৫. অত্তদীপৱগ্গো
১. অত্তদীপসুত্তৱণ্ণনা
৪৩. অত্তদীপৱগ্গস্স পঠমে অত্তদীপাতি অত্তানং দীপং তাণং লেণং গতিং পৰাযণং পতিট্ঠং কত্ৱা ৱিহৰথাতি অত্থো. অত্তসৰণাতি ইদং তস্সেৱ ৱেৱচনং. অনঞ্ঞসৰণাতি ইদং অঞ্ঞস্স সৰণপটিক্খেপৱচনং. ন হি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্স সৰণং হোতি অঞ্ঞস্স ৱাযামেন অঞ্ঞস্স অসিজ্ঝনতো, ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘অত্তা হি অত্তনো নাথো,
কো হি নাথো পৰো সিযা’’তি. (ধ. প. ১৬০);
তেনাহ ‘‘অনঞ্ঞসৰণা’’তি. কো পনেত্থ অত্তা নাম? লোকিযলোকুত্তৰো ধম্মো. তেনেৱাহ – ‘‘ধম্মদীপা ধম্মসৰণা অনঞ্ঞসৰণা’’তি. যোনীতি কাৰণং – ‘‘যোনি হেসা, ভূমিজ, ফলস্স অধিগমাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২২৭) ৱিয. কিংপহোতিকাতি কিংপভুতিকা, কুতো পভৱন্তীতি অত্থো? ৰূপস্স ত্ৱেৱাতি ইদং তেসংযেৱ সোকাদীনং পহানদস্সনত্থং আৰদ্ধং. ন পৰিতস্সতীতি ন গণ্হাতি ন গহতি. তদঙ্গনিব্বুতোতি তেন ৱিপস্সনঙ্গেন কিলেসানং নিব্বুতত্তা তদঙ্গনিব্বুতো. ইমস্মিং সুত্তে ৱিপস্সনাৱ কথিতা. পঠমং.
২. পটিপদাসুত্তৱণ্ণনা
৪৪. দুতিযে দুক্খসমুদযগামিনী সমনুপস্সনাতি যস্মা সক্কাযো দুক্খং, তস্স চ সমুদযগামিনী পটিপদা নাম ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি এৱং দিট্ঠিসমনুপস্সনা ৱুত্তা, তস্মা দুক্খসমুদযগামিনী সমনুপস্সনাতি অযমেত্থ অত্থো হোতি. দুক্খনিৰোধগামিনী সমনুপস্সনাতি এত্থ সহ ৱিপস্সনায চতুমগ্গঞাণং ‘‘সমনুপস্সনা’’তি ৱুত্তং. ইতি ইমস্মিং সুত্তে ৱট্টৱিৱট্টং কথিতং. দুতিযং.
৩. অনিচ্চসুত্তৱণ্ণনা
৪৫. ততিযে সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বন্তি সহ ৱিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায দট্ঠব্বং. ৱিৰজ্জতি ৱিমুচ্চতীতি মগ্গক্খণে ৱিৰজ্জতি, ফলক্খণে ৱিমুচ্চতি. অনুপাদায আসৱেহীতি অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুদ্ধেহি আসৱেহি অগহেত্ৱা ইতি ৱিমুচ্চতি. ৰূপধাতুযাতিআদি পচ্চৱেক্খণদস্সনত্থং ৱুত্তং. সহ ফলেন পচ্চৱেক্খণদস্সনত্থন্তিপি ৱদন্তিযেৱ. ঠিতন্তি উপৰি কত্তব্বকিচ্চাভাৱেন ঠিতং. ঠিতত্তা সন্তুস্সিতন্তি পত্তব্বং পত্তভাৱেন সন্তুট্ঠং. পচ্চত্তংযেৱ পৰিনিব্বাযতীতি সযমেৱ পৰিনিব্বাযতি. ততিযং.
৪. দুতিযঅনিচ্চসুত্তৱণ্ণনা
৪৬. চতুত্থে পুব্বন্তানুদিট্ঠিযোতি পুব্বন্তং অনুগতা অট্ঠাৰস দিট্ঠিযো ন হোন্তি. অপৰন্তানুদিট্ঠিযোতি অপৰন্তং অনুগতা চতুচত্তালীস দিট্ঠিযো ন হোন্তি. থামসো পৰামাসোতি দিট্ঠিথামসো চেৱ দিট্ঠিপৰামাসো চ ন হোতি. এত্তাৱতা পঠমমগ্গো দস্সিতো. ইদানি সহ ৱিপস্সনায তযো মগ্গে চ ফলানি চ দস্সেতুং ৰূপস্মিন্তিআদি আৰদ্ধং. অথ ৱা দিট্ঠিযো নাম ৱিপস্সনায এৱ পহীনা, ইদং পন উপৰি সহ ৱিপস্সনায চত্তাৰো মগ্গে দস্সেতুং আৰদ্ধং. চতুত্থং.
৫. সমনুপস্সনাসুত্তৱণ্ণনা
৪৭. পঞ্চমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে সমনুপস্সন্তি এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰন্তি পৰিপুণ্ণগাহৱসেন পঞ্চক্খন্ধে সমনুপস্সন্তি, অপৰিপুণ্ণগাহৱসেন এতেসং অঞ্ঞতৰং. ইতি অযঞ্চেৱ সমনুপস্সনাতি ইতি অযঞ্চ দিট্ঠিসমনুপস্সনা. অস্মীতি চস্স অৱিগতং হোতীতি যস্স অযং সমনুপস্সনা অত্থি, তস্মিং অস্মীতি তণ্হামানদিট্ঠিসঙ্খাতং পপঞ্চত্তযং অৱিগতমেৱ হোতি. পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অৱক্কন্তি হোতীতি তস্মিং কিলেসজাতে সতি কম্মকিলেসপচ্চযানং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিব্বত্তি হোতি.
অত্থি, ভিক্খৱে, মনোতি ইদং কম্মমনং সন্ধায ৱুত্তং. ধম্মাতি আৰম্মণং. অৱিজ্জাধাতূতি জৱনক্খণে অৱিজ্জা. অৱিজ্জাসম্ফস্সজেনাতি অৱিজ্জাসম্পযুত্তফস্সতো জাতেন. অপিচ মনোতি ভৱঙ্গক্খণে ৱিপাকমনোধাতু, আৱজ্জনক্খণে কিৰিযমনোধাতু. ধম্মাদযো ৱুত্তপ্পকাৰাৱ. অস্মীতিপিস্স হোতীতি তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন অস্মীতি এৱম্পিস্স হোতি. ইতো পৰেসু অযমহমস্মীতি ৰূপাদীসু কিঞ্চিদেৱ ধম্মং গহেত্ৱা ‘‘অযং অহমস্মী’’তি অত্তদিট্ঠিৱসেন ৱুত্তং. ভৱিস্সন্তি সস্সতদিট্ঠিৱসেন. ন ভৱিস্সন্তি উচ্ছেদদিট্ঠিৱসেন. ৰূপী ভৱিস্সন্তিআদীনি সব্বানি সস্সতমেৱ ভজন্তি. অথেত্থাতি অথ তেনেৱাকাৰেন ঠিতেসু এতেসু ইন্দ্ৰিযেসু. অৱিজ্জা পহীযতীতি চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণভূতা অৱিজ্জা পহীযতি. ৱিজ্জা উপ্পজ্জতীতি অৰহত্তমগ্গৱিজ্জা উপ্পজ্জতি. এৱমেত্থ অস্মীতি তণ্হামানদিট্ঠিযো. কম্মস্স পঞ্চন্নঞ্চ ইন্দ্ৰিযানং অন্তৰে একো সন্ধি, ৱিপাকমনং পঞ্চিন্দ্ৰিযপক্খিকং কত্ৱা পঞ্চন্নঞ্চ ইন্দ্ৰিযানং কম্মস্স চ অন্তৰে একো সন্ধীতি. ইতি তযো পপঞ্চা অতীতো অদ্ধা, ইন্দ্ৰিযাদীনি পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা, তত্থ কম্মমনং আদিং কত্ৱা অনাগতস্স পচ্চযো দস্সিতোতি. পঞ্চমং.
৬. খন্ধসুত্তৱণ্ণনা
৪৮. ছট্ঠে ৰূপক্খন্ধো কামাৱচৰো, চত্তাৰো খন্ধা চতুভূমকা. সাসৱন্তি আসৱানং আৰম্মণভাৱেন পচ্চযভূতং. উপাদানিযন্তি তথেৱ চ উপাদানানং পচ্চযভূতং. ৱচনত্থো পনেত্থ – আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তেহি সহ আসৱেহীতি সাসৱং. উপাদাতব্বন্তি উপাদানিযং. ইধাপি ৰূপক্খন্ধো কামাৱচৰো, অৱসেসা তেভূমকা ৱিপস্সনাচাৰৱসেন ৱুত্তা. এৱমেত্থ ৰূপং ৰাসট্ঠেন খন্ধেসু পৱিট্ঠং, সাসৱৰাসট্ঠেন উপাদানক্খন্ধেসু. ৱেদনাদযো সাসৱাপি অত্থি, অনাসৱাপি অত্থি. তে ৰাসট্ঠেন সব্বেপি খন্ধেসু পৱিট্ঠা, তেভূমকা পনেত্থ সাসৱট্ঠেন উপাদানক্খন্ধেসু পৱিট্ঠাতি. ছট্ঠং.
৭-৮. সোণসুত্তাদিৱণ্ণনা
৪৯-৫০. সত্তমে সেয্যোহমস্মীতি ৱিসিট্ঠো উত্তমো অহমস্মি. কিমঞ্ঞত্ৰ যথাভূতস্স অদস্সনাতি যথাভূতস্স অদস্সনতো অঞ্ঞং কিং ভৱেয্য? অদস্সনং অঞ্ঞাণমেৱ ভৱেয্যাতি অত্থো. ইদানিস্স তে পৰিৱট্টং ৱজিৰভেদদেসনং আৰভন্তো তং কিং মঞ্ঞসি সোণোতিআদিমাহ. অট্ঠমং উত্তানমেৱ. সত্তমঅট্ঠমানি.
৯-১০. নন্দিক্খযসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫১-৫২. নৱমদসমেসু নন্দিক্খযা ৰাগক্খযো, ৰাগক্খযা নন্দিক্খযোতি ইদং নন্দীতি ৱা ৰাগোতি ৱা ইমেসং অত্থতো নিন্নানাকৰণতায ৱুত্তং. নিব্বিদানুপস্সনায ৱা নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি, ৱিৰাগানুপস্সনায ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং পজহতি. এত্তাৱতা ৱিপস্সনং নিট্ঠপেত্ৱা ‘‘ৰাগক্খযা নন্দিক্খযো’’তি ইধ মগ্গং দস্সেত্ৱা ‘‘নন্দিৰাগক্খযা চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি ফলং দস্সিতন্তি. নৱমদসমানি.
অত্তদীপৱগ্গো পঞ্চমো.
মূলপণ্ণাসকো সমত্তো.