১০. নিদানসুত্তৱণ্ণনা
৬০. দসমে কুৰূসু ৱিহৰতীতি কুৰূতি এৱং বহুৱচনৱসেন লদ্ধৱোহাৰে জনপদে ৱিহৰতি. কম্মাসধম্মং নাম কুৰূনং নিগমোতি এৱংনামকো কুৰূনং নিগমো, তং গোচৰগামং কত্ৱাতি অত্থো. আযস্মাতি পিযৱচনমেতং গৰুৱচনমেতং. আনন্দোতি তস্স থেৰস্স নামং. একমন্তং নিসীদীতি ছ নিসজ্জদোসে ৱিৱজ্জেন্তো দক্খিণজাণুমণ্ডলস্স অভিমুখট্ঠানে ছব্বণ্ণানং বুদ্ধৰস্মীনং অন্তো পৱিসিত্ৱা পসন্নলাখাৰসং ৱিগাহন্তো ৱিয সুৱণ্ণপটং পাৰুপন্তো ৱিয ৰত্তকম্বলৱিতানমজ্ঝং পৱিসন্তো ৱিয ধম্মভণ্ডাগাৰিকো আযস্মা আনন্দো নিসীদি. তেন ৱুত্তং ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তি.
কায পন ৱেলায কেন কাৰণেন অযমাযস্মা ভগৱন্তং উপসঙ্কমন্তোতি? সাযন্হৱেলায পচ্চযাকাৰপঞ্হং পুচ্ছনকাৰণেন. তং দিৱসং কিৰ অযমাযস্মা কুলসঙ্গহত্থায ঘৰদ্ৱাৰে ঘৰদ্ৱাৰে সহস্সভণ্ডিকং নিক্খিপন্তো ৱিয কম্মাসধম্মং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো সত্থু ৱত্তং দস্সেত্ৱা সত্থৰি গন্ধকুটিং পৱিট্ঠে সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা অত্তনো দিৱাট্ঠানং গন্ত্ৱা অন্তেৱাসিকেসু ৱত্তং দস্সেত্ৱা পটিক্কন্তেসু দিৱাট্ঠানং পটিসম্মজ্জিত্ৱা চম্মক্খণ্ডং পঞ্ঞপেত্ৱা উদকতুম্বতো উদকেন হত্থপাদে সীতলং কত্ৱা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসিন্নো সোতাপত্তিফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা. অথ পৰিচ্ছিন্নকালৱসেন সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায পচ্চযাকাৰে ঞাণং ওতাৰেসি. সো ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিতো পট্ঠায অন্তং, অন্ততো পট্ঠায আদিং, উভযন্ততো পট্ঠায মজ্ঝং, মজ্ঝতো পট্ঠায উভো অন্তে পাপেন্তো তিক্খত্তুং দ্ৱাদসপদং পচ্চযাকাৰং সম্মসি. তস্সেৱং সম্মসন্তস্স পচ্চযাকাৰো ৱিভূতো হুত্ৱা উত্তানকুত্তানকো ৱিয উপট্ঠাসি. ততো চিন্তেসি – ‘‘অযং পচ্চযাকাৰো সব্ববুদ্ধেহি গম্ভীৰো চেৱ গম্ভীৰাৱভাসো চাতি কথিতো, ময্হং খো পন পদেসঞাণে ঠিতস্স সাৱকস্স সতো উত্তানো ৱিয ৱিভূতো পাকটো হুত্ৱা উপট্ঠাতি, ময্হংযেৱ নু খো এস উত্তানকো ৱিয উপট্ঠাতি, উদাহু অঞ্ঞেসম্পীতি অত্তনো উপট্ঠানকাৰণং সত্থু আৰোচেস্সামী’’তি নিসিন্নট্ঠানতো উট্ঠায চম্মক্খণ্ডং পপ্ফোটেত্ৱা আদায সাযন্হসমযে ভগৱন্তং উপসঙ্কমি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সাযন্হৱেলাযং পচ্চযাকাৰপঞ্হং পুচ্ছনকাৰণেন উপসঙ্কমন্তো’’তি.
যাৱ গম্ভীৰোতি এত্থ যাৱসদ্দো পমাণাতিক্কমে. অতিক্কম্ম পমাণং গম্ভীৰো, অতিগম্ভীৰোতি অত্থো. গম্ভীৰাৱভাসোতি গম্ভীৰোৱ হুত্ৱা অৱভাসতি, দিস্সতীতি অত্থো. একঞ্হি উত্তানমেৱ গম্ভীৰাৱভাসং হোতি পূতিপণ্ণৰসৱসেন কাড়ৱণ্ণং পুৰাণউদকং ৱিয. তঞ্হি জাণুপ্পমাণম্পি সতপোৰিসং ৱিয দিস্সতি. একং গম্ভীৰং উত্তানাৱভাসং হোতি মণিভাসং ৱিপ্পসন্নউদকং ৱিয. তঞ্হি সতপোৰিসম্পি জাণুপ্পমাণং ৱিয খাযতি. একং উত্তানং উত্তানাৱভাসং হোতি পাতিআদীসু উদকং ৱিয. একং গম্ভীৰং গম্ভীৰাৱভাসং হোতি সিনেৰুপাদকমহাসমুদ্দে উদকং ৱিয. এৱং উদকমেৱ চত্তাৰি নামানি লভতি. পটিচ্চসমুপ্পাদে পনেতং নত্থি. অযঞ্হি গম্ভীৰো চ গম্ভীৰাৱভাসো চাতি একমেৱ নামং লভতি. এৱৰূপো সমানোপি অথ চ পন মে উত্তানকুত্তানকো ৱিয খাযতি, তদিদং অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তেতি এৱং অত্তনো ৱিম্হযং পকাসেন্তো পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা তুণ্হীভূতো নিসীদি.
ভগৱা তস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘আনন্দো ভৱগ্গগহণায হত্থং পসাৰেন্তো ৱিয সিনেৰুং ভিন্দিত্ৱা মিঞ্জং নীহৰিতুং ৱাযমমানো ৱিয ৱিনা নাৱায মহাসমুদ্দং তৰিতুকামো ৱিয পথৱিং পৰিৱত্তেত্ৱা পথৱোজং গহেতুং ৱাযমমানো ৱিয বুদ্ধৱিসযং পঞ্হং অত্তনো উত্তানুত্তানন্তি ৱদতি, হন্দস্স গম্ভীৰভাৱং আচিক্খামী’’তি চিন্তেত্ৱা মা হেৱন্তিআদিমাহ.
তত্থ মা হেৱন্তি হ-কাৰো নিপাতমত্তং, এৱং মা ভণীতি অত্থো. ‘‘মা হেৱ’’ন্তি চ ইদং ৱচনং ভগৱা আযস্মন্তং আনন্দং উস্সাদেন্তোপি ভণতি অপসাদেন্তোপি. তত্থ উস্সাদেন্তোপীতি, আনন্দ, ত্ৱং মহাপঞ্ঞো ৱিসদঞাণো, তেন তে গম্ভীৰোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৱিয খাযতি, অঞ্ঞেসং পনেস উত্তানকোতি ন সল্লক্খেতব্বো, গম্ভীৰোযেৱ চ সো গম্ভীৰাৱভাসো চ.
তত্থ চতস্সো উপমা ৱদন্তি – ছ মাসে সুভোজনৰসপুট্ঠস্স কিৰ কতযোগস্স মহামল্লস্স সমজ্জসমযে কতমল্লপাসাণপৰিচযস্স যুদ্ধভূমিং গচ্ছন্তস্স অন্তৰা মল্লপাসাণং দস্সেসুং. সো ‘‘কিং এত’’ন্তি আহ. মল্লপাসাণোতি. আহৰথ নন্তি. ‘‘উক্খিপিতুং ন সক্কোমা’’তি ৱুত্তে সযং গন্ত্ৱা ‘‘কুহিং ইমস্স ভাৰিযট্ঠান’’ন্তি ৱত্ৱা দ্ৱীহি হত্থেহি দ্ৱে পাসাণে উক্খিপিত্ৱা কীড়াগুড়ে ৱিয খিপিত্ৱা অগমাসি. তত্থ মল্লস্স মল্লপাসাণো লহুকোতি ন অঞ্ঞেসম্পি লহুকোতি ৱত্তব্বো. ছ মাসে সুভোজনৰসপুট্ঠো মল্লো ৱিয হি কপ্পসতসহস্সং অভিনীহাৰসম্পন্নো আযস্মা আনন্দো. যথা মল্লস্স মহাবলতায মল্লপাসাণো লহুকো, এৱং থেৰস্স মহাপঞ্ঞতায পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি ৱত্তব্বো, সো অঞ্ঞেসং উত্তানোতি ন ৱত্তব্বো.
মহাসমুদ্দে চ তিমি নাম মহামচ্ছো দ্ৱিযোজনসতিকো, তিমিঙ্গলো তিযোজনসতিকো, তিমিৰপিঙ্গলো পঞ্চযোজনসতিকো, আনন্দো তিমিনন্দো অজ্ঝাৰোহো মহাতিমীতি ইমে চত্তাৰো যোজনসহস্সিকা. তত্থ তিমিৰপিঙ্গলেনেৱ দীপেন্তি. তস্স কিৰ দক্খিণকণ্ণং চালেন্তস্স পঞ্চযোজনসতে পদেসে উদকং চলতি, তথা ৱামকণ্ণং, তথা নঙ্গুট্ঠং, তথা সীসং. দ্ৱে পন কণ্ণে চালেত্ৱা নঙ্গুট্ঠেন পহৰিত্ৱা সীসং অপৰাপৰং কত্ৱা কীড়িতুং আৰদ্ধস্স সত্তট্ঠযোজনসতে ঠানে ভাজনে পক্খিপিত্ৱা উদ্ধনে আৰোপিতং ৱিয উদকং পক্কুথতি. যোজনসতমত্তে পদেসে উদকং পিট্ঠিং ছাদেতুং ন সক্কোতি. সো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং মহাসমুদ্দো গম্ভীৰোতি ৱদন্তি, কুতস্স গম্ভীৰতা, মযং পিট্ঠিমত্তচ্ছাদনম্পি উদকং ন লভামা’’তি. তত্থ কাযূপপন্নস্স তিমিৰপিঙ্গলস্স মহাসমুদ্দো উত্তানোতি অঞ্ঞেসঞ্চ খুদ্দকমচ্ছানং উত্তানোতি ন ৱত্তব্বো, এৱমেৱ ঞাণূপপন্নস্স থেৰস্স পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি অঞ্ঞেসম্পি উত্তানোতি ন ৱত্তব্বো. সুপণ্ণৰাজা চ দিযড্ঢযোজনসতিকো হোতি. তস্স দক্খিণপক্খো পঞ্ঞাসযোজনিকো হোতি, তথা ৱামপক্খো, পিঞ্ছৱট্টি চ সট্ঠিযোজনিকা, গীৱা তিংসযোজনিকা, মুখং নৱযোজনং, পাদা দ্ৱাদসযোজনিকা, তস্মিং সুপণ্ণৱাতং দস্সেতুং আৰদ্ধে সত্তট্ঠযোজনসতং ঠানং নপ্পহোতি. সো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং আকাসো অনন্তোতি ৱদন্তি, কুতস্স অনন্ততা, মযং পক্খৱাতপ্পত্থৰণোকাসম্পি ন লভামা’’তি. তত্থ কাযূপপন্নস্স সুপণ্ণৰঞ্ঞো আকাসো পৰিত্তোতি অঞ্ঞেসঞ্চ খুদ্দকপক্খীনং পৰিত্তোতি ন ৱত্তব্বো, এৱমেৱ ঞাণূপপন্নস্স থেৰস্স পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি অঞ্ঞেসম্পি উত্তানোতি ন ৱত্তব্বো.
ৰাহু অসুৰিন্দো পন পাদন্ততো যাৱ কেসন্তা যোজনানং চত্তাৰি সহস্সানি অট্ঠ চ সতানি হোন্তি. তস্স দ্ৱিন্নং বাহানং অন্তৰে দ্ৱাদসযোজনসতিকং, বহলত্তেন ছযোজনসতিকং, হত্থপাদতলানি তিযোজনসতিকানি, তথা মুখং, একঙ্গুলিপব্বং পঞ্ঞাসযোজনং, তথা ভমুকন্তৰং, নলাটং তিযোজনসতিকং, সীসং নৱযোজনসতিকং. তস্স মহাসমুদ্দং ওতিণ্ণস্স গম্ভীৰং উদকং জাণুপ্পমাণং হোতি. সো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং মহাসমুদ্দো গম্ভীৰোতি ৱদন্তি. কুতস্স গম্ভীৰতা? মযং জাণুপ্পটিচ্ছাদনমত্তম্পি উদকং ন লভামা’’তি. তত্থ কাযূপপন্নস্স ৰাহুনো মহাসমুদ্দো উত্তানোতি অঞ্ঞেসঞ্চ উত্তানোতি ন ৱত্তব্বো. এৱমেৱ ঞাণূপপন্নস্স থেৰস্স পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি অঞ্ঞেসম্পি উত্তানোতি ন ৱত্তব্বো. এতমত্থং সন্ধায ভগৱা মা হেৱং, আনন্দ, মা হেৱং, আনন্দাতি আহ.
থেৰস্স হি চতূহি কাৰণেহি গম্ভীৰো পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি উপট্ঠাসি. কতমেহি চতূহি? পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিযা তিত্থৱাসেন সোতাপন্নতায বহুস্সুতভাৱেনাতি.
ইতো কিৰ সতসহস্সিমে কপ্পে পদুমুত্তৰো নাম সত্থা লোকে উপ্পজ্জি. তস্স হংসৱতী নাম নগৰং অহোসি, আনন্দো নাম ৰাজা পিতা, সুমেধা নাম দেৱী মাতা, বোধিসত্তো উত্তৰকুমাৰো নাম অহোসি. সো পুত্তস্স জাতদিৱসে মহাভিনিক্খমনং নিক্খম্ম পব্বজিত্ৱা পধানমনুযুত্তো অনুক্কমেন সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা, ‘‘অনেকজাতিসংসাৰ’’ন্তি উদানং উদানেত্ৱা সত্তাহং বোধিপল্লঙ্কে ৱীতিনামেত্ৱা ‘‘পথৱিযং পাদং ঠপেস্সামী’’তি পাদং অভিনীহৰি. অথ পথৱিং ভিন্দিত্ৱা মহন্তং পদুমং উট্ঠাসি. তস্স ধুৰপত্তানি নৱুতিহত্থানি, কেসৰং তিংসহত্থং, কণ্ণিকা দ্ৱাদসহত্থা, নৱঘটপ্পমাণা ৰেণু অহোসি.
সত্থা পন উব্বেধতো অট্ঠপঞ্ঞাসহত্থো অহোসি, তস্স উভিন্নং বাহানমন্তৰং অট্ঠাৰসহত্থং, নলাটং পঞ্চহত্থং, হত্থপাদা একাদসহত্থা. তস্স একাদসহত্থেন পাদেন দ্ৱাদসহত্থায কণ্ণিকায অক্কন্তমত্তায নৱঘটপ্পমাণা ৰেণু উট্ঠায অট্ঠপঞ্ঞাসহত্থং পদেসং উগ্গন্ত্ৱা ওকিণ্ণমনোসিলাচুণ্ণং ৱিয পচ্চোকিণ্ণং. তদুপাদায ভগৱা ‘‘পদুমুত্তৰো’’ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. তস্স দেৱিলো চ সুজাতো চ দ্ৱে অগ্গসাৱকা অহেসুং, অমিতা চ অসমা চ দ্ৱে অগ্গসাৱিকা, সুমনো নাম উপট্ঠাকো. পদুমুত্তৰো ভগৱা পিতুসঙ্গহং কুৰুমানো ভিক্খুসতসহস্সপৰিৱাৰো হংসৱতিযা ৰাজধানিযা ৱসতি.
কনিট্ঠভাতা পনস্স সুমনকুমাৰো নাম. তস্স ৰাজা হংসৱতিতো ৱীসযোজনসতে ভোগং অদাসি. সো কদাচি আগন্ত্ৱা পিতৰঞ্চ সত্থাৰঞ্চ পস্সতি. অথেকদিৱসং পচ্চন্তো কুপিতো. সুমনো ৰঞ্ঞো সাসনং পেসেসি. ৰাজা ‘‘ত্ৱং মযা, তাত, কস্মা ঠপিতো’’তি পটিপেসেসি. সো চোৰে ৱূপসমেত্ৱা ‘‘উপসন্তো, দেৱ, জনপদো’’তি ৰঞ্ঞো পেসেসি. ৰাজা তুট্ঠো ‘‘সীঘং মম পুত্তো আগচ্ছতূ’’তি আহ. তস্স সহস্সমত্তা অমচ্চা হোন্তি. সো তেহি সদ্ধিং অন্তৰামগ্গে মন্তেসি – ‘‘ময্হং পিতা তুট্ঠো সচে মে ৱৰং দেতি, কিং গণ্হামী’’তি? অথ নং একচ্চে ‘‘হত্থিং গণ্হথ, অস্সং গণ্হথ, জনপদং গণ্হথ, সত্তৰতনানি গণ্হথা’’তি আহংসু. অপৰে ‘‘তুম্হে পথৱিস্সৰস্স পুত্তা, ন তুম্হাকং ধনং দুল্লভং, লদ্ধম্পি চেতং সব্বং পহায গমনীযং, পুঞ্ঞমেৱ একং আদায গমনীযং, তস্মা দেৱে ৱৰং দদমানে তেমাসং পদুমুত্তৰং ভগৱন্তং উপট্ঠাতুং ৱৰং গণ্হথা’’তি. সো ‘‘তুম্হে ময্হং কল্যাণমিত্তা নাম, মমেতং চিত্তং নত্থি, তুম্হেহি পন উপ্পাদিতং, এৱং কৰিস্সামী’’তি, গন্ত্ৱা পিতৰং ৱন্দিত্ৱা পিতৰা আলিঙ্গেত্ৱা, মত্থকে চুম্বিত্ৱা ‘‘ৱৰং তে, পুত্ত, দেমী’’তি ৱুত্তে ‘‘ইচ্ছামহং, মহাৰাজ, ভগৱন্তং তেমাসং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তো জীৱিতং অৱঞ্ঝং কাতুং, ইদং মে ৱৰং দেহী’’তি আহ. ন সক্কা, তাত, অঞ্ঞং ৱৰেহীতি. দেৱ, খত্তিযানং নাম দ্ৱেকথা নত্থি, এতমেৱ মে দেহি, ন মমঞ্ঞেন অত্থোতি. তাত, বুদ্ধানং নাম চিত্তং দুজ্জানং, সচে ভগৱা ন ইচ্ছিস্সতি, মযা দিন্নম্পি কিং ভৱিস্সতীতি? ‘‘সাধু, দেৱ, অহং ভগৱতো চিত্তং জানিস্সামী’’তি ৱিহাৰং গতো.
তেন চ সমযেন ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা ভগৱা গন্ধকুটিং পৱিট্ঠো হোতি. সো মণ্ডলমাড়ে সন্নিসিন্নানং ভিক্খূনং সন্তিকং অগমাসি. তে নং আহংসু – ‘‘ৰাজপুত্ত কস্মা আগতোসী’’তি? ভগৱন্তং দস্সনায, দস্সেথ মে ভগৱন্তন্তি. ‘‘ন মযং, ৰাজপুত্ত, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সত্থাৰং দট্ঠুং লভামা’’তি. কো পন, ভন্তে, লভতীতি? সুমনত্থেৰো নাম ৰাজপুত্তাতি. সো ‘‘কুহিং ভন্তে থেৰো’’তি? থেৰস্স নিসিন্নট্ঠানং পুচ্ছিত্ৱা গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা – ‘‘ইচ্ছামহং, ভন্তে, ভগৱন্তং পস্সিতুং, দস্সেথ মে ভগৱন্ত’’ন্তি আহ. থেৰো ‘‘এহি, ৰাজপুত্তা’’তি তং গহেত্ৱা গন্ধকুটিপৰিৱেণে ঠপেত্ৱা গন্ধকুটিং আৰুহি. অথ নং ভগৱা ‘‘সুমন, কস্মা আগতোসী’’তি আহ. ৰাজপুত্তো, ভন্তে, ভগৱন্তং দস্সনায আগতোতি. তেন হি ভিক্খু আসনং পঞ্ঞপেহীতি. থেৰো আসনং পঞ্ঞপেসি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. ৰাজপুত্তো ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা পটিসন্থাৰং অকাসি, ‘‘কদা আগতোসি ৰাজপুত্তা’’তি? ভন্তে, তুম্হেসু গন্ধকুটিং পৱিট্ঠেসু, ভিক্খূ পন ‘‘ন মযং ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে ভগৱন্তং দট্ঠুং লভামা’’তি মং থেৰস্স সন্তিকং পাহেসুং, থেৰো পন একৱচনেনেৱ দস্সেসি, থেৰো, ভন্তে, তুম্হাকং সাসনে ৱল্লভো মঞ্ঞেতি. আম, ৰাজকুমাৰ, ৱল্লভো এস ভিক্খু ময্হং সাসনেতি. ভন্তে, বুদ্ধানং সাসনে কিং কত্ৱা ৱল্লভো হোতীতি? দানং দত্ৱা সীলং সমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা, কুমাৰাতি. ভগৱা অহম্পি থেৰো ৱিয বুদ্ধসাসনে ৱল্লভো হোতুকামো, তেমাসং মে ৱস্সাৱাসং অধিৱাসেথাতি. ভগৱা, ‘‘অত্থি নু খো গতেন অত্থো’’তি ওলোকেত্ৱা ‘‘অত্থী’’তি দিস্ৱা ‘‘সুঞ্ঞাগাৰে খো, ৰাজকুমাৰ, তথাগতা অভিৰমন্তী’’তি আহ. কুমাৰো ‘‘অঞ্ঞাতং ভগৱা, অঞ্ঞাতং সুগতা’’তি ৱত্ৱা – ‘‘অহং, ভন্তে, পুৰিমতৰং গন্ত্ৱা ৱিহাৰং কাৰেমি, মযা পেসিতে ভিক্খুসতসহস্সেন সদ্ধিং আগচ্ছথা’’তি পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা পিতু সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘দিন্না মে, দেৱ, ভগৱতা পটিঞ্ঞা, মযা পহিতে তুম্হে ভগৱন্তং পেসেয্যাথা’’তি পিতৰং ৱন্দিত্ৱা নিক্খমিত্ৱা যোজনে যোজনে ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা ৱীসযোজনসতং অদ্ধানং গতো. গন্ত্ৱা অত্তনো নগৰে ৱিহাৰট্ঠানং ৱিচিনন্তো সোভনস্স নাম কুটুম্বিকস্স উয্যানং দিস্ৱা সতসহস্সেন কিণিত্ৱা সতসহস্সং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিহাৰং কাৰেসি. তত্থ ভগৱতো গন্ধকুটিং, সেসভিক্খূনঞ্চ ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানত্থায কুটিলেণমণ্ডপে কাৰাপেত্ৱা পাকাৰপৰিক্খেপং দ্ৱাৰকোট্ঠকঞ্চ নিট্ঠাপেত্ৱা পিতু সন্তিকং পেসেসি ‘‘নিট্ঠিতং ময্হং কিচ্চং, সত্থাৰং পহিণথা’’তি.
ৰাজা ভগৱন্তং ভোজেত্ৱা ‘‘ভগৱা সুমনস্স কিচ্চং নিট্ঠিতং, তুম্হাকং আগমনং পচ্চাসীসতী’’তি. ভগৱা সতসহস্সভিক্খুপৰিৱাৰো যোজনে যোজনে ৱিহাৰেসু ৱসমানো অগমাসি. কুমাৰো ‘‘সত্থা আগচ্ছতী’’তি সুত্ৱা যোজনং পচ্চুগ্গন্ত্ৱা গন্ধমালাদীহি পূজযমানো ৱিহাৰং পৱেসেত্ৱা –
‘‘সতসহস্সেন মে কীতং, সতসহস্সেন মাপিতং;
সোভনং নাম উয্যানং পটিগ্গণ্হ, মহামুনী’’তি. –
ৱিহাৰং নিয্যাতেসি. সো ৱস্সূপনাযিকদিৱসে দানং দত্ৱা অত্তনো পুত্তদাৰে চ অমচ্চে চ পক্কোসাপেত্ৱা আহ –‘‘সত্থা অম্হাকং সন্তিকং দূৰতো আগতো, বুদ্ধা চ নাম ধম্মগৰুনোৱ, নামিসগৰুকা. তস্মা অহং ইমং তেমাসং দ্ৱে সাটকে নিৱাসেত্ৱা দস সীলানি সমাদিযিত্ৱা ইধেৱ ৱসিস্সামি, তুম্হে খীণাসৱসতসহস্সস্স ইমিনাৱ নীহাৰেন তেমাসং দানং দদেয্যাথা’’তি.
সো সুমনত্থেৰস্স ৱসনট্ঠানসভাগেযেৱ ঠানে ৱসন্তো যং থেৰো ভগৱতো ৱত্তং কৰোতি, তং সব্বং দিস্ৱা, ‘‘ইমস্মিং ঠানে একন্তৱল্লভো এস থেৰো, এতস্সেৱ ঠানন্তৰং পত্থেতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা, উপকট্ঠায পৱাৰণায গামং পৱিসিত্ৱা সত্তাহং মহাদানং দত্ৱা সত্তমে দিৱসে ভিক্খূসতসহস্সস্স পাদমূলে তিচীৱৰং ঠপেত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, যদেতং মযা মগ্গে যোজনন্তৰিকৱিহাৰকাৰাপনতো পট্ঠায পুঞ্ঞং কতং, তং নেৱ সক্কসম্পত্তিং, ন মাৰব্ৰহ্মসম্পত্তিং পত্থযন্তেন, বুদ্ধস্স পন উপট্ঠাকভাৱং পত্থেন্তেন কতং. তস্মা অহম্পি ভগৱা অনাগতে সুমনত্থেৰো ৱিয একস্স বুদ্ধস্স উপট্ঠাকো হোমী’’তি পঞ্চপতিট্ঠিতেন পতিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা নিপন্নো. ভগৱা ‘‘মহন্তং কুলপুত্তস্স চিত্তং, ইজ্ঝিস্সতি নু খো, নো’’তি ওলোকেন্তো, ‘‘অনাগতে ইতো সতসহস্সিমে কপ্পে গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্সেৱ উপট্ঠাকো ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা –
‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, সব্বমেৱ সমিজ্ঝতু;
সব্বে পূৰেন্তু সঙ্কপ্পা, চন্দো পন্নৰসো যথা’’তি. –
আহ. কুমাৰো সুত্ৱা ‘‘বুদ্ধা নাম অদ্ৱেজ্ঝকথা হোন্তী’’তি দুতিযদিৱসেযেৱ তস্স ভগৱতো পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো গচ্ছন্তো ৱিয অহোসি. সো তস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৱস্সসতসহস্সং দানং দত্ৱা সগ্গে নিব্বত্তিত্ৱা কস্সপবুদ্ধকালেপি পিণ্ডায চৰতো থেৰস্স পত্তগ্গহণত্থং উত্তৰিসাটকং দত্ৱা পূজং অকাসি. পুন সগ্গে নিব্বত্তিত্ৱা ততো চুতো বাৰাণসিৰাজা হুত্ৱা অট্ঠন্নং পচ্চেকবুদ্ধানং পণ্ণসালাযো কাৰেত্ৱা মণিআধাৰকে উপট্ঠপেত্ৱা চতূহি পচ্চযেহি দসৱস্সসহস্সানি উপট্ঠানং অকাসি. এতানি পাকটট্ঠানানি.
কপ্পসতসহস্সং পন দানং দদমানোৱ অম্হাকং বোধিসত্তেন সদ্ধিং তুসিতপুৰে নিব্বত্তিত্ৱা ততো চুতো অমিতোদনসক্কস্স গেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা অনুপুব্বেন কতাভিনিক্খমনো সম্মাসম্বোধিং পত্ৱা পঠমগমনেন কপিলৱত্থুং আগন্ত্ৱা ততো নিক্খমন্তে ভগৱতি ভগৱতো পৰিৱাৰত্থং ৰাজকুমাৰেসু পব্বজন্তেসু ভদ্দিযাদীহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৱা ভগৱতো সন্তিকে পব্বজিত্ৱা নচিৰস্সেৱ আযস্মতো পুণ্ণস্স মন্তাণিপুত্তস্স সন্তিকে ধম্মকথং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. এৱমেস আযস্মা পুব্বূপনিস্সযসম্পন্নো, তস্সিমায পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিযা গম্ভীৰোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৱিয উপট্ঠাসি.
তিত্থৱাসোতি পন গৰূনং সন্তিকে উগ্গহণসৱনপৰিপুচ্ছনধাৰণানি ৱুচ্চন্তি. সো থেৰস্স অতিৱিয পৰিসুদ্ধো. তেনাপিস্সাযং গম্ভীৰোপি উত্তানকো ৱিয উপট্ঠাসি. সোতাপন্নানঞ্চ নাম পচ্চযাকাৰো উত্তানকো হুত্ৱা উপট্ঠাতি, অযঞ্চ আযস্মা সোতাপন্নো. বহুস্সুতানং চতুহত্থে ওৱৰকে পদীপে জলমানে মঞ্চপীঠং ৱিয নামৰূপপৰিচ্ছেদো পাকটো হোতি, অযঞ্চ আযস্মা বহুস্সুতানং অগ্গো. ইতি বাহুসচ্চভাৱেনপিস্স গম্ভীৰোপি পচ্চযাকাৰো উত্তানকো ৱিয উপট্ঠাসি. পটিচ্চসমুপ্পাদো চতূহি গম্ভীৰতাহি গম্ভীৰো. সা পনস্স গম্ভীৰতা ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিতাৱ. সা সব্বাপি থেৰস্স উত্তানকা ৱিয উপট্ঠাসি. তেন ভগৱা আযস্মন্তং আনন্দং উস্সাদেন্তো মা হেৱন্তিআদিমাহ. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – আনন্দ, ত্ৱং মহাপঞ্ঞো ৱিসদঞাণো, তেন তে গম্ভীৰোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৱিয খাযতি. তস্মা ‘‘ময্হমেৱ নু খো এস উত্তানকো ৱিয হুত্ৱা উপট্ঠাতি, উদাহু অঞ্ঞেসম্পী’’তি মা এৱং অৱচ.
যং পন ৱুত্তং ‘‘অপসাদেন্তো’’তি, তত্থাযমধিপ্পাযো – আনন্দ, ‘‘অথ চ পন মে উত্তানকুত্তানকো ৱিয খাযতী’’তি মা হেৱং অৱচ. যদি হি তে এস উত্তানকুত্তানকো ৱিয খাযতি, কস্মা ত্ৱং অত্তনো ধম্মতায সোতাপন্নো নাহোসি, মযা দিন্ননযে ঠত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং পটিৱিজ্ঝি? আনন্দ, ইদং নিব্বানমেৱ গম্ভীৰং, পচ্চযাকাৰো পন উত্তানকো জাতো, অথ কস্মা ওড়াৰিকং কামৰাগসংযোজনং পটিঘসংযোজনং ওড়াৰিকং কামৰাগানুসযং পটিঘানুসযন্তি ইমে চত্তাৰো কিলেসে সমুগ্ঘাতেত্ৱা সকদাগামিফলং ন সচ্ছিকৰোসি, তেযেৱ অণুসহগতে চত্তাৰো কিলেসে সমুগ্ঘাতেত্ৱা অনাগামিফলং ন সচ্ছিকৰোসি, ৰূপৰাগাদীনি পঞ্চ সংযোজনানি, মানানুসযং ভৱৰাগানুসযং অৱিজ্জানুসযন্তি ইমে অট্ঠ কিলেসে সমুগ্ঘাতেত্ৱা অৰহত্তং ন সচ্ছিকৰোসি? কস্মা ৱা সতসহস্সকপ্পাধিকং একং অসঙ্খ্যেয্যং পূৰিতপাৰমিনো সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা ৱিয সাৱকপাৰমীঞাণং ন পটিৱিজ্ঝসি, সতসহস্সকপ্পাধিকানি দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি পূৰিতপাৰমিনো পচ্চেকবুদ্ধা ৱিয চ পচ্চেকবোধিঞাণং ন পটিৱিজ্ঝসি? যদি ৱা তে সব্বথাৱ এস উত্তানকো হুত্ৱা উপট্ঠাসি. অথ কস্মা সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তাৰি অট্ঠ সোড়স ৱা অসঙ্খ্যেয্যানি পূৰিতপাৰমিনো বুদ্ধা ৱিয সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ন সচ্ছিকৰোসি? কিং অনত্থিকোসি এতেহি ৱিসেসাধিগমেহি? পস্স যাৱ চ তে অপৰদ্ধং, ত্ৱং নাম সাৱকপদেসঞাণে ঠিতো অতিগম্ভীৰং পচ্চযাকাৰং ‘‘উত্তানকো ৱিয মে উপট্ঠাতী’’তি ৱদসি. তস্স তে ইদং ৱচনং বুদ্ধানং কথায পচ্চনীকং হোতি. তাদিসেন নাম ভিক্খুনা বুদ্ধানং কথায পচ্চনীকং কথেতব্বন্তি ন যুত্তমেতং. ননু ময্হং, আনন্দ, ইমং পচ্চযাকাৰং পটিৱিজ্ঝিতুং ৱাযমন্তস্সেৱ কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি অতিক্কন্তানি. পচ্চযাকাৰপটিৱিজ্ঝনত্থায চ পন মে অদিন্নদানং নাম নত্থি, অপূৰিতপাৰমী নাম নত্থি. ‘‘অজ্জ পচ্চযাকাৰং পটিৱিজ্ঝিস্সামী’’তি পন মে নিৰুস্সাহং ৱিয মাৰবলং ৱিধমন্তস্স অযং মহাপথৱী দ্ৱঙ্গুলমত্তম্পি নাকম্পি, তথা পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং সম্পাদেন্তস্স. পচ্ছিমযামে পন মে বলৱপচ্চূসসমযে, ‘‘অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং নৱহি আকাৰেহি পচ্চযো হোতী’’তি দিট্ঠমত্তেযেৱ দসসহস্সিলোকধাতু অযদণ্ডেন আকোটিতকংসথালো ৱিয ৱিৰৱসতং ৱিৰৱসহস্সং মুঞ্চমানা ৱাতাহতে পদুমিনিপণ্ণে উদকবিন্দু ৱিয পকম্পিত্থ. এৱং গম্ভীৰো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীৰাৱভাসো চ, এতস্স, আনন্দ, ধম্মস্স অননুবোধা…পে… নাতিৱত্ততীতি.
এতস্স ধম্মস্সাতি এতস্স পচ্চযধম্মস্স. অননুবোধাতি ঞাতপৰিঞ্ঞাৱসেন অননুবুজ্ঝনা. অপ্পটিৱেধাতি তীৰণপ্পহানপৰিঞ্ঞাৱসেন অপ্পটিৱিজ্ঝনা. তন্তাকুলকজাতাতি তন্তং ৱিয আকুলজাতা. যথা নাম দুন্নিক্খিত্তং মূসিকচ্ছিন্নং পেসকাৰানং তন্তং তহিং তহিং আকুলং হোতি, ‘‘ইদং অগ্গং, ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰং হোতি. এৱমেৱ সত্তা ইমস্মিং পচ্চযাকাৰে খলিতা আকুলা ব্যাকুলা হোন্তি, ন সক্কোন্তি পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং. তত্থ তন্তং পচ্চত্তপুৰিসকাৰে ঠত্ৱা সক্কাপি ভৱেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৱা পন দ্ৱে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. যথা পন আকুলং তন্তং কঞ্জিযং দত্ৱা কোচ্ছেন পহটং তত্থ তত্থ গুড়কজাতং হোতি গণ্ঠিবদ্ধং, এৱমিমে সত্তা পচ্চযেসু পক্খলিত্ৱা পচ্চযে উজুং কাতুং অসক্কোন্তা দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতৱসেন গুড়কজাতা হোন্তি গণ্ঠিবদ্ধা. যে হি কেচি দিট্ঠিযো সন্নিস্সিতা, সব্বে তে পচ্চযং উজুং কাতুং অসক্কোন্তাযেৱ.
কুলাগণ্ঠিকজাতাতি কুলাগণ্ঠিকং ৱুচ্চতি পেসকাৰকঞ্জিযসুত্তং. কুলা নাম সকুণিকা, তস্সা কুলাৱকোতিপি একে. যথা হি তদুভযম্পি আকুলং অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰন্তি পুৰিমনযেনেৱ যোজেতব্বং.
মুঞ্জপব্বজভূতাতি মুঞ্জতিণং ৱিয পব্বজতিণং ৱিয চ ভূতা তাদিসা জাতা. যথা হি তানি তিণানি কোট্টেত্ৱা কতৰজ্জু জিণ্ণকালে কত্থচি পতিতং গহেত্ৱা তেসং তিণানং ‘‘ইদং অগ্গং, ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰং, তম্পি পচ্চত্তপুৰিসকাৰে ঠত্ৱা সক্কা ভৱেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৱা পন দ্ৱে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি, এৱমযং পজা পচ্চযং উজুং কাতুং অসক্কোন্তী দিট্ঠিগতৱসেন গণ্ঠিকজাতা হুত্ৱা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং সংসাৰং নাতিৱত্ততি.
তত্থ অপাযোতি নিৰযতিৰচ্ছানযোনিপেত্তিৱিসযঅসুৰকাযা. সব্বেপি হি তে ৱড্ঢিসঙ্খাতস্স অযস্স অভাৱতো ‘‘অপাযো’’তি ৱুচ্চতি, তথা দুক্খস্স গতিভাৱতো দুগ্গতি, সুখসমুস্সযতো ৱিনিপতিতত্তা ৱিনিপাতো. ইতৰো পন –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্ভোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতি’’.
তং সব্বম্পি নাতিৱত্ততি নাতিক্কমতি, অথ খো চুতিতো পটিসন্ধিং, পটিসন্ধিতো চুতিন্তি এৱং পুনপ্পুনং চুতিপটিসন্ধিযো গণ্হমানা তীসু ভৱেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৱসু সত্তাৱাসেসু মহাসমুদ্দে ৱাতক্খিত্তা নাৱা ৱিয যন্তে যুত্তগোণো ৱিয চ পৰিব্ভমতিযেৱ. ইতি সব্বমেতং ভগৱা আযস্মন্তং আনন্দং অপসাদেন্তো আহ. সেসমেত্থ ৱুত্তনযমেৱাতি. দসমং.
দুক্খৱগ্গো ছট্ঠো.