১০. ইন্দ্ৰিযভাৱনাসুত্তৱণ্ণনা
৪৫৩. এৱং মে সুতন্তি ইন্দ্ৰিযভাৱনাসুত্তং. তত্থ গজঙ্গলাযন্তি এৱংনামকে নিগমে. সুৱেড়ুৱনেতি সুৱেড়ু নাম একা ৰুক্খজাতি, তেহি সঞ্ছন্নো মহাৱনসণ্ডো, তত্থ ৱিহৰতি. চক্খুনা ৰূপং ন পস্সতি, সোতেন সদ্দং ন সুণাতীতি চক্খুনা ৰূপং ন পস্সিতব্বং, সোতেন সদ্দো ন সোতব্বোতি এৱং দেসেতীতি অধিপ্পাযেন ৱদতি.
অঞ্ঞথা অৰিযস্স ৱিনযেতি ইমিনা ভগৱা অত্তনো সাসনে অসদিসায ইন্দ্ৰিযভাৱনায কথনত্থং আলযং অকাসি. অথাযস্মা আনন্দো – ‘‘সত্থা আলযং দস্সেতি, হন্দাহং ইমিস্সং পৰিসতি ভিক্খুসঙ্ঘস্স ইন্দ্ৰিযভাৱনাকথং কাৰেমী’’তি সত্থাৰং যাচন্তো এতস্স ভগৱাতিআদিমাহ. অথস্স ভগৱা ইন্দ্ৰিযভাৱনং কথেন্তো তেন হানন্দাতিআদিমাহ.
৪৫৪. তথ যদিদং উপেক্খাতি যা এসা ৱিপস্সনুপেক্খা নাম, এসা সন্তা এসা পণীতা, অতপ্পিকাতি অত্থো. ইতি অযং ভিক্খু চক্খুদ্ৱাৰে ৰূপাৰম্মণম্পি ইট্ঠে আৰম্মণে মনাপং, অনিট্ঠে অমনাপং, মজ্ঝত্তে মনাপামনাপঞ্চ চিত্তং, তস্স ৰজ্জিতুং ৱা দুস্সিতুং ৱা মুয্হিতুং ৱা অদত্ৱাৱ পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিপস্সনং মজ্ঝত্তে ঠপেতি. চক্খুমাতি সম্পন্নচক্খুৱিসুদ্ধনেত্তো. চক্খাবাধিকস্স হি উদ্ধং উম্মীলননিম্মীলনং ন হোতি, তস্মা সো ন গহিতো.
৪৫৬. ঈসকংপোণেতি ৰথীসা ৱিয উট্ঠহিত্ৱা ঠিতে.
৪৬১. পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞীতিআদীসু পটিকূলে মেত্তাফৰণেন ৱা ধাতুসো উপসংহাৰেন ৱা অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. অপ্পটিকূলে অসুভফৰণেন ৱা অনিচ্চতো উপসংহাৰেন ৱা পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱাতি মজ্ঝত্তো হুত্ৱা ৱিহৰিতুকামো কিং কৰোতীতি? ইট্ঠানিট্ঠেসু আপাথগতেসু নেৱ সোমনস্সিকো ন দোমনস্সিকো হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘কথং পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি? অনিট্ঠস্মিং ৱত্থুস্মিং মেত্তায ৱা ফৰতি, ধাতুতো ৱা উপসংহৰতি, এৱং পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. কথং অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি? ইট্ঠস্মিং ৱত্থুস্মিং অসুভায ৱা ফৰতি, অনিচ্চতো ৱা উপসংহৰতি, এৱং অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. কথং পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি? অনিট্ঠস্মিঞ্চ ইট্ঠস্মিঞ্চ ৱত্থুস্মিং মেত্তায ৱা ফৰতি, ধাতুতো ৱা উপসংহৰতি. এৱং পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. কথং অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি? ইট্ঠস্মিঞ্চ অনিট্ঠস্মিঞ্চ ৱত্থুস্মিং অসুভায ৱা ফৰতি, অনিচ্চতো ৱা উপসংহৰতি, এৱং অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. কথং পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো? ইধ ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নেৱ সুমনো হোতি ন দুম্মনো, উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায নেৱ সুমনো হোতি ন দুম্মনো, উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. এৱং পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো’’তি.
ইমেসু চ তীসু নযেসু পঠমনযে মনাপং অমনাপং মনাপামনাপন্তি সংকিলেসং ৱট্টতি, নিক্কিলেসং ৱট্টতি. দুতিযনযে সংকিলেসং, ততিযনযে সংকিলেসনিক্কিলেসং ৱট্টতি. পুন ৱুত্তং – ‘‘পঠমং সংকিলেসং ৱট্টতি, দুতিযং সংকিলেসম্পি নিক্কিলেসম্পি, ততিযং নিক্কিলেসমেৱ ৱট্টতী’’তি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
ইন্দ্ৰিযভাৱনাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চমৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপৰিপণ্ণাসট্ঠকথা নিট্ঠিতা.
যো চাযং ‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযাযং ৱো, ভিক্খৱে, দেসিস্সামী’’তি আৰদ্ধত্তা আদিকল্যাণো, মজ্ঝে ‘‘সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথা উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্ল’’ন্তি ৱচনতো মজ্ঝেকল্যাণো, সন্নিট্ঠানে ‘‘অৰিযো ভাৱিতিন্দ্ৰিযো’’তি ৱচনতো পৰিযোসানকল্যাণোতি তিৱিধকল্যাণো মজ্ঝিমনিকাযো ‘‘মহাৱিপস্সনা নামায’’ন্তি ৱুত্তো, সো ৱণ্ণনাৱসেন সমত্তো হোতি.
নিগমনকথা
এত্তাৱতা চ –
আযাচিতো সুমতিনা থেৰেন ভদন্তবুদ্ধমিত্তেন,
পুব্বে মযূৰদূতপট্টনম্হি সদ্ধিং নিৱসন্তেন.
পৰৱাদৱিধংসনস্স মজ্ঝিমনিকাযসেট্ঠস্স,
যমহং পপঞ্চসূদনিমট্ঠকথং কাতুমাৰভিং.
সা হি মহাঅট্ঠকথায সাৰমাদায নিট্ঠিতা এসা,
সত্তুত্তৰসতমত্তায পাড়িযা ভাণৱাৰেহি.
একূনসট্ঠিমত্তো ৱিসুদ্ধিমগ্গোপি ভাণৱাৰেহি,
অত্থপ্পকাসনত্থায আগমানং কতো যস্মা.
তস্মা তেন সহা’যং গাথাগণনানযেন অট্ঠকথা,
সমধিকছসট্ঠিসতমিতি ৱিঞ্ঞেয্যা ভাণৱাৰানং.
সমধিকছসট্ঠিসতপমাণমিতি ভাণৱাৰতো এসা,
সমযং পকাসযন্তী মহাৱিহাৰাধিৱাসীনং.
মূলট্ঠকথাসাৰং আদায মযা ইমং কৰোন্তেন,
যং পঞ্ঞমুপচিতং তেন হোতু লোকো সদা সুখিতোতি.
পৰমৱিসুদ্ধসদ্ধাবুদ্ধিৱীৰিযপ্পটিমণ্ডিতেন সীলাচাৰজ্জৱমদ্দৱাদিগুণসমুদযসমুদিতেন সকসমযসমযন্তৰগহনজ্ঝোগাহনসমত্থেন পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযসমন্নাগতেন তিপিটকপৰিযত্তিপ্পভেদে সাট্ঠকথে সত্থু সাসনে অপ্পটিহতঞাণপ্পভাৱেন মহাৱেয্যাকৰণেন কৰণসম্পত্তিজনিতসুখৱিনিগ্গতমধুৰোদাৰৱচনলাৱণ্ণযুত্তেন যুত্তমুত্তৱাদিনা ৱাদীৱৰেন মহাকৱিনা পভিন্নপটিসম্ভিদাপৰিৱাৰে ছড়ভিঞ্ঞাদিপ্পভেদগুণপ্পটিমণ্ডিতে উত্তৰিমনুস্সধম্মে সুপ্পতিট্ঠিতবুদ্ধীনং থেৰৱংসপ্পদীপানং থেৰানং মহাৱিহাৰৱাসীনং ৱংসালঙ্কাৰভূতেন ৱিপুলৱিসুদ্ধবুদ্ধিনা বুদ্ধঘোসোতি গৰূহি গহিতনামধেয্যেন থেৰেন কতা অযং পপঞ্চসূদনী নাম মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথা –
তাৱ তিট্ঠতু লোকস্মিং, লোকনিত্থৰণেসিনং;
দস্সেন্তী কুলপুত্তানং, নযং দিট্ঠিৱিসুদ্ধিযা.
বুদ্ধোতি নামম্পি, সুদ্ধচিত্তস্স তাদিনো;
লোকম্হি লোকজেট্ঠস্স, পৱত্ততি মহেসিনোতি.
পপঞ্চসূদনী নাম