২. নন্দনৱগ্গো

১. নন্দনসুত্তৱণ্ণনা

১১. নন্দনৱগ্গস্স পঠমে তত্ৰাতি তস্মিং আৰামে. খোতি ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাৱসেন নিপাতমত্তং. ভিক্খূ আমন্তেসীতি পৰিসজেট্ঠকে ভিক্খূ জানাপেসি. ভিক্খৱোতি তেসং আমন্তনাকাৰদীপনং. ভদন্তেতি পতিৱচনদানং. তে ভিক্খূতি যে তত্থ সম্মুখীভূতা ধম্মপটিগ্গাহকা ভিক্খূ. ভগৱতো পচ্চস্সোসুন্তি ভগৱতো ৱচনং পতিঅস্সোসুং, অভিমুখা হুত্ৱা সুণিংসু সম্পটিচ্ছিংসূতি অত্থো. এতদৱোচাতি এতং ইদানি ৱত্তব্বং ‘‘ভূতপুব্ব’’ন্তিআদিৱচনং অৱোচ. তত্থ তাৱতিংসকাযিকাতি তাৱতিংসকাযে নিব্বত্তা. তাৱতিংসকাযো নাম দুতিযদেৱলোকো ৱুচ্চতি. মঘেন মাণৱেন সদ্ধিং মচলগামে কালং কত্ৱা তত্থ উপ্পন্নে তেত্তিংস দেৱপুত্তে উপাদায কিৰ তস্স দেৱলোকস্স অযং পণ্ণত্তি জাতাতি ৱদন্তি. যস্মা পন সেসচক্কৱাড়েসুপি ছ কামাৱচৰদেৱলোকা অত্থি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘সহস্সং চাতুমহাৰাজিকানং সহস্সং তাৱতিংসান’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৯), তস্মা নামপণ্ণত্তিযেৱেসা তস্স দেৱলোকস্সাতি ৱেদিতব্বা. এৱঞ্হি নিদ্দোসং পদং হোতি.

নন্দনে ৱনেতি এত্থ তং ৱনং পৱিট্ঠে পৱিট্ঠে নন্দযতি তোসেতীতি নন্দনং. পঞ্চসু হি মৰণনিমিত্তেসু উপ্পন্নেসু ‘‘সম্পত্তিং পহায চৱিস্সামা’’তি পৰিদেৱমানা দেৱতা সক্কো দেৱানমিন্দো ‘‘মা পৰিদেৱিত্থ, অভিজ্জনধম্মা নাম সঙ্খাৰা নত্থী’’তি ওৱদিত্ৱা তত্থ পৱেসাপেতি. তাসং অঞ্ঞাহি দেৱতাহি বাহাসু গহেত্ৱা পৱেসিতানম্পি তস্স সম্পত্তিং দিস্ৱাৱ মৰণসোকো ৱূপসম্মতি, পীতিপামোজ্জমেৱ উপ্পজ্জতি. অথ তস্মিং কীড়মানা এৱ উণ্হসন্তত্তো হিমপিণ্ডো ৱিয ৱিলীযন্তি, ৱাতাপহতদীপসিখা ৱিয ৱিজ্ঝাযন্তীতি এৱং যংকিঞ্চি অন্তো পৱিট্ঠং নন্দযতি তোসেতিযেৱাতি নন্দনং, তস্মিং নন্দনে. অচ্ছৰাসঙ্ঘপৰিৱুতাতি অচ্ছৰাতি দেৱধীতানং নামং, তাসং সমূহেন পৰিৱুতা.

দিব্বেহীতি দেৱলোকে নিব্বত্তেহি. পঞ্চহি কামগুণেহীতি মনাপিযৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বসঙ্খাতেহি পঞ্চহি কামবন্ধনেহি কামকোট্ঠাসেহি ৱা. সমপ্পিতাতি উপেতা. ইতৰং তস্সেৱ ৱেৱচনং. পৰিচাৰযমানাতি ৰমমানা, তেসু তেসু ৱা ৰূপাদীসু ইন্দ্ৰিযানি সঞ্চাৰযমানা. তাযং ৱেলাযন্তি তস্মিং পৰিচাৰণকালে. সো পনস্স দেৱপুত্তস্স অধুনা অভিনিব্বত্তকালো ৱেদিতব্বো. তস্স হি পটিসন্ধিক্খণেযেৱ ৰত্তসুৱণ্ণক্খন্ধো ৱিয ৱিৰোচযমানো তিগাৱুতপ্পমাণো অত্তভাৱো নিব্বত্তি. সো দিব্বৱত্থনিৱত্থো দিব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতো দিব্বমালাৱিলেপনধৰো দিব্বেহি চন্দনচুণ্ণেহি সমং ৱিকিৰিযমানো দিব্বেহি পঞ্চহি কামগুণেহি ওৱুতো নিৱুতো পৰিযোনদ্ধো লোভাভিভূতো হুত্ৱা লোভনিস্সৰণং নিব্বানং অপস্সন্তো আসভিং ৱাচং ভাসন্তো ৱিয মহাসদ্দেন ‘‘ন তে সুখং পজানন্তী’’তি ইমং গাথং গাযমানো নন্দনৱনে ৱিচৰি. তেন ৱুত্তং – ‘‘তাযং ৱেলাযং ইমং গাথং অভাসী’’তি.

যে ন পস্সন্তি নন্দনন্তি যে তত্ৰ পঞ্চকামগুণানুভৱনৱসেন নন্দনৱনং ন পস্সন্তি. নৰদেৱানন্তি দেৱনৰানং, দেৱপুৰিসানন্তি অত্থো. তিদসানন্তি তিক্খত্তুং দসন্নং. যসস্সিনন্তি পৰিৱাৰসঙ্খাতেন যসেন সম্পন্নানং.

অঞ্ঞতৰা দেৱতাতি একা অৰিযসাৱিকা দেৱতা. পচ্চভাসীতি ‘‘অযং বালদেৱতা ইমং সম্পত্তিং নিচ্চং অচলং মঞ্ঞতি, নাস্সা ছেদনভেদনৱিদ্ধংসনধম্মতং জানাতী’’তি অধিপ্পাযং ৱিৱট্টেত্ৱা দস্সেন্তী ‘‘ন ত্ৱং বালে’’তি ইমায গাথায পতিঅভাসি. যথা অৰহতং ৱচোতি যথা অৰহন্তানং ৱচনং, তথা ত্ৱং ন জানাসীতি. এৱং তস্সা অধিপ্পাযং পটিক্খিপিত্ৱা ইদানি অৰহন্তানং ৱচনং দস্সেন্তী অনিচ্চাতিআদিমাহ. তত্থ অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰাতি সব্বে তেভূমকসঙ্খাৰা হুত্ৱা অভাৱত্থেন অনিচ্চা. উপ্পাদৱযধম্মিনোতি উপ্পাদৱযসভাৱা. উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তীতি ইদং পুৰিমস্সেৱ ৱেৱচনং. যস্মা ৱা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তস্মা উপ্পাদৱযধম্মিনোতি. উপ্পাদৱযগ্গহণেন চেত্থ তদনন্তৰা ৱেমজ্ঝট্ঠানং গহিতমেৱ হোতি. তেসং ৱূপসমো সুখোতি তেসং সঙ্খাৰানং ৱূপসমসঙ্খাতং নিব্বানমেৱ সুখং. ইদং অৰহতং ৱচোতি.

নন্দনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. নন্দতিসুত্তৱণ্ণনা

১২. দুতিযে নন্দতীতি তুস্সতি অত্তমনো হোতি. পুত্তিমাতি বহুপুত্তো. তস্স হি একচ্চে পুত্তা কসিকম্মং কত্ৱা ধঞ্ঞস্স কোট্ঠে পূৰেন্তি, একচ্চে ৱণিজ্জং কত্ৱা হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং আহৰন্তি, একচ্চে ৰাজানং উপট্ঠহিত্ৱা যানৱাহনগামনিগমাদীনি লভন্তি. অথ তেসং আনুভাৱসঙ্খাতং সিৰিং অনুভৱমানা মাতা ৱা পিতা ৱা নন্দতি. ছণদিৱসাদীসু ৱা মণ্ডিতপসাধিতে পুত্তে সম্পত্তিং অনুভৱমানে দিস্ৱা নন্দতীতি, ‘‘নন্দতি পুত্তেহি পুত্তিমা’’তি আহ. গোহি তথেৱাতি যথা পুত্তিমা পুত্তেহি, তথা গোসামিকোপি সম্পন্নং গোমণ্ডলং দিস্ৱা গাৱো নিস্সায গোৰসসম্পত্তিং অনুভৱমানো গোহি নন্দতি. উপধী হি নৰস্স নন্দনাতি, এত্থ উপধীতি চত্তাৰো উপধী – কামূপধি, খন্ধূপধি, কিলেসূপধি, অভিসঙ্খাৰূপধীতি. কামাপি হি ‘‘যং পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬) এৱং ৱুত্তস্স সুখস্স অধিট্ঠানভাৱতো ‘‘উপধিযতি এত্থ সুখ’’ন্তি ইমিনা ৱচনত্থেন উপধীতি ৱুচ্চতি. খন্ধাপি খন্ধমূলকস্স দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো, কিলেসাপি অপাযদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো, অভিসঙ্খাৰাপি ভৱদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতোতি. ইধ পন কামূপধি অধিপ্পেতো. পঞ্চ হি কামগুণা তেভূমিকাদিপাসাদ-উড়াৰসযন-ৱত্থালঙ্কাৰ-নাটকপৰিৱাৰাদিৱসেন পচ্চুপট্ঠিতা পীতিসোমনস্সং উপসংহৰমানা নৰং নন্দযন্তি. তস্মা যথা পুত্তা চ গাৱো চ, এৱং ইমেপি উপধী হি নৰস্স নন্দনাতি ৱেদিতব্বা. ন হি সো নন্দতি যো নিৰূপধীতি যো কামগুণসম্পত্তিৰহিতো দলিদ্দো দুল্লভঘাসচ্ছাদনো, ন হি সো নন্দতি. এৱৰূপো মনুস্সপেতো চ মনুস্সনেৰযিকো চ কিং নন্দিস্সতি ভগৱাতি আহ.

ইদং সুত্ৱা সত্থা চিন্তেসি – ‘‘অযং দেৱতা সোকৱত্থুমেৱ নন্দৱত্থুং কৰোতি, সোকৱত্থুভাৱমস্সা দীপেস্সামী’’তি ফলেন ফলং পাতেন্তো ৱিয তাযেৱ উপমায তস্সা ৱাদং ভিন্দন্তো তমেৱ গাথং পৰিৱত্তেত্ৱা সোচতীতি আহ. তত্থ সোচতি পুত্তেহীতি ৱিদেসগমনাদিৱসেন পুত্তেসু নট্ঠেসুপি নস্সন্তেসুপি ইদানি নস্সিস্সন্তীতি নাসসঙ্কীপি সোচতি, তথা মতেসুপি মৰন্তেসুপি চোৰেহি ৰাজপুৰিসেহি গহিতেসু ৱা পচ্চত্থিকানং হত্থং উপগতেসু ৱা মৰণসঙ্কীপি হুত্ৱা সোচতি. ৰুক্খপব্বতাদীহি পতিত্ৱা হত্থপাদাদীনং ভেদৱসেন ভিন্নেসুপি ভিজ্জন্তেসুপি ভেদসঙ্কীপি হুত্ৱা সোচতি. যথা চ পুত্তেহি পুত্তিমা, গোসামিকোপি তথেৱ নৱহাকাৰেহি গোহি সোচতি. উপধী হি নৰস্স সোচনাতি যথা চ পুত্তগাৱো, এৱং পঞ্চ কামগুণোপধীপি –

‘‘তস্স চে কামযানস্স, ছন্দজাতস্স জন্তুনো;

তে কামা পৰিহাযন্তি, সল্লৱিদ্ধোৱ ৰুপ্পতী’’তি. (সু. নি. ৭৭৩) –

ৱুত্তনযেন নৰং সোচন্তি. তস্মা নৰস্স সোচনা সোকৱত্থুকমেৱাতি ৱেদিতব্বা. ন হি সো সোচতি, যো নিৰূপধীতি যস্স পন চতুব্বিধাপেতে উপধিযো নত্থি, সো নিৰুপধি মহাখীণাসৱো কিং সোচিস্সতি, ন সোচতি দেৱতেতি.

নন্দতিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. নত্থিপুত্তসমসুত্তৱণ্ণনা

১৩. ততিযে নত্থি পুত্তসমং পেমন্তি ৱিৰূপেপি হি অত্তনো পুত্তকে সুৱণ্ণবিম্বকং ৱিয মঞ্ঞন্তি, মালাগুড়ে ৱিয সীসাদীসু কত্ৱা পৰিহৰমানা তেহি ওহদিতাপি ওমুত্তিকাপি গন্ধৱিলেপনপতিতা ৱিয সোমনস্সং আপজ্জন্তি. তেনাহ – ‘‘নত্থি পুত্তসমং পেম’’ন্তি. পুত্তপেমসমং পেমং নাম নত্থীতি ৱুত্তং হোতি. গোসমিতং ধনন্তি গোহি সমং গোধনসমং গোধনসদিসং অঞ্ঞং ধনং নাম নত্থি ভগৱাতি আহ. সূৰিযসমা আভাতি সূৰিযাভায সমা অঞ্ঞা আভা নাম নত্থীতি দস্সেতি. সমুদ্দপৰমাতি যে কেচি অঞ্ঞে সৰা নাম, সব্বে তে সমুদ্দপৰমা, সমুদ্দো তেসং উত্তমো, সমুদ্দসদিসং অঞ্ঞং উদকনিধানং নাম নত্থি, ভগৱাতি.

যস্মা পন অত্তপেমেন সমং পেমং নাম নত্থি. মাতাপিতাদযো হি ছড্ডেত্ৱাপি পুত্তধীতাদযো চ অপোসেত্ৱাপি সত্তা অত্তানমেৱ পোসেন্তি. ধঞ্ঞেন চ সমং ধনং নাম নত্থি. (যদা হি সত্তা দুব্ভিক্খা হোন্তি), তথাৰূপে হি কালে হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদীনি গোমহিংসাদীনিপি ধঞ্ঞগ্গহণত্থং ধঞ্ঞসামিকানমেৱ সন্তিকং গহেত্ৱা গচ্ছন্তি. পঞ্ঞায চ সমা আভা নাম নত্থি. সূৰিযাদযো হি একদেসংযেৱ ওভাসন্তি, পচ্চুপ্পন্নমেৱ চ তমং ৱিনোদেন্তি. পঞ্ঞা পন দসসহস্সিম্পি লোকধাতুং একপ্পজ্জোতং কাতুং সক্কোতি, অতীতংসাদিপটিচ্ছাদকঞ্চ তমং ৱিধমতি. মেঘৱুট্ঠিযা চ সমো সৰো নাম নত্থি. নদীৱাপি হোতু তলাকাদীনি ৱা, ৱুট্ঠিসমো সৰো নাম নত্থি. মেঘৱুট্ঠিযা হি পচ্ছিন্নায মহাসমুদ্দো অঙ্গুলিপব্বতেমনমত্তম্পি উদকং ন হোতি, ৱুট্ঠিযা পন পৱত্তমানায যাৱ আভস্সৰভৱনাপি একোদকং হোতি. তস্মা ভগৱা দেৱতায পটিগাথং ৱদন্তো নত্থি অত্তসমং পেমন্তিআদিমাহাতি.

নত্থিপুত্তসমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. খত্তিযসুত্তৱণ্ণনা

১৪. চতুত্থে খত্তিযো দ্ৱিপদন্তি দ্ৱিপদানং ৰাজা সেট্ঠো. কোমাৰীতি কুমাৰিকালে গহিতা. অযং সেসভৰিযানং সেট্ঠাতি ৱদতি. পুব্বজোতি পঠমং জাতো কাণো ৱাপি হোতু কুণিআদীনং ৱা অঞ্ঞতৰো, যো পঠমং জাতো, অযমেৱ পুত্তো ইমিস্সা দেৱতায ৱাদে সেট্ঠো নাম হোতি. যস্মা পন দ্ৱিপদাদীনং বুদ্ধাদযো সেট্ঠা, তস্মা ভগৱা পটিগাথং আহ. তত্থ কিঞ্চাপি ভগৱা সব্বেসংযেৱ অপদাদিভেদানং সত্তানং সেট্ঠো, উপ্পজ্জমানো পনেস সব্বসত্তসেট্ঠো দ্ৱিপদেসুযেৱ উপ্পজ্জতি, তস্মা সম্বুদ্ধো দ্ৱিপদং সেট্ঠোতি আহ. দ্ৱিপদেসু উপ্পন্নস্স চস্স সব্বসত্তসেট্ঠভাৱো অপ্পটিহতোৱ হোতি. আজানীযোতি হত্থী ৱা হোতু অস্সাদীসু অঞ্ঞতৰো ৱা, যো কাৰণং জানাতি, অযং আজানীযোৱ চতুপ্পদানং সেট্ঠোতি অত্থো. কূটকণ্ণৰঞ্ঞো গুড়ৱণ্ণঅস্সো ৱিয. ৰাজা কিৰ পাচীনদ্ৱাৰেন নিক্খমিত্ৱা চেতিযপব্বতং গমিস্সামীতি কলম্বনদীতীৰং সম্পত্তো, অস্সো তীৰে ঠত্ৱা উদকং ওতৰিতুং ন ইচ্ছতি, ৰাজা অস্সাচৰিযং আমন্তেত্ৱা, ‘‘অহো ৱত তযা অস্সো সিক্খাপিতো উদকং ওতৰিতুং ন ইচ্ছতী’’তি আহ. আচৰিযো ‘‘সুসিক্খাপিতো দেৱ অস্সো, এতস্স হি চিত্তং – ‘সচাহং উদকং ওতৰিস্সামি, ৱালং তেমিস্সতি, ৱালে তিন্তে ৰঞ্ঞো অঙ্গে উদকং পাতেয্যা’তি, এৱং তুম্হাকং সৰীৰে উদকপাতনভযেন ন ওতৰতি, ৱালং গণ্হাপেথা’’তি আহ. ৰাজা তথা কাৰেসি. অস্সো ৱেগেন ওতৰিত্ৱা পাৰং গতো. সুস্সূসাতি সুস্সূসমানা. কুমাৰিকালে ৱা গহিতা হোতু পচ্ছা ৱা, সুৰূপা ৱা ৱিৰূপা ৱা, যা সামিকং সুস্সূসতি পৰিচৰতি তোসেতি, সা ভৰিযানং সেট্ঠা. অস্সৱোতি আসুণমানো. জেট্ঠো ৱা হি হোতু কনিট্ঠো ৱা, যো মাতাপিতূনং ৱচনং সুণাতি, সম্পটিচ্ছতি, ওৱাদপটিকৰো হোতি, অযং পুত্তানং সেট্ঠো, অঞ্ঞেহি সন্ধিচ্ছেদকাদিচোৰেহি পুত্তেহি কো অত্থো দেৱতেতি.

খত্তিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সণমানসুত্তৱণ্ণনা

১৫. পঞ্চমে ঠিতে মজ্ঝন্হিকেতি ঠিতমজ্ঝন্হিকে. সন্নিসীৱেসূতি যথা ফাসুকট্ঠানং উপগন্ত্ৱা সন্নিসিন্নেসু ৱিস্সমমানেসু. ঠিতমজ্ঝন্হিককালো নামেস সব্বসত্তানং ইৰিযাপথদুব্বল্যকালো. ইধ পন পক্খীনংযেৱ ৱসেন দস্সিতো. সণতেৱাতি সণতি ৱিয মহাৱিৰৱং ৱিয মুচ্চতি. সণমানমেৱ চেত্থ ‘‘সণতেৱা’’তি ৱুত্তং. তপ্পটিভাগং নামেতং. নিদাঘসমযস্মিঞ্হি ঠিতমজ্ঝন্হিককালে চতুপ্পদগণেসু চেৱ পক্খীগণেসু চ সন্নিসিন্নেসু ৱাতপূৰিতানং সুসিৰৰুক্খানঞ্চেৱ ছিদ্দৱেণুপব্বানঞ্চ খন্ধেন খন্ধং সাখায সাখং সঙ্ঘট্টযন্তানং পাদপানঞ্চ অৰঞ্ঞমজ্ঝে মহাসদ্দো উপ্পজ্জতি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. তং ভযং পটিভাতি মন্তি তং এৱৰূপে কালে মহাঅৰঞ্ঞস্স সণমানং ময্হং ভযং হুত্ৱা উপট্ঠাতি. দন্ধপঞ্ঞা কিৰেসা দেৱতা তস্মিং খণে অত্তনো নিসজ্জফাসুকং কথাফাসুকং দুতিযকং অলভন্তী এৱমাহ. যস্মা পন তাদিসে কালে পিণ্ডপাতপটিক্কন্তস্স ৱিৱিত্তে অৰঞ্ঞাযতনে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা নিসিন্নস্স ভিক্খুনো অনপ্পকং সুখং উপ্পজ্জতি, যং সন্ধায ৱুত্তং –

‘‘সুঞ্ঞাগাৰং পৱিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;

অমানুসী ৰতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৱিপস্সতো’’তি. (ধ. প. ৩৭৩) চ,

‘‘পুৰতো পচ্ছতো ৱাপি, অপৰো চে ন ৱিজ্জতি;

অতীৱ ফাসু ভৱতি, একস্স ৱসতো ৱনে’’তি. (থেৰগা. ৫৩৭) চ;

তস্মা ভগৱা দুতিযং গাথমাহ. তত্থ সা ৰতি পটিভাতি মন্তি যা এৱৰূপে কালে এককস্স নিসজ্জা নাম, সা ৰতি ময্হং উপট্ঠাতীতি অত্থো. সেসং তাদিসমেৱাতি.

সণমানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. নিদ্দাতন্দীসুত্তৱণ্ণনা

১৬. ছট্ঠে নিদ্দাতি, ‘‘অভিজানামহং, অগ্গিৱেস্সন, গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে নিদ্দং ওক্কমিতা’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) এৱৰূপায অব্যাকতনিদ্দায পুব্বভাগাপৰভাগেসু সেখপুথুজ্জনানং সসঙ্খাৰিকঅকুসলে চিত্তে উপ্পন্নং থিনমিদ্ধং. তন্দীতি অতিচ্ছাতাতিসীতাদিকালেসু উপ্পন্নং আগন্তুকং আলসিযং. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘তত্থ কতমা তন্দী? যা তন্দী তন্দিযনা তন্দিমনতা আলস্যং আলস্যাযনা আলস্যাযিতত্তং, অযং ৱুচ্চতি তন্দী’’তি (ৱিভ. ৮৫৭). ৱিজম্ভিতাতি কাযৱিজম্ভনা. অৰতীতি অকুসলপক্খা উক্কণ্ঠিততা. ভত্তসম্মদোতি ভত্তমুচ্ছা ভত্তকিলমথো. ৱিত্থাৰো পন তেসং – ‘‘তত্থ কতমা ৱিজম্ভিতা? যা কাযস্স জম্ভনা ৱিজম্ভনা’’তিআদিনা নযেন অভিধম্মে আগতোৱ. এতেনাতি এতেন নিদ্দাদিনা উপক্কিলেসেন উপক্কিলিট্ঠো নিৱাৰিতপাতুভাৱো. নপ্পকাসতীতি ন জোততি, ন পাতুভৱতীতি অত্থো. অৰিযমগ্গোতি লোকুত্তৰমগ্গো. ইধাতি ইমস্মিং লোকে. পাণিনন্তি সত্তানং. ৱীৰিযেনাতি মগ্গসহজাতৱীৰিযেন. নং পণামেত্ৱাতি এতং কিলেসজাতং নীহৰিত্ৱা. অৰিযমগ্গোতি লোকিযলোকুত্তৰমগ্গো. ইতি মগ্গেনেৱ উপক্কিলেসে নীহৰিত্ৱা মগ্গস্স ৱিসুদ্ধি ৱুত্তাতি.

নিদ্দাতন্দীসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. দুক্কৰসুত্তৱণ্ণনা

১৭. সত্তমে দুত্তিতিক্খন্তি দুক্খমং দুঅধিৱাসিযং. অব্যত্তেনাতি বালেন. সামঞ্ঞন্তি সমণধম্মো. ইমিনা দেৱতা ইদং দস্সেতি – যং পণ্ডিতা কুলপুত্তা দসপি ৱস্সানি ৱীসতিপি সট্ঠিপি ৱস্সানি দন্তে অভিদন্তমাধায জিৱ্হায তালুং আহচ্চপি চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হিত্ৱাপি একাসনং একভত্তং পটিসেৱমানা আপাণকোটিকং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তা সামঞ্ঞং কৰোন্তি. তং ভগৱা বালো অব্যত্তো কাতুং ন সক্কোতীতি. বহূ হি তত্থ সম্বাধাতি তস্মিং সামঞ্ঞসঙ্খাতে অৰিযমগ্গে বহূ সম্বাধা মগ্গাধিগমায পটিপন্নস্স পুব্বভাগে বহূ পৰিস্সযাতি দস্সেতি.

চিত্তঞ্চে ন নিৱাৰযেতি যদি অযোনিসো উপ্পন্নং চিত্তং ন নিৱাৰেয্য, কতি অহানি সামঞ্ঞং চৰেয্য? একদিৱসম্পি ন চৰেয্য. চিত্তৱসিকো হি সমণধম্মং কাতুং ন সক্কোতি. পদে পদেতি আৰম্মণে আৰম্মণে. আৰম্মণঞ্হি ইধ পদন্তি অধিপ্পেতং. যস্মিং যস্মিং হি আৰম্মণে কিলেসো উপ্পজ্জতি, তত্থ তত্থ বালো ৱিসীদতি নাম. ইৰিযাপথপদম্পি ৱট্টতি. গমনাদীসু হি যত্থ যত্থ কিলেসো উপ্পজ্জতি, তত্থ তত্থেৱ ৱিসীদতি নাম. সঙ্কপ্পানন্তি কামসঙ্কপ্পাদীনং.

কুম্মো ৱাতি কচ্ছপো ৱিয. অঙ্গানীতি গীৱপঞ্চমানি অঙ্গানি. সমোদহন্তি সমোদহন্তো, সমোদহিত্ৱা ৱা. মনোৱিতক্কেতি মনম্হি উপ্পন্নৱিতক্কে. এত্তাৱতা ইদং দস্সেতি – যথা কুম্মো সোণ্ডিপঞ্চমানি অঙ্গানি সকে কপালে সমোদহন্তো সিঙ্গালস্স ওতাৰং ন দেতি, সমোদহিত্ৱা চস্স অপ্পসয্হতং আপজ্জতি, এৱমেৱং ভিক্খু মনম্হি উপ্পন্নৱিতক্কে সকে আৰম্মণকপালে সমোদহং মাৰস্স ওতাৰং ন দেতি, সমোদহিত্ৱা চস্স অপ্পসয্হতং আপজ্জতীতি. অনিস্সিতোতি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযেহি অনিস্সিতো হুত্ৱা. অহেঠযানোতি অৱিহিংসমানো. পৰিনিব্বুতোতি কিলেসনিব্বানেন পৰিনিব্বুতো. নূপৱদেয্য কঞ্চীতি যংকিঞ্চি পুগ্গলং আচাৰৱিপত্তিআদীসু যায কাযচি মঙ্কুং কাতুকামো হুত্ৱা ন ৱদেয্য, ‘‘কালেন ৱক্খামি নো অকালেনা’’তিআদযো পন পঞ্চ ধম্মে অজ্ঝত্তং উপট্ঠপেত্ৱা উল্লুম্পনসভাৱসণ্ঠিতেন চিত্তেন কাৰুঞ্ঞতং পটিচ্চ ৱদেয্যাতি.

দুক্কৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. হিৰীসুত্তৱণ্ণনা

১৮. অট্ঠমে হিৰীনিসেধোতি হিৰিযা অকুসলে ধম্মে নিসেধেতীতি হিৰীনিসেধো. কোচি লোকস্মিং ৱিজ্জতীতি কোচি এৱৰূপো ৱিজ্জতীতি পুচ্ছতি. যো নিন্দং অপবোধতীতি যো গৰহং অপহৰন্তো বুজ্ঝতি. অস্সো ভদ্ৰো কসামিৱাতি যথা ভদ্ৰো অস্সাজানীযো কসং অপহৰন্তো বুজ্ঝতি, পতোদচ্ছাযং দিস্ৱা সংৱিজ্ঝন্তো ৱিয কসায অত্তনি নিপাতং ন দেতি, এৱমেৱ যো ভিক্খু ভূতস্স দসঅক্কোসৱত্থুনো অত্তনি নিপাতং অদদন্তো নিন্দং অপবোধতি অপহৰন্তো বুজ্ঝতি, এৱৰূপো কোচি খীণাসৱো ৱিজ্জতীতি পুচ্ছতি. অভূতক্কোসেন পন পৰিমুত্তো নাম নত্থি. তনুযাতি তনুকা, হিৰিযা অকুসলে ধম্মে নিসেধেত্ৱা চৰন্তা খীণাসৱা নাম অপ্পকাতি অত্থো. সদা সতাতি নিচ্চকালং সতিৱেপুল্লেন সমন্নাগতা. অন্তং দুক্খস্স পপ্পুয্যাতি ৱট্টদুক্খস্স কোটিং অন্তভূতং নিব্বানং পাপুণিত্ৱা. সেসং ৱুত্তনযমেৱাতি.

হিৰীসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. কুটিকাসুত্তৱণ্ণনা

১৯. নৱমে কচ্চি তে কুটিকাতি অযং দেৱতা দস মাসে অন্তোৱসনট্ঠানট্ঠেন মাতৰং কুটিকং কত্ৱা, যথা সকুণা দিৱসং গোচৰপসুতা ৰত্তিং কুলাৱকং অল্লীযন্তি, এৱমেৱং সত্তা তত্থ তত্থ গন্ত্ৱাপি মাতুগামস্স সন্তিকং আগচ্ছন্তি, আলযৱসেন ভৰিযং কুলাৱকং কত্ৱা. কুলপৱেণিং সন্তানকট্ঠেন পুত্তে সন্তানকে কত্ৱা, তণ্হং বন্ধনং কত্ৱা, গাথাবন্ধনেন ইমে পঞ্হে সমোধানেত্ৱা ভগৱন্তং পুচ্ছি, ভগৱাপিস্সা ৱিস্সজ্জেন্তো তগ্ঘাতিআদিমাহ. তত্থ তগ্ঘাতি একংসৱচনে নিপাতো. নত্থীতি পহায পব্বজিতত্তা ৱট্টস্মিং ৱা পুন মাতুকুচ্ছিৱাসস্স দাৰভৰণস্স পুত্তনিব্বত্তিযা ৱা অভাৱতো নত্থি.

দেৱতা ‘‘মযা সন্নাহং বন্ধিত্ৱা গুড়্হা পঞ্হা পুচ্ছিতা, অযঞ্চ সমণো পুচ্ছিতমত্তেযেৱ ৱিস্সজ্জেসি, জানং নু খো মে অজ্ঝাসযং কথেসি, উদাহু অজানং যং ৱা তং ৱা মুখাৰুড়্হং কথেসী’’তি চিন্তেত্ৱা পুন কিন্তাহন্তিআদিমাহ. তত্থ কিন্তাহন্তি কিং তে অহং. অথস্সা ভগৱা আচিক্খন্তো মাতৰন্তিআদিমাহ. সাহু তেতি গাথায অনুমোদিত্ৱা সম্পহংসিত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা অত্তনো দেৱট্ঠানমেৱ গতাতি.

কুটিকাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. সমিদ্ধিসুত্তৱণ্ণনা

২০. দসমে তপোদাৰামেতি তপোদস্স তত্তোদকস্স ৰহদস্স ৱসেন এৱং লদ্ধনামে আৰামে. ৱেভাৰপব্বতস্স কিৰ হেট্ঠা ভুম্মট্ঠকনাগানং পঞ্চযোজনসতিকং নাগভৱনং দেৱলোকসদিসং মণিমযেন তলেন আৰামুয্যানেহি চ সমন্নাগতং. তত্থ নাগানং কীড়নট্ঠানে মহাউদকৰহদো, ততো তপোদা নাম নদী সন্দতি কুথিতা উণ্হোদকা. কস্মা পনেসা এদিসা? ৰাজগহং কিৰ পৰিৱাৰেত্ৱা মহাপেতলোকো তিট্ঠতি, তত্থ দ্ৱিন্নং মহালোহকুম্ভিনিৰযানং অন্তৰেন অযং তপোদা আগচ্ছতি, তস্মা কুথিতা সন্দতি. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘যতাযং, ভিক্খৱে, তপোদা সন্দতি, সো দহো অচ্ছোদকো সীতোদকো সাতোদকো সেতোদকো সুপ্পতিত্থো ৰমণীযো পহূতমচ্ছকচ্ছপো, চক্কমত্তানি চ পদুমানি পুপ্ফন্তি. অপিচাযং, ভিক্খৱে, তপোদা দ্ৱিন্নং মহানিৰযানং অন্তৰিকায আগচ্ছতি, তেনাযং তপোদা কুথিতা সন্দতী’’তি (পাৰা. ২৩১).

ইমস্স পন আৰামস্স অভিমুখট্ঠানে ততো মহাউদকৰহদো জাতো, তস্স ৱসেনাযং ৱিহাৰো ‘‘তপোদাৰামো’’তি ৱুচ্চতি.

সমিদ্ধীতি তস্স কিৰ থেৰস্স অত্তভাৱো সমিদ্ধো অভিৰূপো পাসাদিকো, তস্মা ‘‘সমিদ্ধী’’ত্ৱেৱ সঙ্খং গতো. গত্তানি পৰিসিঞ্চিতুন্তি পধানিকত্থেৰো এস, বলৱপচ্চূসে উট্ঠাযাসনা সৰীৰং উতুং গাহাপেত্ৱা বহি সট্ঠিহত্থমত্তে মহাচঙ্কমে অপৰাপৰং চঙ্কমিত্ৱা ‘‘সেদগহিতেহি গত্তেহি পৰিভুঞ্জমানং সেনাসনং কিলিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানো গত্তানি পৰিসিঞ্চনত্থং সৰীৰধোৱনত্থং উপসঙ্কমি. একচীৱৰো অট্ঠাসীতি নিৱাসনং নিৱাসেত্ৱা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা চীৱৰং হত্থেন গহেত্ৱা অট্ঠাসি.

গত্তানি পুব্বাপযমানোতি গত্তানি পুব্বসদিসানি ৱোদকানি কুৰুমানো. অল্লসৰীৰে পাৰুতং হি চীৱৰং কিলিস্সতি দুগ্গন্ধং হোতি, ন চেতং ৱত্তং. থেৰো পন ৱত্তসম্পন্নো, তস্মা ৱত্তে ঠিতোৱ ন্হাযিত্ৱা পচ্চুত্তৰিত্ৱা অট্ঠাসি. তত্থ ইদং ন্হানৱত্তং – উদকতিত্থং গন্ত্ৱা যত্থ কত্থচি চীৱৰানি নিক্খিপিত্ৱা ৱেগেন ঠিতকেনেৱ ন ওতৰিতব্বং, সব্বদিসা পন ওলোকেত্ৱা ৱিৱিত্তভাৱং ঞত্ৱা খাণুগুম্বলতাদীনি ৱৱত্থপেত্ৱা তিক্খত্তুং উক্কাসিত্ৱা অৱকুজ্জ ঠিতেন উত্তৰাসঙ্গচীৱৰং অপনেত্ৱা পসাৰেতব্বং, কাযবন্ধনং মোচেত্ৱা চীৱৰপিট্ঠেযেৱ ঠপেতব্বং. সচে উদকসাটিকা নত্থি, উদকন্তে উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা নিৱাসনং মোচেত্ৱা সচে সিন্নট্ঠানং অত্থি, পসাৰেতব্বং. নো চে অত্থি, সংহৰিত্ৱা ঠপেতব্বং. উদকং ওতৰন্তেন সণিকং নাভিপ্পমাণমত্তং ওতৰিত্ৱা ৱীচিং অনুট্ঠাপেন্তেন সদ্দং অকৰোন্তেন নিৱত্তিত্ৱা আগতদিসাভিমুখেন নিমুজ্জিতব্বং, এৱং চীৱৰং ৰক্খিতং হোতি. উম্মুজ্জন্তেনপি সদ্দং অকৰোন্তেন সণিকং উম্মুজ্জিত্ৱা ন্হানপৰিযোসানে উদকন্তে উক্কুটিকেন নিসীদিত্ৱা নিৱাসনং পৰিক্খিপিত্ৱা উট্ঠায সুপৰিমণ্ডলং নিৱাসেত্ৱা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা চীৱৰং অপাৰুপিত্ৱাৱ ঠাতব্বন্তি.

থেৰোপি তথা ন্হাযিত্ৱা পচ্চুত্তৰিত্ৱা ৱিগচ্ছমানউদকং কাযং ওলোকযমানো অট্ঠাসি. তস্স পকতিযাপি পাসাদিকস্স পচ্চূসসমযে সম্মা পৰিণতাহাৰস্স উণ্হোদকেন ন্হাতস্স অতিৱিয মুখৱণ্ণো ৱিৰোচি, বন্ধনা পৱুত্ততালফলং ৱিয পভাসম্পন্নো পুণ্ণচন্দো ৱিয তঙ্খণৱিকসিতপদুমং ৱিয মুখং সস্সিৰিকং অহোসি, সৰীৰৱণ্ণোপি ৱিপ্পসীদি. তস্মিং সমযে ৱনসণ্ডে অধিৱত্থা ভুম্মদেৱতা পাসাদিকং ভিক্খুং ওলোকযমানা সমনং নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তী কামপৰিড়াহাভিভূতা হুত্ৱা, ‘‘থেৰং পলোভেস্সামী’’তি অত্তভাৱং উড়াৰেন অলঙ্কাৰেন অলঙ্কৰিত্ৱা সহস্সৱট্টিপদীপং পজ্জলমানা ৱিয চন্দং উট্ঠাপযমানা ৱিয সকলাৰামং একোভাসং কত্ৱা থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা অৱন্দিত্ৱাৱ ৱেহাসে ঠিতা গাথং অভাসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো অঞ্ঞতৰা দেৱতা…পে… অজ্ঝভাসী’’তি.

অভুত্ৱাতি পঞ্চ কামগুণে অপৰিভুঞ্জিত্ৱা. ভিক্খসীতি পিণ্ডায চৰসি. মা তং কালো উপচ্চগাতি এত্থ কালো নাম পঞ্চকামগুণপটিসেৱনক্খমো দহৰযোব্বনকালো. জৰাজিণ্ণেন হি ওভগ্গেন দণ্ডপৰাযণেন পৱেধমানেন কাসসাসাভিভূতেন ন সক্কা কামে পৰিভুঞ্জিতুং. ইতি ইমং কালং সন্ধায দেৱতা ‘‘মা তং কালো উপচ্চগা’’তি আহ. তত্থ মা উপচ্চগাতি মা অতিক্কমি.

কালং ৱোহং ন জানামীতি এত্থ ৱোতি নিপাতমত্তং. কালং ন জানামীতি মৰণকালং সন্ধায ৱদতি. সত্তানঞ্হি –

‘‘জীৱিতং ব্যাধি কালো চ, দেহনিক্খেপনং গতি;

পঞ্চেতে জীৱলোকস্মিং, অনিমিত্তা ন নাযৰে’’.

তত্থ জীৱিতং তাৱ ‘‘এত্তকমেৱ, ন ইতো পৰ’’ন্তি ৱৱত্থানাভাৱতো অনিমিত্তং. কললকালেপি হি সত্তা মৰন্তি, অব্বুদ-পেসি-ঘন-অড্ঢমাস-একমাস-দ্ৱেমাস-তেমাস-চতুমাসপঞ্চমাস…পে… দসমাসকালেপি, কুচ্ছিতো নিক্খন্তসমযেপি, ততো পৰং ৱস্সসতস্স অন্তোপি বহিপি মৰন্তিযেৱ. ব্যাধিপি ‘‘ইমিনাৱ ব্যাধিনা সত্তা মৰন্তি, ন অঞ্ঞেনা’’তি ৱৱত্থানাভাৱতো অনিমিত্তো. চক্খুৰোগেনপি হি সত্তা মৰন্তি সোতৰোগাদীনং অঞ্ঞতৰেনপি. কালোপি, ‘‘ইমস্মিং যেৱ কালে মৰিতব্বং, ন অঞ্ঞস্মি’’ন্তি এৱং ৱৱত্থানাভাৱতো অনিমিত্তো. পুব্বণ্হেপি হি সত্তা মৰন্তি মজ্ঝন্হিকাদীনং অঞ্ঞতৰস্মিম্পি. দেহনিক্খেপনম্পি, ‘‘ইধেৱ মীযমানানং দেহেন পতিতব্বং, ন অঞ্ঞত্থা’’তি এৱং ৱৱত্থানাভাৱতো অনিমিত্তং. অন্তোগামে জাতানঞ্হি বহিগামেপি অত্তভাৱো পততি, বহিগামেপি জাতানং অন্তোগামেপি. তথা থলজানং জলে, জলজানং থলেতি অনেকপ্পকাৰতো ৱিত্থাৰেতব্বং. গতিপি, ‘‘ইতো চুতেন ইধ নিব্বত্তিতব্ব’’ন্তি এৱং ৱৱত্থানাভাৱতো অনিমিত্তা. দেৱলোকতো হি চুতা মনুস্সেসুপি নিব্বত্তন্তি, মনুস্সলোকতো চুতা দেৱলোকাদীনং যত্থ কত্থচি নিব্বত্তন্তীতি এৱং যন্তে যুত্তগোণো ৱিয গতিপঞ্চকে লোকো সম্পৰিৱত্ততি. তস্সেৱং সম্পৰিৱত্ততো ‘‘ইমস্মিং নাম কালে মৰণং ভৱিস্সতী’’তি ইমং মৰণস্স কালং ৱোহং ন জানামি.

ছন্নো কালো ন দিস্সতীতি অযং কালো ময্হং পটিচ্ছন্নো অৱিভূতো ন পঞ্ঞাযতি. তস্মাতি যস্মা অযং কালো পটিচ্ছন্নো ন পঞ্ঞাযতি, তস্মা পঞ্চ কামগুণে অভুত্ৱাৱ ভিক্খামি. মা মং কালো উপচ্চগাতি এত্থ সমণধম্মকৰণকালং সন্ধায ‘‘কালো’’তি আহ. অযঞ্হি সমণধম্মো নাম পচ্ছিমে কালে তিস্সো ৱযোসীমা অতিক্কন্তেন ওভগ্গেন দণ্ডপৰাযণেন পৱেধমানেন কাসসাসাভিভূতেন ন সক্কা কাতুং. তদা হি ন সক্কা হোতি ইচ্ছিতিচ্ছিতং বুদ্ধৱচনং ৱা গণ্হিতুং, ধুতঙ্গং ৱা পৰিভুঞ্জিতুং, অৰঞ্ঞৱাসং ৱা ৱসিতুং, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপত্তিং ৱা সমাপজ্জিতুং, পদভাণ-সৰভঞ্ঞধম্মকথা-অনুমোদনাদীনি ৱা কাতুং, তৰুণযোব্বনকালে পনেতং সব্বং সক্কা কাতুন্তি অযং সমণধম্মকৰণস্স কালো মা মং উপচ্চগা, যাৱ মং নাতিক্কমতি, তাৱ কামে অভুত্ৱাৱ সমণধম্মং কৰোমীতি আহ.

পথৱিযং পতিট্ঠহিত্ৱাতি সা কিৰ দেৱতা – ‘‘অযং ভিক্খু সমণধম্মকৰণস্স কালং নাম কথেতি, অকালং নাম কথেতি, সহেতুকং কথেতি সানিসংস’’ন্তি এত্তাৱতাৱ থেৰে লজ্জং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৱা মহাব্ৰহ্মং ৱিয অগ্গিক্খন্ধং ৱিয চ নং মঞ্ঞমানা গাৰৱজাতা আকাসা ওৰুয্হ পথৱিযং অট্ঠাসি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. কিঞ্চাপি পথৱিযং ঠিতা, যেন পনত্থেন আগতা, পুনপি তমেৱ গহেত্ৱা দহৰো ত্ৱন্তিআদিমাহ. তত্থ সুসূতি তৰুণো. কাড়কেসোতি সুট্ঠু কাড়কেসো. ভদ্ৰেনাতি ভদ্দকেন. একচ্চো হি দহৰোপি সমানো কাণো ৱা হোতি কুণিআদীনং ৱা অঞ্ঞতৰো, সো ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম ন হোতি. যো পন অভিৰূপো হোতি দস্সনীযো পাসাদিকো সব্বসম্পত্তিসম্পন্নো, যং যদেৱ অলঙ্কাৰপৰিহাৰং ইচ্ছতি, তেন তেন অলঙ্কতো দেৱপুত্তো ৱিয চৰতি, অযং ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম হোতি. থেৰো চ উত্তমৰূপসম্পন্নো, তেন নং এৱমাহ.

অনিক্কীড়িতাৱী কামেসূতি কামেসু অকীড়িতকীড়ো অভুত্তাৱী, অকতকামকীড়োতি অত্থো. মা সন্দিট্ঠিকং হিত্ৱাতি যেভুয্যেন হি তা অদিট্ঠসচ্চা অৱীতৰাগা অপৰচিত্তৱিদূনিযো দেৱতা ভিক্খূ দসপি ৱস্সানি ৱীসতিম্পি…পে… সট্ঠিম্পি ৱস্সানি পৰিসুদ্ধং অখণ্ডং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰমানে দিস্ৱা – ‘‘ইমে ভিক্খূ মানুসকে পঞ্চ কামগুণে পহায দিব্বে কামে পত্থযন্তা সমণধম্মং কৰোন্তী’’তি সঞ্ঞং উপ্পাদেন্তি, অযম্পি তত্থেৱ উপ্পাদেসি. তস্মা মানুসকে কামে সন্দিট্ঠিকে, দিব্বে চ কালিকে কত্ৱা এৱমাহ.

ন খো অহং, আৱুসোতি, আৱুসো, অহং সন্দিট্ঠিকে কামে হিত্ৱা কালিকে কামে ন অনুধাৱামি ন পত্থেমি ন পিহেমি. কলিকঞ্চ খো অহং, আৱুসোতি অহং খো, আৱুসো, কালিকং কামং হিত্ৱা সন্দিট্ঠিকং লোকুত্তৰধম্মং অনুধাৱামি. ইতি থেৰো চিত্তানন্তৰং অলদ্ধব্বতায দিব্বেপি মানুসকেপি পঞ্চ কামগুণে কালিকাতি অকাসি, চিত্তানন্তৰং লদ্ধব্বতায লোকুত্তৰধম্মং সন্দিট্ঠিকন্তি. পঞ্চকামগুণেসু সমোহিতেসুপি সম্পন্নকামস্সাপি কামিনো চিত্তানন্তৰং ইচ্ছিতিচ্ছিতাৰম্মণানুভৱনং ন সম্পজ্জতি. চক্খুদ্ৱাৰে ইট্ঠাৰম্মণং অনুভৱিতুকামেন হি চিত্তকাৰপোত্থকাৰৰূপকাৰাদযো পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘ইদং নাম সজ্জেথা’’তি ৱত্তব্বং হোতি. এত্থন্তৰে অনেককোটিসতসহস্সানি চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি. অথ পচ্ছা তং আৰম্মণং সম্পাপুণাতি. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. সোতাপত্তিমগ্গানন্তৰং পন সোতাপত্তিফলমেৱ উপ্পজ্জতি, অন্তৰা অঞ্ঞস্স চিত্তস্স ৱাৰো নত্থি. সেসফলেসুপি এসেৱ নযোতি.

সো তমেৱত্থং গহেত্ৱা কালিকা হি, আৱুসোতিআদিমাহ. তত্থ কালিকাতি ৱুত্তনযেন সমোহিতসম্পত্তিনাপি কালন্তৰে পত্তব্বা. বহুদুক্খাতি পঞ্চ কামগুণে নিস্সায পত্তব্বদুক্খস্স বহুতায বহুদুক্খা. তংৱত্থুকস্সেৱ উপাযাসস্স বহুতায বহুপাযাসা. আদীনৱো এত্থ ভিয্যোতি পঞ্চ কামগুণে নিস্সায লদ্ধব্বসুখতো আদীনৱো ভিয্যো, দুক্খমেৱ বহুতৰন্তি অত্থো. সন্দিট্ঠিকো অযং ধম্মোতি অযং লোকুত্তৰধম্মো যেন যেন অধিগতো হোতি, তেন তেন পৰসদ্ধায গন্তব্বতং হিত্ৱা পচ্চৱেক্খণঞাণেন সযং দট্ঠব্বোতি সন্দিট্ঠিকো. অত্তনো ফলদানং সন্ধায নাস্স কালোতি অকালো, অকালোযেৱ অকালিকো. যো এত্থ অৰিযমগ্গধম্মো, সো অত্তনো পৱত্তিসমনন্তৰমেৱ ফলং দেতীতি অত্থো. ‘‘এহি পস্স ইমং ধম্ম’’ন্তি এৱং পৱত্তং এহিপস্সৱিধিং অৰহতীতি এহিপস্সিকো. আদিত্তং চেলং ৱা সীসং ৱা অজ্ঝুপেক্খিত্ৱাপি ভাৱনাৱসেন অত্তনো চিত্তে উপনযং অৰহতীতি ওপনেয্যিকো. সব্বেহি উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদীহি ৱিঞ্ঞূহি ‘‘ভাৱিতো মে মগ্গো, অধিগতং ফলং, সচ্ছিকতো নিৰোধো’’তি অত্তনি অত্তনি ৱেদিতব্বোতি পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহীতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪৬ আদযো) ধম্মানুস্সতিৱণ্ণনাযং ৱুত্তো.

ইদানি সা দেৱতা অন্ধো ৱিয ৰূপৱিসেসং থেৰেন কথিতস্স অত্থে অজানন্তী কথঞ্চ ভিক্খূতিআদিমাহ. তত্থ কথঞ্চাতিপদস্স ‘‘কথঞ্চ ভিক্খু কালিকা কামা ৱুত্তা ভগৱতা, কথং বহুদুক্খা, কথং বহুপাযাসা’’তি? এৱং সব্বপদেহি সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো.

নৱোতি অপৰিপুণ্ণপঞ্চৱস্সো হি ভিক্খু নৱো নাম হোতি, পঞ্চৱস্সতো পট্ঠায মজ্ঝিমো, দসৱস্সতো পট্ঠায থেৰো. অপৰো নযো – অপৰিপুণ্ণদসৱস্সো নৱো, দসৱস্সতো পট্ঠায মজ্ঝিমো, ৱীসতিৱস্সতো পট্ঠায থেৰো. তেসং অহং নৱোতি ৱদতি.

নৱোপি একচ্চো সত্তট্ঠৱস্সকালে পব্বজিত্ৱা দ্ৱাদসতেৰসৱস্সানি সামণেৰভাৱেনেৱ অতিক্কন্তো চিৰপব্বজিতো হোতি, অহং পন অচিৰপব্বজিতোতি ৱদতি. ইমং ধম্মৱিনযন্তি ইমং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ. উভযম্পেতং সাসনস্সেৱ নামং. ধম্মেন হেত্থ দ্ৱে পিটকানি ৱুত্তানি, ৱিনযেন ৱিনযপিটকং, ইতি তীহি পিটকেহি পকাসিতং পটিপত্তিং অধুনা আগতোম্হীতি ৱদতি.

মহেসক্খাহীতি মহাপৰিৱাৰাহি. একেকস্স হি দেৱৰঞ্ঞো কোটিসতম্পি কোটিসহস্সম্পি পৰিৱাৰো হোতি, তে অত্তানং মহন্তে ঠানে ঠপেত্ৱা তথাগতং পস্সন্তি. তত্থ অম্হাদিসানং অপ্পেসক্খানং মাতুগামজাতিকানং কুতো ওকাসোতি দস্সেতি.

মযম্পি আগচ্ছেয্যামাতি ইদং সা দেৱতা ‘‘সচেপি চক্কৱাড়ং পূৰেত্ৱা পৰিসা নিসিন্না হোতি, মহতিযা বুদ্ধৱীথিযা সত্থু সন্তিকং গন্তুং লভতী’’তি ঞত্ৱা আহ. পুচ্ছ ভিক্খু, পুচ্ছ ভিক্খূতি থিৰকৰণৱসেন আমেডিতং কতং.

অক্খেয্যসঞ্ঞিনোতি এত্থ ‘‘দেৱো, মনুস্সো, গহট্ঠো, পব্বজিতো, সত্তো, পুগ্গলো, তিস্সো, ফুস্সো’’তিআদিনা নযেন অক্খেয্যতো সব্বেসং অক্খানানং সব্বাসং কথানং ৱত্থুভূততো পঞ্চক্খন্ধা ‘‘অক্খেয্যা’’তি ৱুচ্চন্তি. ‘‘সত্তো নৰো পোসো পুগ্গলো ইত্থী পুৰিসো’’তি এৱং সঞ্ঞা এতেসং অত্থীতি সঞ্ঞিনো, অক্খেয্যেস্ৱেৱ সঞ্ঞিনোতি অক্খেয্যসঞ্ঞিনো, পঞ্চসু খন্ধেসু সত্তপুগ্গলাদিসঞ্ঞিনোতি অত্থো. অক্খেয্যস্মিং পতিট্ঠিতাতি পঞ্চসু খন্ধেসু অট্ঠহাকাৰেহি পতিট্ঠিতা. ৰত্তো হি ৰাগৱসেন পতিট্ঠিতো হোতি, দুট্ঠো দোসৱসেন, মূড়্হো মোহৱসেন, পৰামট্ঠো দিট্ঠিৱসেন, থামগতো অনুসযৱসেন, ৱিনিবদ্ধো মানৱসেন, অনিট্ঠঙ্গতো ৱিচিকিচ্ছাৱসেন, ৱিক্খেপগতো উদ্ধচ্চৱসেন পতিট্ঠিতো হোতি. অক্খেয্যং অপৰিঞ্ঞাযাতি পঞ্চক্খন্ধে তীহি পৰিঞ্ঞাহি অপৰিজানিত্ৱা. যোগমাযন্তি মচ্চুনোতি মচ্চুনো যোগং পযোগং পক্খেপং উপক্খেপং উপক্কমং অব্ভন্তৰং আগচ্ছন্তি, মৰণৱসং গচ্ছন্তীতি অত্থো. এৱমিমায গাথায কালিকা কামা কথিতা.

পৰিঞ্ঞাযাতি ঞাতপৰিঞ্ঞা, তীৰণপৰিঞ্ঞা, পহানপৰিঞ্ঞাতি ইমাহি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিত্ৱা. তত্থ কতমা ঞাতপৰিঞ্ঞা? পঞ্চক্খন্ধে পৰিজানাতি – ‘‘অযং ৰূপক্খন্ধো, অযং ৱেদনাক্খন্ধো, অযং সঞ্ঞাক্খন্ধো, অযং সঙ্খাৰক্খন্ধো, অযং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, ইমানি তেসং লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানী’’তি, অযং ঞাতপৰিঞ্ঞা. কতমা তীৰণপৰিঞ্ঞা? এৱং ঞাতং কত্ৱা পঞ্চক্খন্ধে তীৰেতি অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতোতি দ্ৱাচত্তালীসায আকাৰেহি. অযং তীৰণপৰিঞ্ঞা. কতমা পহানপৰিঞ্ঞা? এৱং তীৰযিত্ৱা অগ্গমগ্গেন পঞ্চসু খন্ধেসু ছন্দৰাগং পজহতি. অযং পহানপৰিঞ্ঞা.

অক্খাতাৰং ন মঞ্ঞতীতি এৱং তীহি পৰিঞ্ঞাহি পঞ্চক্খন্ধে পৰিজানিত্ৱা খীণাসৱো ভিক্খু অক্খাতাৰং পুগ্গলং ন মঞ্ঞতি. অক্খাতাৰন্তি কম্মৱসেন কাৰণং ৱেদিতব্বং, অক্খাতব্বং কথেতব্বং পুগ্গলং ন মঞ্ঞতি, ন পস্সতীতি অত্থো. কিন্তি অক্খাতব্বন্তি? ‘‘তিস্সো’’তি ৱা ‘‘ফুস্সো’’তি ৱা এৱং যেন কেনচি নামেন ৱা গোত্তেন ৱা পকাসেতব্বং. তঞ্হি তস্স ন হোতীতি তং তস্স খীণাসৱস্স ন হোতি. যেন নং ৱজ্জাতি যেন নং ‘‘ৰাগেন ৰত্তো’’তি ৱা ‘‘দোসেন দুট্ঠো’’তি ৱা ‘‘মোহেন মূড়্হো’’তি ৱাতি কোচি ৱদেয্য, তং কাৰণং তস্স খীণাসৱস্স নত্থি.

সচে ৱিজানাসি ৱদেহীতি সচে এৱৰূপং খীণাসৱং জানাসি, ‘‘জানামী’’তি ৱদেহি. নো চে জানাসি, অথ ‘‘ন জানামী’’তি ৱদেহি. যক্খাতি দেৱতং আলপন্তো আহ. ইতি ইমায গাথায সন্দিট্ঠিকো নৱৱিধো লোকুত্তৰধম্মো কথিতো. সাধূতি আযাচনত্থে নিপাতো.

যো মঞ্ঞতীতি যো অত্তানং ‘‘অহং সমো’’তি ৱা ‘‘ৱিসেসী’’তি ৱা ‘‘নিহীনো’’তি ৱা মঞ্ঞতি. এতেন ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদযো তযো মানা গহিতাৱ. তেসু গহিতেসু নৱ মানা গহিতাৱ হোন্তি. সো ৱিৱদেথ তেনাতি সো পুগ্গলো তেনেৱ মানেন যেন কেনচি পুগ্গলেন সদ্ধিং – ‘‘কেন মং ত্ৱং পাপুণাসি, কিং জাতিযা পাপুণাসি, উদাহু গোত্তেন, কুলপদেসেন, ৱণ্ণপোক্খৰতায, বাহুসচ্চেন, ধুতগুণেনা’’তি এৱং ৱিৱদেয্য. ইতি ইমাযপি উপড্ঢগাথায কালিকা কামা কথিতা.

তীসু ৱিধাসূতি তীসু মানেসু. ‘‘একৱিধেন ৰূপসঙ্গহো’’তিআদীসু (ধ. স. ৫৮৪) হি কোট্ঠাসো ‘‘ৱিধো’’তি ৱুত্তো. ‘‘কথংৱিধং সীলৱন্তং ৱদন্তি, কথংৱিধং পঞ্ঞৱন্তং ৱদন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৫) আকাৰো. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱিধা. কতমা তিস্সো? সেয্যোহমস্মীতি ৱিধা, সদিসোহমস্মীতি ৱিধা, হীনোহমস্মীতি ৱিধা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.১৬২) মানো ‘‘ৱিধা’’তি ৱুত্তো. ইধাপি মানোৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘তীসু ৱিধাসূতি তীসু মানেসূ’’তি. অৱিকম্পমানোতি সো পুগ্গলো এতেসু সঙ্খেপতো তীসু, ৱিত্থাৰতো নৱসু মানেসু ন কম্পতি, ন চলতি. সমো ৱিসেসীতি ন তস্স হোতীতি তস্স পহীনমানস্স খীণাসৱস্স ‘‘অহং সদিসো’’তি ৱা ‘‘সেয্যো’’তি ৱা ‘‘হীনো’’তি ৱা ন হোতীতি দস্সেতি. পচ্ছিমপদং ৱুত্তনযমেৱ. ইতি ইমাযপি উপড্ঢগাথায নৱৱিধো সন্দিট্ঠিকো লোকুত্তৰধম্মো কথিতো.

পহাসি সঙ্খন্তি, ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.১২০, ২৩৯) পঞ্ঞা ‘‘সঙ্খা’’তি আগতা. ‘‘অত্থি তে কোচি গণকো ৱা মুদ্দিকো ৱা সঙ্খাযকো ৱা, যো পহোতি গঙ্গায ৱালুকং গণেতু’’ন্তি (সং. নি. ৪.৪১০) এত্থ গণনা. ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৮০) কোট্ঠাসো. ‘‘যা তেসং তেসং ধম্মানং সঙ্খা সমঞ্ঞা’’তি (ধ. স. ১৩১৩-১৩১৫) এত্থ পণ্ণত্তি ‘‘সঙ্খা’’তি আগতা. ইধাপি অযমেৱ অধিপ্পেতা. পহাসি সঙ্খন্তি পদস্স হি অযমেৱত্থো – ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হো ইতি ইমং পণ্ণত্তিং খীণাসৱো পহাসি জহি পজহীতি.

ন ৱিমানমজ্ঝগাতি নৱভেদং তিৱিধমানং ন উপগতো. নিৱাসট্ঠেন ৱা মাতুকুচ্ছি ‘‘ৱিমান’’ন্তি ৱুচ্চতি, তং আযতিং পটিসন্ধিৱসেন ন উপগচ্ছীতিপি অত্থো. অনাগতত্থে অতীতৱচনং. অচ্ছেচ্ছীতি ছিন্দি. ছিন্নগন্থন্তি চত্তাৰো গন্থে ছিন্দিত্ৱা ঠিতং. অনীঘন্তি নিদ্দুক্খং. নিৰাসন্তি নিত্তণ্হং. পৰিযেসমানাতি ওলোকযমানা. নাজ্ঝগমুন্তি ন অধিগচ্ছন্তি ন ৱিন্দন্তি ন পস্সন্তি. ৱত্তমানত্থে অতীতৱচনং. ইধ ৱা হুৰং ৱাতি ইধলোকে ৱা পৰলোকে ৱা. সব্বনিৱেসনেসূতি তযো ভৱা, চতস্সো যোনিযো, পঞ্চ গতিযো, সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, নৱ সত্তাৱাসা, ইতি ইমেসুপি সব্বেসু সত্তনিৱেসনেসু এৱৰূপং খীণাসৱং কাযস্স ভেদা উপ্পজ্জমানং ৱা উপ্পন্নং ৱা ন পস্সন্তীতি অত্থো. ইমায গাথায সন্দিট্ঠিকং লোকুত্তৰধম্মমেৱ কথেসি.

ইমঞ্চ গাথং সুত্ৱা সাপি দেৱতা অত্থং সল্লক্খেসি, তেনেৱ কাৰণেন ইমস্স খ্ৱাহং, ভন্তেতিআদিমাহ. তত্থ পাপং ন কযিৰাতি গাথায দসকুসলকম্মপথৱসেনপি কথেতুং ৱট্টতি অট্ঠঙ্গিকমগ্গৱসেনপি. দসকুসলকম্মপথৱসেন তাৱ ৱচসাতি চতুব্বিধং ৱচীসুচৰিতং গহিতং. মনসাতি তিৱিধং মনোসুচৰিতং গহিতং. কাযেন ৱা কিঞ্চন সব্বলোকেতি তিৱিধং কাযসুচৰিতং গহিতং. ইমে তাৱ দসকুসলকম্মপথধম্মা হোন্তি. কামে পহাযাতি ইমিনা পন কামসুখল্লিকানুযোগো পটিক্খিত্তো. সতিমা সম্পজানোতি ইমিনা দসকুসলকম্মপথকাৰণং সতিসম্পজঞ্ঞং গহিতং. দুক্খং ন সেৱেথ অনত্থসংহিতন্তি ইমিনা অত্তকিলমথানুযোগো পটিসিদ্ধো. ইতি দেৱতা ‘‘উভো অন্তে ৱিৱজ্জেত্ৱা কাৰণেহি সতিসম্পজঞ্ঞেহি সদ্ধিং দসকুসলকম্মপথধম্মে তুম্হেহি কথিতে আজানামি ভগৱা’’তি ৱদতি.

অট্ঠঙ্গিকমগ্গৱসেন পন অযং নযো – তস্মিং কিৰ ঠানে মহতী ধম্মদেসনা অহোসি. দেসনাপৰিযোসানে দেৱতা যথাঠানে ঠিতাৱ দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায অত্তনা অধিগতং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং দস্সেন্তী এৱমাহ. তত্থ ৱচসাতি সম্মাৱাচা গহিতা, মনো পন অঙ্গং ন হোতীতি মনসাতি মগ্গসম্পযুত্তকং চিত্তং গহিতং. কাযেন ৱা কিঞ্চন সব্বলোকেতি সম্মাকম্মন্তো গহিতো, আজীৱো পন ৱাচাকম্মন্তপক্খিকত্তা গহিতোৱ হোতি. সতিমাতি ইমিনা ৱাযামসতিসমাধযো গহিতা. সম্পজানোতিপদেন সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পা. কামে পহায, দুক্খং ন সেৱেথাতিপদদ্ৱযেন অন্তদ্ৱযৱজ্জনং. ইতি ইমে দ্ৱে অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝিমং পটিপদং তুম্হেহি কথিতং, আজানামি ভগৱাতি ৱত্ৱা তথাগতং গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামীতি.

সমিদ্ধিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নন্দনৱগ্গো দুতিযো.