১০. সমিদ্ধিসুত্তৱণ্ণনা
২০. দসমে তপোদাৰামেতি তপোদস্স তত্তোদকস্স ৰহদস্স ৱসেন এৱং লদ্ধনামে আৰামে. ৱেভাৰপব্বতস্স কিৰ হেট্ঠা ভুম্মট্ঠকনাগানং পঞ্চযোজনসতিকং নাগভৱনং দেৱলোকসদিসং মণিমযেন তলেন আৰামুয্যানেহি চ সমন্নাগতং. তত্থ নাগানং কীড়নট্ঠানে মহাউদকৰহদো, ততো তপোদা নাম নদী সন্দতি কুথিতা উণ্হোদকা. কস্মা পনেসা এদিসা? ৰাজগহং কিৰ পৰিৱাৰেত্ৱা মহাপেতলোকো তিট্ঠতি, তত্থ দ্ৱিন্নং মহালোহকুম্ভিনিৰযানং অন্তৰেন অযং তপোদা আগচ্ছতি, তস্মা কুথিতা সন্দতি. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘যতাযং, ভিক্খৱে, তপোদা সন্দতি, সো দহো অচ্ছোদকো সীতোদকো সাতোদকো সেতোদকো সুপ্পতিত্থো ৰমণীযো পহূতমচ্ছকচ্ছপো, চক্কমত্তানি চ পদুমানি পুপ্ফন্তি. অপিচাযং, ভিক্খৱে, তপোদা দ্ৱিন্নং মহানিৰযানং অন্তৰিকায আগচ্ছতি, তেনাযং তপোদা কুথিতা সন্দতী’’তি (পাৰা. ২৩১).
ইমস্স পন আৰামস্স অভিমুখট্ঠানে ততো মহাউদকৰহদো জাতো, তস্স ৱসেনাযং ৱিহাৰো ‘‘তপোদাৰামো’’তি ৱুচ্চতি.
সমিদ্ধীতি তস্স কিৰ থেৰস্স অত্তভাৱো সমিদ্ধো অভিৰূপো পাসাদিকো, তস্মা ‘‘সমিদ্ধী’’ত্ৱেৱ সঙ্খং গতো. গত্তানি পৰিসিঞ্চিতুন্তি পধানিকত্থেৰো এস, বলৱপচ্চূসে উট্ঠাযাসনা সৰীৰং উতুং গাহাপেত্ৱা বহি সট্ঠিহত্থমত্তে মহাচঙ্কমে অপৰাপৰং চঙ্কমিত্ৱা ‘‘সেদগহিতেহি গত্তেহি পৰিভুঞ্জমানং সেনাসনং কিলিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানো গত্তানি পৰিসিঞ্চনত্থং সৰীৰধোৱনত্থং উপসঙ্কমি. একচীৱৰো অট্ঠাসীতি নিৱাসনং নিৱাসেত্ৱা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা চীৱৰং হত্থেন গহেত্ৱা অট্ঠাসি.
গত্তানি পুব্বাপযমানোতি গত্তানি পুব্বসদিসানি ৱোদকানি কুৰুমানো. অল্লসৰীৰে পাৰুতং হি চীৱৰং কিলিস্সতি দুগ্গন্ধং হোতি, ন চেতং ৱত্তং. থেৰো পন ৱত্তসম্পন্নো, তস্মা ৱত্তে ঠিতোৱ ন্হাযিত্ৱা পচ্চুত্তৰিত্ৱা অট্ঠাসি. তত্থ ইদং ন্হানৱত্তং – উদকতিত্থং গন্ত্ৱা যত্থ কত্থচি চীৱৰানি নিক্খিপিত্ৱা ৱেগেন ঠিতকেনেৱ ন ওতৰিতব্বং, সব্বদিসা পন ওলোকেত্ৱা ৱিৱিত্তভাৱং ঞত্ৱা খাণুগুম্বলতাদীনি ৱৱত্থপেত্ৱা তিক্খত্তুং উক্কাসিত্ৱা অৱকুজ্জ ঠিতেন উত্তৰাসঙ্গচীৱৰং অপনেত্ৱা পসাৰেতব্বং, কাযবন্ধনং মোচেত্ৱা চীৱৰপিট্ঠেযেৱ ঠপেতব্বং. সচে উদকসাটিকা নত্থি, উদকন্তে উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা নিৱাসনং মোচেত্ৱা সচে সিন্নট্ঠানং অত্থি, পসাৰেতব্বং. নো চে অত্থি, সংহৰিত্ৱা ঠপেতব্বং. উদকং ওতৰন্তেন সণিকং নাভিপ্পমাণমত্তং ওতৰিত্ৱা ৱীচিং অনুট্ঠাপেন্তেন সদ্দং অকৰোন্তেন নিৱত্তিত্ৱা আগতদিসাভিমুখেন নিমুজ্জিতব্বং, এৱং চীৱৰং ৰক্খিতং হোতি. উম্মুজ্জন্তেনপি সদ্দং অকৰোন্তেন সণিকং উম্মুজ্জিত্ৱা ন্হানপৰিযোসানে উদকন্তে উক্কুটিকেন নিসীদিত্ৱা নিৱাসনং পৰিক্খিপিত্ৱা উট্ঠায সুপৰিমণ্ডলং নিৱাসেত্ৱা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা চীৱৰং অপাৰুপিত্ৱাৱ ঠাতব্বন্তি.
থেৰোপি তথা ন্হাযিত্ৱা পচ্চুত্তৰিত্ৱা ৱিগচ্ছমানউদকং কাযং ওলোকযমানো অট্ঠাসি. তস্স পকতিযাপি পাসাদিকস্স পচ্চূসসমযে সম্মা পৰিণতাহাৰস্স উণ্হোদকেন ন্হাতস্স অতিৱিয মুখৱণ্ণো ৱিৰোচি, বন্ধনা পৱুত্ততালফলং ৱিয পভাসম্পন্নো পুণ্ণচন্দো ৱিয তঙ্খণৱিকসিতপদুমং ৱিয মুখং সস্সিৰিকং অহোসি, সৰীৰৱণ্ণোপি ৱিপ্পসীদি. তস্মিং সমযে ৱনসণ্ডে অধিৱত্থা ভুম্মদেৱতা পাসাদিকং ভিক্খুং ওলোকযমানা সমনং নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তী কামপৰিড়াহাভিভূতা হুত্ৱা, ‘‘থেৰং পলোভেস্সামী’’তি অত্তভাৱং উড়াৰেন অলঙ্কাৰেন অলঙ্কৰিত্ৱা সহস্সৱট্টিপদীপং পজ্জলমানা ৱিয চন্দং উট্ঠাপযমানা ৱিয সকলাৰামং একোভাসং কত্ৱা থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা অৱন্দিত্ৱাৱ ৱেহাসে ঠিতা গাথং অভাসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো অঞ্ঞতৰা দেৱতা…পে… অজ্ঝভাসী’’তি.
অভুত্ৱাতি পঞ্চ কামগুণে অপৰিভুঞ্জিত্ৱা. ভিক্খসীতি পিণ্ডায চৰসি. মা তং কালো উপচ্চগাতি এত্থ কালো নাম পঞ্চকামগুণপটিসেৱনক্খমো দহৰযোব্বনকালো. জৰাজিণ্ণেন হি ওভগ্গেন দণ্ডপৰাযণেন পৱেধমানেন কাসসাসাভিভূতেন ন সক্কা কামে পৰিভুঞ্জিতুং. ইতি ইমং কালং সন্ধায দেৱতা ‘‘মা তং কালো উপচ্চগা’’তি আহ. তত্থ মা উপচ্চগাতি মা অতিক্কমি.
কালং ৱোহং ন জানামীতি এত্থ ৱোতি নিপাতমত্তং. কালং ন জানামীতি মৰণকালং সন্ধায ৱদতি. সত্তানঞ্হি –
‘‘জীৱিতং ব্যাধি কালো চ, দেহনিক্খেপনং গতি;
পঞ্চেতে জীৱলোকস্মিং, অনিমিত্তা ন নাযৰে’’.
তত্থ জীৱিতং তাৱ ‘‘এত্তকমেৱ, ন ইতো পৰ’’ন্তি ৱৱত্থানাভাৱতো অনিমিত্তং. কললকালেপি হি সত্তা মৰন্তি, অব্বুদ-পেসি-ঘন-অড্ঢমাস-একমাস-দ্ৱেমাস-তেমাস-চতুমাসপঞ্চমাস…পে… দসমাসকালেপি, কুচ্ছিতো নিক্খন্তসমযেপি, ততো পৰং ৱস্সসতস্স অন্তোপি বহিপি মৰন্তিযেৱ. ব্যাধিপি ‘‘ইমিনাৱ ব্যাধিনা সত্তা মৰন্তি, ন অঞ্ঞেনা’’তি ৱৱত্থানাভাৱতো অনিমিত্তো. চক্খুৰোগেনপি হি সত্তা মৰন্তি সোতৰোগাদীনং অঞ্ঞতৰেনপি. কালোপি, ‘‘ইমস্মিং যেৱ কালে মৰিতব্বং, ন অঞ্ঞস্মি’’ন্তি এৱং ৱৱত্থানাভাৱতো অনিমিত্তো. পুব্বণ্হেপি হি সত্তা মৰন্তি মজ্ঝন্হিকাদীনং অঞ্ঞতৰস্মিম্পি. দেহনিক্খেপনম্পি, ‘‘ইধেৱ মীযমানানং দেহেন পতিতব্বং, ন অঞ্ঞত্থা’’তি এৱং ৱৱত্থানাভাৱতো অনিমিত্তং. অন্তোগামে জাতানঞ্হি বহিগামেপি অত্তভাৱো পততি, বহিগামেপি জাতানং অন্তোগামেপি. তথা থলজানং জলে, জলজানং থলেতি অনেকপ্পকাৰতো ৱিত্থাৰেতব্বং. গতিপি, ‘‘ইতো চুতেন ইধ নিব্বত্তিতব্ব’’ন্তি এৱং ৱৱত্থানাভাৱতো অনিমিত্তা. দেৱলোকতো হি চুতা মনুস্সেসুপি নিব্বত্তন্তি, মনুস্সলোকতো চুতা দেৱলোকাদীনং যত্থ কত্থচি নিব্বত্তন্তীতি এৱং যন্তে যুত্তগোণো ৱিয গতিপঞ্চকে লোকো সম্পৰিৱত্ততি. তস্সেৱং সম্পৰিৱত্ততো ‘‘ইমস্মিং নাম কালে মৰণং ভৱিস্সতী’’তি ইমং মৰণস্স কালং ৱোহং ন জানামি.
ছন্নো কালো ন দিস্সতীতি অযং কালো ময্হং পটিচ্ছন্নো অৱিভূতো ন পঞ্ঞাযতি. তস্মাতি যস্মা অযং কালো পটিচ্ছন্নো ন পঞ্ঞাযতি, তস্মা পঞ্চ কামগুণে অভুত্ৱাৱ ভিক্খামি. মা মং কালো উপচ্চগাতি এত্থ সমণধম্মকৰণকালং সন্ধায ‘‘কালো’’তি আহ. অযঞ্হি সমণধম্মো নাম পচ্ছিমে কালে তিস্সো ৱযোসীমা অতিক্কন্তেন ওভগ্গেন দণ্ডপৰাযণেন পৱেধমানেন কাসসাসাভিভূতেন ন সক্কা কাতুং. তদা হি ন সক্কা হোতি ইচ্ছিতিচ্ছিতং বুদ্ধৱচনং ৱা গণ্হিতুং, ধুতঙ্গং ৱা পৰিভুঞ্জিতুং, অৰঞ্ঞৱাসং ৱা ৱসিতুং, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপত্তিং ৱা সমাপজ্জিতুং, পদভাণ-সৰভঞ্ঞধম্মকথা-অনুমোদনাদীনি ৱা কাতুং, তৰুণযোব্বনকালে পনেতং সব্বং সক্কা কাতুন্তি অযং সমণধম্মকৰণস্স কালো মা মং উপচ্চগা, যাৱ মং নাতিক্কমতি, তাৱ কামে অভুত্ৱাৱ সমণধম্মং কৰোমীতি আহ.
পথৱিযং পতিট্ঠহিত্ৱাতি সা কিৰ দেৱতা – ‘‘অযং ভিক্খু সমণধম্মকৰণস্স কালং নাম কথেতি, অকালং নাম কথেতি, সহেতুকং কথেতি সানিসংস’’ন্তি এত্তাৱতাৱ থেৰে লজ্জং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৱা মহাব্ৰহ্মং ৱিয অগ্গিক্খন্ধং ৱিয চ নং মঞ্ঞমানা গাৰৱজাতা আকাসা ওৰুয্হ পথৱিযং অট্ঠাসি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. কিঞ্চাপি পথৱিযং ঠিতা, যেন পনত্থেন আগতা, পুনপি তমেৱ গহেত্ৱা দহৰো ত্ৱন্তিআদিমাহ. তত্থ সুসূতি তৰুণো. কাড়কেসোতি সুট্ঠু কাড়কেসো. ভদ্ৰেনাতি ভদ্দকেন. একচ্চো হি দহৰোপি সমানো কাণো ৱা হোতি কুণিআদীনং ৱা অঞ্ঞতৰো, সো ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম ন হোতি. যো পন অভিৰূপো হোতি দস্সনীযো পাসাদিকো সব্বসম্পত্তিসম্পন্নো, যং যদেৱ অলঙ্কাৰপৰিহাৰং ইচ্ছতি, তেন তেন অলঙ্কতো দেৱপুত্তো ৱিয চৰতি, অযং ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম হোতি. থেৰো চ উত্তমৰূপসম্পন্নো, তেন নং এৱমাহ.
অনিক্কীড়িতাৱী কামেসূতি কামেসু অকীড়িতকীড়ো অভুত্তাৱী, অকতকামকীড়োতি অত্থো. মা সন্দিট্ঠিকং হিত্ৱাতি যেভুয্যেন হি তা অদিট্ঠসচ্চা অৱীতৰাগা অপৰচিত্তৱিদূনিযো দেৱতা ভিক্খূ দসপি ৱস্সানি ৱীসতিম্পি…পে… সট্ঠিম্পি ৱস্সানি পৰিসুদ্ধং অখণ্ডং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰমানে দিস্ৱা – ‘‘ইমে ভিক্খূ মানুসকে পঞ্চ কামগুণে পহায দিব্বে কামে পত্থযন্তা সমণধম্মং কৰোন্তী’’তি সঞ্ঞং উপ্পাদেন্তি, অযম্পি তত্থেৱ উপ্পাদেসি. তস্মা মানুসকে কামে সন্দিট্ঠিকে, দিব্বে চ কালিকে কত্ৱা এৱমাহ.
ন খো অহং, আৱুসোতি, আৱুসো, অহং সন্দিট্ঠিকে কামে হিত্ৱা কালিকে কামে ন অনুধাৱামি ন পত্থেমি ন পিহেমি. কলিকঞ্চ খো অহং, আৱুসোতি অহং খো, আৱুসো, কালিকং কামং হিত্ৱা সন্দিট্ঠিকং লোকুত্তৰধম্মং অনুধাৱামি. ইতি থেৰো চিত্তানন্তৰং অলদ্ধব্বতায দিব্বেপি মানুসকেপি পঞ্চ কামগুণে কালিকাতি অকাসি, চিত্তানন্তৰং লদ্ধব্বতায লোকুত্তৰধম্মং সন্দিট্ঠিকন্তি. পঞ্চকামগুণেসু সমোহিতেসুপি সম্পন্নকামস্সাপি কামিনো চিত্তানন্তৰং ইচ্ছিতিচ্ছিতাৰম্মণানুভৱনং ন সম্পজ্জতি. চক্খুদ্ৱাৰে ইট্ঠাৰম্মণং অনুভৱিতুকামেন হি চিত্তকাৰপোত্থকাৰৰূপকাৰাদযো পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘ইদং নাম সজ্জেথা’’তি ৱত্তব্বং হোতি. এত্থন্তৰে অনেককোটিসতসহস্সানি চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি. অথ পচ্ছা তং আৰম্মণং সম্পাপুণাতি. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. সোতাপত্তিমগ্গানন্তৰং পন সোতাপত্তিফলমেৱ উপ্পজ্জতি, অন্তৰা অঞ্ঞস্স চিত্তস্স ৱাৰো নত্থি. সেসফলেসুপি এসেৱ নযোতি.
সো তমেৱত্থং গহেত্ৱা কালিকা হি, আৱুসোতিআদিমাহ. তত্থ কালিকাতি ৱুত্তনযেন সমোহিতসম্পত্তিনাপি কালন্তৰে পত্তব্বা. বহুদুক্খাতি পঞ্চ কামগুণে নিস্সায পত্তব্বদুক্খস্স বহুতায বহুদুক্খা. তংৱত্থুকস্সেৱ উপাযাসস্স বহুতায বহুপাযাসা. আদীনৱো এত্থ ভিয্যোতি পঞ্চ কামগুণে নিস্সায লদ্ধব্বসুখতো আদীনৱো ভিয্যো, দুক্খমেৱ বহুতৰন্তি অত্থো. সন্দিট্ঠিকো অযং ধম্মোতি অযং লোকুত্তৰধম্মো যেন যেন অধিগতো হোতি, তেন তেন পৰসদ্ধায গন্তব্বতং হিত্ৱা পচ্চৱেক্খণঞাণেন সযং দট্ঠব্বোতি সন্দিট্ঠিকো. অত্তনো ফলদানং সন্ধায নাস্স কালোতি অকালো, অকালোযেৱ অকালিকো. যো এত্থ অৰিযমগ্গধম্মো, সো অত্তনো পৱত্তিসমনন্তৰমেৱ ফলং দেতীতি অত্থো. ‘‘এহি পস্স ইমং ধম্ম’’ন্তি এৱং পৱত্তং এহিপস্সৱিধিং অৰহতীতি এহিপস্সিকো. আদিত্তং চেলং ৱা সীসং ৱা অজ্ঝুপেক্খিত্ৱাপি ভাৱনাৱসেন অত্তনো চিত্তে উপনযং অৰহতীতি ওপনেয্যিকো. সব্বেহি উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদীহি ৱিঞ্ঞূহি ‘‘ভাৱিতো মে মগ্গো, অধিগতং ফলং, সচ্ছিকতো নিৰোধো’’তি অত্তনি অত্তনি ৱেদিতব্বোতি পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহীতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪৬ আদযো) ধম্মানুস্সতিৱণ্ণনাযং ৱুত্তো.
ইদানি সা দেৱতা অন্ধো ৱিয ৰূপৱিসেসং থেৰেন কথিতস্স অত্থে অজানন্তী কথঞ্চ ভিক্খূতিআদিমাহ. তত্থ কথঞ্চাতিপদস্স ‘‘কথঞ্চ ভিক্খু কালিকা কামা ৱুত্তা ভগৱতা, কথং বহুদুক্খা, কথং বহুপাযাসা’’তি? এৱং সব্বপদেহি সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো.
নৱোতি অপৰিপুণ্ণপঞ্চৱস্সো হি ভিক্খু নৱো নাম হোতি, পঞ্চৱস্সতো পট্ঠায মজ্ঝিমো, দসৱস্সতো পট্ঠায থেৰো. অপৰো নযো – অপৰিপুণ্ণদসৱস্সো নৱো, দসৱস্সতো পট্ঠায মজ্ঝিমো, ৱীসতিৱস্সতো পট্ঠায থেৰো. তেসং অহং নৱোতি ৱদতি.
নৱোপি একচ্চো সত্তট্ঠৱস্সকালে পব্বজিত্ৱা দ্ৱাদসতেৰসৱস্সানি সামণেৰভাৱেনেৱ অতিক্কন্তো চিৰপব্বজিতো হোতি, অহং পন অচিৰপব্বজিতোতি ৱদতি. ইমং ধম্মৱিনযন্তি ইমং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ. উভযম্পেতং সাসনস্সেৱ নামং. ধম্মেন হেত্থ দ্ৱে পিটকানি ৱুত্তানি, ৱিনযেন ৱিনযপিটকং, ইতি তীহি পিটকেহি পকাসিতং পটিপত্তিং অধুনা আগতোম্হীতি ৱদতি.
মহেসক্খাহীতি মহাপৰিৱাৰাহি. একেকস্স হি দেৱৰঞ্ঞো কোটিসতম্পি কোটিসহস্সম্পি পৰিৱাৰো হোতি, তে অত্তানং মহন্তে ঠানে ঠপেত্ৱা তথাগতং পস্সন্তি. তত্থ অম্হাদিসানং অপ্পেসক্খানং মাতুগামজাতিকানং কুতো ওকাসোতি দস্সেতি.
মযম্পি আগচ্ছেয্যামাতি ইদং সা দেৱতা ‘‘সচেপি চক্কৱাড়ং পূৰেত্ৱা পৰিসা নিসিন্না হোতি, মহতিযা বুদ্ধৱীথিযা সত্থু সন্তিকং গন্তুং লভতী’’তি ঞত্ৱা আহ. পুচ্ছ ভিক্খু, পুচ্ছ ভিক্খূতি থিৰকৰণৱসেন আমেডিতং কতং.
অক্খেয্যসঞ্ঞিনোতি এত্থ ‘‘দেৱো, মনুস্সো, গহট্ঠো, পব্বজিতো, সত্তো, পুগ্গলো, তিস্সো, ফুস্সো’’তিআদিনা নযেন অক্খেয্যতো সব্বেসং অক্খানানং সব্বাসং কথানং ৱত্থুভূততো পঞ্চক্খন্ধা ‘‘অক্খেয্যা’’তি ৱুচ্চন্তি. ‘‘সত্তো নৰো পোসো পুগ্গলো ইত্থী পুৰিসো’’তি এৱং সঞ্ঞা এতেসং অত্থীতি সঞ্ঞিনো, অক্খেয্যেস্ৱেৱ সঞ্ঞিনোতি অক্খেয্যসঞ্ঞিনো, পঞ্চসু খন্ধেসু সত্তপুগ্গলাদিসঞ্ঞিনোতি অত্থো. অক্খেয্যস্মিং পতিট্ঠিতাতি পঞ্চসু খন্ধেসু অট্ঠহাকাৰেহি পতিট্ঠিতা. ৰত্তো হি ৰাগৱসেন পতিট্ঠিতো হোতি, দুট্ঠো দোসৱসেন, মূড়্হো মোহৱসেন, পৰামট্ঠো দিট্ঠিৱসেন, থামগতো অনুসযৱসেন, ৱিনিবদ্ধো মানৱসেন, অনিট্ঠঙ্গতো ৱিচিকিচ্ছাৱসেন, ৱিক্খেপগতো উদ্ধচ্চৱসেন পতিট্ঠিতো হোতি. অক্খেয্যং অপৰিঞ্ঞাযাতি পঞ্চক্খন্ধে তীহি পৰিঞ্ঞাহি অপৰিজানিত্ৱা. যোগমাযন্তি মচ্চুনোতি মচ্চুনো যোগং পযোগং পক্খেপং উপক্খেপং উপক্কমং অব্ভন্তৰং আগচ্ছন্তি, মৰণৱসং গচ্ছন্তীতি অত্থো. এৱমিমায গাথায কালিকা কামা কথিতা.
পৰিঞ্ঞাযাতি ঞাতপৰিঞ্ঞা, তীৰণপৰিঞ্ঞা, পহানপৰিঞ্ঞাতি ইমাহি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিত্ৱা. তত্থ কতমা ঞাতপৰিঞ্ঞা? পঞ্চক্খন্ধে পৰিজানাতি – ‘‘অযং ৰূপক্খন্ধো, অযং ৱেদনাক্খন্ধো, অযং সঞ্ঞাক্খন্ধো, অযং সঙ্খাৰক্খন্ধো, অযং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, ইমানি তেসং লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানী’’তি, অযং ঞাতপৰিঞ্ঞা. কতমা তীৰণপৰিঞ্ঞা? এৱং ঞাতং কত্ৱা পঞ্চক্খন্ধে তীৰেতি অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতোতি দ্ৱাচত্তালীসায আকাৰেহি. অযং তীৰণপৰিঞ্ঞা. কতমা পহানপৰিঞ্ঞা? এৱং তীৰযিত্ৱা অগ্গমগ্গেন পঞ্চসু খন্ধেসু ছন্দৰাগং পজহতি. অযং পহানপৰিঞ্ঞা.
অক্খাতাৰং ন মঞ্ঞতীতি এৱং তীহি পৰিঞ্ঞাহি পঞ্চক্খন্ধে পৰিজানিত্ৱা খীণাসৱো ভিক্খু অক্খাতাৰং পুগ্গলং ন মঞ্ঞতি. অক্খাতাৰন্তি কম্মৱসেন কাৰণং ৱেদিতব্বং, অক্খাতব্বং কথেতব্বং পুগ্গলং ন মঞ্ঞতি, ন পস্সতীতি অত্থো. কিন্তি অক্খাতব্বন্তি? ‘‘তিস্সো’’তি ৱা ‘‘ফুস্সো’’তি ৱা এৱং যেন কেনচি নামেন ৱা গোত্তেন ৱা পকাসেতব্বং. তঞ্হি তস্স ন হোতীতি তং তস্স খীণাসৱস্স ন হোতি. যেন নং ৱজ্জাতি যেন নং ‘‘ৰাগেন ৰত্তো’’তি ৱা ‘‘দোসেন দুট্ঠো’’তি ৱা ‘‘মোহেন মূড়্হো’’তি ৱাতি কোচি ৱদেয্য, তং কাৰণং তস্স খীণাসৱস্স নত্থি.
সচে ৱিজানাসি ৱদেহীতি সচে এৱৰূপং খীণাসৱং জানাসি, ‘‘জানামী’’তি ৱদেহি. নো চে জানাসি, অথ ‘‘ন জানামী’’তি ৱদেহি. যক্খাতি দেৱতং আলপন্তো আহ. ইতি ইমায গাথায সন্দিট্ঠিকো নৱৱিধো লোকুত্তৰধম্মো কথিতো. সাধূতি আযাচনত্থে নিপাতো.
যো মঞ্ঞতীতি যো অত্তানং ‘‘অহং সমো’’তি ৱা ‘‘ৱিসেসী’’তি ৱা ‘‘নিহীনো’’তি ৱা মঞ্ঞতি. এতেন ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদযো তযো মানা গহিতাৱ. তেসু গহিতেসু নৱ মানা গহিতাৱ হোন্তি. সো ৱিৱদেথ তেনাতি সো পুগ্গলো তেনেৱ মানেন যেন কেনচি পুগ্গলেন সদ্ধিং – ‘‘কেন মং ত্ৱং পাপুণাসি, কিং জাতিযা পাপুণাসি, উদাহু গোত্তেন, কুলপদেসেন, ৱণ্ণপোক্খৰতায, বাহুসচ্চেন, ধুতগুণেনা’’তি এৱং ৱিৱদেয্য. ইতি ইমাযপি উপড্ঢগাথায কালিকা কামা কথিতা.
তীসু ৱিধাসূতি তীসু মানেসু. ‘‘একৱিধেন ৰূপসঙ্গহো’’তিআদীসু (ধ. স. ৫৮৪) হি কোট্ঠাসো ‘‘ৱিধো’’তি ৱুত্তো. ‘‘কথংৱিধং সীলৱন্তং ৱদন্তি, কথংৱিধং পঞ্ঞৱন্তং ৱদন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৫) আকাৰো. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱিধা. কতমা তিস্সো? সেয্যোহমস্মীতি ৱিধা, সদিসোহমস্মীতি ৱিধা, হীনোহমস্মীতি ৱিধা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.১৬২) মানো ‘‘ৱিধা’’তি ৱুত্তো. ইধাপি মানোৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘তীসু ৱিধাসূতি তীসু মানেসূ’’তি. অৱিকম্পমানোতি সো পুগ্গলো এতেসু সঙ্খেপতো তীসু, ৱিত্থাৰতো নৱসু মানেসু ন কম্পতি, ন চলতি. সমো ৱিসেসীতি ন তস্স হোতীতি তস্স পহীনমানস্স খীণাসৱস্স ‘‘অহং সদিসো’’তি ৱা ‘‘সেয্যো’’তি ৱা ‘‘হীনো’’তি ৱা ন হোতীতি দস্সেতি. পচ্ছিমপদং ৱুত্তনযমেৱ. ইতি ইমাযপি উপড্ঢগাথায নৱৱিধো সন্দিট্ঠিকো লোকুত্তৰধম্মো কথিতো.
পহাসি সঙ্খন্তি, ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.১২০, ২৩৯) পঞ্ঞা ‘‘সঙ্খা’’তি আগতা. ‘‘অত্থি তে কোচি গণকো ৱা মুদ্দিকো ৱা সঙ্খাযকো ৱা, যো পহোতি গঙ্গায ৱালুকং গণেতু’’ন্তি (সং. নি. ৪.৪১০) এত্থ গণনা. ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৮০) কোট্ঠাসো. ‘‘যা তেসং তেসং ধম্মানং সঙ্খা সমঞ্ঞা’’তি (ধ. স. ১৩১৩-১৩১৫) এত্থ পণ্ণত্তি ‘‘সঙ্খা’’তি আগতা. ইধাপি অযমেৱ অধিপ্পেতা. পহাসি সঙ্খন্তি পদস্স হি অযমেৱত্থো – ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হো ইতি ইমং পণ্ণত্তিং খীণাসৱো পহাসি জহি পজহীতি.
ন ৱিমানমজ্ঝগাতি নৱভেদং তিৱিধমানং ন উপগতো. নিৱাসট্ঠেন ৱা মাতুকুচ্ছি ‘‘ৱিমান’’ন্তি ৱুচ্চতি, তং আযতিং পটিসন্ধিৱসেন ন উপগচ্ছীতিপি অত্থো. অনাগতত্থে অতীতৱচনং. অচ্ছেচ্ছীতি ছিন্দি. ছিন্নগন্থন্তি চত্তাৰো গন্থে ছিন্দিত্ৱা ঠিতং. অনীঘন্তি নিদ্দুক্খং. নিৰাসন্তি নিত্তণ্হং. পৰিযেসমানাতি ওলোকযমানা. নাজ্ঝগমুন্তি ন অধিগচ্ছন্তি ন ৱিন্দন্তি ন পস্সন্তি. ৱত্তমানত্থে অতীতৱচনং. ইধ ৱা হুৰং ৱাতি ইধলোকে ৱা পৰলোকে ৱা. সব্বনিৱেসনেসূতি তযো ভৱা, চতস্সো যোনিযো, পঞ্চ গতিযো, সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, নৱ সত্তাৱাসা, ইতি ইমেসুপি সব্বেসু সত্তনিৱেসনেসু এৱৰূপং খীণাসৱং কাযস্স ভেদা উপ্পজ্জমানং ৱা উপ্পন্নং ৱা ন পস্সন্তীতি অত্থো. ইমায গাথায সন্দিট্ঠিকং লোকুত্তৰধম্মমেৱ কথেসি.
ইমঞ্চ গাথং সুত্ৱা সাপি দেৱতা অত্থং সল্লক্খেসি, তেনেৱ কাৰণেন ইমস্স খ্ৱাহং, ভন্তেতিআদিমাহ. তত্থ পাপং ন কযিৰাতি গাথায দসকুসলকম্মপথৱসেনপি কথেতুং ৱট্টতি অট্ঠঙ্গিকমগ্গৱসেনপি. দসকুসলকম্মপথৱসেন তাৱ ৱচসাতি চতুব্বিধং ৱচীসুচৰিতং গহিতং. মনসাতি তিৱিধং মনোসুচৰিতং গহিতং. কাযেন ৱা কিঞ্চন সব্বলোকেতি তিৱিধং কাযসুচৰিতং গহিতং. ইমে তাৱ দসকুসলকম্মপথধম্মা হোন্তি. কামে পহাযাতি ইমিনা পন কামসুখল্লিকানুযোগো পটিক্খিত্তো. সতিমা সম্পজানোতি ইমিনা দসকুসলকম্মপথকাৰণং সতিসম্পজঞ্ঞং গহিতং. দুক্খং ন সেৱেথ অনত্থসংহিতন্তি ইমিনা অত্তকিলমথানুযোগো পটিসিদ্ধো. ইতি দেৱতা ‘‘উভো অন্তে ৱিৱজ্জেত্ৱা কাৰণেহি সতিসম্পজঞ্ঞেহি সদ্ধিং দসকুসলকম্মপথধম্মে তুম্হেহি কথিতে আজানামি ভগৱা’’তি ৱদতি.
অট্ঠঙ্গিকমগ্গৱসেন পন অযং নযো – তস্মিং কিৰ ঠানে মহতী ধম্মদেসনা অহোসি. দেসনাপৰিযোসানে দেৱতা যথাঠানে ঠিতাৱ দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায অত্তনা অধিগতং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং দস্সেন্তী এৱমাহ. তত্থ ৱচসাতি সম্মাৱাচা গহিতা, মনো পন অঙ্গং ন হোতীতি মনসাতি মগ্গসম্পযুত্তকং চিত্তং গহিতং. কাযেন ৱা কিঞ্চন সব্বলোকেতি সম্মাকম্মন্তো গহিতো, আজীৱো পন ৱাচাকম্মন্তপক্খিকত্তা গহিতোৱ হোতি. সতিমাতি ইমিনা ৱাযামসতিসমাধযো গহিতা. সম্পজানোতিপদেন সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পা. কামে পহায, দুক্খং ন সেৱেথাতিপদদ্ৱযেন অন্তদ্ৱযৱজ্জনং. ইতি ইমে দ্ৱে অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝিমং পটিপদং তুম্হেহি কথিতং, আজানামি ভগৱাতি ৱত্ৱা তথাগতং গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামীতি.
সমিদ্ধিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নন্দনৱগ্গো দুতিযো.