৫. বহুধাতুকসুত্তৱণ্ণনা
১২৪. এৱং মে সুতন্তি বহুধাতুকসুত্তং. তত্থ ভযানীতিআদীসু ভযন্তি চিত্তুত্ৰাসো. উপদ্দৱোতি অনেকগ্গতাকাৰো. উপসগ্গোতি উপসট্ঠাকাৰো তত্থ তত্থ লগ্গনাকাৰো. তেসং এৱং নানত্তং ৱেদিতব্বং – পব্বতাদিৱিসমনিস্সিতা চোৰা জনপদৱাসীনং পেসেন্তি ‘‘মযং অসুকদিৱসে নাম তুম্হাকং গামং পহৰিস্সামা’’তি. তং পৱত্তিং সুতকালতো পট্ঠায ভযং সন্তাসং আপজ্জন্তি. অযং চিত্তুত্ৰাসো নাম. ‘‘ইধ নো চোৰা কুপিতা অনত্থম্পি আৱহেয্যু’’ন্তি হত্থসাৰং গহেত্ৱা দ্ৱিপদচতুপ্পদেহি সদ্ধিং অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা তত্থ তত্থ ভূমিযং নিপজ্জন্তি, ডংসমকসাদীহি খজ্জমানা গুম্বন্তৰানি পৱিসন্তি, খাণুকণ্টকে মদ্দন্তি. তেসং এৱং ৱিচৰন্তানং ৱিক্খিত্তভাৱো অনেকগ্গতাকাৰো নাম. ততো চোৰেসু যথাৱুত্তে দিৱসে অনাগচ্ছন্তেসু ‘‘তুচ্ছকসাসনং তং ভৱিস্সতি, গামং পৱিসিস্সামা’’তি সপৰিক্খাৰা গামং পৱিসন্তি, অথ তেসং পৱিট্ঠভাৱং ঞত্ৱা গামং পৰিৱাৰেত্ৱা দ্ৱাৰে অগ্গিং দত্ৱা মনুস্সে ঘাতেত্ৱা চোৰা সব্বং ৱিভৱং ৱিলুম্পেত্ৱা গচ্ছন্তি. তেসু ঘাতিতাৱসেসা অগ্গিং নিব্বাপেত্ৱা কোট্ঠচ্ছাযভিত্তিচ্ছাযাদীসু তত্থ তত্থ লগ্গিত্ৱা নিসীদন্তি নট্ঠং অনুসোচমানা. অযং উপসট্ঠাকাৰো লগ্গনাকাৰো নাম.
নড়াগাৰাতি নড়েহি পৰিচ্ছন্না অগাৰা, সেসসম্ভাৰা পনেত্থ ৰুক্খমযা হোন্তি. তিণাগাৰেপি এসেৱ নযো. বালতো উপ্পজ্জন্তীতি বালমেৱ নিস্সায উপ্পজ্জন্তি. বালো হি অপণ্ডিতপুৰিসো ৰজ্জং ৱা উপৰজ্জং ৱা অঞ্ঞং ৱা পন মহন্তং ঠানং পত্থেন্তো কতিপযে অত্তনা সদিসে ৱিধৱাপুত্তে মহাধুত্তে গহেত্ৱা ‘‘এথ অহং তুম্হে ইস্সৰে কৰিস্সামী’’তি পব্বতগহনাদীনি নিস্সায অন্তন্তে গামে পহৰন্তো দামৰিকভাৱং জানাপেত্ৱা অনুপুব্বেন নিগমেপি জনপদেপি পহৰতি, মনুস্সা গেহানি ছড্ডেত্ৱা খেমন্তট্ঠানং পত্থযমানা পক্কমন্তি, তে নিস্সায ৱসন্তা ভিক্খূপি ভিক্খুনিযোপি অত্তনো অত্তনো ৱসনট্ঠানানি পহায পক্কমন্তি. গতগতট্ঠানে ভিক্খাপি সেনাসনম্পি দুল্লভং হোতি. এৱং চতুন্নং পৰিসানং ভযং আগতমেৱ হোতি. পব্বজিতেসুপি দ্ৱে বালা ভিক্খূ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৱাদং পট্ঠপেত্ৱা চোদনং আৰভন্তি. ইতি কোসম্বিৱাসিকানং ৱিয মহাকলহো উপ্পজ্জতি, চতুন্নং পৰিসানং ভযং আগতমেৱ হোতীতি এৱং যানি কানিচি ভযানি উপ্পজ্জন্তি, সব্বানি তানি বালতো উপ্পজ্জন্তীতি ৱেদিতব্বানি.
এতদৱোচাতি ভগৱতা ধম্মদেসনা মত্থকং অপাপেত্ৱাৱ নিট্ঠাপিতা. যংনূনাহং দসবলং পুচ্ছিত্ৱা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনেৱস্স দেসনায পাৰিপূৰিং কৰেয্যন্তি চিন্তেত্ৱা এতং ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে’’তিআদিৱচনং অৱোচ.
১২৫. অট্ঠাৰসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো ৰূপপৰিগ্গহো, অড্ঢট্ঠমকধাতুযো অৰূপপৰিগ্গহোতি ৰূপাৰূপপৰিগ্গহোৱ কথিতো. সব্বাপি খন্ধৱসেন পঞ্চক্খন্ধা হোন্তি. পঞ্চপি খন্ধা দুক্খসচ্চং, তেসং সমুট্ঠাপিকা তণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নং অপ্পৱত্তি নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চং. ইতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানং একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৱা কথিতং হোতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পনেতা ধাতুযো ৱিসুদ্ধিমগ্গে কথিতাৱ. জানাতি পস্সতীতি সহ ৱিপস্সনায মগ্গো ৱুত্তো.
পথৱীধাতুআদযো সৱিঞ্ঞাণককাযং সুঞ্ঞতো নিস্সত্ততো দস্সেতুং ৱুত্তা. তাপি পুৰিমাহি অট্ঠাৰসহি ধাতূহি পূৰেতব্বা. পূৰেন্তেন ৱিঞ্ঞাণধাতুতো নীহৰিত্ৱা পূৰেতব্বা. ৱিঞ্ঞাণধাতু হেসা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱসেন ছব্বিধা হোতি. তত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা পৰিগ্গহিতায তস্সা ৱত্থু চক্খুধাতু, আৰম্মণং ৰূপধাতূতি দ্ৱে ধাতুযো পৰিগ্গহিতাৱ হোন্তি. এস নযো সব্বত্থ. মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা পন পৰিগ্গহিতায তস্সা পুৰিমপচ্ছিমৱসেন মনোধাতু, আৰম্মণৱসেন ধম্মধাতূতি দ্ৱে ধাতুযো পৰিগ্গহিতাৱ হোন্তি. ইতি ইমাসু অট্ঠাৰসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো ৰূপপৰিগ্গহোতি পুৰিমনযেনেৱ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৱা কথিতং হোতি.
সুখধাতূতিআদীসু সুখঞ্চ তং নিস্সত্তসুঞ্ঞতট্ঠেন ধাতু চাতি সুখধাতু. এস নযো সব্বত্থ. এত্থ চ পুৰিমা চতস্সো ধাতুযো সপ্পটিপক্খৱসেন গহিতা, পচ্ছিমা দ্ৱে সৰিক্খকৱসেন. অৱিভূতভাৱেন হি উপেক্খাধাতু অৱিজ্জাধাতুযা সৰিক্খা. এত্থ চ সুখদুক্খধাতূসু পৰিগ্গহিতাসু কাযৱিঞ্ঞাণধাতু পৰিগ্গহিতাৱ হোতি, সেসাসু পৰিগ্গহিতাসু মনোৱিঞ্ঞাণধাতু পৰিগ্গহিতাৱ হোতি. ইমাপি ছ ধাতুযো হেট্ঠা অট্ঠাৰসহিযেৱ পূৰেতব্বা. পূৰেন্তেন উপেক্খাধাতুতো নীহৰিত্ৱা পূৰেতব্বা. ইতি ইমাসু অট্ঠাৰসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো ৰূপপৰিগ্গহোতি পুৰিমনযেনেৱ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৱা কথিতং হোতি.
কামধাতুআদীনং দ্ৱেধাৱিতক্কে (ম. নি. ১.২০৬) কামৱিতক্কাদীসু ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. অভিধম্মেপি ‘‘তত্থ কতমা কামধাতু, কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো’’তিআদিনা (ৱিভ. ১৮২) নযেনেৱ এতাসং ৱিত্থাৰো আগতোযেৱ. ইমাপি ছ ধাতুযো হেট্ঠা অট্ঠাৰসহিযেৱ পূৰেতব্বা. পূৰেন্তেন কামধাতুতো নীহৰিত্ৱা পূৰেতব্বা. ইতি ইমাসু অট্ঠাৰসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো ৰূপপৰিগ্গহোতি পুৰিমনযেনেৱ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৱা কথিতং হোতি.
কামধাতুআদীসু পঞ্চ কামাৱচৰক্খন্ধা কামধাতু নাম, পঞ্চ ৰূপাৱচৰক্খন্ধা ৰূপধাতু নাম, চত্তাৰো অৰূপাৱচৰক্খন্ধা অৰূপধাতু নাম. অভিধম্মে পন ‘‘তত্থ কতমা কামধাতু, হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা’’তিআদিনা (ৱিভ. ১৮২) নযেন এতাসং ৱিত্থাৰো আগতোযেৱ. ইমাপি তিস্সো ধাতুযো হেট্ঠা অট্ঠাৰসহিযেৱ পূৰেতব্বা. পূৰেন্তেন কামধাতুতো নীহৰিত্ৱা পূৰেতব্বা. ইতি ইমাসু অট্ঠাৰসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো ৰূপপৰিগ্গহোতি পুৰিমনযেনেৱ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৱা কথিতং হোতি.
সঙ্খতাতি পচ্চযেহি সমাগন্ত্ৱা কতা, পঞ্চন্নং খন্ধানমেতং অধিৱচনং. ন সঙ্খতা অসঙ্খতা. নিব্বানস্সেতং অধিৱচনং. ইমাপি দ্ৱে ধাতুযো হেট্ঠা অট্ঠাৰসহিযেৱ পূৰেতব্বা. পূৰেন্তেন সঙ্খতধাতুতো নীহৰিত্ৱা পূৰেতব্বা. ইতি ইমাসু অট্ঠাৰসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো ৰূপপৰিগ্গহোতি পুৰিমনযেনেৱ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৱা কথিতং হোতি.
১২৬. অজ্ঝত্তিকবাহিৰানীতি অজ্ঝত্তিকানি চ বাহিৰানি চ. এত্থ হি চক্খুআদীনি অজ্ঝত্তিকানি ছ, ৰূপাদীনি বাহিৰানি ছ. ইধাপি জানাতি পস্সতীতি সহ ৱিপস্সনায মগ্গো কথিতো.
ইমস্মিং সতি ইদন্তিআদি মহাতণ্হাসঙ্খযে ৱিত্থাৰিতমেৱ.
১২৭. অট্ঠানন্তি হেতুপটিক্খেপো. অনৱকাসোতি পচ্চযপটিক্খেপো. উভযেনাপি কাৰণমেৱ পটিক্খিপতি. কাৰণঞ্হি তদাযত্তৱুত্তিতায অত্তনো ফলস্স ঠানন্তি চ অৱকাসোতি চ ৱুচ্চতি. যন্তি যেন কাৰণেন. দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো সোতাপন্নো অৰিযসাৱকো. কঞ্চি সঙ্খাৰন্তি চতুভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খাৰেসু কঞ্চি একসঙ্খাৰম্পি. নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যাতি নিচ্চোতি গণ্হেয্য. নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি এতং কাৰণং নত্থি ন উপলব্ভতি. যং পুথুজ্জনোতি যেন কাৰণেন পুথুজ্জনো. ঠানমেতং ৱিজ্জতীতি এতং কাৰণং অত্থি. সস্সতদিট্ঠিযা হি সো তেভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খাৰেসু কঞ্চি সঙ্খাৰং নিচ্চতো গণ্হেয্যাতি অত্থো. চতুত্থভূমকসঙ্খাৰা পন তেজুস্সদত্তা দিৱসং সন্তত্তো অযোগুড়ো ৱিয মক্খিকানং দিট্ঠিযা ৱা অঞ্ঞেসং ৱা অকুসলানং আৰম্মণং ন হোন্তি. ইমিনা নযেন কঞ্চি সঙ্খাৰং সুখতোতিআদীসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো.
সুখতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’তি (ম. নি. ৩.২১, ২২) এৱং অত্তদিট্ঠিৱসেন সুখতো গাহং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তচিত্তেন পন অৰিযসাৱকো পৰিড়াহাভিভূতো পৰিড়াহৱূপসমত্থং মত্তহত্থিং পৰিত্তাসিতো ৱিয, চোক্খব্ৰাহ্মণো ৱিয চ গূথং কঞ্চি সঙ্খাৰং সুখতো উপগচ্ছতি. অত্তৱাৰে কসিণাদিপণ্ণত্তিসঙ্গহত্থং সঙ্খাৰন্তি অৱত্ৱা কঞ্চি ধম্মন্তি ৱুত্তং. ইধাপি অৰিযসাৱকস্স চতুভূমকৱসেন ৱেদিতব্বো, পুথুজ্জনস্স তেভূমকৱসেন. সব্বৱাৰেসু অৰিযসাৱকস্সাপি তেভূমকৱসেনেৱ পৰিচ্ছেদো ৱট্টতি. যং যঞ্হি পুথুজ্জনো গণ্হাতি, ততো ততো অৰিযসাৱকো গাহং ৱিনিৱেঠেতি. পুথুজ্জনো হি যং যং নিচ্চং সুখং অত্তাতি গণ্হাতি, তং তং অৰিযসাৱকো অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি গণ্হন্তো তং গাহং ৱিনিৱেঠেতি.
১২৮. মাতৰন্তিআদীসু জনিকাৱ মাতা, জনকো পিতা, মনুস্সভূতোৱ খীণাসৱো অৰহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অৰিযসাৱকো অঞ্ঞং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং. সচেপি হি ভৱন্তৰগতং অৰিযসাৱকং অত্তনো অৰিযভাৱং অজানন্তম্পি কোচি এৱং ৱদেয্য ‘‘ইমং কুন্থকিপিল্লিকং জীৱিতা ৱোৰোপেত্ৱা সকলচক্কৱাড়গব্ভে চক্কৱত্তিৰজ্জং পটিপজ্জাহী’’তি, নেৱ সো তং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য. অথাপি নং এৱং ৱদেয্য ‘‘সচে ইমং ন ঘাতেস্সসি, সীসং তে ছিন্দিস্সামা’’তি. সীসমেৱস্স ছিন্দেয্য, ন চ সো তং ঘাতেয্য. পুথুজ্জনভাৱস্স পন মহাসাৱজ্জভাৱদস্সনত্থং অৰিযসাৱকস্স চ বলদীপনত্থমেতং ৱুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সাৱজ্জো পুথুজ্জনভাৱো, যত্ৰ হি নাম পুথুজ্জনো মাতুঘাতাদীনিপি আনন্তৰিযানি কৰিস্সতি. মহাবলো চ অৰিযসাৱকো, যো এতানি কম্মানি ন কৰোতীতি.
দুট্ঠচিত্তোতি ৱধকচিত্তেন পদুট্ঠচিত্তো. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৱমানকসৰীৰে খুদ্দকমক্খিকায পিৱনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৱাসকং সমানসীমায ঠিতং পঞ্চহি কাৰণেহি সঙ্ঘং ভিন্দেয্য. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘পঞ্চহুপালি আকাৰেহি সঙ্ঘো ভিজ্জতি. কম্মেন উদ্দেসেন ৱোহৰন্তো অনুস্সাৱনেন সলাকগ্গাহেনা’’তি (পৰি. ৪৫৮).
তত্থ কম্মেনাতি অপলোকনাদীসু চতূসু কম্মেসু অঞ্ঞতৰেন কম্মেন. উদ্দেসেনাতি পঞ্চসু পাতিমোক্খুদ্দেসেসু অঞ্ঞতৰেন উদ্দেসেন. ৱোহৰন্তোতি কথযন্তো, তাহি তাহি উপ্পত্তীহি অধম্মং ধম্মোতিআদীনি অট্ঠাৰস ভেদকৰৱত্থূনি দীপেন্তো. অনুস্সাৱনেনাতি ননু তুম্হে জানাথ ময্হং উচ্চাকুলা পব্বজিতভাৱং বহুস্সুতভাৱঞ্চ, মাদিসো নাম উদ্ধম্মং উব্বিনযং সত্থুসাসনং গাহেয্যাতি চিত্তম্পি উপ্পাদেতুং তুম্হাকং যুত্তং, কিং ময্হং অৱীচি নীলুপ্পলৱনং ৱিয সীতলো, কিং অহং অপাযতো ন ভাযামীতিআদিনা নযেন কণ্ণমূলে ৱচীভেদং কত্ৱা অনুস্সাৱনেন. সলাকগ্গাহেনাতি এৱং অনুস্সাৱেত্ৱা তেসং চিত্তং উপত্থম্ভেত্ৱা অনিৱত্তিধম্মে কত্ৱা ‘‘গণ্হথ ইমং সলাক’’ন্তি সলাকগ্গাহেন.
এত্থ চ কম্মমেৱ উদ্দেসো ৱা পমাণং, ৱোহাৰানুস্সাৱনসলাকগ্গাহা পন পুব্বভাগা. অট্ঠাৰসৱত্থুদীপনৱসেন হি ৱোহৰন্তেন তত্থ ৰুচিজননত্থং অনুস্সাৱেত্ৱা সলাকায গাহিতাযপি অভিন্নোৱ হোতি সঙ্ঘো. যদা পন এৱং চত্তাৰো ৱা অতিৰেকা ৱা সলাকং গাহেত্ৱা আৱেণিকং কম্মং ৱা উদ্দেসং ৱা কৰোন্তি, তদা সঙ্ঘো ভিন্নো নাম হোতি. এৱং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. এত্তাৱতা মাতুঘাতাদীনি পঞ্চ আনন্তৰিযকম্মানি দস্সিতানি হোন্তি, যানি পুথুজ্জনো কৰোতি, ন অৰিযসাৱকো, তেসং আৱিভাৱত্থং –
কম্মতো দ্ৱাৰতো চেৱ, কপ্পট্ঠিতিযতো তথা;
পাকসাধাৰণাদীহি, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
তত্থ কম্মতো তাৱ – এত্থ হি মনুস্সভূতস্সেৱ মনুস্সভূতং মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা অপি পৰিৱত্তলিঙ্গং জীৱিতা ৱোৰোপেন্তস্স কম্মং আনন্তৰিযং হোতি, তস্স ৱিপাকং পটিবাহিস্সামীতি সকলচক্কৱাড়ং মহাচেতিযপ্পমাণেহি কঞ্চনথূপেহি পূৰেত্ৱাপি সকলচক্কৱাড়ং পূৰেত্ৱা নিসিন্নভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৱাপি বুদ্ধস্স ভগৱতো সঙ্ঘাটিকণ্ণং অমুঞ্চন্তো ৱিচৰিত্ৱাপি কাযস্স ভেদা নিৰযমেৱ উপপজ্জতি. যো পন সযং মনুস্সভূতো তিৰচ্ছানভূতং মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা, সযং ৱা তিৰচ্ছানভূতো মনুস্সভূতং, তিৰচ্ছানোযেৱ ৱা তিৰচ্ছানভূতং জীৱিতা ৱোৰোপেতি, তস্স কম্মং আনন্তৰিযং ন হোতি, ভাৰিযং পন হোতি, আনন্তৰিযং আহচ্চেৱ তিট্ঠতি. মনুস্সজাতিকানং পন ৱসেন অযং পঞ্হো কথিতো.
তত্থ এড়কচতুক্কং সঙ্গামচতুক্কং চোৰচতুক্কঞ্চ কথেতব্বং. এড়কং মাৰেমীতি অভিসন্ধিনাপি হি এড়কট্ঠানে ঠিতং মনুস্সো মনুস্সভূতং মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা মাৰেন্তো আনন্তৰিযং ফুসতি. এড়কাভিসন্ধিনা পন মাতাপিতাঅভিসন্ধিনা ৱা এড়কং মাৰেন্তো আনন্তৰিযং ন ফুসতি. মাতাপিতাঅভিসন্ধিনা মাতাপিতৰো মাৰেন্তো ফুসতেৱ. এসেৱ নযো ইতৰস্মিম্পি চতুক্কদ্ৱযে. যথা চ মাতাপিতূসু, এৱং অৰহন্তেপি এতানি চতুক্কানি ৱেদিতব্বানি.
মনুস্সঅৰহন্তমেৱ মাৰেত্ৱা আনন্তৰিযং ফুসতি, ন যক্খভূতং. কম্মং পন ভাৰিযং, আনন্তৰিযসদিসমেৱ. মনুস্সঅৰহন্তস্স চ পুথুজ্জনকালেযেৱ সত্থপ্পহাৰে ৱা ৱিসে ৱা দিন্নেপি যদি সো অৰহত্তং পত্ৱা তেনেৱ মৰতি, অৰহন্তঘাতো হোতিযেৱ. যং পন পুথুজ্জনকালে দিন্নং দানং অৰহত্তং পত্ৱা পৰিভুঞ্জতি, পুথুজ্জনস্সেৱ দিন্নং হোতি. সেসঅৰিযপুগ্গলে মাৰেন্তস্স আনন্তৰিযং নত্থি. কম্মং পন ভাৰিযং, আনন্তৰিযসদিসমেৱ.
লোহিতুপ্পাদে তথাগতস্স অভেজ্জকাযতায পৰূপক্কমেন চম্মচ্ছেদং কত্ৱা লোহিতপগ্ঘৰণং নাম নত্থি. সৰীৰস্স পন অন্তোযেৱ একস্মিংযেৱ ঠানে লোহিতং সমোসৰতি. দেৱদত্তেন পৱিদ্ধসিলতো ভিজ্জিত্ৱা গতা সকলিকাপি তথাগতস্স পাদন্তং পহৰি, ফৰসুনা পহটো ৱিয পাদো অন্তোলোহিতোযেৱ অহোসি. তথা কৰোন্তস্স আনন্তৰিযং হোতি. জীৱকো পন তথাগতস্স ৰুচিযা সত্থকেন চম্মং ছিন্দিত্ৱা তম্হা ঠানা দুট্ঠলোহিতং নীহৰিত্ৱা ফাসুমকাসি, তথা কৰোন্তস্স পুঞ্ঞকম্মমেৱ হোতি.
অথ যে চ পৰিনিব্বুতে তথাগতে চেতিযং ভিন্দন্তি, বোধিং ছিন্দন্তি ধাতুম্হি উপক্কমন্তি, তেসং কিং হোতীতি? ভাৰিযং কম্মং হোতি আনন্তৰিযসদিসং. সধাতুকং পন থূপং ৱা পটিমং ৱা বাধমানং বোধিসাখং ছিন্দিতুং ৱট্টতি. সচেপি তত্থ নিলীনা সকুণা চেতিযে ৱচ্চং পাতেন্তি, ছিন্দিতুং ৱট্টতিযেৱ. পৰিভোগচেতিযতো হি সৰীৰচেতিযং মহন্ততৰং. চেতিযৱত্থুং ভিন্দিত্ৱা গচ্ছন্তং বোধিমূলম্পি ছিন্দিত্ৱা হৰিতুং ৱট্টতি. যা পন বোধিসাখা বোধিঘৰং বাধতি, তং গেহৰক্খণত্থং ছিন্দিতুং ন লভতি, বোধিঅত্থঞ্হি গেহং, ন গেহত্থায বোধি. আসনঘৰেপি এসেৱ নযো. যস্মিং পন আসনঘৰে ধাতু নিহিতা হোতি, তস্স ৰক্খণত্থায বোধিসাখং ছিন্দিতুং ৱট্টতি. বোধিজগ্গনত্থং ওজোহৰণসাখং ৱা পূতিট্ঠানং ৱা ছিন্দিতুং ৱট্টতিযেৱ, ভগৱতো সৰীৰপটিজগ্গনে ৱিয পুঞ্ঞম্পি হোতি.
সঙ্ঘভেদে সীমট্ঠকসঙ্ঘে অসন্নিপতিতে ৱিসুং পৰিসং গহেত্ৱা কতৱোহাৰানুস্সাৱন-সলাকগ্গাহস্স কম্মং ৱা কৰোন্তস্স, উদ্দেসং ৱা উদ্দিসন্তস্স ভেদো চ হোতি আনন্তৰিযকম্মঞ্চ. সমগ্গসঞ্ঞায পন ৱট্টতীতি কম্মং কৰোন্তস্স ভেদোৱ হোতি, ন আনন্তৰিযকম্মং, তথা নৱতো ঊনপৰিসাযং. সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন নৱন্নং জনানং যো সঙ্ঘং ভিন্দতি, তস্স আনন্তৰিযকম্মং হোতি. অনুৱত্তকানং অধম্মৱাদীনং মহাসাৱজ্জকম্মং. ধম্মৱাদিনো পন অনৱজ্জা.
তত্থ নৱন্নমেৱ সঙ্ঘভেদে ইদং সুত্তং – ‘‘একতো উপালি চত্তাৰো হোন্তি, একতো চত্তাৰো, নৱমো অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি ‘অযং ধম্মো অযং ৱিনযো ইদং সত্থুসাসনং, ইদং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি, এৱং খো, উপালি, সঙ্ঘৰাজি চেৱ হোতি সঙ্ঘভেদো চ. নৱন্নং ৱা, উপালি, অতিৰেকনৱন্নং ৱা সঙ্ঘৰাজি চেৱ হোতি সঙ্ঘভেদো চা’’তি (চূড়ৱ. ৩৫১). এতেসু পন পঞ্চসু সঙ্ঘভেদো ৱচীকম্মং, সেসানি কাযকম্মানীতি. এৱং কম্মতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
দ্ৱাৰতোতি সব্বানেৱ চেতানি কাযদ্ৱাৰতোপি ৱচীদ্ৱাৰতোপি সমুট্ঠহন্তি. পুৰিমানি পনেত্থ চত্তাৰি আণত্তিকৱিজ্জামযপযোগৱসেন ৱচীদ্ৱাৰতো সমুট্ঠহিত্ৱাপি কাযদ্ৱাৰমেৱ পূৰেন্তি, সঙ্ঘভেদো হত্থমুদ্দায ভেদং কৰোন্তস্স কাযদ্ৱাৰতো সমুট্ঠহিত্ৱাপি ৱচীদ্ৱাৰমেৱ পূৰেতীতি. এৱমেত্থ দ্ৱাৰতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
কপ্পট্ঠিতিযতোতি সঙ্ঘভেদোযেৱ চেত্থ কপ্পট্ঠিতিযো. সণ্ঠহন্তে হি কপ্পে কপ্পৱেমজ্ঝে ৱা সঙ্ঘভেদং কত্ৱা কপ্পৱিনাসেযেৱ মুচ্চতি. সচেপি হি স্ৱেৱ কপ্পো ৱিনস্সিস্সতীতি অজ্জ সঙ্ঘভেদং কৰোতি, স্ৱেৱ মুচ্চতি, একদিৱসমেৱ নিৰযে পচ্চতি. এৱং কৰণং পন নত্থি. সেসানি চত্তাৰি কম্মানি আনন্তৰিযানেৱ হোন্তি, ন কপ্পট্ঠিতিযানীতি এৱমেত্থ কপ্পট্ঠিতিযতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
পাকতোতি যেন চ পঞ্চপে’তানি কম্মানি কতানি হোন্তি, তস্স সঙ্ঘভেদোযেৱ পটিসন্ধিৱসেন ৱিপচ্চতি, সেসানি ‘‘অহোসিকম্মং, নাহোসি কম্মৱিপাকো’’তি এৱমাদীসু সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. সঙ্ঘস্স ভেদাভাৱে লোহিতুপ্পাদো, তদভাৱে অৰহন্তঘাতো, তদভাৱে চ সচে পিতা সীলৱা হোতি, মাতা দুস্সীলা, নো ৱা তথা সীলৱতী, পিতুঘাতো পটিসন্ধিৱসেন ৱিপচ্চতি. সচে মাতাপিতুঘাতো, দ্ৱীসুপি সীলেন ৱা দুস্সীলেন ৱা সমানেসু মাতুঘাতোৱ পটিসন্ধিৱসেন ৱিপচ্চতি. মাতা হি দুক্কৰকাৰিনী বহূপকাৰা চ পুত্তানন্তি এৱমেত্থ পাকতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
সাধাৰণাদীহীতি পুৰিমানি চত্তাৰি সব্বেসম্পি গহট্ঠপব্বজিতানং সাধাৰণানি. সঙ্ঘভেদো পন ‘‘ন খো, উপালি ভিক্খুনী, সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন সিক্খমানা, ন সামণেৰো, ন সামণেৰী, ন উপাসকো, ন উপাসিকা সঙ্ঘং ভিন্দতি, ভিক্খু খো, উপালি, পকতত্তো সমানসংৱাসকো সমানসীমাযং ঠিতো সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তি (চূড়ৱ. ৩৫১) ৱচনতো ৱুত্তপ্পকাৰস্স ভিক্খুনোৱ হোতি, ন অঞ্ঞস্স, তস্মা অসাধাৰণো. আদিসদ্দেন সব্বেপি তে দুক্খৱেদনাসহগতা দোসমোহসম্পযুত্তা চাতি এৱমেত্থ সাধাৰণাদীহিপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
অঞ্ঞং সত্থাৰন্তি ‘‘অযং মে সত্থা সত্থুকিচ্চং কাতুং অসমত্থো’’তি ভৱন্তৰেপি অঞ্ঞং তিত্থকৰং ‘‘অযং মে সত্থা’’তি এৱং গণ্হেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি অত্থো.
১২৯. একিস্সা লোকধাতুযাতি দসসহস্সিলোকধাতুযা. তীণি হি খেত্তানি জাতিখেত্তং আণাখেত্তং ৱিসযখেত্তং. তত্থ জাতিখেত্তং নাম দসসহস্সী লোকধাতু. সা হি তথাগতস্স মাতুকুচ্ছিওক্কমনকালে নিক্খমনকালে সম্বোধিকালে ধম্মচক্কপ্পৱত্তনে আযুসঙ্খাৰোস্সজ্জনে পৰিনিব্বানে চ কম্পতি. কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়ং পন আণাখেত্তং নাম. আটানাটিযমোৰপৰিত্তধজগ্গপৰিত্তৰতনপৰিত্তাদীনঞ্হি এত্থ আণা ৱত্ততি. ৱিসযখেত্তস্স পন পৰিমাণং নত্থি. বুদ্ধানঞ্হি ‘‘যাৱতকং ঞাণং তাৱতকং নেয্যং, যাৱতকং নেয্যং তাৱতকং ঞাণং, ঞাণপৰিযন্তিকং নেয্যং নেয্যপৰিযন্তিকং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫) ৱচনতো অৱিসযো নাম নত্থি.
ইমেসু পন তীসু খেত্তেসু ঠপেত্ৱা ইমং চক্কৱাড়ং অঞ্ঞস্মিং চক্কৱাড়ে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি. তীণি পিটকানি ৱিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকং, তিস্সো সঙ্গীতিযো মহাকস্সপত্থেৰস্স সঙ্গীতি, যসত্থেৰস্স সঙ্গীতি, মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰস্স সঙ্গীতীতি. ইমা তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰুড়্হে তেপিটকে বুদ্ধৱচনে ইমং চক্কৱাড়ং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞত্থ বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি.
অপুব্বং অচৰিমন্তি অপুৰে অপচ্ছা. একতো ন উপ্পজ্জন্তি, পুৰে ৱা পচ্ছা ৱা উপ্পজ্জন্তীতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ হি বোধিপল্লঙ্কে বোধিং অপ্পত্ৱা ন উট্ঠহিস্সামীতি নিসিন্নকালতো পট্ঠায যাৱ মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণং, তাৱ পুব্বেতি ন ৱেদিতব্বং. বোধিসত্তস্স হি পটিসন্ধিগ্গহণেন দসসহস্সচক্কৱাড়কম্পনেনেৱ খেত্তপৰিগ্গহো কতো, অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৱাৰিতাৱ হোতি. পৰিনিব্বানকালতো পট্ঠায যাৱ সাসপমত্তা ধাতু তিট্ঠতি, তাৱ পচ্ছাতি ন ৱেদিতব্বং. ধাতূসু হি ঠিতাসু বুদ্ধা ঠিতাৱ হোন্তি. তস্মা এত্থন্তৰে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৱাৰিতাৱ হোতি. ধাতুপৰিনিব্বানে পন জাতে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন নিৱাৰিতা.
তীণি হি অন্তৰধানানি নাম পৰিযত্তিঅন্তৰধানং, পটিৱেধঅন্তৰধানং, পটিপত্তিঅন্তৰধানন্তি. তত্থ পৰিযত্তীতি তীণি পিটকানি. পটিৱেধোতি সচ্চপটিৱেধো. পটিপত্তীতি পটিপদা. তত্থ পটিৱেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি. একস্মিঞ্হি কালে পটিৱেধধৰা ভিক্খূ বহূ হোন্তি, এসো ভিক্খু পুথুজ্জনোতি অঙ্গুলিং পসাৰেত্ৱা দস্সেতব্বো হোতি. ইমস্মিংযেৱ দীপে একৱাৰে পুথুজ্জনভিক্খু নাম নাহোসি. পটিপত্তিপূৰিকাপি কদাচি বহূ হোন্তি কদাচি অপ্পা. ইতি পটিৱেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি, সাসনট্ঠিতিযা পন পৰিযত্তি পমাণং.
পণ্ডিতো হি তেপিটকং সুত্ৱা দ্ৱেপি পূৰেতি. যথা অম্হাকং বোধিসত্তো আড়াৰস্স সন্তিকে পঞ্চাভিঞ্ঞা সত্ত চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা পৰিকম্মং পুচ্ছি, সো ন জানামীতি আহ. ততো উদকস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা অধিগতং ৱিসেসং সংসন্দেত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স পৰিকম্মং পুচ্ছি, সো আচিক্খি, তস্স ৱচনসমনন্তৰমেৱ মহাসত্তো তং সম্পাদেসি, এৱমেৱ পঞ্ঞৱা ভিক্খু পৰিযত্তিং সুত্ৱা দ্ৱেপি পূৰেতি. তস্মা পৰিযত্তিযা ঠিতায সাসনং ঠিতং হোতি.
যদা পন সা অন্তৰধাযতি, তদা পঠমং অভিধম্মপিটকং নস্সতি. তত্থ পট্ঠানং সব্বপঠমং অন্তৰধাযতি, অনুক্কমেন পচ্ছা ধম্মসঙ্গহো, তস্মিং অন্তৰহিতে ইতৰেসু দ্ৱীসু পিটকেসু ঠিতেসু সাসনং ঠিতমেৱ হোতি. তত্থ সুত্তন্তপিটকে অন্তৰধাযমানে পঠমং অঙ্গুত্তৰনিকাযো একাদসকতো পট্ঠায যাৱ এককা অন্তৰধাযতি, তদনন্তৰং সংযুত্তনিকাযো চক্কপেয্যালতো পট্ঠায যাৱ ওঘতৰণা অন্তৰধাযতি, তদনন্তৰং মজ্ঝিমনিকাযো ইন্দ্ৰিযভাৱনতো পট্ঠায যাৱ মূলপৰিযাযা অন্তৰধাযতি, তদনন্তৰং দীঘনিকাযো দসুত্তৰতো পট্ঠায যাৱ ব্ৰহ্মজালা অন্তৰধাযতি. একিস্সাপি দ্ৱিন্নম্পি গাথানং পুচ্ছা অদ্ধানং গচ্ছতি, সাসনং ধাৰেতুং ন সক্কোতি সভিযপুচ্ছা (সু. নি. সভিযসুত্তং) ৱিয আড়ৱকপুচ্ছা (সু. নি. আড়ৱকসুত্তং; সং. নি. ১.২৪৬) ৱিয চ. এতা কিৰ কস্সপবুদ্ধকালিকা অন্তৰা সাসনং ধাৰেতুং নাসক্খিংসু.
দ্ৱীসু পন পিটকেসু অন্তৰহিতেসুপি ৱিনযপিটকে ঠিতে সাসনং তিট্ঠতি, পৰিৱাৰখন্ধকেসু অন্তৰহিতেসু উভতোৱিভঙ্গে ঠিতে ঠিতমেৱ হোতি. উভতোৱিভঙ্গে অন্তৰহিতে মাতিকায ঠিতাযপি ঠিতমেৱ হোতি. মাতিকায অন্তৰহিতায পাতিমোক্খপব্বজ্জউপসম্পদাসু ঠিতাসু সাসনং তিট্ঠতি. লিঙ্গমদ্ধানং গচ্ছতি, সেতৱত্থসমণৱংসো পন কস্সপবুদ্ধকালতো পট্ঠায সাসনং ধাৰেতুং নাসক্খি. পচ্ছিমকস্স পন সচ্চপটিৱেধতো পচ্ছিমকস্স সীলভেদতো চ পট্ঠায সাসনং ওসক্কিতং নাম হোতি. ততো পট্ঠায অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন ৱাৰিতাতি.
তীণি পৰিনিব্বানানি নাম কিলেসপৰিনিব্বানং খন্ধপৰিনিব্বানং ধাতুপৰিনিব্বানন্তি. তত্থ কিলেসপৰিনিব্বানং বোধিপল্লঙ্কে অহোসি, খন্ধপৰিনিব্বানং কুসিনাৰাযং, ধাতুপৰিনিব্বানং অনাগতে ভৱিস্সতি. সাসনস্স কিৰ ওসক্কনকালে ইমস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে ধাতুযো সন্নিপতিত্ৱা মহাচেতিযং গমিস্সন্তি, মহাচেতিযতো নাগদীপে ৰাজাযতনচেতিযং, ততো মহাবোধিপল্লঙ্কং গমিস্সন্তি, নাগভৱনতোপি দেৱলোকতোপি ব্ৰহ্মলোকতোপি ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কমেৱ গমিস্সন্তি. সাসপমত্তাপি ধাতু অন্তৰা ন নস্সিস্সতি. সব্বা ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কে ৰাসিভূতা সুৱণ্ণক্খন্ধো ৱিয একগ্ঘনা হুত্ৱা ছব্বণ্ণৰস্মিযো ৱিস্সজ্জেস্সন্তি, তা দসসহস্সিলোকধাতুং ফৰিস্সন্তি.
ততো দসসহস্সচক্কৱাড়ে দেৱতা যো সন্নিপতিত্ৱা ‘‘অজ্জ সত্থা পৰিনিব্বাযতি, অজ্জ সাসনং ওসক্কতি, পচ্ছিমদস্সনং দানি ইদং অম্হাক’’ন্তি দসবলস্স পৰিনিব্বুতদিৱসতো মহন্ততৰং কাৰুঞ্ঞং কৰিস্সন্তি. ঠপেত্ৱা অনাগামিখীণাসৱে অৱসেসা সকভাৱেন সণ্ঠাতুং ন সক্খিস্সন্তি. ধাতূসু তেজোধাতু উট্ঠহিত্ৱা যাৱ ব্ৰহ্মলোকা উগ্গচ্ছিস্সতি, সাসপমত্তাযপি ধাতুযা সতি একজালাৱ ভৱিস্সতি, ধাতূসু পৰিযাদানং গতাসু পচ্ছিজ্জিস্সতি. এৱং মহন্তং আনুভাৱং দস্সেত্ৱা ধাতূসু অন্তৰহিতাসু সাসনং অন্তৰহিতং নাম হোতি. যাৱ এৱং ন অনন্তৰধাযতি, তাৱ অচৰিমং নাম হোতি. এৱং অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জেয্যুন্তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.
কস্মা পন অপুব্বং অচৰিমং ন উপ্পজ্জন্তীতি. অনচ্ছৰিযত্তা. বুদ্ধা হি অচ্ছৰিযমনুস্সা. যথাহ – ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অচ্ছৰিযমনুস্সো, কতমো একপুগ্গলো, তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭১-১৭৪).
যদি চ দ্ৱে ৱা চত্তাৰো ৱা অট্ঠ ৱা সোড়স ৱা একতো উপ্পজ্জেয্যুং, ন অচ্ছৰিযা ভৱেয্যুং. একস্মিঞ্হি ৱিহাৰে দ্ৱিন্নং চেতিযানম্পি লাভসক্কাৰো উড়াৰো ন হোতি ভিক্খূপি বহুতায ন অচ্ছৰিযা জাতা, এৱং বুদ্ধাপি ভৱেয্যুং. তস্মা ন উপ্পজ্জন্তি.
দেসনায চ ৱিসেসাভাৱতো. যঞ্হি সতিপট্ঠানাদিভেদং ধম্মং একো দেসেতি, অঞ্ঞেন উপ্পজ্জিত্ৱাপি সোৱ দেসেতব্বো সিযা. ততো ন অচ্ছৰিযো সিযা, একস্মিং পন ধম্মং দেসেন্তে দেসনাপি অচ্ছৰিযা হোতি.
ৱিৱাদাভাৱতো চ. বহূসু চ বুদ্ধেসু উপ্পজ্জন্তেসু বহূনং আচৰিযানং অন্তেৱাসিকা ৱিয ‘‘অম্হাকং বুদ্ধো পাসাদিকো, অম্হাকং বুদ্ধো মধুৰস্সৰো লাভী পুঞ্ঞৱা’’তি ৱিৱদেয্যুং, তস্মাপি এৱং ন উপ্পজ্জন্তি. অপিচেতং কাৰণং মিলিন্দৰঞ্ঞা পুট্ঠেন নাগসেনত্থেৰেন ৱিত্থাৰিতমেৱ. ৱুত্তঞ্হি (মি. প. ৫.১.১) –
‘‘তত্থ, ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জেয্যুং, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি. দেসেন্তা চ, ভন্তে নাগসেন, সব্বেপি তথাগতা সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে দেসেন্তি, কথযমানা চ চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি কথেন্তি, সিক্খাপেন্তা চ তীসু সিক্খাসু সিক্খাপেন্তি, অনুসাসমানা চ অপ্পমাদপটিপত্তিযং অনুসাসন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, সব্বেসম্পি তথাগতানং একা দেসনা একা কথা একা সিক্খা একা অনুসিট্ঠি, কেন কাৰণেন দ্ৱে তথাগতা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি? একেনপি তাৱ বুদ্ধুপ্পাদেন অযং লোকো ওভাসজাতো. যদি দুতিযো বুদ্ধো ভৱেয্য, দ্ৱিন্নং পভায অযং লোকো ভিয্যোসোমত্তায ওভাসজাতো ভৱেয্য. ওৱদমানা চ দ্ৱে তথাগতা সুখং ওৱদেয্যুং, অনুসাসমানা চ সুখং অনুসাসেয্যুং, তত্থ মে কাৰণং ব্ৰূহি, যথাহং নিস্সংসযো ভৱেয্যন্তি.
অযং মহাৰাজ দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী, একস্সেৱ তথাগতস্স গুণং ধাৰেতি, যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধাৰেয্য, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
যথা, মহাৰাজ, নাৱা একপুৰিসসন্ধাৰণী ভৱেয্য. একস্মিং পুৰিসে অভিৰূড়্হে সা নাৱা সমুপাদিকা ভৱেয্য. অথ দুতিযো পুৰিসো আগচ্ছেয্য তাদিসো আযুনা ৱণ্ণেন ৱযেন পমাণেন কিসথূলেন সব্বঙ্গপচ্চঙ্গেন, সো তং নাৱং অভিৰূহেয্য. অপিনু সা মহাৰাজ, নাৱা দ্ৱিন্নম্পি ধাৰেয্যাতি? ন হি, ভন্তে, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য, ওসীদেয্য উদকেতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী, একস্সেৱ তথাগতস্স গুণং ধাৰেতি, যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধাৰেয্য, চলেয্য…পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
যথা ৱা পন মহাৰাজ পুৰিসো যাৱদত্থং ভোজনং ভুঞ্জেয্য ছাদেন্তং যাৱকণ্ঠমভিপূৰযিত্ৱা, সো ধাতো পীণিতো পৰিপুণ্ণো নিৰন্তৰো তন্দিকতো অনোনমিতদণ্ডজাতো পুনদেৱ তত্তকং ভোজনং ভুঞ্জেয্য, অপিনু খো, মহাৰাজ, পুৰিসো সুখিতো ভৱেয্যাতি? ন হি, ভন্তে, সকিং ভুত্তোৱ মৰেয্যাতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী …পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্যাতি.
কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, অতিধম্মভাৰেন পথৱী চলতীতি? ইধ, মহাৰাজ, দ্ৱে সকটা ৰতনপৰিপূৰিতা ভৱেয্যুং যাৱ মুখসমা. একস্মা সকটতো ৰতনং গহেত্ৱা একস্মিং সকটে আকিৰেয্যুং, অপিনু খো তং, মহাৰাজ, সকটং দ্ৱিন্নম্পি সকটানং ৰতনং ধাৰেয্যাতি? ন হি, ভন্তে, নাভিপি তস্স ফলেয্য, অৰাপি তস্স ভিজ্জেয্যুং, নেমিপি তস্স ওপতেয্য, অক্খোপি তস্স ভিজ্জেয্যাতি. কিং নু খো, মহাৰাজ, অতিৰতনভাৰেন সকটং ভিজ্জতীতি? আম, ভন্তেতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অতিধম্মভাৰেন পথৱী চলতীতি.
অপিচ মহাৰাজ ইমং কাৰণং বুদ্ধবলপৰিদীপনায ওসাৰিতং, অঞ্ঞম্পি তত্থ অভিৰূপং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহাৰাজ, দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘‘তুম্হাকং বুদ্ধো অম্হাকং বুদ্ধো’’তি উভতোপক্খজাতা ভৱেয্যুং. যথা, মহাৰাজ, দ্ৱিন্নং বলৱামচ্চানং পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য ‘তুম্হাকং অমচ্চো অম্হাকং অমচ্চো’তি উভতোপক্খজাতা হোন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যদি, দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য ‘তুম্হাকং বুদ্ধো অম্হাকং বুদ্ধো’তি উভতোপক্খজাতা ভৱেয্যুং. ইদং তাৱ, মহাৰাজ, একং কাৰণং, যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.
অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহাৰাজ, দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, অগ্গো বুদ্ধোতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা ভৱেয্য. জেট্ঠো বুদ্ধোতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা ভৱেয্য. সেট্ঠো বুদ্ধোতি, ৱিসিট্ঠো বুদ্ধোতি, উত্তমো বুদ্ধোতি, পৱৰো বুদ্ধোতি, অসমো বুদ্ধোতি, অসমসমো বুদ্ধোতি, অপ্পটিসমো বুদ্ধোতি, অপ্পটিভাগো বুদ্ধোতি, অপ্পটিপুগ্গলো বুদ্ধোতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা ভৱেয্য. ইদম্পি খো ত্ৱং, মহাৰাজ, কাৰণং অত্থতো সম্পটিচ্ছ, যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.
অপিচ খো মহাৰাজ বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সভাৱপকতি এসা, যং একোযেৱ বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জতি. কস্মা কাৰণা? মহন্ততায সব্বঞ্ঞুবুদ্ধগুণানং. অঞ্ঞম্পি মহাৰাজ যং লোকে মহন্তং, তং একংযেৱ হোতি. পথৱী, মহাৰাজ, মহন্তী, সা একাযেৱ. সাগৰো মহন্তো, সো একোযেৱ. সিনেৰু গিৰিৰাজা মহন্তো, সো একোযেৱ. আকাসো মহন্তো, সো একোযেৱ. সক্কো মহন্তো, সো একোযেৱ. মাৰো মহন্তো, সো একোযেৱ. ব্ৰহ্মা মহন্তো, সো একোযেৱ. তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো মহন্তো, সো একোযেৱ লোকস্মিং. যত্থ তে উপ্পজ্জন্তি, তত্থ অঞ্ঞস্স ওকাসো ন হোতি. তস্মা, মহাৰাজ, তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো একোযেৱ লোকস্মিং উপ্পজ্জতীতি. সুকথিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো ওপম্মেহি কাৰণেহী’’তি.
একিস্সা লোকধাতুযাতি একস্মিং চক্কৱাড়ে. হেট্ঠা ইমিনাৱ পদেন দসচক্কৱাড়সহস্সানি গহিতানি তানিপি, একচক্কৱাড়েনেৱ পৰিচ্ছিন্দিতুং ৱট্টন্তি. বুদ্ধা হি উপ্পজ্জমানা ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে উপ্পজ্জন্তি, উপ্পজ্জনট্ঠানে পন ৱাৰিতে ইতো অঞ্ঞেসু চক্কৱাড়েসু নুপ্পজ্জন্তীতি ৱাৰিতমেৱ হোতি.
অপুব্বং অচৰিমন্তি এত্থ চক্কৰতনপাতুভাৱতো পুব্বে পুব্বং, তস্সেৱ অন্তৰধানতো পচ্ছা চৰিমং. তত্থ দ্ৱিধা চক্কৰতনস্স অন্তৰধানং হোতি, চক্কৱত্তিনো কালংকিৰিযতো ৱা পব্বজ্জায ৱা. অন্তৰধাযমানঞ্চ পন তং কালংকিৰিযতো ৱা পব্বজ্জতো ৱা সত্তমে দিৱসে অন্তৰধাযতি, ততো পৰং চক্কৱত্তিনো পাতুভাৱো অৱাৰিতো.
কস্মা পন একচক্কৱাড়ে দ্ৱে চক্কৱত্তিনো নুপ্পজ্জন্তীতি. ৱিৱাদুপচ্ছেদতো অচ্ছৰিযভাৱতো চক্কৰতনস্স মহানুভাৱতো চ. দ্ৱীসু হি উপ্পজ্জন্তেসু ‘‘অম্হাকং ৰাজা মহন্তো অম্হাকং ৰাজা মহন্তো’’তি ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য. একস্মিং দীপে চক্কৱত্তীতি চ একস্মিং দীপে চক্কৱত্তীতি চ অনচ্ছৰিযা ভৱেয্যুং. যো চাযং চক্কৰতনস্স দ্ৱিসহস্সদীপপৰিৱাৰেসু চতূসু মহাদীপেসু ইস্সৰিযানুপ্পদানসমত্থো মহানুভাৱো, সো পৰিহাযেথ. ইতি ৱিৱাদুপচ্ছেদতো অচ্ছৰিযভাৱতো চক্কৰতনস্স মহানুভাৱতো চ ন একচক্কৱাড়ে দ্ৱে উপ্পজ্জন্তি.
১৩০. যং ইত্থী অস্স অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধোতি এত্থ তিট্ঠতু তাৱ সব্বঞ্ঞুগুণে নিব্বত্তেত্ৱা লোকুত্তাৰণসমত্থো বুদ্ধভাৱো, পণিধানমত্তম্পি ইত্থিযা ন সম্পজ্জতি.
মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;
অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতীতি. (বু. ৱং. ২.৫৯) –
ইমানি হি পণিধানসম্পত্তিকাৰণানি. ইতি পণিধানম্পি সম্পাদেতুং অসমত্থায ইত্থিযা কুতো বুদ্ধভাৱোতি ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং ইত্থী অস্স অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি ৱুত্তং. সব্বাকাৰপৰিপূৰো চ পুঞ্ঞুস্সযো সব্বাকাৰপৰিপূৰমেৱ অত্তভাৱং নিব্বত্তেতীতি পুৰিসোৱ অৰহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো.
যং ইত্থী ৰাজা অস্স চক্কৱত্তীতিআদীসুপি যস্মা ইত্থিযা কোসোহিতৱত্থগুয্হতাদীনং অভাৱেন লক্খণানি ন পৰিপূৰেন্তি, ইত্থিৰতনাভাৱেন সত্তৰতনসমঙ্গিতা ন সম্পজ্জতি, সব্বমনুস্সেহি চ অধিকো অত্তভাৱো ন হোতি, তস্মা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং ইত্থী ৰাজা অস্স চক্কৱত্তী’’তি ৱুত্তং. যস্মা চ সক্কত্তাদীনি তীণি ঠানানি উত্তমানি, ইত্থিলিঙ্গঞ্চ হীনং, তস্মা তস্সা সক্কত্তাদীনিপি পটিসিদ্ধানি.
ননু চ যথা ইত্থিলিঙ্গং, এৱং পুৰিসলিঙ্গম্পি ব্ৰহ্মলোকে নত্থি? তস্মা ‘‘যং পুৰিসো ব্ৰহ্মত্তং কৰেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’’তিপি ন ৱত্তব্বং সিযাতি. নো ন ৱত্তব্বং. কস্মা? ইধ পুৰিসস্স তত্থ নিব্বত্তনতো. ব্ৰহ্মত্তন্তি হি মহাব্ৰহ্মত্তং অধিপ্পেতং. ইত্থী চ ইধ ঝানং ভাৱেত্ৱা কালং কত্ৱা ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জানং সহব্যতং উপপজ্জতি, ন মহাব্ৰহ্মানং, পুৰিসো পন তত্থ ন উপ্পজ্জতীতি ন ৱত্তব্বো. সমানেপি চেত্থ উভযলিঙ্গাভাৱে পুৰিসসণ্ঠানাৱ ব্ৰহ্মানো, ন ইত্থিসণ্ঠানা, তস্মা সুৱুত্তমেৱেতং.
১৩১. কাযদুচ্চৰিতস্সাতিআদীসু যথা নিম্ববীজকোসাতকীবীজাদীনি মধুৰফলং ন নিব্বত্তেন্তি, অসাতং অমধুৰমেৱ নিব্বত্তেন্তি, এৱং কাযদুচ্চৰিতাদীনি মধুৰৱিপাকং ন নিব্বত্তেন্তি, অমধুৰমেৱ ৱিপাকং নিব্বত্তেন্তি. যথা চ উচ্ছুবীজসালিবীজাদীনি মধুৰং সাদুৰসমেৱ ফলং নিব্বত্তেন্তি, ন অসাতং কটুকং, এৱং কাযসুচৰিতাদীনি মধুৰমেৱ ৱিপাকং নিব্বত্তেন্তি, ন অমধুৰং. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘যাদিসং ৱপতে বীজং, তাদিসং হৰতে ফলং;
কল্যাণকাৰী কল্যাণং, পাপকাৰী চ পাপক’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৫৬);
তস্মা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং কাযদুচ্চৰিতস্সা’’তিআদি ৱুত্তং.
কাযদুচ্চৰিতসমঙ্গীতিআদীসু সমঙ্গীতি পঞ্চৱিধা সমঙ্গিতা আযূহনসমঙ্গিতা চেতনাসমঙ্গিতা কম্মসমঙ্গিতা ৱিপাকসমঙ্গিতা, উপট্ঠানসমঙ্গিতাতি. তত্থ কুসলাকুসলকম্মাযূহনক্খণে আযূহনসমঙ্গিতাতি ৱুচ্চতি. তথা চেতনাসমঙ্গিতা. যাৱ পন অৰহত্তং ন পাপুণন্তি, তাৱ সব্বেপি সত্তা পুব্বে উপচিতং ৱিপাকাৰহং কম্মং সন্ধায ‘‘কম্মসমঙ্গিনো’’তি ৱুচ্চন্তি, এসা কম্মসমঙ্গিতা. ৱিপাকসমঙ্গিতা ৱিপাকক্খণেযেৱ ৱেদিতব্বা. যাৱ পন সত্তা অৰহত্তং ন পাপুণন্তি, তাৱ নেসং ততো ততো চৱিত্ৱা নিৰযে তাৱ উপ্পজ্জমানানং অগ্গিজাললোহকুম্ভিআদীহি উপট্ঠানাকাৰেহি নিৰযো, গব্ভসেয্যকত্তং আপজ্জমানানং মাতুকুচ্ছি, দেৱেসু উপ্পজ্জমানানং কপ্পৰুক্খৱিমানাদীহি উপট্ঠানাকাৰেহি দেৱলোকোতি এৱং উপ্পত্তিনিমিত্তং উপট্ঠাতি, ইতি নেসং ইমিনা উপ্পত্তিনিমিত্তউপট্ঠানেন অপৰিমুত্ততা উপট্ঠানসমঙ্গিতা নাম. সা চলতি সেসা নিচ্চলা. নিৰযে হি উপট্ঠিতেপি দেৱলোকো উপট্ঠাতি, দেৱলোকে উপট্ঠিতেপি নিৰযো উপট্ঠাতি, মনুস্সলোকে উপট্ঠিতেপি তিৰচ্ছানযোনি উপট্ঠাতি, তিৰচ্ছানযোনিযা চ উপট্ঠিতাযপি মনুস্সলোকো উপট্ঠাতিযেৱ.
তত্ৰিদং ৱত্থু – সোণগিৰিপাদে কিৰ অচেলৱিহাৰে সোণত্থেৰো নাম একো ধম্মকথিকো, তস্স পিতা সুনখজীৱিকো অহোসি. থেৰো তং পটিবাহন্তোপি সংৱৰে ঠপেতুং অসক্কোন্তো ‘‘মা নস্সি জৰকো’’তি মহল্লককালে অকামকং পব্বাজেসি. তস্স গিলানসেয্যায নিপন্নস্স নিৰযো উপট্ঠাতি, সোণগিৰিপাদতো মহন্তা মহন্তা সুনখা আগন্ত্ৱা খাদিতুকামা ৱিয সম্পৰিৱাৰেসুং. সো মহাভযভীতো – ‘‘ৱাৰেহি, তাত সোণ, ৱাৰেহি, তাত সোণা’’তি আহ. কিং মহাথেৰাতি. ন পস্সসি তাতাতি তং পৱত্তিং আচিক্খি. সোণত্থেৰো – ‘‘কথঞ্হি নাম মাদিসস্স পিতা নিৰযে নিব্বত্তিস্সতি, পতিট্ঠা’স্স ভৱিস্সামী’’তি সামণেৰেহি নানাপুপ্ফানি আহৰাপেত্ৱা চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণেসু তলসন্থৰণপূজং আসনপূজঞ্চ কাৰেত্ৱা পিতৰং মঞ্চেন চেতিযঙ্গণং আহৰিত্ৱা মঞ্চে নিসীদাপেত্ৱা – ‘‘অযং মহাথেৰ-পূজা তুম্হাকং অত্থায কতা ‘অযং মে ভগৱা দুগ্গতপণ্ণাকাৰো’তি ৱত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা চিত্তং পসাদেহী’’তি আহ. সো মহাথেৰো পূজং দিস্ৱা তথা কৰোন্তো চিত্তং পসাদেসি, তাৱদেৱস্স দেৱলোকো উপট্ঠাসি, নন্দনৱন-চিত্তলতাৱন-মিস্সকৱন-ফাৰুসকৱনৱিমানানি চেৱ নাটকানি চ পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতানি ৱিয অহেসুং. সো ‘‘অপেথ অপেথ সোণা’’তি আহ. কিমিদং থেৰাতি? এতা তে, তাত, মাতৰো আগচ্ছন্তীতি. থেৰো ‘‘সগ্গো উপট্ঠিতো মহাথেৰস্সা’’তি চিন্তেসি. এৱং উপট্ঠানসমঙ্গিতা চলতীতি ৱেদিতব্বা. এতাসু সমঙ্গিতাসু ইধ আযূহনচেতনাকম্মসমঙ্গিতাৱসেন কাযদুচ্চৰিতসমঙ্গীতিআদি ৱুত্তং.
১৩২. এৱং ৱুত্তে আযস্মা আনন্দোতি ‘‘এৱং ভগৱতা ইমস্মিং সুত্তে ৱুত্তে থেৰো আদিতো পট্ঠায সব্বসুত্তং সমন্নাহৰিত্ৱা এৱং সস্সিৰিকং কত্ৱা দেসিতসুত্তস্স নাম ভগৱতা নামং ন গহিতং. হন্দস্স নামং গণ্হাপেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ.
তস্মা তিহ ত্ৱন্তিআদীসু অযং অত্থযোজনা –
আনন্দ, যস্মা ইমস্মিং ধম্মপৰিযাযে ‘‘অট্ঠাৰস খো ইমা, আনন্দ, ধাতুযো, ছ ইমা, আনন্দ, ধাতুযো’’তি এৱং বহুধাতুযো ৱিভত্তা, তস্মা তিহ ত্ৱং ইমং ধম্মপৰিযাযং বহুধাতুকোতিপি নং ধাৰেহি. যস্মা পনেত্থ ধাতুআযতনপটিচ্চসমুপ্পাদট্ঠানাট্ঠানৱসেন চত্তাৰো পৰিৱট্টা কথিতা, তস্মা চতুপৰিৱট্টোতিপি নং ধাৰেহি. যস্মা চ আদাসং ওলোকেন্তস্স মুখনিমিত্তং ৱিয ইমং ধম্মপৰিযাযং ওলোকেন্তস্স এতে ধাতুআদযো অত্থা পাকটা হোন্তি, তস্মা ধম্মাদাসোতিপি নং ধাৰেহি. যস্মা চ যথা নাম পৰসেনমদ্দনা যোধা সঙ্গামতূৰিযং পগ্গহেত্ৱা পৰসেনং পৱিসিত্ৱা সপত্তে মদ্দিত্ৱা অত্তনো জযং গণ্হন্তি, এৱমেৱ কিলেসসেনমদ্দনা যোগিনো ইধ ৱুত্তৱসেন ৱিপস্সনং পগ্গহেত্ৱা কিলেসে মদ্দিত্ৱা অত্তনো অৰহত্তজযং গণ্হন্তি, তস্মা অমতদুন্দুভীতিপি নং ধাৰেহি. যস্মা চ যথা সঙ্গামযোধা পঞ্চাৱুধং গহেত্ৱা পৰসেনং ৱিদ্ধংসেত্ৱা জযং গণ্হন্তি, এৱং যোগিনোপি ইধ ৱুত্তং ৱিপস্সনাৱুধং গহেত্ৱা কিলেসসেনং ৱিদ্ধংসেত্ৱা অৰহত্তজযং গণ্হন্তি. তস্মা অনুত্তৰো সঙ্গামৱিজযোতিপি নং ধাৰেহীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
বহুধাতুকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.