১. খন্ধসংযুত্তং
১. নকুলপিতুৱগ্গো
১. নকুলপিতুসুত্তৱণ্ণনা
১. খন্ধিযৱগ্গস্স পঠমে ভগ্গেসূতি এৱংনামকে জনপদে. সুসুমাৰগিৰেতি সুসুমাৰগিৰনগৰে. তস্মিং কিৰ মাপিযমানে সুসুমাৰো সদ্দমকাসি, তেনস্স ‘‘সুসুমাৰগিৰ’’ন্ত্ৱেৱ নামং অকংসু. ভেসকড়াৱনেতি ভেসকড়ায নাম যক্খিনিযা অধিৱুত্থত্তা এৱংলদ্ধনামে ৱনে. তদেৱ মিগগণস্স অভযত্থায দিন্নত্তা মিগদাযোতি ৱুচ্চতি. ভগৱা তস্মিং জনপদে তং নগৰং নিস্সায তস্মিং ৱনসণ্ডে ৱিহৰতি. নকুলপিতাতি নকুলস্স নাম দাৰকস্স পিতা.
জিণ্ণোতি জৰাজিণ্ণো. ৱুড্ঢোতি ৱযোৱুড্ঢো. মহল্লকোতি জাতিমহল্লকো. অদ্ধগতোতি তিযদ্ধগতো. ৱযোঅনুপ্পত্তোতি তেসু তীসু অদ্ধেসু পচ্ছিমৱযং অনুপ্পত্তো. আতুৰকাযোতি গিলানকাযো. ইদঞ্হি সৰীৰং সুৱণ্ণৱণ্ণম্পি নিচ্চপগ্ঘৰণট্ঠেন আতুৰংযেৱ নাম. ৱিসেসেন পনস্স জৰাতুৰতা ব্যাধাতুৰতা মৰণাতুৰতাতি তিস্সো আতুৰতা হোন্তি. তাসু কিঞ্চাপি এসো মহল্লকত্তা জৰাতুৰোৱ, অভিণ্হৰোগতায পনস্স ব্যাধাতুৰতা ইধ অধিপ্পেতা. অভিক্খণাতঙ্কোতি অভিণ্হৰোগো নিৰন্তৰৰোগো. অনিচ্চদস্সাৱীতি তায আতুৰতায ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে আগন্তুং অসক্কোন্তো কদাচিদেৱ দট্ঠুং লভামি, ন সব্বকালন্তি অত্থো. মনোভাৱনীযানন্তি মনৱড্ঢকানং. যেসু হি দিট্ঠেসু কুসলৱসেন চিত্তং ৱড্ঢতি, তে সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানাদযো মহাথেৰা মনোভাৱনীযা নাম. অনুসাসতূতি পুনপ্পুনং সাসতু. পুৰিমঞ্হি ৱচনং ওৱাদো নাম, অপৰাপৰং অনুসাসনী নাম. ওতিণ্ণে ৱা ৱত্থুস্মিং ৱচনং ওৱাদো নাম, অনোতিণ্ণে তন্তিৱসেন ৱা পৱেণিৱসেন ৱা ৱুত্তং অনুসাসনী নাম. অপিচ ওৱাদোতি ৱা অনুসাসনীতি ৱা অত্থতো একমেৱ, ব্যঞ্জনমত্তমেৱ নানং.
আতুৰো হাযন্তি আতুৰো হি অযং, সুৱণ্ণৱণ্ণো পিযঙ্গুসামোপি সমানো নিচ্চপগ্ঘৰণট্ঠেন আতুৰোযেৱ. অণ্ডভূতোতি অণ্ডং ৱিয ভূতো দুব্বলো. যথা কুক্কুটণ্ডং ৱা মযূৰণ্ডং ৱা গেণ্ডুকং ৱিয গহেত্ৱা খিপন্তেন ৱা পহৰন্তেন ৱা ন সক্কা কীড়িতুং, তাৱদেৱ ভিজ্জতি, এৱমযম্পি কাযো কণ্টকেপি খাণুকেপি পক্খলিতস্স ভিজ্জতীতি অণ্ডং ৱিয ভূতোতি অণ্ডভূতো. পৰিযোনদ্ধোতি সুখুমেন ছৱিমত্তেন পৰিযোনদ্ধো. অণ্ডঞ্হি সাৰতচেন পৰিযোনদ্ধং, তেন ডংসমকসাদযো নিলীযিত্ৱাপি ছৱিং ছিন্দিত্ৱা যূসং পগ্ঘৰাপেতুং ন সক্কোন্তি. ইমস্মিং পন ছৱিং ছিন্দিত্ৱা যং ইচ্ছন্তি, তং কৰোন্তি. এৱং সুখুমায ছৱিযা পৰিযোনদ্ধো. কিমঞ্ঞত্ৰ বাল্যাতি বালভাৱতো অঞ্ঞং কিমত্থি? বালোযেৱ অযন্তি অত্থো. তস্মাতি যস্মা অযং কাযো এৱৰূপো, তস্মা.
তেনুপসঙ্কমীতি ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স উপট্ঠানং গন্ত্ৱা অনন্তৰং পৰিণাযকৰতনস্স উপট্ঠানং গচ্ছন্তো ৰাজপুৰিসো ৱিয, সদ্ধম্মচক্কৱত্তিস্স ভগৱতো উপট্ঠানং গন্ত্ৱা, অনন্তৰং ধম্মসেনাপতিস্স অপচিতিং কাতুকামো যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো, তেনুপসঙ্কমি. ৱিপ্পসন্নানীতি সুট্ঠু পসন্নানি. ইন্দ্ৰিযানীতি মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্ৰিযানি. পৰিসুদ্ধোতি নিদ্দোসো. পৰিযোদাতোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. নিৰুপক্কিলেসতাযেৱ হি এস পৰিযোদাতোতি ৱুত্তো, ন সেতভাৱেন. এতস্স চ পৰিযোদাততং দিস্ৱাৱ ইন্দ্ৰিযানং ৱিপ্পসন্নতং অঞ্ঞাসি. নযগ্গাহপঞ্ঞা কিৰেসা থেৰস্স.
কথঞ্হি নো সিযাতি কেন কাৰণেন ন লদ্ধা ভৱিস্সতি? লদ্ধাযেৱাতি অত্থো. ইমিনা কিং দীপেতি? সত্থুৱিস্সাসিকভাৱং. অযং কিৰ সত্থু দিট্ঠকালতো পট্ঠায পিতিপেমং, উপাসিকা চস্স মাতিপেমং পটিলভতি. উভোপি ‘‘মম পুত্তো’’তি সত্থাৰং ৱদন্তি. ভৱন্তৰগতো হি নেসং সিনেহো. সা কিৰ উপাসিকা পঞ্চ জাতিসতানি তথাগতস্স মাতাৱ, সো চ, গহপতি, পিতাৱ অহোসি. পুন পঞ্চ জাতিসতানি উপাসিকা মহামাতা, উপাসকো মহাপিতা, তথা চূড়ামাতা চূড়পিতাতি. এৱং সত্থা দিযড্ঢঅত্তভাৱসহস্সং তেসংযেৱ হত্থে ৱড্ঢিতো. তেনেৱ তে যং নেৱ পুত্তস্স, ন পিতু সন্তিকে কথেতুং সক্কা, তং সত্থু সন্তিকে নিসিন্না কথেন্তি. ইমিনাযেৱ চ কাৰণেন ভগৱা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং উপাসকানং ৱিস্সাসিকানং যদিদং নকুলপিতা গহপতি, যদিদং নকুলমাতা গহপতানী’’তি (অ. নি. ১.২৫৭) তে এতদগ্গে ঠপেসি. ইতি সো ইমং ৱিস্সাসিকভাৱং পকাসেন্তো কথঞ্হি নো সিযাতি আহ. অমতেন অভিসিত্তোতি নস্সিধ অঞ্ঞং কিঞ্চি ঝানং ৱা ৱিপস্সনা ৱা মগ্গো ৱা ফলং ৱা ‘‘অমতাভিসেকো’’তি দট্ঠব্বো, মধুৰধম্মদেসনাযেৱ পন ‘‘অমতাভিসেকো’’তি ৱেদিতব্বো. দূৰতোপীতি তিৰোৰট্ঠাপি তিৰোজনপদাপি.
অস্সুতৱা পুথুজ্জনোতি ইদং ৱুত্তত্থমেৱ. অৰিযানং অদস্সাৱীতিআদীসু অৰিযাতি আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে ইৰিযনতো, সদেৱকেন চ লোকেন অৰণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৱকা চ ৱুচ্চন্তি. বুদ্ধা এৱ ৱা ইধ অৰিযা. যথাহ – ‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… তথাগতো অৰিযো’’তি ৱুচ্চতীতি (সং. নি. ৫.১০৯৮). সপ্পুৰিসানন্তি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৱকা চ সপ্পুৰিসাতি ৱেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তৰগুণযোগেন সোভনা পুৰিসাতি সপ্পুৰিসা. সব্বেৱ ৱা এতে দ্ৱেধাপি ৱুত্তা. বুদ্ধাপি হি অৰিযা চ সপ্পুৰিসা চ, পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৱকাপি. যথাহ –
‘‘যো ৱে কতঞ্ঞূ কতৱেদি ধীৰো,
কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতি;
দুখিতস্স সক্কচ্চ কৰোতি কিচ্চং,
তথাৱিধং সপ্পুৰিসং ৱদন্তী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);
‘‘কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতী’’তি এত্তাৱতা হি বুদ্ধসাৱকো ৱুত্তো, কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধাতি. ইদানি যো তেসং অৰিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকাৰী, সো ‘‘অৰিযানং অদস্সাৱী’’তি ৱেদিতব্বো. সো চ চক্খুনা অদস্সাৱী, ঞাণেন অদস্সাৱীতি দুৱিধো. তেসু ঞাণেন অদস্সাৱী ইধ অধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৱা অৰিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৱ হোন্তি তেসং চক্খূনং ৱণ্ণমত্তগ্গহণতো ন অৰিযভাৱগোচৰতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি চক্খুনা অৰিযে পস্সন্তি, ন চেতে অৰিযানং দস্সাৱিনো নাম.
তত্ৰিদং ৱত্থু – চিত্তলপব্বতৱাসিনো কিৰ খীণাসৱত্থেৰস্স উপট্ঠাকো ৱুড্ঢপব্বজিতো একদিৱসং থেৰেন সদ্ধিং পিণ্ডায চৰিত্ৱা, থেৰস্স পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা, পিট্ঠিতো আগচ্ছন্তো থেৰং পুচ্ছি – ‘‘অৰিযা নাম, ভন্তে, কীদিসা’’তি? থেৰো আহ – ‘‘ইধেকচ্চো মহল্লকো অৰিযানং পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ৱত্তপটিৱত্তং কত্ৱা সহচৰন্তোপি নেৱ অৰিযে জানাতি, এৱং দুজ্জানাৱুসো, অৰিযা’’তি. এৱং ৱুত্তেপি সো নেৱ অঞ্ঞাসি. তস্মা ন চক্খুনা দস্সনং দস্সনং, ঞাণেন দস্সনমেৱ দস্সনং. যথাহ – ‘‘কিং তে, ৱক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৱক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতি. যো মং পস্সতি, সো ধম্মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি ঞাণেন অৰিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো, অৰিযাধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো অৰিযকৰধম্মানং অৰিযভাৱস্স চ অদিট্ঠত্তা ‘‘অৰিযানং অদস্সাৱী’’তি ৱেদিতব্বো.
অৰিযধম্মস্স অকোৱিদোতি, সতিপট্ঠানাদিভেদে অৰিযধম্মে অকুসলো. অৰিযধম্মে অৱিনীতোতি এত্থ পন –
‘‘দুৱিধো ৱিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;
অভাৱতো তস্স অযং, অৱিনীতোতি ৱুচ্চতি’’.
অযঞ্হি সংৱৰৱিনযো পহানৱিনযোতি দুৱিধো ৱিনযো. এত্থ চ দুৱিধেপি ৱিনযে একমেকো ৱিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৱৰৱিনযোপি হি সীলসংৱৰো সতিসংৱৰো ঞাণসংৱৰো খন্তিসংৱৰো ৱীৰিযসংৱৰোতি পঞ্চৱিধো. পহানৱিনযোপি তদঙ্গপ্পহানং, ৱিক্খম্ভনপ্পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নিস্সৰণপ্পহানন্তি পঞ্চৱিধো.
তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৱিভ. ৫১১) অযং সীলসংৱৰো. ‘‘ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতী’’তি অযং (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) সতিসংৱৰো.
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৱা)
সতি তেসং নিৱাৰণং;
সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি,
পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি. (সু. নি. ১০৪১; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস.৪) –
অযং ঞাণসংৱৰো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৱৰো. ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৱীৰিযসংৱৰো. সব্বোপি চাযং সংৱৰো যথাসকং সংৱৰিতব্বানং ৱিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চৰিতাদীনং সংৱৰণতো ‘‘সংৱৰো’’ ৱিনযনতো ‘‘ৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি. এৱং তাৱ সংৱৰৱিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৱেদিতব্বো.
তথা যং নামৰূপপৰিচ্ছেদাদীসু ৱিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৱতো দীপালোকেনেৱ তমস্স, তেন তেন ৱিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং. সেয্যথিদং – নামৰূপৱৱত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপৰিগ্গহেন অহেতুৱিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৱ অপৰভাগেন কঙ্খাৱিতৰণেন কথংকথীভাৱস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৱৱত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৱদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনায অভিৰতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকামতায. উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৱস্স, গোত্ৰভুনা সঙ্খাৰনিমিত্তগাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম.
যং পন উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৱত্তিভাৱনিৱাৰণতো ঘটপ্পহাৰেনেৱ উদকপিট্ঠে সেৱালস্স, তেসং তেসং নীৱৰণাদিধম্মানং পহানং, এতং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা তংতংমগ্গৱতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা নযেন (ধ. স. ২৭৭; ৱিভ. ৬২৮) ৱুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিভাৱেন পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, এতং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম.
যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং নিস্সৰণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৱিনযট্ঠেন ৱিনযো, তস্মা ‘‘পহানৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি. তংতংপহানৱতো ৱা তস্স তস্স ৱিনযস্স সম্ভৱতোপেতং ‘‘পহানৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি. এৱং পহানৱিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৱেদিতব্বো.
এৱমযং সঙ্খেপতো দুৱিধো, ভেদতো চ দসৱিধো ৱিনযো ভিন্নসংৱৰত্তা পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা যস্মা এতস্স অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৱতো তস্স অযং ‘‘অৱিনীতো’’তি ৱুচ্চতীতি. এস নযো সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতোতি এত্থাপি. নিন্নানাকৰণঞ্হি এতং অত্থতো. যথাহ –
‘‘যেৱ তে অৰিযা, তেৱ তে সপ্পুৰিসা. যেৱ তে সপ্পুৰিসা, তেৱ তে অৰিযা. যো এৱ সো অৰিযানং ধম্মো, সো এৱ সো সপ্পুৰিসানং ধম্মো. যো এৱ সো সপ্পুৰিসানং ধম্মো, সো এৱ সো অৰিযানং ধম্মো. যেৱ তে অৰিযৱিনযা, তেৱ তে সপ্পুৰিসৱিনযা. যেৱ তে সপ্পুৰিসৱিনযা, তেৱ তে অৰিযৱিনযা. অৰিযেতি ৱা সপ্পুৰিসেতি ৱা, অৰিযধম্মেতি ৱা সপ্পুৰিসধম্মেতি ৱা, অৰিযৱিনযেতি ৱা সপ্পুৰিসৱিনযেতি ৱা এসেসে একে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৱা’’তি.
ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইধেকচ্চো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ‘‘যং ৰূপং, সো অহং, যো অহং, তং ৰূপ’’ন্তি ৰূপঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি নাম তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো যা অচ্চি, সো ৱণ্ণো. যো ৱণ্ণো, সা অচ্চীতি অচ্চিঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি, এৱমেৱ ইধেকচ্চো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… অদ্ৱযং সমনুপস্সতীতি এৱং ৰূপং ‘‘অত্তা’’তি দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানন্তি অৰূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা ছাযাৱন্তং ৰুক্খং ৱিয তং ৰূপৱন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৱা ৰূপন্তি অৰূপমেৱ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা পুপ্ফস্মিং গন্ধং ৱিয অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি. ৰূপস্মিং ৱা অত্তানন্তি অৰূপমেৱ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা কৰণ্ডকে মণিং ৱিয তং অত্তানং ৰূপস্মিং সমনুপস্সতি. পৰিযুট্ঠট্ঠাযীতি পৰিযুট্ঠানাকাৰেন অভিভৱনাকাৰেন ঠিতো, ‘‘অহং ৰূপং, মম ৰূপ’’ন্তি এৱং তণ্হাদিট্ঠীহি গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠপেত্ৱা গণ্হনকো নাম হোতীতি অত্থো. তস্স তং ৰূপন্তি তস্স তং এৱং গহিতং ৰূপং. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো.
তত্থ ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি সুদ্ধৰূপমেৱ অত্তাতি কথিতং. ‘‘ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং, ৱেদনং অত্ততো…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু অৰূপং অত্তাতি কথিতং. ‘‘ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৱেদনং, ৱেদনায ৱা অত্তান’’ন্তি এৱং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৱসেন দ্ৱাদসসু ঠানেসু ৰূপাৰূপমিস্সকো অত্তা কথিতো. তত্থ ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা, অৱসেসেসু সস্সতদিট্ঠীতি এৱমেত্থ পন্নৰস ভৱদিট্ঠিযো পঞ্চ ৱিভৱদিট্ঠিযো হোন্তি, তা সব্বাপি মগ্গাৱৰণা, ন সগ্গাৱৰণা, পঠমমগ্গৱজ্ঝাতি ৱেদিতব্বা.
এৱং খো, গহপতি, আতুৰকাযো চেৱ হোতি আতুৰচিত্তো চাতি কাযো নাম বুদ্ধানম্পি আতুৰোযেৱ. চিত্তং পন ৰাগদোসমোহানুগতং আতুৰং নাম, তং ইধ দস্সিতং. নো চ আতুৰচিত্তোতি ইধ নিক্কিলেসতায চিত্তস্স অনাতুৰভাৱো দস্সিতো. ইতি ইমস্মিং সুত্তে লোকিযমহাজনো আতুৰকাযো চেৱ আতুৰচিত্তো চাতি দস্সিতো, খীণাসৱা আতুৰকাযা অনাতুৰচিত্তা, সত্ত সেখা নেৱ আতুৰচিত্তা, ন অনাতুৰচিত্তাতি ৱেদিতব্বা. ভজমানা পন অনাতুৰচিত্ততংযেৱ ভজন্তীতি. পঠমং.
২. দেৱদহসুত্তৱণ্ণনা
২. দুতিযে দেৱদহন্তি দেৱা ৱুচ্চন্তি ৰাজানো, তেসং মঙ্গলদহো, সযংজাতো ৱা সো দহোতি, তস্মা ‘‘দেৱদহো’’তি ৱুত্তো. তস্স অৱিদূৰে নিগমো দেৱদহন্ত্ৱেৱ নপুংসকলিঙ্গৱসেন সঙ্খং গতো. পচ্ছাভূমগমিকাতি পচ্ছাভূমং অপৰদিসাযং নিৱিট্ঠং জনপদং গন্তুকামা. নিৱাসন্তি তেমাসং ৱস্সাৱাসং. অপলোকিতোতি আপুচ্ছিতো. অপলোকেথাতি আপুচ্ছথ. কস্মা থেৰং আপুচ্ছাপেতি? তে সভাৰে কাতুকামতায. যো হি একৱিহাৰে ৱসন্তোপি সন্তিকং ন গচ্ছতি পক্কমন্তো অনাপুচ্ছা পক্কমতি, অযং নিব্ভাৰো নাম. যো একৱিহাৰে ৱসন্তোপি আগন্ত্ৱা পস্সতি, পক্কমন্তো আপুচ্ছতি, অযং সভাৰো নাম. ইমেপি ভিক্খূ ভগৱা ‘‘এৱমিমে সীলাদীহি ৱড্ঢিস্সন্তী’’তি সভাৰে কাতুকামো আপুচ্ছাপেতি.
পণ্ডিতোতি ধাতুকোসল্লাদিনা চতুব্বিধেন পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো. অনুগ্গাহকোতি আমিসানুগ্গহেন চ ধম্মানুগ্গহেন চাতি দ্ৱীহিপি অনুগ্গহেহি অনুগ্গাহকো. থেৰো কিৰ অঞ্ঞে ভিক্খূ ৱিয পাতোৱ পিণ্ডায অগন্ত্ৱা সব্বভিক্খূসু গতেসু সকলং সঙ্ঘাৰামং অনুৱিচৰন্তো অসম্মট্ঠট্ঠানং সম্মজ্জতি, অছড্ডিতং কচৱৰং ছড্ডেতি, সঙ্ঘাৰামে দুন্নিক্খিত্তানি মঞ্চপীঠদাৰুভণ্ডমত্তিকাভণ্ডানি পটিসামেতি. কিং কাৰণা? ‘‘মা অঞ্ঞতিত্থিযা ৱিহাৰং পৱিট্ঠা দিস্ৱা পৰিভৱং অকংসূ’’তি. ততো গিলানসালং গন্ত্ৱা গিলানে অস্সাসেত্ৱা ‘‘কেনত্থো’’তি পুচ্ছিত্ৱা যেন অত্থো হোতি, তদত্থং তেসং দহৰসামণেৰে আদায ভিক্খাচাৰৱত্তেন ৱা সভাগট্ঠানে ৱা ভেসজ্জং পৰিযেসিত্ৱা তেসং দত্ৱা, ‘‘গিলানুপট্ঠানং নাম বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধেহি ৱণ্ণিতং, গচ্ছথ সপ্পুৰিসা অপ্পমত্তা হোথা’’তি তে পেসেত্ৱা সযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা উপট্ঠাককুলে ৱা ভত্তকিচ্চং কত্ৱা ৱিহাৰং গচ্ছতি. ইদং তাৱস্স নিবদ্ধৱাসট্ঠানে আচিণ্ণং.
ভগৱতি পন চাৰিকং চৰমানে ‘‘অহং অগ্গসাৱকো’’তি উপাহনং আৰুয্হ ছত্তং গহেত্ৱা পুৰতো পুৰতো ন গচ্ছতি. যে পন তত্থ মহল্লকা ৱা আবাধিকা ৱা অতিদহৰা ৱা, তেসং ৰুজ্জনট্ঠানানি তেলেন মক্খাপেত্ৱা পত্তচীৱৰং অত্তনো দহৰসামণেৰেহি গাহাপেত্ৱা তংদিৱসং ৱা দুতিযদিৱসং ৱা তে গণ্হিত্ৱাৱ গচ্ছতি. একদিৱসঞ্হি তঞ্ঞেৱ আযস্মন্তং অতিৱিকালে সম্পত্তত্তা সেনাসনং অলভিত্ৱা, চীৱৰকুটিযং নিসিন্নং দিস্ৱা, সত্থা পুনদিৱসে ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা, হত্থিৱানৰতিত্তিৰৱত্থুং কথেত্ৱা, ‘‘যথাৱুড্ঢং সেনাসনং দাতব্ব’’ন্তি সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসি. এৱং তাৱেস আমিসানুগ্গহেন অনুগ্গণ্হাতি. ওৱদন্তো পনেস সতৱাৰম্পি সহস্সৱাৰম্পি তাৱ ওৱদতি, যাৱ সো পুগ্গলো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাতি, অথ নং ৱিস্সজ্জেত্ৱা অঞ্ঞং ওৱদতি. ইমিনা নযেন ওৱদতো চস্স ওৱাদে ঠত্ৱা অৰহত্তং পত্তা গণনপথং অতিক্কন্তা. এৱং ধম্মানুগ্গহেন অনুগ্গণ্হাতি.
পচ্চস্সোসুন্তি তে ভিক্খূ ‘‘অম্হাকং নেৱ উপজ্ঝাযো, ন আচৰিযো ন সন্দিট্ঠসম্ভত্তো. কিং তস্স সন্তিকে কৰিস্সামা’’তি? তুণ্হীভাৱং অনাপজ্জিত্ৱা ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি সত্থু ৱচনং সম্পটিচ্ছিংসু. এড়গলাগুম্বেতি গচ্ছমণ্ডপকে. সো কিৰ এড়গলাগুম্বো ধুৱসলিলট্ঠানে জাতো. অথেত্থ চতূহি পাদেহি মণ্ডপং কত্ৱা তস্স উপৰি তং গুম্বং আৰোপেসুং, সো তং মণ্ডপং ছাদেসি. অথস্স হেট্ঠা ইট্ঠকাহি পৰিচিনিত্ৱা ৱালিকং ওকিৰিত্ৱা আসনং পঞ্ঞাপযিংসু. সীতলং দিৱাট্ঠানং উদকৱাতো ৱাযতি. থেৰো তস্মিং নিসীদি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘এড়গলাগুম্বে’’তি.
নানাৱেৰজ্জগতন্তি একস্স ৰঞ্ঞো ৰজ্জতো নানাৱিধং ৰজ্জগতং. ৱিৰজ্জন্তি অঞ্ঞং ৰজ্জং. যথা হি সদেসতো অঞ্ঞো ৱিদেসো, এৱং নিৱুত্থৰজ্জতো অঞ্ঞং ৰজ্জং ৱিৰজ্জং নাম, তং ৱেৰজ্জন্তি ৱুত্তং. খত্তিযপণ্ডিতাতি বিম্বিসাৰকোসলৰাজাদযো পণ্ডিতৰাজানো. ব্ৰাহ্মণপণ্ডিতাতি চঙ্কীতাৰুক্খাদযো পণ্ডিতব্ৰাহ্মণা. গহপতিপণ্ডিতাতি চিত্তসুদত্তাদযো পণ্ডিতগহপতযো. সমণপণ্ডিতাতি সভিযপিলোতিকাদযো পণ্ডিতপৰিব্বাজকা. ৱীমংসকাতি অত্থগৱেসিনো. কিংৱাদীতি কিং অত্তনো দস্সনং ৱদতি, কিং লদ্ধিকোতি অত্থো. কিমক্খাযীতি কিং সাৱকানং ওৱাদানুসাসনিং আচিক্খতি? ধম্মস্স চানুধম্মন্তি ভগৱতা ৱুত্তব্যাকৰণস্স অনুব্যাকৰণং. সহধম্মিকোতি সকাৰণো. ৱাদানুৱাদোতি ভগৱতা ৱুত্তৱাদস্স অনুৱাদো. ‘‘ৱাদানুপাতো’’তিপি পাঠো, সত্থু ৱাদস্স অনুপাতো অনুপতনং, অনুগমনন্তি অত্থো. ইমিনাপি ৱাদং অনুগতো ৱাদোযেৱ দীপিতো হোতি.
অৱিগতৰাগস্সাতিআদীসু তণ্হাৱসেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. তণ্হা হি ৰজ্জনতো ৰাগো, ছন্দিযনতো ছন্দো, পিযাযনট্ঠেন পেমং, পিৱিতুকামট্ঠেন পিপাসা, অনুদহনট্ঠেন পৰিড়াহোতি ৱুচ্চতি. অকুসলে চাৱুসো, ধম্মেতিআদি কস্মা আৰদ্ধং? পঞ্চসু খন্ধেসু অৱীতৰাগস্স আদীনৱং, ৱীতৰাগস্স চ আনিসংসং দস্সেতুং. তত্ৰ অৱিঘাতোতি নিদ্দুক্খো. অনুপাযাসোতি নিৰুপতাপো. অপৰিড়াহোতি নিদ্দাহো. এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. দুতিযং.
৩. হালিদ্দিকানিসুত্তৱণ্ণনা
৩. ততিযে অৱন্তীসূতি অৱন্তিদক্খিণাপথসঙ্খাতে অৱন্তিৰট্ঠে. কুৰৰঘৰেতি এৱংনামকে নগৰে. পপাতেতি একতো পপাতে. তস্স কিৰ পব্বতস্স একং পস্সং ছিন্দিত্ৱা পাতিতং ৱিয অহোসি. ‘‘পৱত্তে’’তিপি পাঠো, নানাতিত্থিযানং লদ্ধিপৱত্তট্ঠানেতি অত্থো. ইতি থেৰো তস্মিং ৰট্ঠে তং নগৰং নিস্সায তস্মিং পব্বতে ৱিহৰতি. হালিদ্দিকানীতি এৱংনামকো. অট্ঠকৱগ্গিযে মাগণ্ডিযপঞ্হেতি অট্ঠকৱগ্গিকম্হি মাগণ্ডিযপঞ্হো নাম অত্থি, তস্মিং পঞ্হে. ৰূপধাতূতি ৰূপক্খন্ধো অধিপ্পেতো. ৰূপধাতুৰাগৱিনিবদ্ধন্তি ৰূপধাতুম্হি ৰাগেন ৱিনিবদ্ধং. ৱিঞ্ঞাণন্তি কম্মৱিঞ্ঞাণং. ওকসাৰীতি গেহসাৰী আলযসাৰী.
কস্মা পনেত্থ ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতু খো, গহপতী’’তি ন ৱুত্তন্তি? সম্মোহৱিঘাতত্থং. ‘‘ওকো’’তি হি অত্থতো পচ্চযো ৱুচ্চতি, পুৰেজাতঞ্চ কম্মৱিঞ্ঞাণং পচ্ছাজাতস্স কম্মৱিঞ্ঞাণস্সপি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্সপি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণঞ্চ ৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্সপি কম্মৱিঞ্ঞাণস্সপি পচ্চযো হোতি, তস্মা ‘‘কতৰং নু খো ইধ ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি? সম্মোহো ভৱেয্য, তস্স ৱিঘাতত্থং তং অগহেত্ৱা অসম্ভিন্নাৱ দেসনা কতা. অপিচ আৰম্মণৱসেন চতস্সো অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো ৱুত্তাতি তা দস্সেতুম্পি ইধ ৱিঞ্ঞাণং ন গহিতং.
উপযুপাদানাতি তণ্হূপযদিট্ঠূপযৱসেন দ্ৱে উপযা, কামুপাদানাদীনি চত্তাৰি উপাদানানি চ. চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযাতি অকুসলচিত্তস্স অধিট্ঠানভূতা চেৱ অভিনিৱেসভূতা চ অনুসযভূতা চ. তথাগতস্সাতি সম্মাসম্বুদ্ধস্স. সব্বেসম্পি হি খীণাসৱানং এতে পহীনাৱ, সত্থু পন খীণাসৱভাৱো লোকে অতিপাকটোতি উপৰিমকোটিযা এৱং ৱুত্তং. ৱিঞ্ঞাণধাতুযাতি ইধ ৱিঞ্ঞাণং কস্মা গহিতং? কিলেসপ্পহানদস্সনত্থং. কিলেসা হি ন কেৱলং চতূসুযেৱ খন্ধেসু পহীনা পহীযন্তি, পঞ্চসুপি পহীযন্তিযেৱাতি কিলেসপ্পহানদস্সনত্থং গহিতং. এৱং খো, গহপতি, অনোকসাৰী হোতীতি এৱং কম্মৱিঞ্ঞাণেন ওকং অসৰন্তেন অনোকসাৰী নাম হোতি.
ৰূপনিমিত্তনিকেতৱিসাৰৱিনিবন্ধাতি ৰূপমেৱ কিলেসানং পচ্চযট্ঠেন নিমিত্তং, আৰম্মণকিৰিযসঙ্খাতনিৱাসনট্ঠানট্ঠেন নিকেতন্তি ৰূপনিমিত্তনিকেতং. ৱিসাৰো চ ৱিনিবন্ধো চ ৱিসাৰৱিনিবন্ধা. উভযেনপি হি কিলেসানং পত্থটভাৱো চ ৱিনিবন্ধনভাৱো চ ৱুত্তো, ৰূপনিমিত্তনিকেতে ৱিসাৰৱিনিবন্ধাতি ৰূপনিমিত্তনিকেতৱিসাৰৱিনিবন্ধা, তস্মা ৰূপনিমিত্তনিকেতম্হি উপ্পন্নেন কিলেসৱিসাৰেন চেৱ কিলেসবন্ধনেন চাতি অত্থো. নিকেতসাৰীতি ৱুচ্চতীতি আৰম্মণকৰণৱসেন নিৱাসনট্ঠানং সাৰীতি ৱুচ্চতি. পহীনাতি তে ৰূপনিমিত্তনিকেতকিলেসৱিসাৰৱিনিবন্ধা পহীনা.
কস্মা পনেত্থ পঞ্চক্খন্ধা ‘‘ওকা’’তি ৱুত্তা, ছ আৰম্মণানি ‘‘নিকেত’’ন্তি? ছন্দৰাগস্স বলৱদুব্বলতায. সমানেপি হি এতেসং আলযট্ঠেন ৱিসযভাৱে ওকোতি নিচ্চনিৱাসনট্ঠানগেহমেৱ ৱুচ্চতি, নিকেতন্তি ‘‘অজ্জ অসুকট্ঠানে কীড়িস্সামা’’তি কতসঙ্কেতট্ঠানং নিৱাসট্ঠানং উয্যানাদি. তত্থ যথা পুত্তদাৰধনধঞ্ঞপুণ্ণগেহে ছন্দৰাগো বলৱা হোতি, এৱং অজ্ঝত্তিকেসু খন্ধেসু. যথা পন উয্যানট্ঠানাদীসু ততো দুব্বলতৰো হোতি, এৱং বাহিৰেসু ছসু আৰম্মণেসূতি ছন্দৰাগস্স বলৱদুব্বলতায এৱং দেসনা কতাতি ৱেদিতব্বো.
সুখিতেসু সুখিতোতি উপট্ঠাকেসু ধনধঞ্ঞলাভাদিৱসেন সুখিতেসু ‘‘ইদানাহং মনাপং ভোজনং লভিস্সামী’’তি গেহসিতসুখেন সুখিতো হোতি, তেহি পত্তসম্পত্তিং অনুভৱমানো ৱিয চৰতি. দুক্খিতেসু দুক্খিতোতি তেসং কেনচিদেৱ কাৰণেন দুক্খে উপ্পন্নে সযং দ্ৱিগুণেন দুক্খেন দুক্খিতো হোতি. কিচ্চকৰণীযেসূতি কিচ্চসঙ্খাতেসু কৰণীযেসু. তেসু যোগং আপজ্জতীতি উপযোগং সযং তেসং কিচ্চানং কত্তব্বতং আপজ্জতি. কামেসূতি ৱত্থুকামেসু. এৱং খো, গহপতি, কামেহি অৰিত্তো হোতীতি এৱং কিলেসকামেহি অৰিত্তো হোতি অন্তো কামানং ভাৱেন অতুচ্ছো. সুক্কপক্খো তেসং অভাৱেন ৰিত্তো তুচ্ছোতি ৱেদিতব্বো.
পুৰক্খৰানোতি ৱট্টং পুৰতো কুৰুমানো. এৱংৰূপো সিযন্তিআদীসু দীঘৰস্সকাড়োদাতাদীসু ৰূপেসু ‘‘এৱংৰূপো নাম ভৱেয্য’’ন্তি পত্থেতি. সুখাদীসু ৱেদনাসু এৱংৱেদনো নাম; নীলসঞ্ঞাদীসু সঞ্ঞাসু এৱং সঞ্ঞো নাম; পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীসু সঙ্খাৰেসু এৱংসঙ্খাৰো নাম; চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু ৱিঞ্ঞাণেসু ‘‘এৱং ৱিঞ্ঞাণো নাম ভৱেয্য’’ন্তি পত্থেতি.
অপুৰক্খৰানোতি ৱট্টং পুৰতো অকুৰুমানো. সহিতং মে, অসহিতং তেতি তুয্হং ৱচনং অসহিতং অসিলিট্ঠং, ময্হং সহিতং সিলিট্ঠং মধুৰপানসদিসং. অধিচিণ্ণং তে ৱিপৰাৱত্তন্তি যং তুয্হং দীঘেন কালেন পৰিচিতং সুপ্পগুণং, তং মম ৱাদং আগম্ম সব্বং খণেন ৱিপৰাৱত্তং নিৱত্তং. আৰোপিতো তে ৱাদোতি তুয্হং দোসো মযা আৰোপিতো. চৰ ৱাদপ্পমোক্খাযাতি তং তং আচৰিযং উপসঙ্কমিত্ৱা উত্তৰি পৰিযেসন্তো ইমস্স ৱাদস্স মোক্খায চৰ আহিণ্ডাহি. নিব্বেঠেহি ৱা সচে পহোসীতি অথ সযমেৱ পহোসি, ইধেৱ নিব্বেঠেহীতি. ততিযং.
৪. দুতিযহালিদ্দিকানিসুত্তৱণ্ণনা
৪. চতুত্থে সক্কপঞ্হেতি চূড়সক্কপঞ্হে, মহাসক্কপঞ্হেপেতং ৱুত্তমেৱ. তণ্হাসঙ্খযৱিমুত্তাতি তণ্হাসঙ্খযে নিব্বানে তদাৰম্মণায ফলৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তা. অচ্চন্তনিট্ঠাতি অন্তং অতিক্কন্তনিট্ঠা সততনিট্ঠা. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. চতুত্থং.
৫. সমাধিসুত্তৱণ্ণনা
৫. পঞ্চমে সমাধিন্তি ইদং ভগৱা তে ভিক্খূ চিত্তেকগ্গতায পৰিহাযন্তে দিস্ৱা, ‘‘চিত্তেকগ্গতং লভন্তানং ইমেসং কম্মট্ঠানং ফাতিং গমিস্সতী’’তি ঞত্ৱা আহ. অভিনন্দতীতি পত্থেতি. অভিৱদতীতি তায অভিনন্দনায ‘‘অহো পিযং ইট্ঠং কন্তং মনাপ’’ন্তি ৱদতি. ৱাচং অভিনন্দন্তোপি চ তং আৰম্মণং নিস্সায এৱং লোভং উপ্পাদেন্তো অভিৱদতিযেৱ নাম. অজ্ঝোসায তিট্ঠতীতি গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠপেত্ৱা গণ্হাতি. যা ৰূপে নন্দীতি যা সা ৰূপে বলৱপত্থনাসঙ্খাতা নন্দী. তদুপাদানন্তি তং গহণট্ঠেন উপাদানং. নাভিনন্দতীতি ন পত্থেতি. নাভিৱদতীতি পত্থনাৱসেন ন ‘‘ইট্ঠং কন্ত’’ন্তি ৱদতি. ৱিপস্সনাচিত্তেন চেতসা ‘‘অনিচ্চং দুক্খ’’ন্তি ৱচীভেদং কৰোন্তোপি নাভিৱদতিযেৱ. পঞ্চমং.
৬. পটিসল্লাণসুত্তৱণ্ণনা
৬. ছট্ঠে পটিসল্লাণেতি ইদং ভগৱা তে ভিক্খূ কাযৱিৱেকেন পৰিহাযন্তে দিস্ৱা ‘‘কাযৱিৱেকং লভন্তানং ইমেসং কম্মট্ঠানং ফাতিং গমিস্সতী’’তি ঞত্ৱা আহ. ছট্ঠং.
৭. উপাদাপৰিতস্সনাসুত্তৱণ্ণনা
৭. সত্তমে উপাদাপৰিতস্সনন্তি গহণেন উপ্পন্নং পৰিতস্সনং. অনুপাদাঅপৰিতস্সনন্তি অগ্গহণেন অপৰিতস্সনং. ৰূপৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তিৱিঞ্ঞাণং হোতীতি ‘‘মম ৰূপং ৱিপৰিণত’’ন্তি ৱা ‘‘অহু ৱত মেতং, দানি ৱত মে নত্থী’’তি ৱা আদিনা নযেন কম্মৱিঞ্ঞাণং ৰূপস্স ভেদানুপৰিৱত্তি হোতি. ৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তিজাতি ৱিপৰিণামস্স অনুপৰিৱত্তিতো ৱিপৰিণামাৰম্মণচিত্ততো জাতা. পৰিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদাতি তণ্হাপৰিতস্সনা চ অকুসলধম্মসমুপ্পাদা চ. চিত্তন্তি কুসলচিত্তং. পৰিযাদায তিট্ঠন্তীতি পৰিযাদিযিত্ৱা তিট্ঠন্তি. উত্তাসৱাতি সউত্তাসো. ৱিঘাতৱাতি সৱিঘাতো সদুক্খো. অপেক্খৱাতি সালযো. উপাদায চ পৰিতস্সতীতি গণ্হিত্ৱা পৰিতস্সকো নাম হোতি. ন ৰূপৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তীতি খীণাসৱস্স কম্মৱিঞ্ঞাণমেৱ নত্থি, তস্মা ৰূপভেদানুপৰিৱত্তি ন হোতীতি ৱত্তুং ৱট্টতি. সত্তমং.
৮. দুতিযউপাদাপৰিতস্সনাসুত্তৱণ্ণনা
৮. অট্ঠমে তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন দেসনা কতা. ইতি পটিপাটিযা চতূসু সুত্তেসু ৱট্টৱিৱট্টমেৱ কথিতং. অট্ঠমং.
৯. কালত্তযঅনিচ্চসুত্তৱণ্ণনা
৯. নৱমে কো পন ৱাদো পচ্চুপ্পন্নস্সাতি পচ্চুপ্পন্নম্হি কথাৱ কা, অনিচ্চমেৱ তং. তে কিৰ ভিক্খূ অতীতানাগতং অনিচ্চন্তি সল্লক্খেত্ৱা পচ্চুপ্পন্নে কিলমিংসু, অথ নেসং ইতো অতীতানাগতেপি ‘‘পচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চ’’ন্তি ৱুচ্চমানে বুজ্ঝিস্সন্তীতি অজ্ঝাসযং ৱিদিত্ৱা সত্থা পুগ্গলজ্ঝাসযেন ইমং দেসনং দেসেসি. নৱমং.
১০-১১. কালত্তযদুক্খসুত্তাদিৱণ্ণনা
১০-১১. দসমেকাদসমানি দুক্খং অনত্তাতি পদেহি ৱিসেসেত্ৱা তথাৰূপেনেৱ পুগ্গলজ্ঝাসযেন কথিতানীতি. দসমেকাদসমানি.
নকুলপিতুৱগ্গো পঠমো.
২. অনিচ্চৱগ্গো
১-১০. অনিচ্চসুত্তাদিৱণ্ণনা
১২-২১. অনিচ্চৱগ্গে পৰিযোসানসুত্তং পুচ্ছাৱসিকং, সেসানি তথা তথা বুজ্ঝনকানঞ্চ ৱসেন দেসিতানীতি. পঠমাদীনি.
অনিচ্চৱগ্গো দুতিযো.
৩. ভাৰৱগ্গো
১. ভাৰসুত্তৱণ্ণনা
২২. ভাৰৱগ্গস্স পঠমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধাতিস্স ৱচনীযন্তি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা ইতি অস্স ৱচনীযং, এৱং ৱত্তব্বং ভৱেয্যাতি অত্থো. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভাৰোতি যে ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, অযং ভাৰোতি ৱুচ্চতি. কেনট্ঠেনাতি? পৰিহাৰভাৰিযট্ঠেন. এতেসঞ্হি ঠাপনগমননিসীদাপননিপজ্জাপনন্হাপনমণ্ডনখাদাপনভুঞ্জাপনাদিপৰিহাৰো ভাৰিযোতি পৰিহাৰভাৰিযট্ঠেন ভাৰোতি ৱুচ্চতি. এৱংনামোতি তিস্সো দত্তোতিআদিনামো. এৱংগোত্তোতি কণ্হাযনো ৱচ্ছাযনোতিআদিগোত্তো. ইতি ৱোহাৰমত্তসিদ্ধং পুগ্গলং ‘‘ভাৰহাৰো’’তি কত্ৱা দস্সেতি. পুগ্গলো হি পটিসন্ধিক্খণেযেৱ খন্ধভাৰং উক্খিপিত্ৱা দসপি ৱস্সানি ৱীসতিপি ৱস্সসতম্পীতি যাৱজীৱং ইমং খন্ধভাৰং ন্হাপেন্তো ভোজেন্তো মুদুসম্ফস্সমঞ্চপীঠেসু নিসীদাপেন্তো নিপজ্জাপেন্তো পৰিহৰিত্ৱা চুতিক্খণে ছড্ডেত্ৱা পুন পটিসন্ধিক্খণে অপৰং খন্ধভাৰং আদিযতি, তস্মা ভাৰহাৰোতি জাতো.
পোনোভৱিকাতি পুনব্ভৱনিব্বত্তিকা. নন্দীৰাগসহগতাতি নন্দিৰাগেন সহ একত্তমেৱ গতা. তব্ভাৱসহগতঞ্হি ইধ অধিপ্পেতং. তত্ৰ তত্ৰাভিনন্দিনীতি উপপত্তিট্ঠানে ৱা ৰূপাদীসু ৱা আৰম্মণেসু তত্থ তত্থ অভিনন্দনসীলাৱ. কামতণ্হাদীসু পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো কামতণ্হা নাম, ৰূপাৰূপভৱৰাগো ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহগতো ৰাগোতি অযং ভৱতণ্হা নাম, উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো ৱিভৱতণ্হা নাম. ভাৰাদানন্তি ভাৰগহণং. তণ্হায হি এস ভাৰং আদিযতি. অসেসৱিৰাগনিৰোধোতিআদি সব্বং নিব্বানস্সেৱ ৱেৱচনং. তঞ্হি আগম্ম তণ্হা অসেসতো ৱিৰজ্জতি নিৰুজ্ঝতি চজিযতি পটিনিস্সজ্জিযতি ৱিমুচ্চতি, নত্থি চেত্থ কামালযো ৱা দিট্ঠালযো ৱাতি নিব্বানং এতানি নামানি লভতি. সমূলং তণ্হন্তি তণ্হায অৱিজ্জা মূলং নাম. অব্বুয্হাতি অৰহত্তমগ্গেন তং সমূলকং উদ্ধৰিত্ৱা. নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতোতি নিত্তণ্হো পৰিনিব্বুতো নামাতি ৱত্তুং ৱট্টতীতি. পঠমং.
২. পৰিঞ্ঞসুত্তৱণ্ণনা
২৩. দুতিযে পৰিঞ্ঞেয্যেতি পৰিজানিতব্বে, সমতিক্কমিতব্বেতি অত্থো. পৰিঞ্ঞন্তি অচ্চন্তপৰিঞ্ঞং, সমতিক্কমন্তি অত্থো. ৰাগক্খযোতিআদি নিব্বানস্স নামং. তঞ্হি অচ্চন্তপৰিঞ্ঞা নাম. দুতিযং.
৩. অভিজানসুত্তৱণ্ণনা
২৪. ততিযে অভিজানন্তি অভিজানন্তো. ইমিনা ঞাতপৰিঞ্ঞা কথিতা, দুতিযপদেন তীৰণপৰিঞ্ঞা, ততিযচতুত্থেহি পহানপৰিঞ্ঞাতি ইমস্মিং সুত্তে তিস্সো পৰিঞ্ঞা কথিতাতি. ততিযং.
৪-৯. ছন্দৰাগসুত্তাদিৱণ্ণনা
২৫-৩০. চতুত্থাদীনি ধাতুসংযুত্তে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. পটিপাটিযা পনেত্থ পঞ্চমছট্ঠসত্তমেসু চত্তাৰি সচ্চানি কথিতানি, অট্ঠমনৱমেসু ৱট্টৱিৱট্টং. চতুত্থাদীনি.
১০. অঘমূলসুত্তৱণ্ণনা
৩১. দসমে অঘন্তি দুক্খং. এৱমেত্থ দুক্খলক্খণমেৱ কথিতং. দসমং.
১১. পভঙ্গুসুত্তৱণ্ণনা
৩২. একাদসমে পভঙ্গুন্তি পভিজ্জনসভাৱং. এৱমিধ অনিচ্চলক্খণমেৱ কথিতন্তি. একাদসমং.
ভাৰৱগ্গো ততিযো.
৪. নতুম্হাকৱগ্গো
১. নতুম্হাকসুত্তৱণ্ণনা
৩৩. নতুম্হাকৱগ্গস্স পঠমে পজহথাতি ছন্দৰাগপ্পহানেন পজহথ. তিণাদীসু তিণং নাম অন্তোফেগ্গু বহিসাৰং তালনাড়িকেৰাদি. কট্ঠং নাম অন্তোসাৰং বহিফেগ্গু খদিৰসালসাকপনসাদি. সাখা নাম ৰুক্খস্স বাহা ৱিয নিক্খন্তা. পলাসং নাম তালনাড়িকেৰপণ্ণাদি. পঠমং.
২. দুতিযনতুম্হাকসুত্তৱণ্ণনা
৩৪. দুতিযং ৱিনা উপমায বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন ৱুত্তং. দুতিযং.
৩. অঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা
৩৫. ততিযে ৰূপঞ্চে, ভন্তে, অনুসেতীতি যদি ৰূপং অনুসেতি. তেন সঙ্খং গচ্ছতীতি কামৰাগাদীসু যেন অনুসযেন তং ৰূপং অনুসেতি, তেনেৱ অনুসযেন ‘‘ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হো’’তি পণ্ণত্তিং গচ্ছতি. ন তেন সঙ্খং গচ্ছতীতি তেন অভূতেন অনুসযেন ‘‘ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হো’’তি সঙ্খং ন গচ্ছতীতি. ততিযং.
৪. দুতিযঅঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা
৩৬. চতুত্থে তং অনুমীযতীতি তং অনুসযিতং ৰূপং মৰন্তেন অনুসযেন অনুমৰতি. ন হি আৰম্মণে ভিজ্জমানে তদাৰম্মণা ধম্মা তিট্ঠন্তি. যং অনুমীযতীতি যং ৰূপং যেন অনুসযেন অনুমৰতি. তেন সঙ্খং গচ্ছতীতি তেন অনুসযেন ‘‘ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হো’’তি সঙ্খং গচ্ছতি. অথ ৱা যন্তি কৰণৱচনমেতং, যেন অনুসযেন অনুমীযতি, তেন ‘‘ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হো’’তি সঙ্খং গচ্ছতীতি অত্থো. চতুত্থং.
৫-৬. আনন্দসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩৭-৩৮. পঞ্চমে ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতীতি ধৰমানস্স জীৱমানস্স জৰা পঞ্ঞাযতি. ঠিতীতি হি জীৱিতিন্দ্ৰিযসঙ্খাতায অনুপালনায নামং. অঞ্ঞথত্তন্তি জৰায. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘উপ্পাদো জাতি অক্খাতো, ভঙ্গো ৱুত্তো ৱযোতি চ;
অঞ্ঞথত্তং জৰা ৱুত্তা, ঠিতী চ অনুপালনা’’তি.
এৱং একেকস্স খন্ধস্স উপ্পাদজৰাভঙ্গসঙ্খাতানি তীণি লক্খণানি হোন্তি যানি সন্ধায ৱুত্তং ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানী’’তি (অ. নি. ৩.৪৭).
তত্থ সঙ্খতং নাম পচ্চযনিব্বত্তো যো কোচি সঙ্খাৰো. সঙ্খাৰো চ ন লক্খণং, লক্খণং ন সঙ্খাৰো, ন চ সঙ্খাৰেন ৱিনা লক্খণং পঞ্ঞাপেতুং সক্কা, নাপি লক্খণং ৱিনা সঙ্খাৰো, লক্খণেন পন সঙ্খাৰো পাকটো হোতি. যথা হি ন চ গাৱীযেৱ লক্খণং, লক্খণমেৱ ন গাৱী, নাপি গাৱিং মুঞ্চিত্ৱা লক্খণং পঞ্ঞাপেতুং সক্কা, নাপি লক্খণং মুঞ্চিত্ৱা গাৱিং, লক্খণেন পন গাৱী পাকটা হোতি, এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং.
তত্থ সঙ্খাৰানং উপ্পাদক্খণে সঙ্খাৰোপি উপ্পাদলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি. ‘‘উপ্পাদোপী’’তি ৱুত্তে সঙ্খাৰোপি জৰালক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি. ভঙ্গক্খণে সঙ্খাৰোপি তংলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি. অপৰে পন ৱদন্তি ‘‘অৰূপধম্মানং জৰাখণো নাম ন সক্কা পঞ্ঞাপেতুং, সম্মাসম্বুদ্ধো চ ‘ৱেদনায উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতায অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’তি ৱদন্তো অৰূপধম্মানম্পি তীণি লক্খণানি পঞ্ঞাপেতি, তানি অত্থিক্খণং উপাদায লব্ভন্তী’’তি ৱত্ৱা –
‘‘অত্থিতা সব্বধম্মানং, ঠিতি নাম পৱুচ্চতি;
তস্সেৱ ভেদো মৰণং, সব্বদা সব্বপাণিন’’ন্তি. –
ইমায আচৰিযগাথায তমত্থং সাধেন্তি. অথ ৱা সন্ততিৱসেন ঠানং ঠিতীতি ৱেদিতব্বন্তি চ ৱদন্তি. যস্মা পন সুত্তে অযং ৱিসেসো নত্থি, তস্মা আচৰিযমতিযা সুত্তং অপটিবাহেত্ৱা সুত্তমেৱ পমাণং কত্তব্বং. ছট্ঠং উত্তানমেৱ. পঞ্চমছট্ঠানি.
৭-১০. অনুধম্মসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩৯-৪২. সত্তমে ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নস্সাতি নৱন্নং লোকুত্তৰধম্মানং অনুলোমধম্মং পুব্বভাগপটিপদং পটিপন্নস্স. অযমনুধম্মোতি অযং অনুলোমধম্মো হোতি. নিব্বিদাবহুলোতি উক্কণ্ঠনবহুলো হুত্ৱা. পৰিজানাতীতি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানাতি. পৰিমুচ্চতীতি মগ্গক্খণে উপ্পন্নায পহানপৰিঞ্ঞায পৰিমুচ্চতি. এৱং ইমস্মিং সুত্তে মগ্গোৱ কথিতো হোতি, তথা ইতো পৰেসু তীসু. ইধ পন অনুপস্সনা অনিযমিতা, তেসু নিযমিতা. তস্মা ইধাপি সা তত্থ নিযমিতৱসেনেৱ নিযমেতব্বা. ন হি সক্কা তীসু অঞ্ঞতৰং অনুপস্সনং ৱিনা নিব্বিন্দিতুং পৰিজানিতুং ৱাতি. সত্তমাদীনি.
নতুম্হাকৱগ্গো চতুত্থো.
৫. অত্তদীপৱগ্গো
১. অত্তদীপসুত্তৱণ্ণনা
৪৩. অত্তদীপৱগ্গস্স পঠমে অত্তদীপাতি অত্তানং দীপং তাণং লেণং গতিং পৰাযণং পতিট্ঠং কত্ৱা ৱিহৰথাতি অত্থো. অত্তসৰণাতি ইদং তস্সেৱ ৱেৱচনং. অনঞ্ঞসৰণাতি ইদং অঞ্ঞস্স সৰণপটিক্খেপৱচনং. ন হি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্স সৰণং হোতি অঞ্ঞস্স ৱাযামেন অঞ্ঞস্স অসিজ্ঝনতো, ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘অত্তা হি অত্তনো নাথো,
কো হি নাথো পৰো সিযা’’তি. (ধ. প. ১৬০);
তেনাহ ‘‘অনঞ্ঞসৰণা’’তি. কো পনেত্থ অত্তা নাম? লোকিযলোকুত্তৰো ধম্মো. তেনেৱাহ – ‘‘ধম্মদীপা ধম্মসৰণা অনঞ্ঞসৰণা’’তি. যোনীতি কাৰণং – ‘‘যোনি হেসা, ভূমিজ, ফলস্স অধিগমাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২২৭) ৱিয. কিংপহোতিকাতি কিংপভুতিকা, কুতো পভৱন্তীতি অত্থো? ৰূপস্স ত্ৱেৱাতি ইদং তেসংযেৱ সোকাদীনং পহানদস্সনত্থং আৰদ্ধং. ন পৰিতস্সতীতি ন গণ্হাতি ন গহতি. তদঙ্গনিব্বুতোতি তেন ৱিপস্সনঙ্গেন কিলেসানং নিব্বুতত্তা তদঙ্গনিব্বুতো. ইমস্মিং সুত্তে ৱিপস্সনাৱ কথিতা. পঠমং.
২. পটিপদাসুত্তৱণ্ণনা
৪৪. দুতিযে দুক্খসমুদযগামিনী সমনুপস্সনাতি যস্মা সক্কাযো দুক্খং, তস্স চ সমুদযগামিনী পটিপদা নাম ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি এৱং দিট্ঠিসমনুপস্সনা ৱুত্তা, তস্মা দুক্খসমুদযগামিনী সমনুপস্সনাতি অযমেত্থ অত্থো হোতি. দুক্খনিৰোধগামিনী সমনুপস্সনাতি এত্থ সহ ৱিপস্সনায চতুমগ্গঞাণং ‘‘সমনুপস্সনা’’তি ৱুত্তং. ইতি ইমস্মিং সুত্তে ৱট্টৱিৱট্টং কথিতং. দুতিযং.
৩. অনিচ্চসুত্তৱণ্ণনা
৪৫. ততিযে সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বন্তি সহ ৱিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায দট্ঠব্বং. ৱিৰজ্জতি ৱিমুচ্চতীতি মগ্গক্খণে ৱিৰজ্জতি, ফলক্খণে ৱিমুচ্চতি. অনুপাদায আসৱেহীতি অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুদ্ধেহি আসৱেহি অগহেত্ৱা ইতি ৱিমুচ্চতি. ৰূপধাতুযাতিআদি পচ্চৱেক্খণদস্সনত্থং ৱুত্তং. সহ ফলেন পচ্চৱেক্খণদস্সনত্থন্তিপি ৱদন্তিযেৱ. ঠিতন্তি উপৰি কত্তব্বকিচ্চাভাৱেন ঠিতং. ঠিতত্তা সন্তুস্সিতন্তি পত্তব্বং পত্তভাৱেন সন্তুট্ঠং. পচ্চত্তংযেৱ পৰিনিব্বাযতীতি সযমেৱ পৰিনিব্বাযতি. ততিযং.
৪. দুতিযঅনিচ্চসুত্তৱণ্ণনা
৪৬. চতুত্থে পুব্বন্তানুদিট্ঠিযোতি পুব্বন্তং অনুগতা অট্ঠাৰস দিট্ঠিযো ন হোন্তি. অপৰন্তানুদিট্ঠিযোতি অপৰন্তং অনুগতা চতুচত্তালীস দিট্ঠিযো ন হোন্তি. থামসো পৰামাসোতি দিট্ঠিথামসো চেৱ দিট্ঠিপৰামাসো চ ন হোতি. এত্তাৱতা পঠমমগ্গো দস্সিতো. ইদানি সহ ৱিপস্সনায তযো মগ্গে চ ফলানি চ দস্সেতুং ৰূপস্মিন্তিআদি আৰদ্ধং. অথ ৱা দিট্ঠিযো নাম ৱিপস্সনায এৱ পহীনা, ইদং পন উপৰি সহ ৱিপস্সনায চত্তাৰো মগ্গে দস্সেতুং আৰদ্ধং. চতুত্থং.
৫. সমনুপস্সনাসুত্তৱণ্ণনা
৪৭. পঞ্চমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে সমনুপস্সন্তি এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰন্তি পৰিপুণ্ণগাহৱসেন পঞ্চক্খন্ধে সমনুপস্সন্তি, অপৰিপুণ্ণগাহৱসেন এতেসং অঞ্ঞতৰং. ইতি অযঞ্চেৱ সমনুপস্সনাতি ইতি অযঞ্চ দিট্ঠিসমনুপস্সনা. অস্মীতি চস্স অৱিগতং হোতীতি যস্স অযং সমনুপস্সনা অত্থি, তস্মিং অস্মীতি তণ্হামানদিট্ঠিসঙ্খাতং পপঞ্চত্তযং অৱিগতমেৱ হোতি. পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অৱক্কন্তি হোতীতি তস্মিং কিলেসজাতে সতি কম্মকিলেসপচ্চযানং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিব্বত্তি হোতি.
অত্থি, ভিক্খৱে, মনোতি ইদং কম্মমনং সন্ধায ৱুত্তং. ধম্মাতি আৰম্মণং. অৱিজ্জাধাতূতি জৱনক্খণে অৱিজ্জা. অৱিজ্জাসম্ফস্সজেনাতি অৱিজ্জাসম্পযুত্তফস্সতো জাতেন. অপিচ মনোতি ভৱঙ্গক্খণে ৱিপাকমনোধাতু, আৱজ্জনক্খণে কিৰিযমনোধাতু. ধম্মাদযো ৱুত্তপ্পকাৰাৱ. অস্মীতিপিস্স হোতীতি তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন অস্মীতি এৱম্পিস্স হোতি. ইতো পৰেসু অযমহমস্মীতি ৰূপাদীসু কিঞ্চিদেৱ ধম্মং গহেত্ৱা ‘‘অযং অহমস্মী’’তি অত্তদিট্ঠিৱসেন ৱুত্তং. ভৱিস্সন্তি সস্সতদিট্ঠিৱসেন. ন ভৱিস্সন্তি উচ্ছেদদিট্ঠিৱসেন. ৰূপী ভৱিস্সন্তিআদীনি সব্বানি সস্সতমেৱ ভজন্তি. অথেত্থাতি অথ তেনেৱাকাৰেন ঠিতেসু এতেসু ইন্দ্ৰিযেসু. অৱিজ্জা পহীযতীতি চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণভূতা অৱিজ্জা পহীযতি. ৱিজ্জা উপ্পজ্জতীতি অৰহত্তমগ্গৱিজ্জা উপ্পজ্জতি. এৱমেত্থ অস্মীতি তণ্হামানদিট্ঠিযো. কম্মস্স পঞ্চন্নঞ্চ ইন্দ্ৰিযানং অন্তৰে একো সন্ধি, ৱিপাকমনং পঞ্চিন্দ্ৰিযপক্খিকং কত্ৱা পঞ্চন্নঞ্চ ইন্দ্ৰিযানং কম্মস্স চ অন্তৰে একো সন্ধীতি. ইতি তযো পপঞ্চা অতীতো অদ্ধা, ইন্দ্ৰিযাদীনি পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা, তত্থ কম্মমনং আদিং কত্ৱা অনাগতস্স পচ্চযো দস্সিতোতি. পঞ্চমং.
৬. খন্ধসুত্তৱণ্ণনা
৪৮. ছট্ঠে ৰূপক্খন্ধো কামাৱচৰো, চত্তাৰো খন্ধা চতুভূমকা. সাসৱন্তি আসৱানং আৰম্মণভাৱেন পচ্চযভূতং. উপাদানিযন্তি তথেৱ চ উপাদানানং পচ্চযভূতং. ৱচনত্থো পনেত্থ – আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তেহি সহ আসৱেহীতি সাসৱং. উপাদাতব্বন্তি উপাদানিযং. ইধাপি ৰূপক্খন্ধো কামাৱচৰো, অৱসেসা তেভূমকা ৱিপস্সনাচাৰৱসেন ৱুত্তা. এৱমেত্থ ৰূপং ৰাসট্ঠেন খন্ধেসু পৱিট্ঠং, সাসৱৰাসট্ঠেন উপাদানক্খন্ধেসু. ৱেদনাদযো সাসৱাপি অত্থি, অনাসৱাপি অত্থি. তে ৰাসট্ঠেন সব্বেপি খন্ধেসু পৱিট্ঠা, তেভূমকা পনেত্থ সাসৱট্ঠেন উপাদানক্খন্ধেসু পৱিট্ঠাতি. ছট্ঠং.
৭-৮. সোণসুত্তাদিৱণ্ণনা
৪৯-৫০. সত্তমে সেয্যোহমস্মীতি ৱিসিট্ঠো উত্তমো অহমস্মি. কিমঞ্ঞত্ৰ যথাভূতস্স অদস্সনাতি যথাভূতস্স অদস্সনতো অঞ্ঞং কিং ভৱেয্য? অদস্সনং অঞ্ঞাণমেৱ ভৱেয্যাতি অত্থো. ইদানিস্স তে পৰিৱট্টং ৱজিৰভেদদেসনং আৰভন্তো তং কিং মঞ্ঞসি সোণোতিআদিমাহ. অট্ঠমং উত্তানমেৱ. সত্তমঅট্ঠমানি.
৯-১০. নন্দিক্খযসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫১-৫২. নৱমদসমেসু নন্দিক্খযা ৰাগক্খযো, ৰাগক্খযা নন্দিক্খযোতি ইদং নন্দীতি ৱা ৰাগোতি ৱা ইমেসং অত্থতো নিন্নানাকৰণতায ৱুত্তং. নিব্বিদানুপস্সনায ৱা নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি, ৱিৰাগানুপস্সনায ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং পজহতি. এত্তাৱতা ৱিপস্সনং নিট্ঠপেত্ৱা ‘‘ৰাগক্খযা নন্দিক্খযো’’তি ইধ মগ্গং দস্সেত্ৱা ‘‘নন্দিৰাগক্খযা চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি ফলং দস্সিতন্তি. নৱমদসমানি.
অত্তদীপৱগ্গো পঞ্চমো.
মূলপণ্ণাসকো সমত্তো.
৬. উপযৱগ্গো
১. উপযসুত্তৱণ্ণনা
৫৩. উপযৱগ্গস্স পঠমে উপযোতি তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন পঞ্চক্খন্ধে উপগতো. ৱিঞ্ঞাণন্তি কম্মৱিঞ্ঞাণং. আপজ্জেয্যাতি কম্মং জৱাপেত্ৱা পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতায ৱুদ্ধিআদীনি আপজ্জেয্য. ৱিঞ্ঞাণুপযন্তি পদস্স অগ্গহণে কাৰণং ৱুত্তমেৱ. ৱোচ্ছিজ্জতাৰম্মণন্তি পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতায অভাৱেন আৰম্মণং ৱোচ্ছিজ্জতি. পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্সাতি কম্মৱিঞ্ঞাণস্স পতিট্ঠা ন হোতি. তদপ্পতিট্ঠিতন্তি তং অপ্পতিট্ঠিতং. অনভিসঙ্খচ্চ ৱিমুত্তন্তি পটিসন্ধিং অনভিসঙ্খৰিত্ৱা ৱিমুত্তং. পঠমং.
২. বীজসুত্তৱণ্ণনা
৫৪. দুতিযে বীজজাতানীতি বীজানি. মূলবীজন্তি ৱচং ৱচত্তং হলিদ্দং সিঙ্গিৱেৰন্তি এৱমাদি. খন্ধবীজন্তি অস্সত্থো নিগ্ৰোধোতি এৱমাদি. ফলুবীজন্তি উচ্ছু ৱেড়ু নড়োতি এৱমাদি. অগ্গবীজন্তি অজ্জুকং ফণিজ্জকন্তি এৱমাদি. বীজবীজন্তি সালিৱীহিআদি পুব্বণ্ণঞ্চেৱ মুগ্গমাসাদি অপৰণ্ণঞ্চ. অখণ্ডানীতি অভিন্নানি. ভিন্নকালতো পট্ঠায বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. অপূতিকানীতি উদকতেমনেন অপূতিকানি. পূতিবীজঞ্হি বীজত্থায ন উপকপ্পতি. অৱাতাতপহতানীতি ৱাতেন চ আতপেন চ ন হতানি, নিৰোজতং ন পাপিতানি. নিৰোজঞ্হি কসটং বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. সাৰাদানীতি গহিতসাৰানি পতিট্ঠিতসাৰানি. নিস্সাৰঞ্হি বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. সুখসযিতানীতি চত্তাৰো মাসে কোট্ঠে পক্খিত্তনিযামেনেৱ সুখং সযিতানি. পথৱীতি হেট্ঠা পতিট্ঠানপথৱী. আপোতি উপৰিস্নেহনআপো. চতস্সো ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতি কম্মৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণভূতা ৰূপাদযো চত্তাৰো খন্ধা. তে হি আৰম্মণৱসেন পতিট্ঠাভূতত্তা পথৱীধাতুসদিসা. নন্দিৰাগো সিনেহনট্ঠেন আপোধাতুসদিসো. ৱিঞ্ঞাণং সাহাৰন্তি সপ্পচ্চযং কম্মৱিঞ্ঞাণং. তঞ্হি বীজং ৱিয পথৱিযং আৰম্মণপথৱিযং ৱিৰুহতি. দুতিযং.
৩. উদানসুত্তৱণ্ণনা
৫৫. ততিযে উদানং উদানেসীতি বলৱসোমনস্সসমুট্ঠানং উদানং উদাহৰি. কিং নিস্সায পনেস ভগৱতো উপ্পন্নোতি. সাসনস্স নিয্যানিকভাৱং. কথং? এৱং কিৰস্স অহোসি, ‘‘তযোমে উপনিস্সযা – দানূপনিস্সযো সীলূপনিস্সযো ভাৱনূপনিস্সযো চা’’তি. তেসু দানসীলূপনিস্সযা দুব্বলা, ভাৱনূপনিস্সযো বলৱা. দানসীলূপনিস্সযা হি তযো মগ্গে চ ফলানি চ পাপেন্তি, ভাৱনূপনিস্সযো অৰহত্তং পাপেতি. ইতি দুব্বলূপনিস্সযে পতিট্ঠিতো ভিক্খু ঘটেন্তো ৱাযমন্তো পঞ্চোৰম্ভাগিযানি বন্ধনানি ছেত্ৱা তীণি মগ্গফলানি নিব্বত্তেতি, ‘‘অহো সাসনং নিয্যানিক’’ন্তি আৱজ্জেন্তস্স অযং উদপাদি.
তত্থ ‘‘দুব্বলূপনিস্সযে ঠত্ৱা ঘটমানো তীণি মগ্গফলানি পাপুণাতী’’তি ইমস্সত্থস্সাৱিভাৱনত্থং মিলকত্থেৰস্স ৱত্থু ৱেদিতব্বং – সো কিৰ গিহিকালে পাণাতিপাতকম্মেন জীৱিকং কপ্পেন্তো অৰঞ্ঞে পাসসতঞ্চেৱ অদূহলসতঞ্চ যোজেসি. অথেকদিৱসং অঙ্গাৰপক্কমংসং খাদিত্ৱা পাসট্ঠানেসু ৱিচৰন্তো পিপাসাভিভূতো একস্স অৰঞ্ঞৱাসিত্থেৰস্স ৱিহাৰং গন্ত্ৱা থেৰস্স চঙ্কমন্তস্স অৱিদূৰে ঠিতং পানীযঘটং ৱিৱৰি, হত্থতেমনমত্তম্পি উদকং নাদ্দস. সো কুজ্ঝিত্ৱা আহ – ‘‘ভিক্খু, ভিক্খু তুম্হে গহপতিকেহি দিন্নং ভুঞ্জিত্ৱা ভুঞ্জিত্ৱা সুপথ, পানীযঘটে অঞ্জলিমত্তম্পি উদকং ন ঠপেথ, ন যুত্তমেত’’ন্তি. থেৰো ‘‘মযা পানীযঘটো পূৰেত্ৱা ঠপিতো, কিং নু খো এত’’ন্তি? গন্ত্ৱা ওলোকেন্তো পৰিপুণ্ণঘটং দিস্ৱা পানীযসঙ্খং পূৰেত্ৱা অদাসি. সো দ্ৱত্তিসঙ্খপূৰং পিৱিত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘এৱং পূৰিতঘটো নাম মম কম্মং আগম্ম তত্তকপালো ৱিয জাতো. কিং নু খো অনাগতে অত্তভাৱে ভৱিস্সতী’’তি? সংৱিগ্গচিত্তো ধনুং ছড্ডেত্ৱা, ‘‘পব্বাজেথ মং, ভন্তে’’তি আহ. থেৰো তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খিত্ৱা তং পব্বাজেসি.
তস্স সমণধম্মং কৰোন্তস্স বহূনং মিগসূকৰানং মাৰিতট্ঠানং পাসঅদূহলানঞ্চ যোজিতট্ঠানং উপট্ঠাতি. তং অনুস্সৰতো সৰীৰে দাহো উপ্পজ্জতি, কূটগোণো ৱিয কম্মট্ঠানম্পি ৱীথিং ন পটিপজ্জতি. সো ‘‘কিং কৰিস্সামি ভিক্খুভাৱেনা’’তি? অনভিৰতিযা পীড়িতো থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা আহ – ‘‘ন সক্কোমি, ভন্তে, সমণধম্মং কাতু’’ন্তি. অথ নং থেৰো ‘‘হত্থকম্মং কৰোহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা উদুম্বৰাদযো অল্লৰুক্খে ছিন্দিত্ৱা মহন্তং ৰাসিং কত্ৱা, ‘‘ইদানি কিং কৰোমী’’তি পুচ্ছি? ঝাপেহি নন্তি. সো চতূসু দিসাসু অগ্গিং দত্ৱা ঝাপেতুং অসক্কোন্তো, ‘‘ভন্তে, ন সক্কোমী’’তি আহ. থেৰো ‘‘তেন হি অপেহী’’তি পথৱিং দ্ৱিধা কত্ৱা অৱীচিতো খজ্জোপনকমত্তং অগ্গিং নীহৰিত্ৱা তত্থ পক্খিপি. সো তাৱ মহন্তং ৰাসিং সুক্খপণ্ণং ৱিয খণেন ঝাপেসি. অথস্স থেৰো অৱীচিং দস্সেত্ৱা, ‘‘সচে ৱিব্ভমিস্সসি, এত্থ পচ্চিস্সসী’’তি সংৱেগং জনেসি. সো অৱীচিদস্সনতো পট্ঠায পৱেধমানো ‘‘নিয্যানিকং, ভন্তে, বুদ্ধসাসন’’ন্তি পুচ্ছি, আমাৱুসোতি. ভন্তে, বুদ্ধসাসনস্স নিয্যানিকত্তে সতি মিলকো অত্তমোক্খং কৰিস্সতি, মা চিন্তযিত্থাতি. ততো পট্ঠায সমণধম্মং কৰোতি ঘটেতি, তস্স ৱত্তপটিৱত্তং পূৰেতি, নিদ্দায বাধযমানায তিন্তং পলালং সীসে ঠপেত্ৱা পাদে সোণ্ডিযং ওতাৰেত্ৱা নিসীদতি. সো একদিৱসং পানীযং পৰিস্সাৱেত্ৱা ঘটং ঊৰুম্হি ঠপেত্ৱা উদকমণিকানং পচ্ছেদং আগমযমানো অট্ঠাসি. অথ খো থেৰো সামণেৰস্স ইমং উদ্দেসং দেতি –
‘‘উট্ঠানৱতো সতীমতো,
সুচিকম্মস্স নিসম্মকাৰিনো;
সঞ্ঞতস্স ধম্মজীৱিনো,
অপ্পমত্তস্স যসোভিৱড্ঢতী’’তি. (ধ. প. ২৪);
সো চতুপ্পদিকম্পি তং গাথং অত্তনিযেৱ উপনেসি – ‘‘উট্ঠানৱতা নাম মাদিসেন ভৱিতব্বং. সতিমতাপি মাদিসেনেৱ…পে… অপ্পমত্তেনপি মাদিসেনেৱ ভৱিতব্ব’’ন্তি. এৱং তং গাথং অত্তনি উপনেত্ৱা তস্মিংযেৱ পদৱাৰে ঠিতো পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি ছিন্দিত্ৱা অনাগামিফলে পতিট্ঠায হট্ঠতুট্ঠো –
‘‘অল্লং পলালপুঞ্জাহং, সীসেনাদায চঙ্কমিং;
পত্তোস্মি ততিযং ঠানং, এত্থ মে নত্থি সংসযো’’তি. –
ইমং উদানগাথং আহ. এৱং দুব্বলূপনিস্সযে ঠিতো ঘটেন্তো ৱাযমন্তো পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি ছিন্দিত্ৱা তীণি মগ্গফলানি নিব্বত্তেতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, নাভৱিস্স, ন মে ভৱিস্সতীতি এৱং অধিমুচ্চমানো ভিক্খু ছিন্দেয্য ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তি.
তত্থ নো চস্সং, নো চ মে সিযাতি সচে অহং ন ভৱেয্যং, মম পৰিক্খাৰোপি ন ভৱেয্য. সচে ৱা পন মে অতীতে কম্মাভিসঙ্খাৰো নাভৱিস্স, ইদং মে এতৰহি খন্ধপঞ্চকং ন ভৱেয্য. নাভৱিস্স, ন মে ভৱিস্সতীতি ইদানি পন তথা পৰক্কমিস্সামি, যথা মে আযতিং খন্ধাভিনিব্বত্তকো কম্মসঙ্খাৰো ন ভৱিস্সতি, তস্মিং অসতি আযতিং পটিসন্ধি নাম ন মে ভৱিস্সতি. এৱং অধিমুচ্চমানোতি এৱং অধিমুচ্চন্তো ভিক্খু দুব্বলূপনিস্সযে ঠিতো পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি ছিন্দেয্য. এৱং ৱুত্তেতি এৱং সাসনস্স নিয্যানিকভাৱং আৱজ্জেন্তেন ভগৱতা ইমস্মিং উদানে ৱুত্তে. ৰূপং ৱিভৱিস্সতীতি ৰূপং ভিজ্জিস্সতি. ৰূপস্স ৱিভৱাতি ৱিভৱদস্সনেন সহৱিপস্সনেন. সহৱিপস্সনকা হি চত্তাৰো মগ্গা ৰূপাদীনং ৱিভৱদস্সনং নাম. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. এৱং অধিমুচ্চমানো, ভন্তে, ভিক্খু ছিন্দেয্যাতি, ভন্তে, এৱং অধিমুচ্চমানো ভিক্খু ছিন্দেয্যেৱ পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি. কস্মা ন ছিন্দিস্সতীতি?
ইদানি উপৰি মগ্গফলং পুচ্ছন্তো কথং পন, ভন্তেতিআদিমাহ. তত্থ অনন্তৰাতি দ্ৱে অনন্তৰানি আসন্নানন্তৰঞ্চ দূৰানন্তৰঞ্চ. ৱিপস্সনা মগ্গস্স আসন্নানন্তৰং নাম, ফলস্স দূৰানন্তৰং নাম. তং সন্ধায ‘‘কথং পন, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো ৱিপস্সনানন্তৰা ‘আসৱানং খযো’তি সঙ্খং গতং অৰহত্তফলং হোতী’’তি পুচ্ছতি. অতসিতাযেতি অতসিতব্বে অভাযিতব্বে ঠানম্হি. তাসং আপজ্জতীতি ভযং আপজ্জতি. তাসো হেসোতি যা এসা ‘‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা’’তি এৱং পৱত্তা দুব্বলৱিপস্সনা, সা যস্মা অত্তসিনেহং পৰিযাদাতুং ন সক্কোতি, তস্মা অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স তাসো নাম হোতি. সো হি ‘‘ইদানাহং উচ্ছিজ্জিস্সামি, ন দানি কিঞ্চি ভৱিস্সামী’’তি অত্তানং পপাতে পতন্তং ৱিয পস্সতি অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণো ৱিয. লোহপাসাদস্স কিৰ হেট্ঠা তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো তিলক্খণাহতং ধম্মং পৰিৱত্তেতি. অথ অঞ্ঞতৰস্স ব্ৰাহ্মণস্স একমন্তে ঠত্ৱা ধম্মং সুণন্তস্স সঙ্খাৰা সুঞ্ঞতো উপট্ঠহিংসু. সো পপাতে পতন্তো ৱিয হুত্ৱা ৱিৱটদ্ৱাৰেন ততো পলাযিত্ৱা গেহং পৱিসিত্ৱা, পুত্তং উৰে সযাপেত্ৱা, ‘‘তাত, সক্যসমযং আৱজ্জেন্তো মনম্হি নট্ঠো’’তি আহ. ন হেসো ভিক্খু তাসোতি এসা এৱং পৱত্তা বলৱৱিপস্সনা সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স ন তাসো নাম হোতি. ন হি তস্স এৱং হোতি ‘‘অহং উচ্ছিজ্জিস্সামী’’তি ৱা ‘‘ৱিনস্সিস্সামী’’তি ৱাতি. এৱং পন হোতি ‘‘সঙ্খাৰাৱ উপ্পজ্জন্তি, সঙ্খাৰাৱ নিৰুজ্ঝন্তী’’তি. ততিযং.
৪. উপাদানপৰিপৱত্তসুত্তৱণ্ণনা
৫৬. চতুত্থে চতুপৰিৱট্টন্তি একেকস্মিং খন্ধে চতুন্নং পৰিৱট্টনৱসেন. ৰূপং অব্ভঞ্ঞাসিন্তি ৰূপং দুক্খসচ্চন্তি অভিঞ্ঞাসিং. এৱং সব্বপদেসু চতুসচ্চৱসেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. আহাৰসমুদযাতি এত্থ সচ্ছন্দৰাগো কবড়ীকাৰাহাৰো আহাৰো নাম. পটিপন্নাতি সীলতো পট্ঠায যাৱ অৰহত্তমগ্গা পটিপন্না হোন্তি. গাধন্তীতি পতিট্ঠহন্তি. এত্তাৱতা সেক্খভূমিং কথেত্ৱা ইদানি অসেক্খভূমিং কথেন্তো যে চ খো কেচি, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. সুৱিমুত্তাতি অৰহত্তফলৱিমুত্তিযা সুট্ঠু ৱিমুত্তা. কেৱলিনোতি সকলিনো কতসব্বকিচ্চা. ৱট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনাযাতি যেন তে অৱসিট্ঠেন ৱট্টেন পঞ্ঞাপেয্যুং, তং নেসং ৱট্টং নত্থি পঞ্ঞাপনায. অথ ৱা ৱট্টন্তি কাৰণং, পঞ্ঞাপনায কাৰণং নত্থীতি. এত্তাৱতা অসেক্খভূমিৱাৰো কথিতো. চতুত্থং.