৪. নতুম্হাকৱগ্গো
১. নতুম্হাকসুত্তৱণ্ণনা
৩৩. নতুম্হাকৱগ্গস্স পঠমে পজহথাতি ছন্দৰাগপ্পহানেন পজহথ. তিণাদীসু তিণং নাম অন্তোফেগ্গু বহিসাৰং তালনাড়িকেৰাদি. কট্ঠং নাম অন্তোসাৰং বহিফেগ্গু খদিৰসালসাকপনসাদি. সাখা নাম ৰুক্খস্স বাহা ৱিয নিক্খন্তা. পলাসং নাম তালনাড়িকেৰপণ্ণাদি. পঠমং.
২. দুতিযনতুম্হাকসুত্তৱণ্ণনা
৩৪. দুতিযং ৱিনা উপমায বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন ৱুত্তং. দুতিযং.
৩. অঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা
৩৫. ততিযে ৰূপঞ্চে, ভন্তে, অনুসেতীতি যদি ৰূপং অনুসেতি. তেন সঙ্খং গচ্ছতীতি কামৰাগাদীসু যেন অনুসযেন তং ৰূপং অনুসেতি, তেনেৱ অনুসযেন ‘‘ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হো’’তি পণ্ণত্তিং গচ্ছতি. ন তেন সঙ্খং গচ্ছতীতি তেন অভূতেন অনুসযেন ‘‘ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হো’’তি সঙ্খং ন গচ্ছতীতি. ততিযং.
৪. দুতিযঅঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা
৩৬. চতুত্থে তং অনুমীযতীতি তং অনুসযিতং ৰূপং মৰন্তেন অনুসযেন অনুমৰতি. ন হি আৰম্মণে ভিজ্জমানে তদাৰম্মণা ধম্মা তিট্ঠন্তি. যং অনুমীযতীতি যং ৰূপং যেন অনুসযেন অনুমৰতি. তেন সঙ্খং গচ্ছতীতি তেন অনুসযেন ‘‘ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হো’’তি সঙ্খং গচ্ছতি. অথ ৱা যন্তি কৰণৱচনমেতং, যেন অনুসযেন অনুমীযতি, তেন ‘‘ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হো’’তি সঙ্খং গচ্ছতীতি অত্থো. চতুত্থং.
৫-৬. আনন্দসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩৭-৩৮. পঞ্চমে ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতীতি ধৰমানস্স জীৱমানস্স জৰা পঞ্ঞাযতি. ঠিতীতি হি জীৱিতিন্দ্ৰিযসঙ্খাতায অনুপালনায নামং. অঞ্ঞথত্তন্তি জৰায. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘উপ্পাদো জাতি অক্খাতো, ভঙ্গো ৱুত্তো ৱযোতি চ;
অঞ্ঞথত্তং জৰা ৱুত্তা, ঠিতী চ অনুপালনা’’তি.
এৱং একেকস্স খন্ধস্স উপ্পাদজৰাভঙ্গসঙ্খাতানি তীণি লক্খণানি হোন্তি যানি সন্ধায ৱুত্তং ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানী’’তি (অ. নি. ৩.৪৭).
তত্থ সঙ্খতং নাম পচ্চযনিব্বত্তো যো কোচি সঙ্খাৰো. সঙ্খাৰো চ ন লক্খণং, লক্খণং ন সঙ্খাৰো, ন চ সঙ্খাৰেন ৱিনা লক্খণং পঞ্ঞাপেতুং সক্কা, নাপি লক্খণং ৱিনা সঙ্খাৰো, লক্খণেন পন সঙ্খাৰো পাকটো হোতি. যথা হি ন চ গাৱীযেৱ লক্খণং, লক্খণমেৱ ন গাৱী, নাপি গাৱিং মুঞ্চিত্ৱা লক্খণং পঞ্ঞাপেতুং সক্কা, নাপি লক্খণং মুঞ্চিত্ৱা গাৱিং, লক্খণেন পন গাৱী পাকটা হোতি, এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং.
তত্থ সঙ্খাৰানং উপ্পাদক্খণে সঙ্খাৰোপি উপ্পাদলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি. ‘‘উপ্পাদোপী’’তি ৱুত্তে সঙ্খাৰোপি জৰালক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি. ভঙ্গক্খণে সঙ্খাৰোপি তংলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি. অপৰে পন ৱদন্তি ‘‘অৰূপধম্মানং জৰাখণো নাম ন সক্কা পঞ্ঞাপেতুং, সম্মাসম্বুদ্ধো চ ‘ৱেদনায উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতায অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’তি ৱদন্তো অৰূপধম্মানম্পি তীণি লক্খণানি পঞ্ঞাপেতি, তানি অত্থিক্খণং উপাদায লব্ভন্তী’’তি ৱত্ৱা –
‘‘অত্থিতা সব্বধম্মানং, ঠিতি নাম পৱুচ্চতি;
তস্সেৱ ভেদো মৰণং, সব্বদা সব্বপাণিন’’ন্তি. –
ইমায আচৰিযগাথায তমত্থং সাধেন্তি. অথ ৱা সন্ততিৱসেন ঠানং ঠিতীতি ৱেদিতব্বন্তি চ ৱদন্তি. যস্মা পন সুত্তে অযং ৱিসেসো নত্থি, তস্মা আচৰিযমতিযা সুত্তং অপটিবাহেত্ৱা সুত্তমেৱ পমাণং কত্তব্বং. ছট্ঠং উত্তানমেৱ. পঞ্চমছট্ঠানি.
৭-১০. অনুধম্মসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩৯-৪২. সত্তমে ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নস্সাতি নৱন্নং লোকুত্তৰধম্মানং অনুলোমধম্মং পুব্বভাগপটিপদং পটিপন্নস্স. অযমনুধম্মোতি অযং অনুলোমধম্মো হোতি. নিব্বিদাবহুলোতি উক্কণ্ঠনবহুলো হুত্ৱা. পৰিজানাতীতি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানাতি. পৰিমুচ্চতীতি মগ্গক্খণে উপ্পন্নায পহানপৰিঞ্ঞায পৰিমুচ্চতি. এৱং ইমস্মিং সুত্তে মগ্গোৱ কথিতো হোতি, তথা ইতো পৰেসু তীসু. ইধ পন অনুপস্সনা অনিযমিতা, তেসু নিযমিতা. তস্মা ইধাপি সা তত্থ নিযমিতৱসেনেৱ নিযমেতব্বা. ন হি সক্কা তীসু অঞ্ঞতৰং অনুপস্সনং ৱিনা নিব্বিন্দিতুং পৰিজানিতুং ৱাতি. সত্তমাদীনি.
নতুম্হাকৱগ্গো চতুত্থো.