱ ৱট্টৱিৱট্টৱসেন দেসনং অৰহত্তে পক্খিপিত্ৱা ইদানি পুণ্ণত্থেৰং সত্তসু ঠানেসু সীহনাদং নদাপেতুং ইমিনা ত্ৱন্তিআদিমাহ.

চণ্ডাতি দুট্ঠা কিব্বিসা. ফৰুসাতি কক্খড়া অক্কোসিস্সন্তীতি দসহি অক্কোসৱত্থূহি অক্কোসিস্সন্তি. পৰিভাসিস্সন্তীতি ‘‘কিং সমণো নাম ত্ৱং, ইদঞ্চিদঞ্চ তে কৰিস্সামা’’তি তজ্জেস্সন্তি. এৱমেত্থাতি এৱং ময্হং এত্থ ভৱিস্সতি. দণ্ডেনাতি চতুহত্থদণ্ডেন ৱা খদিৰদণ্ডেন ৱা ঘটিকমুগ্গৰেন ৱা. সত্থেনাতি একতোধাৰাদিনা সত্থেন. সত্থহাৰকং পৰিযেসন্তীতি জীৱিতহাৰকসত্থং পৰিযেসন্তি. ইদং থেৰো ততিযপাৰাজিকৱত্থুস্মিং অসুভকথং সুত্ৱা অত্তভাৱেন জিগুচ্ছন্তানং ভিক্খূনং সত্থহাৰকপৰিযেসনং সন্ধাযাহ. দমূপসমেনাতি এত্থ দমোতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰাদীনং এতং নামং.

‘‘সচ্চেন দন্তো দমসা উপেতো,

ৱেদন্তগূ ৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযো’’তি. (সং. নি. ১.১৯৫; সু. নি. ৪৬৭) –

এত্থ হি ইন্দ্ৰিযসংৱৰো দমোতি ৱুত্তো. ‘‘যদি সচ্চা দমা চাগা, খন্ত্যা ভিয্যোধ ৱিজ্জতী’’তি (সু. নি. ১৯১; সং. নি. ১.২৪৬) এত্থ পঞ্ঞা দমোতি ৱুত্তা. ‘‘দানেন দমেন সংযমেন সচ্চৱজ্জেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৫; ম. নি. ২.২২৬) এত্থ উপোসথকম্মং দমোতি ৱুত্তং. ইমস্মিং পন সুত্তে খন্তি দমোতি ৱেদিতব্বো. উপসমোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং.

অথ খো আযস্মা পুণ্ণোতি কো পনেস পুণ্ণো, কস্মা চ পনেত্থ গন্তুকামো অহোসীতি? সুনাপৰন্তৱাসিকো এৱ এস, সাৱত্থিযং পন অসপ্পাযৱিহাৰং সল্লক্খেত্ৱা তত্থ গন্তুকামো অহোসি.

তত্ৰাযং অনুপ্পুব্বিকথা – সুনাপৰন্তৰট্ঠে কিৰ একস্মিং ৱাণিজগামে এতে দ্ৱে ভাতৰো. তেসু কদাচি জেট্ঠো পঞ্চ সকটসতানি গহেত্ৱা জনপদং গন্ত্ৱা ভণ্ডং আহৰতি, কদাচি কনিট্ঠো. ইমস্মিং পন সমযে কনিট্ঠং ঘৰে ঠপেত্ৱা, জেট্ঠভাতিকো পঞ্চ সকটসতানি গহেত্ৱা, জনপদচাৰিকং চৰন্তো অনুপুব্বেন সাৱত্থিং পত্ৱা, জেতৱনস্স নাতিদূৰে সকটসত্থং নিৱেসেত্ৱা ভুত্তপাতৰাসো পৰিজনপৰিৱুতো ফাসুকট্ঠানে নিসীদি.

তেন চ সমযেন সাৱত্থিৱাসিনো ভুত্তপাতৰাসা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায সুদ্ধুত্তৰাসঙ্গা গন্ধপুপ্ফাদিহত্থা যেন বুদ্ধো, যেন ধম্মো, যেন সঙ্ঘো, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভাৰা হুত্ৱা, দক্খিণদ্ৱাৰেন নিক্খমিত্ৱা জেতৱনং গচ্ছন্তি. সো তে দিস্ৱা ‘‘কহং ইমে গচ্ছন্তী’’তি একং মনুস্সং পুচ্ছি. কিং ত্ৱং, অয্যো, ন জানাসি? লোকে বুদ্ধধম্মসঙ্ঘৰতনানি নাম উপ্পন্নানি, ইচ্চেসো মহাজনো সত্থু সন্তিকং ধম্মকথং সোতুং গচ্ছতীতি. তস্স ‘‘বুদ্ধো’’তি ৱচনং ছৱিচম্মাদীনি ছিন্দিত্ৱা অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ অট্ঠাসি. সো অত্তনো পৰিজনপৰিৱুতো তায পৰিসায সদ্ধিং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা, সত্থু মধুৰস্সৰেন ধম্মং দেসেন্তস্স পৰিসপৰিযন্তে ঠিতো, ধম্মং সুত্ৱা পব্বজ্জায চিত্তং উপ্পাদেসি. অথ তথাগতেন কালং ৱিদিত্ৱা পৰিসায উয্যোজিতায সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা, ৱন্দিত্ৱা, স্ৱাতনায নিমন্তেত্ৱা, দুতিযদিৱসে মণ্ডপং কাৰেত্ৱা, আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৱা, বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৱা, ভুত্তপাতৰাসো উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ভণ্ডাগাৰিকং পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘এত্তকং ধনং ৱিস্সজ্জিতং, এত্তকং ধনং ন ৱিস্সজ্জিত’’ন্তি সব্বং আচিক্খিত্ৱা, ‘‘ইমং সাপতেয্যং ময্হং কনিট্ঠস্স দেহী’’তি সব্বং নিয্যাতেত্ৱা, সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৱা, কম্মট্ঠানপৰাযণো অহোসি.

অথস্স কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তস্স কম্মট্ঠানং ন উপট্ঠাতি. ততো চিন্তেসি – ‘‘অযং জনপদো ময্হং অসপ্পাযো, যংনূনাহং সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা সকৰট্ঠমেৱ গচ্ছেয্য’’ন্তি. অথ পুব্বণ্হসমযে পিণ্ডায চৰিত্ৱা, সাযন্হে পটিসল্লানা ৱুট্ঠহিত্ৱা, ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা, কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৱা, সত্ত সীহনাদে নদিত্ৱা, পক্কামি. তেন ৱুত্তং, ‘‘অথ খো আযস্মা পুণ্ণো…পে… ৱিহৰতী’’তি.

কত্থ পনাযং ৱিহাসীতি? চতূসু ঠানেসু ৱিহাসি. সুনাপৰন্তৰট্ঠং তাৱ পৱিসিত্ৱা চ অব্বুহত্থপব্বতং নাম পত্ৱা ৱাণিজগামং পিণ্ডায পাৱিসি. অথ নং কনিট্ঠভাতা সঞ্জানিত্ৱা ভিক্খং দত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অঞ্ঞত্থ অগন্ত্ৱা ইধেৱ ৱসথা’’তি পটিঞ্ঞং কাৰেত্ৱা তত্থেৱ ৱসাপেসি.

ততো সমুদ্দগিৰিৱিহাৰং নাম অগমাসি. তত্থ অযকন্তপাসাণেহি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা কতচঙ্কমো অত্থি, কোচি তং চঙ্কমিতুং সমত্থো নাম নত্থি. তত্থ সমুদ্দৱীচিযো আগন্ত্ৱা অযকন্তপাসাণেসু পহৰিত্ৱা মহাসদ্দং কৰোন্তি. থেৰো ‘‘কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তানং ফাসুৱিহাৰো হোতূ’’তি সমুদ্দং নিস্সদ্দং কত্ৱা অধিট্ঠাসি.

ততো মাতুলগিৰিং নাম অগমাসি. তত্থপি সকুণসঙ্ঘো উস্সন্নো ৰত্তিঞ্চ দিৱা চ সদ্দো একাবদ্ধোৱ অহোসি. থেৰো ‘‘ইদং ঠানং ন ফাসুক’’ন্তি ততো মকুলকাৰামৱিহাৰং নাম গতো. সো ৱাণিজগামস্স নাতিদূৰো নচ্চাসন্নো গমনাগমনসম্পন্নো ৱিৱিত্তো অপ্পসদ্দো. থেৰো ‘‘ইমং ঠানং ফাসুক’’ন্তি তত্থ ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানচঙ্কমনাদীনি কাৰেত্ৱা ৱস্সং উপগচ্ছি. এৱং চতূসু ঠানেসু ৱিহাসি.

অথেকদিৱসং তস্মিংযেৱ অন্তোৱস্সে পঞ্চ ৱাণিজসতানি ‘‘পৰসমুদ্দং গচ্ছামা’’তি নাৱায ভণ্ডং পক্খিপিংসু. নাৱাৰোহনদিৱসে থেৰস্স কনিট্ঠভাতা থেৰং ভোজেত্ৱা, থেৰস্স সন্তিকে সিক্খাপদানি গহেত্ৱা, ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, সমুদ্দো নাম অসদ্ধেয্যো অনেকন্তৰাযো, অম্হে আৱজ্জেয্যাথা’’তি ৱত্ৱা নাৱং আৰুহি. নাৱা উত্তমজৱেন গচ্ছমানা অঞ্ঞতৰং দীপকং পাপুণি. মনুস্সা ‘‘পাতৰাসং কৰিস্সামা’’তি দীপকে উত্তিণ্ণা. তস্মিং পন দীপকে অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থি, চন্দনৱনমেৱ অহোসি.

অথেকো ৱাসিযা ৰুক্খং আকোটেত্ৱা লোহিতচন্দনভাৱং ঞত্ৱা আহ – ‘‘ভো, মযং লাভত্থায পৰসমুদ্দং গচ্ছাম, ইতো চ উত্তৰি লাভো নাম নত্থি, চতুৰঙ্গুলমত্তা ঘটিকা সতসহস্সং অগ্ঘতি. হাৰেতব্বযুত্তকং ভণ্ডং হাৰেত্ৱা চন্দনস্স পূৰেস্সামা’’তি তে তথা কৰিংসু. চন্দনৱনে অধিৱত্থা অমনুস্সা কুজ্ঝিত্ৱা, ‘‘ইমেহি অম্হাকং চন্দনৱনং নাসিতং ঘাতেস্সাম নে’’তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘ইধেৱ ঘাতিতেসু সব্বং এককুণপং ভৱিস্সতি, সমুদ্দমজ্ঝে নেসং নাৱং ওসীদেস্সামা’’তি আহংসু. অথ নেসং নাৱং আৰুয্হ মুহুত্তং গতকালেযেৱ উপ্পাতিকং উট্ঠপেত্ৱা সযম্পি তে অমনুস্সা ভযানকানি ৰূপানি দস্সযিংসু. ভীতা মনুস্সা অত্তনো অত্তনো দেৱতানং নমস্সন্তি. থেৰস্স কনিট্ঠো চূড়পুণ্ণকুটুম্বিকো ‘‘ময্হং ভাতা অৱস্সযো হোতূ’’তি থেৰস্স নমস্সমানো অট্ঠাসি.

থেৰোপি কিৰ তস্মিংযেৱ খণে আৱজ্জেত্ৱা, তেসং ব্যসনুপ্পত্তিং ঞত্ৱা, ৱেহাসং উপ্পতিত্ৱা, অভিমুখো অট্ঠাসি. অমনুস্সা থেৰং দিস্ৱাৱ ‘‘অয্যো পুণ্ণত্থেৰো এতী’’তি অপক্কমিংসু, উপ্পাতিকং সন্নিসীদি. থেৰো ‘‘মা ভাযথা’’তি তে অস্সাসেত্ৱা ‘‘কহং গন্তুকামত্থা’’তি পুচ্ছি. ভন্তে, অম্হাকং সকট্ঠানমেৱ গচ্ছামাতি. থেৰো নাৱঙ্গণে অক্কমিত্ৱা ‘‘এতেসং ইচ্ছিতট্ঠানং গচ্ছতূ’’তি অধিট্ঠাসি. ৱাণিজা সকট্ঠানং গন্ত্ৱা, তং পৱত্তিং পুত্তদাৰস্স আৰোচেত্ৱা, ‘‘এথ থেৰং সৰণং গচ্ছামা’’তি পঞ্চসতাপি অত্তনো পঞ্চহি মাতুগামসতেহি সদ্ধিং তীসু সৰণেসু পতিট্ঠায উপাসকত্তং পটিৱেদেসুং. ততো নাৱায ভণ্ডং ওতাৰেত্ৱা থেৰস্স একং কোট্ঠাসং কত্ৱা, ‘‘অযং, ভন্তে, তুম্হাকং কোট্ঠাসো’’তি আহংসু. থেৰো ময্হং ৱিসুং কোট্ঠাসকিচ্চং নত্থি. সত্থা পন তুম্হেহি দিট্ঠপুব্বোতি. ন দিট্ঠপুব্বো, ভন্তেতি. তেন হি ইমিনা সত্থু মণ্ডলমাড়ং কৰোথ. এৱং সত্থাৰং পস্সিস্সথাতি. তে সাধু, ভন্তেতি. তেন চ কোট্ঠাসেন অত্তনো চ কোট্ঠাসেহি মণ্ডলমাড়ং কাতুং আৰভিংসু.

সত্থাপি কিৰ তং আৰদ্ধকালতো পট্ঠায পৰিভোগং অকাসি. আৰক্খমনুস্সা ৰত্তিং ওভাসং দিস্ৱা, ‘‘মহেসক্খা দেৱতা অত্থী’’তি সঞ্ঞং কৰিংসু. উপাসকা মণ্ডলমাড়ঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ সেনাসনানি নিট্ঠাপেত্ৱা দানসম্ভাৰং সজ্জেত্ৱা, ‘‘কতং, ভন্তে, অম্হেহি অত্তনো কিচ্চং, সত্থাৰং পক্কোসথা’’তি থেৰস্স আৰোচেসুং. থেৰো সাযন্হসমযে ইদ্ধিযা সাৱত্থিং গন্ত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ৱাণিজগামৱাসিনো তুম্হে দট্ঠুকামা, তেসং অনুকম্পং কৰোথা’’তি ভগৱন্তং যাচি. ভগৱা অধিৱাসেসি. থেৰো সকট্ঠানমেৱ পচ্চাগতো.

ভগৱাপি আনন্দত্থেৰং আমন্তেসি, ‘‘আনন্দ, স্ৱে সুনাপৰন্তে ৱাণিজগামে পিণ্ডায চৰিস্সাম, ত্ৱং একূনপঞ্চসতানং ভিক্খূনং সলাকং দেহী’’তি. থেৰো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি ভিক্খুসঙ্ঘস্স তমত্থং আৰোচেত্ৱা, ‘‘আকাসচাৰী ভিক্খূ সলাকং গণ্হন্তূ’’তি আহ. তংদিৱসং কুণ্ডধানত্থেৰো পঠমং সলাকং অগ্গহেসি. ৱাণিজগামৱাসিনোপি ‘‘স্ৱে কিৰ সত্থা আগমিস্সতী’’তি গামমজ্ঝে মণ্ডপং কত্ৱা দানগ্গং সজ্জযিংসু. ভগৱা পাতোৱ সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা, গন্ধকুটিং পৱিসিত্ৱা, ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা, নিসীদি. সক্কস্স পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হং অহোসি. সো ‘‘কিং ইদ’’ন্তি আৱজ্জেত্ৱা সত্থু সুনাপৰন্তগমনং দিস্ৱা, ৱিস্সকম্মং আমন্তেসি, ‘‘তাত, অজ্জ ভগৱা তিংসমত্তানি যোজনসতানি পিণ্ডচাৰং গমিস্সতি. পঞ্চ কূটাগাৰসতানি মাপেত্ৱা জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকমত্থকে গমনসজ্জানি কত্ৱা ঠপেহী’’তি. সো তথা অকাসি. ভগৱতো কূটাগাৰং চতুমুখং অহোসি, দ্ৱিন্নং অগ্গসাৱকানং দ্ৱিমুখানি, সেসানি একমুখানি, সত্থা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৱা পটিপাটিযা ঠপিতকূটাগাৰেসু ধুৰকূটাগাৰং পাৱিসি. দ্ৱে অগ্গসাৱকে আদিং কত্ৱা একূনপঞ্চভিক্খুসতানিপি কূটাগাৰগতানি অহেসুং. একং তুচ্ছং কূটাগাৰং অহোসি, পঞ্চপি কূটাগাৰসতানি আকাসে উপ্পত্তিংসু.

সত্থা সচ্চবন্ধপব্বতং নাম পত্ৱা কূটাগাৰং আকাসে ঠপেসি. তস্মিং পব্বতে সচ্চবন্ধো নাম মিচ্ছাদিট্ঠিকতাপসো মহাজনং মিচ্ছাদিট্ঠিং উগ্গণ্হাপেন্তো লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো হুত্ৱা ৱসতি, অব্ভন্তৰে চস্স অন্তোচাটিযং পদীপো ৱিয অৰহত্তফলস্স উপনিস্সযো জলতি. তং দিস্ৱা ‘‘ধম্মমস্স কথেস্সামী’’তি গন্ত্ৱা ধম্মং দেসেসি. তাপসো দেসনাপৰিযোসানে অৰহত্তং পাপুণি. মগ্গেনেৱস্স অভিঞ্ঞা আগতা. সো এহিভিক্খু হুত্ৱা ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰধৰো তুচ্ছকূটাগাৰং পাৱিসি.

ভগৱা কূটাগাৰগতেহি পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ৱাণিজগামং গন্ত্ৱা, কূটাগাৰানি অদিস্সমানকানি কত্ৱা, ৱাণিজগামং পাৱিসি. ৱাণিজা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৱা সত্থাৰং মকুলকাৰামং নযিংসু. সত্থা মণ্ডলমাড়ং পাৱিসি. মহাজনো যাৱ সত্থা ভত্তদৰথং পটিপ্পস্সম্ভেতি, তাৱ পাতৰাসং কত্ৱা উপোসথঙ্গানি সমাদায বহুং গন্ধঞ্চ পুপ্ফঞ্চ আদায ধম্মস্সৱনত্থায আৰামং পচ্চাগমাসি. সত্থা ধম্মং দেসেসি. মহাজনস্স বন্ধনমোক্খো জাতো, মহন্তং বুদ্ধকোলাহলং অহোসি.

সত্থা মহাজনস্স সঙ্গহত্থায সত্তাহং তত্থেৱ ৱসি, অৰুণং পন মহাগন্ধকুটিযংযেৱ উট্ঠপেসি. সত্তাহম্পি ধম্মদেসনাপৰিযোসানে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. তত্থ সত্তাহং ৱসিত্ৱা, ৱাণিজগামে পিণ্ডায চৰিত্ৱা, ‘‘ত্ৱং ইধেৱ ৱসাহী’’তি পুণ্ণত্থেৰং নিৱত্তেত্ৱা অন্তৰে নম্মদানদী নাম অত্থি, তস্সা তীৰং অগমাসি. নম্মদা নাগৰাজা সত্থু পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা, নাগভৱনং পৱেসেত্ৱা, তিণ্ণং ৰতনানং সক্কাৰং অকাসি. সত্থা তস্স ধম্মং কথেত্ৱা নাগভৱনা নিক্খমি. সো ‘‘ময্হং, ভন্তে, পৰিচৰিতব্বং দেথা’’তি যাচি. ভগৱা নম্মদানদীতীৰে পদচেতিযং দস্সেসি. তং ৱীচীসু আগতাসু পিধীযতি, গতাসু ৱিৱৰীযতি. মহাসক্কাৰপত্তং অহোসি. সত্থা ততো নিক্খমিত্ৱা সচ্চবন্ধপব্বতং গন্ত্ৱা সচ্চবন্ধং আহ – ‘‘তযা মহাজনো অপাযমগ্গে ওতাৰিতো. ত্ৱং ইধেৱ ৱসিত্ৱা, এতেসং লদ্ধিং ৱিস্সজ্জাপেত্ৱা, নিব্বানমগ্গে পতিট্ঠাপেহী’’তি. সোপি পৰিচৰিতব্বং যাচি. সত্থা ঘনপিট্ঠিপাসাণে অল্লমত্তিকপিণ্ডম্হি লঞ্ছনং ৱিয পদচেতিযং দস্সেসি. ততো জেতৱনমেৱ গতো. এতমত্থং সন্ধায তেনেৱ অন্তৰৱস্সেনাতিআদি ৱুত্তং.

পৰিনিব্বাযীতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি. মহাজনো থেৰস্স সত্ত দিৱসানি সৰীৰপূজং কত্ৱা, বহূনি গন্ধকট্ঠানি সমোধানেত্ৱা, সৰীৰং ঝাপেত্ৱা ধাতুযো আদায চেতিযং অকাসি. সম্বহুলা ভিক্খূতি থেৰস্স আড়াহনট্ঠানে ঠিতভিক্খূ. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱ. ছট্ঠং উত্তানমেৱ.

৭-৮. পঠমএজাসুত্তাদিৱণ্ণনা

৯০-৯১. সত্তমে এজাতি তণ্হা. সা হি চলনট্ঠেন এজাতি ৱুচ্চতি. সাৱ আবাধনট্ঠেন ৰোগো, অন্তো দুস্সনট্ঠেন গণ্ডো, নিকন্তনট্ঠেন সল্লং. তস্মাতি যস্মা এজা ৰোগো চেৱ গণ্ডো চ সল্লঞ্চ, তস্মা. চক্খুং ন মঞ্ঞেয্যাতিআদি ৱুত্তনযমেৱ, ইধাপি সব্বং হেট্ঠা গহিতমেৱ সংকড্ঢিত্ৱা দস্সিতং. অট্ঠমং ৱুত্তনযমেৱ.

৯-১০. পঠমদ্ৱযসুত্তাদিৱণ্ণনা

৯২-৯৩. নৱমে দ্ৱযন্তি দ্ৱে দ্ৱে কোট্ঠাসে. দসমে ইত্থেতং দ্ৱযন্তি এৱমেতং দ্ৱযং. চলঞ্চেৱ ব্যথঞ্চাতি অত্তনো সভাৱেন অসণ্ঠহনতো চলতি চেৱ ব্যথতি চ. যোপি হেতু যোপি পচ্চযোতি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থাৰম্মণং হেতু চেৱ পচ্চযো চ. কুতো নিচ্চং ভৱিস্সতীতি কেন কাৰণেন নিচ্চং ভৱিস্সতি. যথা পন দাসস্স দাসিযা কুচ্ছিস্মিং জাতো পুত্তো পৰোৱ দাসো হোতি, এৱং অনিচ্চমেৱ হোতীতি অত্থো. সঙ্গতীতি সহগতি. সন্নিপাতোতি একতো সন্নিপতনং. সমৱাযোতি একতো সমাগমো. অযং ৱুচ্চতি চক্খুসম্ফস্সোতি ইমিনা সঙ্গতিসন্নিপাতসমৱাযসঙ্খাতেন পচ্চযেন উপ্পন্নত্তা পচ্চযনামেনেৱ সঙ্গতি সন্নিপাতো সমৱাযোতি অযং ৱুচ্চতি চক্খুসম্ফস্সো.

সোপি হেতূতি ফস্সস্স ৱত্থু আৰম্মণং সহজাতা তযো খন্ধাতি অযং হেতু. ফুট্ঠোতি উপযোগত্থে পচ্চত্তং, ফস্সেন ফুট্ঠমেৱ গোচৰং ৱেদনা ৱেদেতি, চেতনা চেতেতি, সঞ্ঞা সঞ্জানাতীতি অত্থো. ফুট্ঠোতি ৱা ফস্সসমঙ্গীপুগ্গলো, ফস্সেন ফুট্ঠাৰম্মণমেৱ ৱেদনাদীহি ৱেদেতি চেতেতি সঞ্জানাতীতিপি ৱুত্তং হোতি. ইতি ইমস্মিং সুত্তে সমতিংসক্খন্ধা কথিতা হোন্তি. কথং? চক্খুদ্ৱাৰে তাৱ ৱত্থু চেৱ আৰম্মণঞ্চ ৰূপক্খন্ধো, ফুট্ঠো ৱেদেতীতি ৱেদনাক্খন্ধো, চেতেতীতি সঙ্খাৰক্খন্ধো, সঞ্জানাতীতি সঞ্ঞাক্খন্ধো, ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. মনোদ্ৱাৰেপি হি ৱত্থুৰূপং একন্ততো ৰূপক্খন্ধো, ৰূপে পন আৰম্মণে সতি আৰম্মণম্পি ৰূপক্খন্ধোতি ছ পঞ্চকাতিংস হোন্তি. সঙ্খেপেন পনেতে ছসুপি দ্ৱাৰেসু পঞ্চেৱ খন্ধাতি সপচ্চযে পঞ্চক্খন্ধে অনিচ্চাতি ৱিত্থাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানে বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন ইদং সুত্তং দেসিতন্তি.

ছন্নৱগ্গো নৱমো.

১০. সড়ৱগ্গো

১. অদন্তঅগুত্তৱণ্ণনা

৯৪. সড়ৱগ্গস্স পঠমে অদন্তাতি অদমিতা. অগুত্তাতি অগোপিতা. অৰক্খিতাতি ন ৰক্খিতা. অসংৱুতাতি অপিহিতা. দুক্খাধিৱাহা হোন্তীতি নেৰযিকাদিভেদং অধিকদুক্খং আৱহনকা হোন্তি. সুখাধিৱাহা হোন্তীতি ঝানমগ্গফলপভেদং অধিকসুখং আৱহনকা হোন্তি. অধিৱহাতিপি পাঠো, এসেৱত্থো.