১. ব্ৰহ্মাযুসুত্তৱণ্ণনা
৩৮৩. এৱং মে সুতন্তি ব্ৰহ্মাযুসুত্তং. তত্থ মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিন্তি মহতাতি গুণমহত্তেনপি মহতা, সঙ্খ্যামহত্তেনপি. সো হি ভিক্খুসঙ্ঘে গুণেহিপি মহা অহোসি অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমন্নাগতত্তা, সঙ্খ্যাযপি মহা পঞ্চসতসঙ্খ্যত্তা. ভিক্খূনং সঙ্ঘেন ভিক্খুসঙ্ঘেন, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাতসঙ্খাতেন সমণগণেনাতি অত্থো. সদ্ধিন্তি একতো. পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহীতি পঞ্চ মত্তা এতেসন্তি পঞ্চমত্তানি. মত্তাতি পমাণং ৱুচ্চতি, তস্মা যথা ভোজনে মত্তঞ্ঞূতি ৱুত্তে ভোজনে মত্তং জানাতি পমাণং জানাতীতি অত্থো হোতি, এৱমিধাপি তেসং ভিক্খুসতানং পঞ্চমত্তা পঞ্চপমাণন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. ভিক্খূনং সতানি ভিক্খুসতানি. তেহি পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি.
ৱীসৱস্সসতিকোতি ৱীসাধিকৱস্সসতিকো. তিণ্ণং ৱেদানন্তি ইৰুৱেদযজুৱেদসামৱেদানং. ওট্ঠপহতকৰণৱসেন পাৰং গতোতি পাৰগূ. সহ নিঘণ্ডুনা চ কেটুভেন চ সনিঘণ্ডুকেটুভানং, নিঘণ্ডূতি নামনিঘণ্টুৰুক্খাদীনং ৱেৱচনপ্পকাসকং সত্থং. কেটুভন্তি কিৰিযাকপ্পৱিকপ্পো কৱীনং উপকাৰায সত্থং. সহ অক্খৰপ্পভেদেন সক্খৰপ্পভেদানং. অক্খৰপ্পভেদোতি সিক্খা চ নিৰুত্তি চ. ইতিহাসপঞ্চমানন্তি আথব্বণৱেদং চতুত্থং কত্ৱা ‘‘ইতিহ আস ইতিহ আসা’’তি ঈদিসৱচনপ্পটিসংযুত্তো পুৰাণকথাসঙ্খাতো ইতিহাসো পঞ্চমো এতেসন্তি ইতিহাসপঞ্চমা, তেসং ইতিহাসপঞ্চমানং. পদঞ্চ তদৱসেসঞ্চ ব্যাকৰণং অধীযতি পৱেদেতি চাতি পদকো ৱেয্যাকৰণো. লোকাযতং ৱুচ্চতি ৱিতণ্ডৱাদসত্থং. মহাপুৰিসলক্খণন্তি মহাপুৰিসানং বুদ্ধাদীনং লক্খণদীপকং দ্ৱাদসসহস্সগন্থপ্পমাণং সত্থং, যত্থ সোড়সসহস্সগাথাপৰিমাণায বুদ্ধমন্তা নাম অহেসুং, যেসং ৱসেন ‘‘ইমিনা লক্খণেন সমন্নাগতা বুদ্ধা নাম হোন্তি, ইমিনা পচ্চেকবুদ্ধা নাম হোন্তি, ইমিনা দ্ৱে অগ্গসাৱকা, অসীতিমহাসাৱকা, বুদ্ধমাতা, বুদ্ধপিতা, অগ্গুপট্ঠাকো, অগ্গুপট্ঠাযিকা, ৰাজা চক্কৱত্তী’’তি অযং ৱিসেসো ঞাযতি. অনৱযোতি ইমেসু লোকাযতমহাপুৰিসলক্খণেসু অনূনো পৰিপূৰকাৰী, অৱযো ন হোতীতি ৱুত্তং হোতি. অৱযো নাম যো তানি অত্থতো চ গন্থতো চ সন্ধাৰেতুং ন সক্কোতি. অস্সোসি খোতিআদীসু যং ৱত্তব্বং সিযা, তং সালেয্যকসুত্তে (ম. নি. ১.৪৩৯ আদযো) ৱুত্তমেৱ.
৩৮৪. অযং তাতাতি অযং মহল্লকতায গন্তুং অসক্কোন্তো মাণৱং আমন্তেত্ৱা এৱমাহ. অপিচ এস ব্ৰাহ্মণো চিন্তেসি ‘‘ইমস্মিং লোকে ‘অহং বুদ্ধো অহং বুদ্ধো’তি উগ্গতস্স নামং গহেত্ৱা বহূ জনা ৱিচৰন্তি, তস্মা ন মে অনুস্সৱমত্তেনেৱ উপসঙ্কমিতুং যুত্তং. একচ্চঞ্হি উপসঙ্কমন্তস্স অপক্কমনম্পি গৰু হোতি, অনত্থোপি উপ্পজ্জতি. যংনূনাহং মম অন্তেৱাসিকং পেসেত্ৱা ‘বুদ্ধো ৱা নো ৱা’তি জানিত্ৱা উপসঙ্কমেয্য’’ন্তি তস্মা মাণৱং আমন্তেত্ৱা ‘‘অযং তাতা’’তিআদিমাহ. তং ভৱন্তন্তি তস্স ভৱতো. তথা সন্তংযেৱাতি তথা সতোযেৱ. ইদঞ্হি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৱচনং. যথা কথং পনাহং, ভোতি এত্থ কথং পনাহং, ভো, তং ভৱন্তং গোতমং জানিস্সামি, যথা সক্কা সো ঞাতুং, তথা মে আচিক্খাতি অত্থো. যথাতি ৱা নিপাতমত্তমেৱেতং. কথন্তি অযং আকাৰপুচ্ছা, কেনাকাৰেনাহং ভৱন্তং গোতমং জানিস্সামীতি অত্থো.
এৱং ৱুত্তে কিৰ নং উপজ্ঝাযো – ‘‘কিং ত্ৱং, তাত, পথৱিযং ঠিতো পথৱিং ন পস্সামীতি ৱিয চন্দিমসূৰিযানং ওভাসে ঠিতো চন্দিমসূৰিযে ন পস্সামীতি ৱিয ৱদসী’’তিআদীনি ৱত্ৱা জাননাকাৰং দস্সেন্তো আগতানি খো তাতাতিআদিমাহ. তত্থ মন্তেসূতি ৱেদেসু. তথাগতো কিৰ উপ্পজ্জিস্সতীতি পটিকচ্চেৱ সুদ্ধাৱাসা দেৱা ৱেদেসু লক্খণানি পক্খিপিত্ৱা ‘‘বুদ্ধমন্তা নাম এতে’’তি ব্ৰাহ্মণৱেসেন ৱেদে ৱাচেন্তি ‘‘তদনুসাৰেন মহেসক্খা সত্তা তথাগতং জানিস্সন্তী’’তি. তেন পুব্বে ৱেদেসু মহাপুৰিসলক্খণানি আগচ্ছন্তি. পৰিনিব্বুতে পন তথাগতে অনুক্কমেন অন্তৰধাযন্তি, তেন এতৰহি নত্থি. মহাপুৰিসস্সাতি পণিধিসমাদানঞাণকৰুণাদিগুণমহতো পুৰিসস্স. দ্ৱেযেৱ গতিযোতি দ্ৱে এৱ নিট্ঠা. কামঞ্চাযং গতিসদ্দো – ‘‘পঞ্চ খো ইমা, সাৰিপুত্ত, গতিযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৫৩) ভৱভেদে ৱত্ততি, ‘‘গতি মিগানং পৱন’’ন্তিআদীসু (পৰি. ৩৩৯) নিৱাসট্ঠানে, ‘‘এৱং অধিমত্তগতিমন্তো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৬১) পঞ্ঞায, ‘‘গতিগত’’ন্তিআদীসু ৱিসটভাৱে, ইধ পন নিট্ঠাযং ৱত্ততীতি ৱেদিতব্বো. তত্থ কিঞ্চাপি যেহি সমন্নাগতো ৰাজা হোতি, ন তেহেৱ বুদ্ধো হোতি, জাতিসামঞ্ঞতো পন তানিযেৱ তানীতি ৱুচ্চন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘যেহি সমন্নাগতস্সা’’তি. সচে অগাৰং অজ্ঝাৱসতীতি যদি অগাৰে ৱসতি, ৰাজা হোতি চক্কৱত্তী. চতূহি অচ্ছৰিযধম্মেহি সঙ্গহৱত্থূহি চ লোকং ৰঞ্জনতো ৰাজা. চক্কৰতনং ৱত্তেতি, চতূহি সম্পত্তিচক্কেহি ৱত্তেতি, তেহি চ পৰং ৱত্তেতি, পৰহিতায চ ইৰিযাপথচক্কানং ৱত্তো এতস্মিং অত্থীতি চক্কৱত্তী. এত্থ চ ৰাজাতি সামঞ্ঞং, চক্কৱত্তীতি ৱিসেসনং. ধম্মেন চৰতীতি ধম্মিকো, ঞাযেন সমেন ৱত্ততীতি অত্থো. ধম্মেন ৰজ্জং লভিত্ৱা ৰাজা জাতোতি ধম্মৰাজা. পৰহিতধম্মকৰণেন ৱা ধম্মিকো, অত্তহিতধম্মকৰণেন ধম্মৰাজা. চতুৰন্তায ইস্সৰোতি চাতুৰন্তো, চতুসমুদ্দন্তায চতুব্বিধদীপভূসিতায চ পথৱিযা ইস্সৰোতি অত্থো. অজ্ঝত্তং কোপাদিপচ্চত্থিকে বহিদ্ধা চ সব্বৰাজানো ৱিজেসীতি ৱিজিতাৱী. জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তোতি জনপদে থাৱৰভাৱং ধুৱভাৱং পত্তো, ন সক্কা কেনচি চালেতুং, জনপদো ৱা তম্হি থাৱৰিযপ্পত্তো অনুস্সুক্কো সকম্মনিৰতো অচলো অসম্পৱেধীতি জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তো. সেয্যথিদন্তি নিপাতো, তস্স তানি কতমানীতি অত্থো. চক্কৰতনন্তিআদীসু চক্কঞ্চ তং ৰতিজননত্থেন ৰতনঞ্চাতি চক্কৰতনং. এসেৱ নযো সব্বত্থ.
ইমেসু পন ৰতনেসু অযং চক্কৱত্তিৰাজা চক্কৰতনেন অজিতং জিনাতি, হত্থিঅস্সৰতনেহি ৱিজিতে যথাসুখং অনুৱিচৰতি, পৰিণাযকৰতনেন ৱিজিতমনুৰক্খতি, সেসেহি উপভোগসুখমনুভৱতি. পঠমেন চস্স উস্সাহসত্তিযোগো, হত্থিঅস্সগহপতিৰতনেহি পভুসত্তিযোগো, পচ্ছিমেন মন্তসত্তিযোগো সুপৰিপুণ্ণো হোতি, ইত্থিমণিৰতনেহি তিৱিধসত্তিযোগফলং. সো ইত্থিমণিৰতনেহি ভোগসুখমনুভৱতি, সেসেহি ইস্সৰিযসুখং. ৱিসেসতো চস্স পুৰিমানি তীণি অদোসকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেন সম্পজ্জন্তি, মজ্ঝিমানি অলোভকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেন, পচ্ছিমমেকং অমোহকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেনাতি ৱেদিতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তে ৰতনসুত্তস্স (সং. নি. ৫.২২২-২২৩) উপদেসতো গহেতব্বো. অপিচ বালপণ্ডিতসুত্তেপি (ম. নি. ৩.২৫৫) ইমেসং ৰতনানং উপ্পত্তিক্কমেন সদ্ধিং ৱণ্ণনা আগমিস্সতি.
পৰোসহস্সন্তি অতিৰেকসহস্সং. সূৰাতি অভীৰুকজাতিকা. ৱীৰঙ্গৰূপাতি দেৱপুত্তসদিসকাযা, এৱং তাৱ একে ৱণ্ণযন্তি, অযং পনেত্থ সভাৱো – ৱীৰাতি উত্তমসূৰা ৱুচ্চন্তি. ৱীৰানং অঙ্গং ৱীৰঙ্গং, ৱীৰকাৰণং ৱীৰিযন্তি ৱুত্তং হোতি. ৱীৰঙ্গং ৰূপং এতেসন্তি ৱীৰঙ্গৰূপা, ৱীৰিযমযসৰীৰা ৱিযাতি ৱুত্তং হোতি. পৰসেনপ্পমদ্দনাতি সচে পটিমুখং তিট্ঠেয্য পৰসেনা, তং মদ্দিতুং সমত্থাতি অধিপ্পাযো. ধম্মেনাতি ‘‘পাণো ন হন্তব্বো’’তিআদিনা পঞ্চসীলধম্মেন.
অৰহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে ৱিৱট্টচ্ছদোতি এত্থ ৰাগদোসমোহমানদিট্ঠিঅৱিজ্জাদুচ্চৰিতছদনেহি সত্তহি পটিচ্ছন্নে কিলেসন্ধকাৰলোকে তং ছদনং ৱিৱট্টেত্ৱা সমন্ততো সঞ্জাতালোকো হুত্ৱা ঠিতোতি ৱিৱট্টচ্ছদো. তত্থ পঠমেন পদেন পূজাৰহতা, দুতিযেন তস্সা হেতু যস্মা সম্মাসম্বুদ্ধোতি, ততিযেন বুদ্ধত্তহেতুভূতা ৱিৱট্টচ্ছদতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. অথ ৱা ৱিৱট্টো চ ৱিচ্ছদো চাতি ৱিৱট্টচ্ছদো, ৱট্টৰহিতো ছদনৰহিতো চাতি ৱুত্তং হোতি. তেন অৰহং ৱট্টাভাৱেন, সম্মাসম্বুদ্ধো ছদনাভাৱেনাতি এৱং পুৰিমপদদ্ৱযস্সেৱ হেতুদ্ৱযং ৱুত্তং হোতি. দুতিযৱেসাৰজ্জেন চেত্থ পুৰিমসিদ্ধি, পঠমেন দুতিযসিদ্ধি, ততিযচতুত্থেহি ততিযসিদ্ধি হোতি. পুৰিমঞ্চ ধম্মচক্খুং, দুতিযং বুদ্ধচক্খুং, ততিযং সমন্তচক্খুং সাধেতীতিপি ৱেদিতব্বং. ত্ৱং মন্তানং পটিগ্গহেতাতি ইমিনাস্স সূৰভাৱং জনেতি.
৩৮৫. সোপি তায আচৰিযকথায লক্খণেসু ৱিগতসম্মোহো একোভাসজাতো ৱিয বুদ্ধমন্তে সম্পস্সমানো এৱং, ভোতি আহ. তস্সত্থো – যথা, ভো, মং ত্ৱং ৱদসি, এৱং কৰিস্সামীতি. সমন্নেসীতি গৱেসি, একং দ্ৱেতি ৱা গণযন্তো সমানযি. অদ্দসা খোতি কথং অদ্দস? বুদ্ধানঞ্হি নিসিন্নানং ৱা নিপন্নানং ৱা কোচি লক্খণং পৰিযেসিতুং ন সক্কোতি, ঠিতানং পন চঙ্কমন্তানং ৱা সক্কোতি. তস্মা লক্খণপৰিযেসনত্থং আগতং দিস্ৱা বুদ্ধা উট্ঠাযাসনা তিট্ঠন্তি ৱা চঙ্কমং ৱা অধিট্ঠহন্তি. ইতি লক্খণদস্সনানুৰূপে ইৰিযাপথে ৱত্তমানস্স অদ্দস. যেভুয্যেনাতি পাযেন, বহুকানি অদ্দস, অপ্পানি ন অদ্দসাতি অত্থো. ততো যানি ন অদ্দস, তেসং দীপনত্থং ৱুত্তং ঠপেত্ৱা দ্ৱেতি. কঙ্খতীতি ‘‘অহো ৱত পস্সেয্য’’ন্তি পত্থনং উপ্পাদেতি. ৱিচিকিচ্ছতীতি ততো ততো তানি ৱিচিনন্তো কিচ্ছতি ন সক্কোতি দট্ঠুং. নাধিমুচ্চতীতি তায ৱিচিকিচ্ছায সন্নিট্ঠানং ন গচ্ছতি. ন সম্পসীদতীতি ততো ‘‘পৰিপুণ্ণলক্খণো অয’’ন্তি ভগৱতি পসাদং নাপজ্জতি. কঙ্খায ৱা দুব্বলা ৱিমতি ৱুত্তা, ৱিচিকিচ্ছায মজ্ঝিমা, অনধিমুচ্চনতায বলৱতী, অসম্পসাদেন তেহি তীহি ধম্মেহি চিত্তস্স কালুস্সিযভাৱো. কোসোহিতেতি ৱত্থিকোসেন পটিচ্ছন্নে. ৱত্থগুয্হেতি অঙ্গজাতে. ভগৱতো হি ৱাৰণস্সেৱ কোসোহিতৱত্থগুয্হং সুৱণ্ণৱণ্ণং পদুমগব্ভসমানং, তং সো ৱত্থপটিচ্ছন্নত্তা, অন্তোমুখগতায চ জিৱ্হায পহূতভাৱং অসল্লক্খেন্তো তেসু দ্ৱীসু লক্খণেসু কঙ্খী অহোসি ৱিচিকিচ্ছী.
অথ খো ভগৱাতি অথ ভগৱা চিন্তেসি – ‘‘সচাহং ইমস্স এতানি দ্ৱে লক্খণানি ন দস্সেস্সামি, নিক্কঙ্খো ন ভৱিস্সতি. এতস্স কঙ্খায সতি আচৰিযোপিস্স নিক্কঙ্খো ন ভৱিস্সতি, অথ মং দস্সনায ন আগমিস্সতি, অনাগতো ধম্মং ন সোস্সতি, ধম্মং অসুণন্তো তীণি সামঞ্ঞফলানি ন সচ্ছিকৰিস্সতি. এতস্মিং পন নিক্কঙ্খে আচৰিযোপিস্স নিক্কঙ্খো মং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা তীণি সামঞ্ঞফলানি সচ্ছিকৰিস্সতি. এতদত্থংযেৱ চ মযা পাৰমিযো পূৰিতা. দস্সেস্সামিস্স তানি লক্খণানী’’তি.
তথাৰূপং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰমকাসি. কথংৰূপং? কিমেত্থ অঞ্ঞেন ৱত্তব্বং? ৱুত্তমেতং নাগসেনত্থেৰেনেৱ মিলিন্দৰঞ্ঞা পুট্ঠেন –
আহ চ দুক্কৰং, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা কতন্তি. কিং মহাৰাজাতি? মহাজনেন হিৰিকৰণোকাসং ব্ৰহ্মাযুব্ৰাহ্মণস্স চ অন্তেৱাসিউত্তৰস্স চ বাৱৰিযস্স অন্তেৱাসীনং সোড়সব্ৰাহ্মণানঞ্চ সেলস্স চ ব্ৰাহ্মণস্স অন্তেৱাসীনং তিসতমাণৱানঞ্চ দস্সেসি, ভন্তেতি. ন, মহাৰাজ, ভগৱা গুয্হং দস্সেতি, ছাযং ভগৱা দস্সেতি, ইদ্ধিযা অভিসঙ্খৰিত্ৱা নিৱাসননিৱত্থং কাযবন্ধনবদ্ধং চীৱৰপাৰুতং ছাযাৰূপকমত্তং দস্সেসি মহাৰাজাতি. ছাযং দিট্ঠে সতি দিট্ঠোযেৱ. ননু, ভন্তেতি? তিট্ঠতেতং, মহাৰাজ, হদযৰূপং দিস্ৱা বুজ্ঝনকসত্তো ভৱেয্য, হদযমংসং নীহৰিত্ৱা দস্সেয্য সম্মাসম্বুদ্ধোতি. কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনাতি.
নিন্নামেত্ৱাতি নীহৰিত্ৱা. অনুমসীতি কথিনসূচিং ৱিয কত্ৱা অনুমজ্জি. তথা কৰণেন চেত্থ মুদুভাৱো, কণ্ণসোতানুমসনেন দীঘভাৱো, নাসিকসোতানুমসনেন তনুভাৱো, নলাটচ্ছাদনেন পুথুলভাৱো পকাসিতোতি ৱেদিতব্বো. উভোপি কণ্ণসোতানীতিআদীসু চেত্থ বুদ্ধানং কণ্ণসোতেসু মলং ৱা জল্লিকা ৱা নত্থি, ধোৱিত্ৱা ঠপিতৰজতপনাড়িকা ৱিয হোন্তি, তথা নাসিকসোতেসু, তানিপি হি সুপৰিকম্মকতকঞ্চনপনাড়িকা ৱিয চ মণিপনাড়িকা ৱিয চ হোন্তি. তস্মা জিৱ্হং নীহৰিত্ৱা কথিনসূচিং ৱিয কত্ৱা মুখপৰিযন্তে উপসংহৰন্তো দক্খিণকণ্ণসোতং পৱেসেত্ৱা ততো নীহৰিত্ৱা ৱামকণ্ণসোতং পৱেসেসি, ততো নীহৰিত্ৱা দক্খিণনাসিকসোতং পৱেসেত্ৱা ততো নীহৰিত্ৱা ৱামনাসিকসোতং পৱেসেসি, ততো নীহৰিত্ৱা পুথুলভাৱং দস্সেন্তো ৰত্তৱলাহকেন অড্ঢচন্দং ৱিয চ সুৱণ্ণপত্তং ৱিয চ ৰত্তকম্বলপটলেন ৱিজ্জুজোতসদিসায জিৱ্হায কেৱলকপ্পং নলাটমণ্ডলং পটিচ্ছাদেসি.
যংনূনাহন্তি কস্মা চিন্তেসি? অহঞ্হি মহাপুৰিসলক্খণানি সমন্নেসিত্ৱা গতো ‘‘দিট্ঠানি তে, তাত, মহাপুৰিসলক্খণানী’’তি আচৰিযেন পুচ্ছিতো ‘‘আম, আচৰিযা’’তি ৱত্তুং সক্খিস্সামি. সচে পন মং ‘‘কিৰিযাকৰণমস্স কীদিস’’ন্তি পুচ্ছিস্সতি, তং ৱত্তুং ন সক্খিস্সামি, ন জানামীতি ৱুত্তে পন আচৰিযো কুজ্ঝিস্সতি ‘‘ননু ত্ৱং মযা সব্বম্পেতং জাননত্থায পেসিতো, কস্মা অজানিত্ৱা আগতোসী’’তি, তস্মা যন্নূনাহন্তি চিন্তেত্ৱা অনুবন্ধি. ভগৱা ন্হানট্ঠানং মুখধোৱনট্ঠানং সৰীৰপটিজগ্গনট্ঠানং ৰাজৰাজমহামত্তাদীনং ওৰোধেহি সদ্ধিং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্নট্ঠানন্তি ইমানি চত্তাৰি ঠানানি ঠপেত্ৱা সেসট্ঠানেসু অন্তমসো একগন্ধকুটিযম্পি ওকাসমকাসি.
গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে – ‘‘অযং কিৰ ব্ৰহ্মাযুব্ৰাহ্মণস্স মাণৱো উত্তৰো নাম ‘বুদ্ধো ৱা নো ৱা’তি তথাগতস্স বুদ্ধভাৱং ৱীমংসন্তো চৰতি, বুদ্ধৱীমংসকো নামায’’ন্তি পাকটো জাতো. যম্হি যম্হি ঠানে বুদ্ধা ৱসন্তি, পঞ্চ কিচ্চানি কতানেৱ হোন্তি, তানি হেট্ঠা দস্সিতানেৱ. তত্থ পচ্ছাভত্তং অলঙ্কতধম্মাসনে নিসীদিত্ৱা দন্তখচিতং চিত্তবীজনিং গহেত্ৱা মহাজনস্স ধম্মং দেসেন্তে ভগৱতি উত্তৰোপি অৱিদূৰে নিসীদতি. ধম্মস্সৱনপৰিযোসানে সদ্ধা মনুস্সা স্ৱাতনায ভগৱন্তং নিমন্তেত্ৱা মাণৱম্পি উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদন্তি – ‘‘তাত, অম্হেহি ভগৱা নিমন্তিতো, ত্ৱম্পি ভগৱতা সদ্ধিং আগন্ত্ৱা অম্হাকং গেহে ভত্তং গণ্হেয্যাসী’’তি. পুনদিৱসে তথাগতো ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো গামং পৱিসতি, উত্তৰোপি পদৱাৰে পদৱাৰে পৰিগ্গণ্হন্তো পদানুপদিকো অনুবন্ধতি. কুলগেহং পৱিট্ঠকালে দক্খিণোদকগ্গহণং আদিং কত্ৱা সব্বং ওলোকেন্তো নিসীদতি. ভত্তকিচ্চাৱসানে তথাগতস্স পত্তং ভূমিযং ঠপেত্ৱা নিসিন্নকালে মাণৱকস্স পাতৰাসভত্তং সজ্জেন্তি. সো একমন্তে নিসিন্নো ভুঞ্জিত্ৱা পুন আগন্ত্ৱা সত্থু সন্তিকে ঠত্ৱা ভত্তানুমোদনং সুত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিংযেৱ ৱিহাৰং গচ্ছতি.
তত্থ ভগৱা ভিক্খূনং ভত্তকিচ্চপৰিযোসানং আগমেন্তো গন্ধমণ্ডলমাড়ে নিসীদতি. ভিক্খূহি ভত্তকিচ্চং কত্ৱা পত্তচীৱৰং পটিসামেত্ৱা আগম্ম ৱন্দিত্ৱা কালে আৰোচিতে ভগৱা গন্ধকুটিং পৱিসতি, মাণৱোপি ভগৱতা সদ্ধিংযেৱ গচ্ছতি. ভগৱা পৰিৱাৰেত্ৱা আগতং ভিক্খুসঙ্ঘং গন্ধকুটিপ্পমুখে ঠিতো ওৱদিত্ৱা উয্যোজেত্ৱা গন্ধকুটিং পৱিসতি, মাণৱোপি পৱিসতি. ভগৱা খুদ্দকমঞ্চে অপ্পমত্তকং কালং নিসীদতি, মাণৱোপি অৱিদূৰে ওলোকেন্তো নিসীদতি. ভগৱা মুহুত্তং নিসীদিত্ৱা সীসোক্কমনং দস্সেতি, – ‘‘ভোতো গোতমস্স ৱিহাৰৱেলা ভৱিস্সতী’’তি মাণৱো গন্ধকুটিদ্ৱাৰং পিদহন্তো নিক্খমিত্ৱা একমন্তং নিসীদতি. মনুস্সা পুৰেভত্তং দানং দত্ৱা ভুত্তপাতৰাসা সমাদিন্নউপোসথঙ্গা সুদ্ধুত্তৰাসঙ্গা মালাগন্ধাদিহত্থা ধম্মং সুণিস্সামাতি ৱিহাৰং আগচ্ছন্তি, চক্কৱত্তিনো খন্ধাৱাৰট্ঠানং ৱিয হোতি.
ভগৱা মুহুত্তং সীহসেয্যং কপ্পেত্ৱা ৱুট্ঠায পুব্বভাগেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা সমাপত্তিং সমাপজ্জতি. সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায মহাজনস্স আগতভাৱং ঞত্ৱা গন্ধকুটিতো নিক্খম্ম মহাজনপৰিৱুতো গন্ধমণ্ডলমাড়ং গন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনগতো পৰিসায ধম্মং দেসেতি. মাণৱোপি অৱিদূৰে নিসীদিত্ৱা – ‘‘কিং নু খো সমণো গোতমো গেহস্সিতৱসেন পৰিসং উস্সাদেন্তো ৱা অপসাদেন্তো ৱা ধম্মং দেসেতি, উদাহু নো’’তি অক্খৰক্খৰং পদং পদং পৰিগ্গণ্হাতি. ভগৱা তথাৱিধং কথং অকথেত্ৱাৱ কালং ঞত্ৱা দেসনং নিট্ঠাপেসি. মাণৱো ইমিনা নিযামেন পৰিগ্গণ্হন্তো সত্ত মাসে একতো ৱিচৰিত্ৱা ভগৱতো কাযদ্ৱাৰাদীসু অণুমত্তম্পি অৱক্খলিতং ন অদ্দস. অনচ্ছৰিযঞ্চেতং, যং বুদ্ধভূতস্স মনুস্সভূতো মাণৱো ন পস্সেয্য, যস্স বোধিসত্তভূতস্স ছব্বস্সানি পধানভূমিযং অমনুস্সভূতো মাৰো দেৱপুত্তো গেহস্সিতৱিতক্কমত্তম্পি অদিস্ৱা বুদ্ধভূতং একসংৱচ্ছৰং অনুবন্ধিত্ৱা কিঞ্চি অপস্সন্তো –
‘‘সত্ত ৱস্সানি ভগৱন্তং, অনুবন্ধিং পদাপদং;
ওতাৰং নাধিগচ্ছিস্সং, সম্বুদ্ধস্স সতীমতো’’তি. (সু. নি. ৪৪৮) –
আদিগাথাযো ৱত্ৱা পক্কামি. ততো মাণৱো চিন্তেসি – ‘‘অহং ভৱন্তং গোতমং সত্ত মাসে অনুবন্ধমানো কিঞ্চি ৱজ্জং ন পস্সামি. সচে পনাহং অঞ্ঞেপি সত্ত মাসে সত্ত ৱা ৱস্সানি ৱস্সসতং ৱা ৱস্সসহস্সং ৱা অনুবন্ধেয্যং, নেৱস্স ৱজ্জং পস্সেয্যং. আচৰিযো খো পনস্স মে মহল্লকো, যোগক্খেমং নাম ন সক্কা জানিতুং. সমণস্স গোতমস্স সভাৱগুণেনেৱ বুদ্ধভাৱং ৱত্ৱা ময্হং আচৰিযস্স আৰোচেস্সামী’’তি ভগৱন্তং আপুচ্ছিত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং ৱন্দিত্ৱা নিক্খমি.
আচৰিযস্স সন্তিকঞ্চ পন গন্ত্ৱা – ‘‘কচ্চি, তাত উত্তৰ, তং ভৱন্তং গোতমং তথাসন্তংযেৱ সদ্দো অব্ভুগ্গতো’’তি পুচ্ছিতো, ‘‘আচৰিয, কিং ৱদেসি? চক্কৱাড়ং অতিসম্বাধং, ভৱগ্গং অতিনীচং, তস্স হি, ভোতো গোতমস্স আকাসং ৱিয অপৰিযন্তো গুণগণো. তথাসন্তংযেৱ, ভো, তং ভৱন্তং গোতম’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা যথাদিট্ঠানি দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণানি পটিপাটিযা আচিক্খিত্ৱা কিৰিযসমাচাৰং আচিক্খি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো উত্তৰো মাণৱো…পে… এদিসো চ এদিসো চ ভৱং গোতমো ততো চ ভিয্যো’’তি.
৩৮৬. তত্থ সুপ্পতিট্ঠিতপাদোতি যথা হি অঞ্ঞেসং ভূমিযং পাদং ঠপেন্তানং অগ্গতলং ৱা পণ্হি ৱা পস্সং ৱা পঠমং ফুসতি, ৱেমজ্ঝং ৱা পন ছিদ্দং হোতি, উক্খিপন্তানম্পি অগ্গতলাদীসু এককোট্ঠাসোৱ পঠমং উট্ঠহতি, ন এৱং তস্স. তস্স পন সুৱণ্ণপাদুকতলং ৱিয একপ্পহাৰেনেৱ সকলং পাদতলং ভূমিং ফুসতি, ভূমিতো উট্ঠহতি. তস্মা ‘‘সুপ্পতিট্ঠিতপাদো খো পন সো ভৱং গোতমো’’তি ৱদতি.
তত্ৰিদং ভগৱতো সুপ্পতিট্ঠিতপাদতায – সচেপি হি ভগৱা অনেকসতপোৰিসং নৰকং অক্কমিস্সামীতি পাদং নীহৰতি, তাৱদেৱ নিন্নট্ঠানং ৱাতপূৰিতং ৱিয কম্মাৰভস্তং উন্নমিত্ৱা পথৱীসমং হোতি, উন্নতট্ঠানম্পি অন্তো পৱিসতি. দূৰে অক্কমিস্সামীতি অভিনীহৰন্তস্স সিনেৰুপ্পমাণোপি পব্বতো সেদিতৱেত্তঙ্কুৰো ৱিয নমিত্ৱা পাদসমীপং আগচ্ছতি. তথা হিস্স যমকপাটিহাৰিযং কত্ৱা যুগন্ধৰপব্বতং অক্কমিস্সামীতি পাদে অভিনীহৰতো পব্বতো নমিত্ৱা পাদসমীপং আগতো, সো তং অক্কমিত্ৱা দুতিযপাদেন তাৱতিংসভৱনং অক্কমি. ন হি চক্কলক্খণেন পতিট্ঠাতব্বট্ঠানং ৱিসমং ভৱিতুং সক্কোতি. খাণু ৱা কণ্ডকো ৱা সক্খৰকথলা ৱা উচ্চাৰপস্সাৱো ৱা খেড়সিঙ্ঘাণিকাদীনি ৱা পুৰিমতৰাৱ অপগচ্ছন্তি, তত্থ তত্থেৱ চ পথৱিং পৱিসন্তি. তথাগতস্স হি সীলতেজেন পঞ্ঞাতেজেন ধম্মতেজেন দসন্নং পাৰমীনং আনুভাৱেন অযং মহাপথৱী সমা মুদু পুপ্ফাভিকিণ্ণা হোতি. তত্ৰ তথাগতো সমং পাদং নিক্খিপতি, সমং উদ্ধৰতি, সব্বাৱন্তেহি পাদতলেহি ভূমিং ফুসতি.
চক্কানীতি দ্ৱীসু পাদেসু দ্ৱে চক্কানি. তেসং অৰা চ নেমি চ নাভি চ পাড়িযং ৱুত্তাৱ. সব্বাকাৰপৰিপূৰানীতি ইমিনা পন অযং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো – তেসং কিৰ চক্কানং পাদতলস্স মজ্ঝে নাভি দিস্সতি, নাভিপৰিচ্ছিন্না ৱট্টলেখা দিস্সতি, নাভিমুখপৰিক্খেপপট্টো দিস্সতি, পনাড়িমুখং দিস্সতি, অৰা দিস্সন্তি, অৰেসু ৱট্টলেখা দিস্সন্তি, নেমী দিস্সন্তি, নেমিমণিকা দিস্সন্তি. ইদং তাৱ পাড়িআগতমেৱ.
সম্বহুলৱাৰো পন অনাগতো, সো এৱং দট্ঠব্বো – সত্তি সিৰি ৱচ্ছো নন্দি সোৱত্তিকো ৱটংসকো ৱড্ঢমানকং মচ্ছযুগলং ভদ্দপীঠং অঙ্কুসং তোমৰো পাসাদো তোৰণং সেতচ্ছত্তং খগ্গো তালৱণ্টং মোৰহত্থকো ৱাড়বীজনী উণ্হীসং পত্তো মণি কুসুমদামং নীলুপ্পলং ৰত্তুপ্পলং সেতুপ্পলং পদুমং পুণ্ডৰীকং পুণ্ণঘটো পুণ্ণপাতি সমুদ্দো চক্কৱাড়ো হিমৱা সিনেৰু চন্দিমসূৰিযা নক্খত্তানি চত্তাৰো মহাদীপা দ্ৱেপৰিত্তদীপসহস্সানি, অন্তমসো চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো পৰিসং উপাদায সব্বো চক্কলক্খণস্সেৱ পৰিৱাৰো.
আযতপণ্হীতি দীঘপণ্হি, পৰিপুণ্ণপণ্হীতি অত্থো. যথা হি অঞ্ঞেসং অগ্গপাদো দীঘো হোতি, পণ্হিমত্থকে জঙ্ঘা পতিট্ঠাতি, পণ্হি তচ্ছেত্ৱা ঠপিতা ৱিয হোতি, ন এৱং তথাগতস্স. তথাগতস্স পন চতূসু কোট্ঠাসেসু দ্ৱে কোট্ঠাসা অগ্গপাদো হোতি, ততিযে কোট্ঠাসে জঙ্ঘা পতিট্ঠাতি, চতুত্থে কোট্ঠাসে আৰগ্গেন ৱট্টেত্ৱা ঠপিতা ৱিয ৰত্তকম্বলে গেণ্ডুকসদিসা পণ্হি হোতি.
দীঘঙ্গুলীতি যথা অঞ্ঞেসং কাচি অঙ্গুলি দীঘা হোতি, কাচি ৰস্সা, ন এৱং তথাগতস্স. তথাগতস্স পন মক্কটস্সেৱ দীঘহত্থপাদঙ্গুলিযো মূলে থূলা অনুপুব্বেন গন্ত্ৱা অগ্গে তনুকা নিয্যাসতেলেন মদ্দিত্ৱা ৱট্টিতহৰিতালৱট্টিসদিসা হোন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘দীঘঙ্গুলী’’তি.
মুদুতলুনহত্থপাদোতি সপ্পিমণ্ডে ওসাদেত্ৱা ঠপিতং সতৱাৰৱিহতকপ্পাসপটলং ৱিয মুদূ, জাতমত্তকুমাৰস্স ৱিয চ নিচ্চকালং তলুনা চ হত্থপাদা অস্সাতি মুদুতলুনহত্থপাদো.
জালহত্থপাদোতি ন চম্মেন পটিবদ্ধঅঙ্গুলন্তৰো. এদিসো হি ফণহত্থকো পুৰিসদোসেন উপহতো পব্বজ্জম্পি ন লভতি. তথাগতস্স পন চতস্সো হত্থঙ্গুলিযো পঞ্চপি পাদঙ্গুলিযো একপ্পমাণা হোন্তি, তাসং একপ্পমাণত্তায যৱলক্খণং অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা তিট্ঠতি. অথস্স হত্থপাদা কুসলেন ৱড্ঢকিনা যোজিতজালৱাতপানসদিসা হোন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘জালহত্থপাদো’’তি.
উদ্ধং পতিট্ঠিতগোপ্ফকত্তা উস্সঙ্খা পাদা অস্সাতি উস্সঙ্খপাদো. অঞ্ঞেসঞ্হি পিট্ঠিপাদে গোপ্ফকা হোন্তি. তেন তেসং পাদা আণিবদ্ধা ৱিয থদ্ধা হোন্তি, ন যথাসুখং পৰিৱত্তন্তি, গচ্ছন্তানং পাদতলানি ন দিস্সন্তি. তথাগতস্স পন অভিৰুহিত্ৱা উপৰি গোপ্ফকা পতিট্ঠহন্তি. তেনস্স নাভিতো পট্ঠায উপৰিমকাযো নাৱায ঠপিতসুৱণ্ণপটিমা ৱিয নিচ্চলো হোতি, অধোকাযোৱ ইঞ্জতি. সুখেন পাদা পৰিৱত্তন্তি. পুৰতোপি পচ্ছতোপি উভযপস্সেসুপি ঠত্ৱা পস্সন্তানং পাদতলানি পঞ্ঞাযন্তি, ন হত্থীনং ৱিয পচ্ছতোযেৱ.
এণিজঙ্ঘোতি এণিমিগসদিসজঙ্ঘো মংসুস্সদেন পৰিপুণ্ণজঙ্ঘো, ন একতো বদ্ধপিণ্ডিকমংসো, সমন্ততো সমসণ্ঠিতেন মংসেন পৰিক্খিত্তাহি সুৱট্টিতাহি সালিগব্ভসদিসাহি জঙ্ঘাহি সমন্নাগতোতি অত্থো.
অনোনমন্তোতি অনমন্তো. এতেনস্স অখুজ্জঅৱামনভাৱো দীপিতো. অৱসেসজনা হি খুজ্জা ৱা হোন্তি ৱামনা ৱা, খুজ্জানং উপৰিমকাযো অপৰিপুণ্ণো হোতি, ৱামনানং হেট্ঠিমকাযো. তে অপৰিপুণ্ণকাযত্তা ন সক্কোন্তি অনোনমন্তা জণ্ণুকানি পৰিমজ্জিতুং. তথাগতো পন পৰিপুণ্ণউভযকাযত্তা সক্কোতি.
উসভৱাৰণাদীনং ৱিয সুৱণ্ণপদুমকণ্ণিকসদিসে কোসে ওহিতং পটিচ্ছন্নং ৱত্থগুয্হং অস্সাতি কোসোহিতৱত্থগুয্হো. ৱত্থগুয্হন্তি ৱত্থেন গূহিতব্বং অঙ্গজাতং ৱুচ্চতি.
সুৱণ্ণৱণ্ণোতি জাতিহিঙ্গুলকেন মজ্জিত্ৱা দীপিদাঠায ঘংসিত্ৱা গেৰুকপৰিকম্মং কত্ৱা ঠপিতঘনসুৱণ্ণৰূপকসদিসোতি অত্থো. এতেনস্স ঘনসিনিদ্ধসণ্হসৰীৰতং দস্সেত্ৱা ছৱিৱণ্ণদস্সনত্থং কঞ্চনসন্নিভত্তচোতি ৱুত্তং, পুৰিমস্স ৱা ৱেৱচনমেৱ এতং.
ৰজোজল্লন্তি ৰজো ৱা মলং ৱা. ন উপলিম্পতীতি ন লগ্গতি, পদুমপলাসতো উদকবিন্দু ৱিয ৱিৱট্টতি. হত্থধোৱনপাদধোৱনাদীনি পন উতুগ্গহণত্থায চেৱ দাযকানং পুঞ্ঞফলত্থায চ বুদ্ধা কৰোন্তি, ৱত্তসীসেনাপি চ কৰোন্তিযেৱ. সেনাসনং পৱিসন্তেন হি ভিক্খুনা পাদে ধোৱিত্ৱা পৱিসিতব্বন্তি ৱুত্তমেতং.
উদ্ধগ্গলোমোতি আৱট্টপৰিযোসানে উদ্ধগ্গানি হুত্ৱা মুখসোভং উল্লোকযমানানি ৱিয ঠিতানি লোমানি অস্সাতি উদ্ধগ্গলোমো.
ব্ৰহ্মুজুগত্তোতি ব্ৰহ্মা ৱিয উজুগত্তো, উজুমেৱ উগ্গতদীঘসৰীৰো. যেভুয্যেন হি সত্তা খন্ধে কটিযং জাণূসূতি তীসু ঠানেসু নমন্তি. তে কটিযং নমন্তা পচ্ছতো নমন্তি, ইতৰেসু দ্ৱীসু ঠানেসু পুৰতো. দীঘসৰীৰা পনেকে পস্সৱঙ্কা হোন্তি, একে মুখং উন্নামেত্ৱা নক্খত্তানি গণযন্তা ৱিয চৰন্তি, একে অপ্পমংসলোহিতা সূলসদিসা হোন্তি, পৱেধমানা গচ্ছন্তি. তথাগতো পন উজুমেৱ উগ্গন্ত্ৱা দীঘপ্পমাণো দেৱনগৰে উস্সিতসুৱণ্ণতোৰণং ৱিয হোতি.
সত্তুস্সদোতি দ্ৱে হত্থপিট্ঠিযো দ্ৱে পাদপিট্ঠিযো দ্ৱে অংসকূটানি খন্ধোতি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু পৰিপুণ্ণমংসুস্সদো অস্সাতি সত্তুস্সদো. অঞ্ঞেসং পন হত্থপাদপিট্ঠীসু ন্হাৰুজালা পঞ্ঞাযন্তি, অংসকূটখন্ধেসু অট্ঠিকোটিযো, তে মনুস্সপেতা ৱিয খাযন্তি, ন তথাগতো. তথাগতো পন সত্তসু ঠানেসু পৰিপুণ্ণমংসুস্সদত্তা নিগূড়্হন্হাৰুজালেহি হত্থপিট্ঠাদীহি ৱট্টেত্ৱা ঠপিতসুৱণ্ণৱণ্ণালিঙ্গসদিসেন খন্ধেন সিলাৰূপকং ৱিয চিত্তকম্মৰূপকং ৱিয চ খাযতি.
সীহস্স পুব্বদ্ধং ৱিয কাযো অস্সাতি সীহপুব্বদ্ধকাযো. সীহস্স হি পুৰত্থিমকাযোৱ পৰিপুণ্ণো হোতি, পচ্ছিমকাযো অপৰিপুণ্ণো. তথাগতস্স পন সীহস্স পুব্বদ্ধকাযোৱ সব্বো কাযো পৰিপুণ্ণো. সোপি সীহস্সেৱ ন তত্থ তত্থ ৱিনতুন্নতাদিৱসেন দুস্সণ্ঠিতৱিসণ্ঠিতো, দীঘযুত্তঠানে পন দীঘো, ৰস্সকিসথূলঅনুৱট্টিতযুত্তট্ঠানেসু তথাৱিধোৱ হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘মনাপিযে চ খো, ভিক্খৱে, কম্মৱিপাকে পচ্চুপট্ঠিতে যেহি অঙ্গেহি দীঘেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি দীঘানি সণ্ঠহন্তি. যেহি অঙ্গেহি ৰস্সেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি ৰস্সানি সণ্ঠহন্তি. যেহি অঙ্গেহি থূলেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি থূলানি সণ্ঠহন্তি. যেহি অঙ্গেহি কিসেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি কিসানি সণ্ঠহন্তি. যেহি অঙ্গেহি ৱট্টেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি ৱট্টানি সণ্ঠহন্তী’’তি.
ইতি নানাচিত্তেন পুঞ্ঞচিত্তেন চিত্তিতো দসহি পাৰমীহি সজ্জিতো তথাগতস্স অত্তভাৱো, তস্স লোকে সব্বসিপ্পিনো ৱা ইদ্ধিমন্তো ৱা পটিৰূপকম্পি কাতুং ন সক্কোন্তি.
চিতন্তৰংসোতি অন্তৰংসং ৱুচ্চতি দ্ৱিন্নং কোট্টানমন্তৰং, তং চিতং পৰিপুণ্ণমস্সাতি চিতন্তৰংসো. অঞ্ঞেসঞ্হি তং ঠানং নিন্নং হোতি, দ্ৱে পিট্ঠিকোট্টা পাটিযেক্কং পঞ্ঞাযন্তি. তথাগতস্স পন কটিতো পট্ঠায মংসপটলং যাৱ খন্ধা উগ্গম্ম সমুস্সিতসুৱণ্ণফলকং ৱিয পিট্ঠিং ছাদেত্ৱা পতিট্ঠিতং.
নিগ্ৰোধপৰিমণ্ডলোতি নিগ্ৰোধো ৱিয পৰিমণ্ডলো. যথা পণ্ণাসহত্থতায ৱা সতহত্থতায ৱা সমক্খন্ধসাখো নিগ্ৰোধো দীঘতোপি ৱিত্থাৰতোপি একপ্পমাণোৱ হোতি, এৱং কাযতোপি ব্যামতোপি একপ্পমাণো. যথা অঞ্ঞেসং কাযো ৱা দীঘো হোতি ব্যামো ৱা, ন এৱং ৱিসমপ্পমাণোতি অত্থো. তেনেৱ ‘‘যাৱতক্ৱস্স কাযো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যাৱতকো অস্সাতি যাৱতক্ৱস্স.
সমৱট্টক্খন্ধোতি সমৱট্টিতক্খন্ধো. যথা একে কোঞ্চা ৱিয বকা ৱিয ৱৰাহা ৱিয চ দীঘগলা ৱঙ্কগলা পুথুলগলা চ হোন্তি, কথনকালে সিৰাজালং পঞ্ঞাযতি, মন্দো সৰো নিক্খমতি, ন এৱং তস্স. তথাগতস্স পন সুৱট্টিতসুৱণ্ণালিঙ্গসদিসো খন্ধো হোতি, কথনকালে সিৰাজালং ন পঞ্ঞাযতি, মেঘস্স ৱিয গজ্জতো সৰো মহা হোতি.
ৰসগ্গসগ্গীতি এত্থ ৰসং গসন্তীতি ৰসগ্গসা, ৰসহৰণীনমেতং অধিৱচনং, তা অগ্গা অস্সাতি ৰসগ্গসগ্গী. তথাগতস্স হি সত্ত ৰসহৰণিসহস্সানি উদ্ধগ্গানি হুত্ৱা গীৱাযমেৱ পটিমুক্কানি. তিলফলমত্তোপি আহাৰো জিৱ্হগ্গে ঠপিতো সব্বং কাযং অনুফৰতি, তেনেৱ মহাপধানং পদহন্তস্স একতণ্ডুলাদীহিপি কাড়াযযূসপসতেনাপি কাযস্স যাপনং অহোসি. অঞ্ঞেসং পন তথা অভাৱা ন সকলকাযং ওজা ফৰতি, তেন তে বহ্ৱাবাধা হোন্তি. ইদং লক্খণং অপ্পাবাধতাসঙ্খাতস্স নিস্সন্দফলস্স ৱসেন পাকটং হোতি.
সীহস্সেৱ হনু অস্সাতি সীহহনু. তত্থ সীহস্স হেট্ঠিমহনুমেৱ পৰিপুণ্ণং হোতি, ন উপৰিমং. তথাগতস্স পন সীহস্স হেট্ঠিমং ৱিয দ্ৱেপি পৰিপুণ্ণানি দ্ৱাদসিযং পক্খস্স চন্দসদিসানি হোন্তি.
চত্তালীসদন্তোতিআদীসু উপৰিমহনুকে পতিট্ঠিতা ৱীসতি, হেট্ঠিমে ৱীসতীতি চত্তালীস দন্তা অস্সাতি চত্তালীসদন্তো. অঞ্ঞেসঞ্হি পৰিপুণ্ণদন্তানম্পি দ্ৱত্তিংস দন্তা হোন্তি, তথাগতস্স চত্তালীসং.
অঞ্ঞেসঞ্চ কেচি দন্তা উচ্চা কেচি নীচাতি ৱিসমা হোন্তি, তথাগতস্স পন অযপট্টছিন্নসঙ্খপটলং ৱিয সমা.
অঞ্ঞেসং কুম্ভীলানং ৱিয দন্তা ৱিৰড়া হোন্তি, মচ্ছমংসাদীনি খাদন্তানং দন্তন্তৰং পূৰতি. তথাগতস্স পন কনকলতায সমুস্সাপিতৱজিৰপন্তি ৱিয অৱিৰড়া তুলিকায দস্সিতপৰিচ্ছেদা ৱিয দন্তা হোন্তি.
সুসুক্কদাঠোতি অঞ্ঞেসঞ্চ পূতিদন্তা উট্ঠহন্তি, তেন কাচি দাঠা কাড়াপি ৱিৱণ্ণাপি হোন্তি. তথাগতো সুসুক্কদাঠো ওসধিতাৰকম্পি অতিক্কম্ম ৱিৰোচমানায পভায সমন্নাগতদাঠো, তেন ৱুত্তং ‘‘সুসুক্কদাঠো’’তি.
পহূতজিৱ্হোতি অঞ্ঞেসং জিৱ্হা থূলাপি হোতি কিসাপি ৰস্সাপি থদ্ধাপি ৱিসমাপি, তথাগতস্স পন মুদু দীঘা পুথুলা ৱণ্ণসম্পন্না হোতি. সো তং লক্খণং পৰিযেসিতুং আগতানং কঙ্খাৱিনোদনত্থং মুদুকত্তা তং জিৱ্হং কথিনসূচিং ৱিয ৱট্টেত্ৱা উভো নাসিকসোতানি পৰামসতি, দীঘত্তা উভো কণ্ণসোতানি পৰামসতি, পুথুলত্তা কেসন্তপৰিযোসানং কেৱলম্পি নলাটং পটিচ্ছাদেতি. এৱং তস্সা মুদুদীঘপুথুলভাৱং পকাসেন্তো কঙ্খং ৱিনোদেতি. এৱং তিলক্খণসম্পন্নং জিৱ্হং সন্ধায ‘‘পহূতজিৱ্হো’’তি ৱুত্তং.
ব্ৰহ্মস্সৰোতি অঞ্ঞে ছিন্নস্সৰাপি ভিন্নস্সৰাপি কাকস্সৰাপি হোন্তি, তথাগতো পন মহাব্ৰহ্মুনো সৰসদিসেন সৰেন সমন্নাগতো. মহাব্ৰহ্মুনো হি পিত্তসেম্হেহি অপলিবুদ্ধত্তা সৰো ৱিসুদ্ধো হোতি. তথাগতেনাপি কতকম্মং ৱত্থুং সোধেতি, ৱত্থুস্স সুদ্ধত্তা নাভিতো পট্ঠায সমুট্ঠহন্তো সৰো ৱিসুদ্ধো অট্ঠঙ্গসমন্নাগতোৱ সমুট্ঠাতি. কৰৱিকো ৱিয ভণতীতি কৰৱিকভাণী, মত্তকৰৱিকৰুতমঞ্জুঘোসোতি অত্থো.
তত্ৰিদং কৰৱিকৰুতস্স মঞ্জুতায – কৰৱিকসকুণে কিৰ মধুৰৰসং অম্বপক্কং মুখতুণ্ডকেন পহৰিত্ৱা পগ্ঘৰিতং ৰসং সাযিত্ৱা পক্খেন তালং দত্ৱা ৱিকূজমানে চতুপ্পদাদীনি মত্তানি ৱিয লড়িতুং আৰভন্তি. গোচৰপ্পসুতাপি চতুপ্পদা মুখগতানিপি তিণানি ছড্ডেত্ৱা তং সদ্দং সুণন্তি, ৱাড়মিগা খুদ্দকমিগে অনুবন্ধমানা উক্খিত্তপাদং অনুক্খিপিত্ৱাৱ তিট্ঠন্তি, অনুবদ্ধমিগাপি মৰণভযং হিত্ৱাপি তিট্ঠন্তি, আকাসে পক্খন্দপক্খিনোপি পক্খে পসাৰেত্ৱা তিট্ঠন্তি, উদকে মচ্ছাপি কণ্ণপটলং অপ্ফোটেন্তা তং সদ্দং সুণমানাৱ তিট্ঠন্তি. এৱং মঞ্জুৰুতা কৰৱিকা.
অসন্ধিমিত্তাপি ধম্মাসোকস্স দেৱী – ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে, বুদ্ধসদ্দেন সদিসো কস্সচি সদ্দো’’তি সঙ্ঘং পুচ্ছি. অত্থি কৰৱিকসকুণস্সাতি. কুহিং, ভন্তে, সকুণাতি? হিমৱন্তেতি. সা ৰাজানং আহ, – ‘‘দেৱ, কৰৱিকসকুণং দট্ঠুকামা’’তি. ৰাজা ‘‘ইমস্মিং পঞ্জৰে নিসীদিত্ৱা কৰৱিকো আগচ্ছতূ’’তি সুৱণ্ণপঞ্জৰং ৱিস্সজ্জেসি. পঞ্জৰো গন্ত্ৱা একস্স কৰৱিকস্স পুৰতো অট্ঠাসি. সো ‘‘ৰাজাণায আগতো পঞ্জৰো, ন সক্কা অগন্তু’’ন্তি তত্থ নিসীদি. পঞ্জৰো আগন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো পুৰতোৱ অট্ঠাসি. কৰৱিকং সদ্দং কাৰাপেতুং ন সক্কোন্তি. অথ ৰাজা ‘‘কথং ভণে ইমে সদ্দং কৰোন্তী’’তি আহ? ঞাতকে দিস্ৱা দেৱাতি. অথ নং ৰাজা আদাসেহি পৰিক্খিপাপেসি. সো অত্তনোৱ ছাযং দিস্ৱা ‘‘ঞাতকা মে আগতা’’তি মঞ্ঞমানো পক্খেন তাড়ং দত্ৱা মঞ্জুস্সৰেন মণিৱংসং ধমমানো ৱিয ৱিৰৱি. সকলনগৰে মনুস্সা মত্তা ৱিয লড়িংসু. অসন্ধিমিত্তা চিন্তেসি – ‘‘ইমস্স তাৱ তিৰচ্ছানস্স এৱং মধুৰো সদ্দো, কীদিসো নু খো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসিৰিপ্পত্তস্স ভগৱতো অহোসী’’তি পীতিং উপ্পাদেত্ৱা তং পীতিং অৱিজহিত্ৱা সত্তহি জঙ্ঘসতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. এৱং মধুৰো কৰৱিকসদ্দো. ততো সতভাগেন সহস্সভাগেন চ মধুৰতৰো তথাগতস্স সদ্দো, লোকে পন কৰৱিকতো অঞ্ঞস্স মধুৰৰস্স অভাৱতো ‘‘কৰৱিকভাণী’’তি ৱুত্তং.
অভিনীলনেত্তোতি ন সকলনীলনেত্তোৱ, নীলযুত্তট্ঠানে পনস্স উমাপুপ্ফসদিসেন অতিৱিসুদ্ধেন নীলৱণ্ণেন সমন্নাগতানি অক্খীনি হোন্তি. পীতযুত্তট্ঠানে কণিকাৰপুপ্ফসদিসেন পীতৱণ্ণেন, লোহিতযুত্তট্ঠানে বন্ধুজীৱকপুপ্ফসদিসেন লোহিতৱণ্ণেন, সেতযুত্তট্ঠানে ওসধিতাৰকসদিসেন সেতৱণ্ণেন, কাড়যুত্তট্ঠানে অদ্দাৰিট্ঠকসদিসেন কাড়ৱণ্ণেন সমন্নাগতানি সুৱণ্ণৱিমানে উগ্ঘাটিতমণিসীহপঞ্জৰসদিসানি খাযন্তি.
গোপখুমোতি এত্থ পখুমন্তি সকলং চক্খুভণ্ডং অধিপ্পেতং. তং কাড়ৱচ্ছকস্স বহলধাতুকং হোতি, ৰত্তৱচ্ছকস্স ৱিপ্পসন্নং, তংমুহুত্তজাতৰত্তৱচ্ছসদিসচক্খুভণ্ডোতি অত্থো. অঞ্ঞেসঞ্হি অক্খিভণ্ডা অপৰিপুণ্ণা হোন্তি, হত্থিমূসিককাকাদীনং অক্খিসদিসেহি ৱিনিগ্গতেহি গম্ভীৰেহিপি অক্খীহি সমন্নাগতা হোন্তি. তথাগতস্স পন ধোৱিত্ৱা মজ্জিত্ৱা ঠপিতমণিগুড়িকা ৱিয মুদুসিনিদ্ধনীলসুখুমপখুমাচিতানি অক্খীনি.
উণ্ণাতি উণ্ণলোমং. ভমুকন্তৰেতি দ্ৱিন্নং ভমুকানং ৱেমজ্ঝে নাসিকমত্থকেযেৱ জাতা. উগ্গন্ত্ৱা পন নলাটমজ্ঝজাতা. ওদাতাতি পৰিসুদ্ধা ওসধিতাৰকৱণ্ণা. মুদূতি সপ্পিমণ্ডে ওসাদেত্ৱা ঠপিতসতৱাৰৱিহতকপ্পাসপটলসদিসা. তূলসন্নিভাতি সিম্বলিতূললতাতূলসমানা, অযমস্সা ওদাততায উপমা. সা পনেসা কোটিযং গহেত্ৱা আকড্ঢিযমানা উপড্ঢবাহুপ্পমাণা হোতি, ৱিস্সট্ঠা দক্খিণাৱট্টৱসেন আৱট্টিত্ৱা উদ্ধগ্গা হুত্ৱা সন্তিট্ঠতি, সুৱণ্ণফলকমজ্ঝে ঠপিতৰজতপুপ্ফুড়কা ৱিয সুৱণ্ণঘটতো নিক্খমমানা খীৰধাৰা ৱিয অৰুণপ্পভাৰঞ্জিতে গমনতলে ওসধিতাৰকা ৱিয চ অতিমনোহৰায সিৰিযা ৱিৰোচতি.
উণ্হীসসীসোতি ইদং পৰিপুণ্ণনলাটতঞ্চেৱ পৰিপুণ্ণসীসতঞ্চাতি দ্ৱে অত্থৱসে পটিচ্চ ৱুত্তং. তথাগতস্স হি দক্খিণকণ্ণচূড়িকতো পট্ঠায মংসপটলং উট্ঠহিত্ৱা সকলং নলাটং ছাদযমানং পূৰযমানং গন্ত্ৱা ৱামকণ্ণচূড়িকায পতিট্ঠিতং, ৰঞ্ঞো বদ্ধউণ্হীসপট্টো ৱিয ৱিৰোচতি. পচ্ছিমভৱিকবোধিসত্তানং কিৰ ইমং লক্খণং ৱিদিত্ৱা ৰাজূনং উণ্হীসপট্টং অকংসু, অযং তাৱ একো অত্থো. অঞ্ঞে পন জনা অপৰিপুণ্ণসীসা হোন্তি, কেচি কপ্পসীসা, কেচি ফলসীসা, কেচি অট্ঠিসীসা, কেচি তুম্বসীসা, কেচি পব্ভাৰসীসা. তথাগতস্স পন আৰগ্গেন ৱট্টেত্ৱা ঠপিতং ৱিয সুপৰিপুণ্ণং উদকপুপ্ফুড়সদিসং সীসং হোতি. তত্থ পুৰিমনযেন উণ্হীসৱেঠিতসীসো ৱিযাতি উণ্হীসসীসো. দুতিযনযেন উণ্হীসং ৱিয সব্বত্থ পৰিমণ্ডলসীসোতি উণ্হীসসীসো.
ইমানি পন মহাপুৰিসলক্খণানি কম্মং কম্মসৰিক্খকং লক্খণং লক্খণানিসংসন্তি ইমে চত্তাৰো কোট্ঠাসে একেকস্মিং লক্খণে দস্সেত্ৱা কথিতানি সুকথিতানি হোন্তি. তস্মা ভগৱতা লক্খণসুত্তে (দী. নি. ৩.২০০-২০২) ৱুত্তানি ইমানি কম্মাদীনি দস্সেত্ৱা কথেতব্বানি. সুত্তৱসেন ৱিনিচ্ছিতুং অসক্কোন্তেন সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায তস্সেৱ সুত্তস্স ৱণ্ণনায ৱুত্তনযেন গহেতব্বানি.
ইমেহি খো, ভো, সো ভৱং গোতমোতি, ভো আচৰিয, ইমেহি দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণেহি সো ভৱং গোতমো সমন্নাগতো দেৱনগৰে সমুস্সিতৰতনৱিচিত্তং সুৱণ্ণতোৰণং ৱিয যোজনসতুব্বেধো সব্বপালিফুল্লো পাৰিচ্ছত্তকো ৱিয সেলন্তৰম্হি সুপুপ্ফিতসালৰুক্খো ৱিয তাৰাগণপটিমণ্ডিতগগনতলমিৱ চ অত্তনো সিৰিৱিভৱেন লোকং আলোকং কুৰুমানো ৱিয চৰতীতি ইমত্থম্পি দীপেত্ৱা কিৰিযাচাৰং আচিক্খিতুং গচ্ছন্তো খো পনাতিআদিমাহ.
৩৮৭. দক্খিণেনাতি বুদ্ধানঞ্হি ঠত্ৱা ৱা নিসীদিত্ৱা ৱা নিপজ্জিত্ৱা ৱা গমনং অভিনীহৰন্তানং দক্খিণপাদোৱ পুৰতো হোতি. সততপাটিহাৰিযং কিৰেতং. নাতিদূৰে পাদং উদ্ধৰতীতি তং দক্খিণপাদং ন অতিদূৰে ঠপেস্সামীতি উদ্ধৰতি. অতিদূৰঞ্হি অভিহৰিযমানে দক্খিণপাদেন ৱামপাদো আকড্ঢিযমানো গচ্ছেয্য, দক্খিণপাদোপি দূৰং গন্তুং ন সক্কুণেয্য, আসন্নেযেৱ পতিট্ঠহেয্য, এৱং সতি পদৱিচ্ছেদো নাম হোতি. দক্খিণপাদে পন পমাণেনেৱ উদ্ধতে ৱামপাদোপি পমাণেনেৱ উদ্ধৰিযতি, পমাণেন উদ্ধতো পতিট্ঠহন্তোপি পমাণেযেৱ পতিট্ঠাতি. এৱমনেন তথাগতস্স দক্খিণপাদকিচ্চং ৱামপাদেন নিযমিতং, ৱামপাদকিচ্চং দক্খিণপাদেন নিযমিতন্তি ৱেদিতব্বং.
নাতিসীঘন্তি দিৱা ৱিহাৰভত্তত্থায গচ্ছন্তো ভিক্খু ৱিয ন অতিসীঘং গচ্ছতি. নাতিসণিকন্তি যথা পচ্ছতো আগচ্ছন্তো ওকাসং ন লভতি, এৱং ন অতিসণিকং গচ্ছতি. অদ্দুৱেন অদ্দুৱন্তি জণ্ণুকেন জণ্ণুকং, ন সত্থিং উন্নামেতীতি গম্ভীৰে উদকে গচ্ছন্তো ৱিয ন ঊৰুং উন্নামেতি. ন ওনামেতীতি ৰুক্খসাখাছেদনদণ্ডঙ্কুসপাদো ৱিয ন পচ্ছতো ওসক্কাপেতি. ন সন্নামেতীতি ওবদ্ধানাবদ্ধট্ঠানেহি পাদং কোট্টেন্তো ৱিয ন থদ্ধং কৰোতি. ন ৱিনামেতীতি যন্তৰূপকং কীড়াপেন্তো ৱিয ন ইতো চিতো চ চালেতি. অধৰকাযোৱাতি হেট্ঠিমকাযোৱ ইঞ্জতি, উপৰিমকাযো নাৱায ঠপিতসুৱণ্ণপটিমা ৱিয নিচ্চলো হোতি. দূৰে ঠত্ৱা ওলোকেন্তো হি বুদ্ধানং ঠিতভাৱং ৱা গমনভাৱং ৱা ন জানাতি. কাযবলেনাতি বাহা খিপন্তো সৰীৰতো সেদেহি মুচ্চন্তেহি ন কাযবলেন গচ্ছতি. সব্বকাযেনেৱাতি গীৱং অপৰিৱত্তেত্ৱা ৰাহুলোৱাদে ৱুত্তনাগাপলোকিতৱসেনেৱ অপলোকেতি.
ন উদ্ধন্তিআদীসু নক্খত্তানি গণেন্তো ৱিয ন উদ্ধং উল্লোকেতি, নট্ঠং কাকণিকং ৱা মাসকং ৱা পৰিযেসন্তো ৱিয ন অধো ওলোকেতি, ন হত্থিঅস্সাদযো পস্সন্তো ৱিয ইতো চিতো চ ৱিপেক্খমানো গচ্ছতি. যুগমত্তন্তি নৱৱিদত্থিমত্তে চক্খূনি ঠপেত্ৱা গচ্ছন্তো যুগমত্তং পেক্খতি নাম, ভগৱাপি যুগে যুত্তো সুদন্তআজানীযো ৱিয এত্তকং পস্সন্তো গচ্ছতি. ততো চস্স উত্তৰীতি যুগমত্ততো পৰং ন পস্সতীতি ন ৱত্তব্বো. ন হি কুট্টং ৱা কৱাটং ৱা গচ্ছো ৱা লতা ৱা আৱৰিতুং সক্কোতি, অথ খ্ৱস্স অনাৱৰণঞাণস্স অনেকানি চক্কৱাড়সহস্সানি একঙ্গণানেৱ হোন্তি. অন্তৰঘৰন্তি হেট্ঠা মহাসকুলুদাযিসুত্তে ইন্দখীলতো পট্ঠায অন্তৰঘৰং, ইধ ঘৰউম্মাৰতো পট্ঠায ৱেদিতব্বং. ন কাযন্তিআদি পকতিইৰিযপথেনেৱ পৱিসতীতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. দলিদ্দমনুস্সানং নীচঘৰকং পৱিসন্তেপি হি তথাগতে ছদনং ৱা উগ্গচ্ছতি, পথৱী ৱা ওগচ্ছতি, ভগৱা পন পকতিগমনেনেৱ গচ্ছতি. নাতিদূৰেতি অতিদূৰে পৰিৱত্তন্তেন হি একং দ্ৱে পদৱাৰে পিট্ঠিভাগেন গন্ত্ৱা নিসীদিতব্বং হোতি. নাচ্চাসন্নেতি অচ্চাসন্নে পৰিৱত্তন্তেন একং দ্ৱে পদৱাৰে পুৰতো গন্ত্ৱা নিসীদিতব্বং হোতি. তস্মা যস্মিং পদৱাৰে ঠিতেন পুৰতো ৱা পচ্ছতো ৱা অগন্ত্ৱা নিসীদিতব্বং হোতি, তত্থ পৰিৱত্ততি.
পাণিনাতি কটিৱাতাবাধিকো ৱিয ন আসনং হত্থেহি গহেত্ৱা নিসীদতি. পক্খিপতীতি যো কিঞ্চি কম্মং কত্ৱা কীড়ন্তো ঠিতকোৱ পততি, যোপি ওৰিমং অঙ্গং নিস্সায নিসিন্নো ঘংসন্তো যাৱ পাৰিমঙ্গা গচ্ছতি, পাৰিমঙ্গং ৱা নিস্সায নিসিন্নো তথেৱ যাৱ ওৰিমঙ্গা আগচ্ছতি, সব্বো সো আসনে কাযং পক্খিপতি নাম. ভগৱা পন এৱং অকত্ৱা আসনস্স মজ্ঝে ওলম্বকং ধাৰেন্তো ৱিয তূলপিচুং ঠপেন্তো ৱিয সণিকং নিসীদতি. হত্থকুক্কুচ্চন্তি পত্তমুখৱট্টিযং উদকবিন্দুঠপনং মক্খিকবীজনিযা পণ্ণচ্ছেদনফালনাদি হত্থেন অসংযতকৰণং. পাদকুক্কুচ্চন্তি পাদেন ভূমিঘংসনাদি অসংযতকৰণং.
ন ছম্ভতীতি ন ভাযতি. ন কম্পতীতি ন ওসীদতি. ন ৱেধতীতি ন চলতি. ন পৰিতস্সতীতি ভযপৰিতস্সনাযপি তণ্হাপৰিতস্সনাযপি ন পৰিতস্সতি. একচ্চো হি ধম্মকথাদীনং অত্থায আগন্ত্ৱা মনুস্সেসু ৱন্দিত্ৱা ঠিতেসু ‘‘সক্খিস্সামি নু খো তেসং চিত্তং গণ্হন্তো ধম্মং ৱা কথেতুং, পঞ্হং ৱা পুচ্ছিতো ৱিস্সজ্জেতুং, ভত্তানুমোদনং ৱা কাতু’’ন্তি ভযপৰিতস্সনায পৰিতস্সতি. একচ্চো ‘‘মনাপা নু খো মে যাগু আগচ্ছিস্সতি, মনাপং অন্তৰখজ্জক’’ন্তি ৱা তণ্হাপৰিতস্সনায পৰিতস্সতি. তদুভযম্পি তস্স নত্থীতি ন পৰিতস্সতি. ৱিৱেকাৱট্টোতি ৱিৱেকে নিব্বানে আৱট্টমানসো হুত্ৱা. ৱিৱেকৱত্তোতিপি পাঠো, ৱিৱেকৱত্তযুত্তো হুত্ৱাতি অত্থো. ৱিৱেকৱত্তং নাম কতভত্তকিচ্চস্স ভিক্খুনো দিৱাৱিহাৰে সমথৱিপস্সনাৱসেন মূলকম্মট্ঠানং গহেত্ৱা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসীদনং. এৱং নিসিন্নস্স হি ইৰিযাপথো উপসন্তো হোতি.
ন পত্তং উন্নামেতীতিআদীসু একচ্চো পত্তমুখৱট্টিযা উদকদানং আহৰন্তো ৱিয পত্তং উন্নামেতি, একো পাদপিট্ঠিযং ঠপেন্তো ৱিয ওনামেতি, একো বদ্ধং কত্ৱা গণ্হাতি, একো ইতো চিতো চ ফন্দাপেতি, এৱং অকত্ৱা উভোহি হত্থেহি গহেত্ৱা ঈসকং নামেত্ৱা উদকং পটিগ্গণ্হাতীতি অত্থো. ন সম্পৰিৱত্তকন্তি পৰিৱত্তেত্ৱা পঠমমেৱ পত্তপিট্ঠিং ন ধোৱতি. নাতিদূৰেতি যথা নিসিন্নাসনতো দূৰে পততি, ন এৱং ছড্ডেতি. নাচ্চাসন্নেতি পাদমূলেযেৱ ন ছড্ডেতি. ৱিচ্ছড্ডযমানোতি ৱিকিৰন্তো, যথা পটিগ্গাহকো তেমতি, ন এৱং ছড্ডেতি.
নাতিথোকন্তি যথা একচ্চো পাপিচ্ছো অপ্পিচ্ছতং দস্সেন্তো মুট্ঠিমত্তমেৱ গণ্হাতি, ন এৱং. অতিবহুন্তি যাপনমত্ততো অতিৰেকং. ব্যঞ্জনমত্তাযাতি ব্যঞ্জনস্স মত্তা নাম ওদনতো চতুত্থো ভাগো. একচ্চো হি ভত্তে মনাপে ভত্তং বহুং গণ্হাতি, ব্যঞ্জনে মনাপে ব্যঞ্জনং বহুং. সত্থা পন তথা ন গণ্হাতি. ন চ ব্যঞ্জনেনাতি অমনাপঞ্হি ব্যঞ্জনং ঠপেত্ৱা ভত্তমেৱ ভুঞ্জন্তো, ভত্তং ৱা ঠপেত্ৱা ব্যঞ্জনমেৱ খাদন্তো ব্যঞ্জনেন আলোপং অতিনামেতি নাম. সত্থা একন্তৰিকং ব্যঞ্জনং গণ্হাতি, ভত্তম্পি ব্যঞ্জনম্পি একতোৱ নিট্ঠন্তি. দ্ৱত্তিক্খত্তুন্তি তথাগতস্স হি পুথুজিৱ্হায দন্তানং উপনীতভোজনং দ্ৱত্তিক্খত্তুং দন্তেহি ফুট্ঠমত্তমেৱ সণ্হকৰণীযপিট্ঠৱিলেপনং ৱিয হোতি, তস্মা এৱমাহ. ন মুখে অৱসিট্ঠাতি পোক্খৰপত্তে পতিতউদকবিন্দু ৱিয ৱিনিৱত্তিত্ৱা পৰগলমেৱ যাতি, তস্মা অৱসিট্ঠা ন হোতি. ৰসপটিসংৱেদীতি মধুৰতিত্তকদুকাদিৰসং জানাতি. বুদ্ধানঞ্হি অন্তমসো পানীযেপি দিব্বোজা পক্খিত্তাৱ হোতি, তেন নেসং সব্বত্থেৱ ৰসো পাকটো হোতি, ৰসগেধো পন নত্থি.
অট্ঠঙ্গসমন্নাগতন্তি ‘‘নেৱ দৱাযা’’তি ৱুত্তেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং. ৱিসুদ্ধিমগ্গে পনস্স ৱিনিচ্ছযো আগতোতি সব্বাসৱসুত্তে ৱুত্তমেতং. হত্থেসু ধোতেসূতি সত্থা কিং কৰোতি? পঠমং পত্তস্স গহণট্ঠানং ধোৱতি. তত্থ পত্তং গহেত্ৱা সুখুমজালহত্থং পেসেত্ৱা দ্ৱে ৱাৰে সঞ্চাৰেতি. এত্তাৱতা পোক্খৰপত্তে পতিতউদকং ৱিয ৱিনিৱত্তিত্ৱা গচ্ছতি. ন চ অনত্থিকোতি যথা একচ্চো পত্তং আধাৰকে ঠপেত্ৱা পত্তে উদকং ন পুঞ্ছতি, ৰজে পতন্তে অজ্ঝুপেক্খতি, ন এৱং কৰোতি. ন চ অতিৱেলানুৰক্খীতি যথা একচ্চো পমাণাতিক্কন্তং আৰক্খং ঠপেতি, ভুঞ্জিত্ৱা ৱা পত্তে উদকং পুঞ্ছিত্ৱা চীৱৰভোগন্তৰং পৱেসেত্ৱা পত্তং উদৰেন অক্কমিত্ৱা গণ্হাতি, ন এৱং কৰোতি.
ন চ অনুমোদনস্সাতি যো হি ভুত্তমত্তোৱ দাৰকেসু ভত্তত্থায ৰোদন্তেসু ছাতজ্ঝত্তেসু মনুস্সেসু ভুঞ্জিত্ৱা অনাগতেস্ৱেৱ অনুমোদনং আৰভতি, ততো সব্বকম্মানি ছড্ডেত্ৱা একচ্চে আগচ্ছন্তি, একচ্চে অনাগতাৱ হোন্তি, অযং কালং অতিনামেতি. যোপি মনুস্সেসু আগন্ত্ৱা অনুমোদনত্থায ৱন্দিত্ৱা নিসিন্নেসু অনুমোদনং অকত্ৱাৱ ‘‘কথং তিস্স, কথং ফুস্স, কথং সুমন, কথং তিস্সে, কথং ফুস্সে, কথং সুমনে, কচ্চিত্থ অৰোগা, সস্সং সম্পন্ন’’ন্তিআদিং পাটিযেক্কং কথং সমুট্ঠাপেতি, অযং অনুমোদনস্স কালং অতিনামেতি, মনুস্সানং পন ওকাসং ঞত্ৱা আযাচিতকালে কৰোন্তো নাতিনামেতি নাম, সত্থা তথা কৰোতি.
ন তং ভত্তন্তি কিং ভত্তং নামেতং উত্তণ্ডুলং অতিকিলিন্নন্তিআদীনি ৱত্ৱা ন গৰহতি. ন অঞ্ঞং ভত্তন্তি স্ৱাতনায ৱা পুনদিৱসায ৱা ভত্তং উপ্পাদেস্সামীতি হি অনুমোদনং কৰোন্তো অঞ্ঞং ভত্তং পটিকঙ্খতি. যো ৱা – ‘‘যাৱ মাতুগামানং ভত্তং পচ্চতি, তাৱ অনুমোদনং কৰিস্সামি, অথ মে অনুমোদনাৱসানে অত্তনো পক্কভত্ততোপি থোকং দস্সন্তী’’তি অনুমোদনং ৱড্ঢেতি, অযম্পি পটিকঙ্খতি নাম. সত্থা ন এৱং কৰোতি. ন চ মুচ্চিতুকামোতি একচ্চো হি পটিসংমুঞ্চিত্ৱা গচ্ছতি, ৱেগেন অনুবন্ধিতব্বো হোতি. সত্থা পন ন এৱং গচ্ছতি, পৰিসায মজ্ঝে ঠিতোৱ গচ্ছতি. অচ্চুক্কট্ঠন্তি যো হি যাৱ হনুকট্ঠিতো উক্খিপিত্ৱা পাৰুপতি, তস্স অচ্চুক্কট্ঠং নাম হোতি. যো যাৱ গোপ্ফকা ওতাৰেত্ৱাৱ পাৰুপতি, তস্স অচ্চুক্কট্ঠং হোতি. যোপি উভতো উক্খিপিত্ৱা উদৰং ৱিৱৰিত্ৱা যাতি, তস্সপি অচ্চুক্কট্ঠং হোতি. যো একংসং কত্ৱা থনং ৱিৱৰিত্ৱা যাতি, তস্সপি অচ্চুক্কট্ঠং. সত্থা তং সব্বং ন কৰোতি.
অল্লীনন্তি যথা অঞ্ঞেসং সেদেন তিন্তং অল্লীযতি, ন এৱং সত্থু. অপকট্ঠন্তি খলিসাটকো ৱিয কাযতো মুচ্চিত্ৱাপি ন তিট্ঠতি. ৱাতোতি ৱেৰম্ভৱাতোপি উট্ঠহিত্ৱা চালেতুং ন সক্কোতি. পাদমণ্ডনানুযোগন্তি ইট্ঠকায ঘংসনাদীহি পাদসোভানুযোগং. পক্খালেত্ৱাতি পাদেনেৱ পাদং ধোৱিত্ৱা. সো নেৱ অত্তব্যাবাধাযাতিআদীনি ন পুব্বেনিৱাসচেতোপৰিযঞাণানং অত্থিতায ৱদতি, ইৰিযাপথসন্ততং পন দিস্ৱা অনুমানেন ৱদতি. ধম্মন্তি পৰিযত্তিধম্মং. ন উস্সাদেতীতি কিং মহাৰট্ঠিক, কিং মহাকুটুম্বিকাতিআদীনি ৱত্ৱা গেহস্সিতৱসেন ন উস্সাদেতি. ন অপসাদেতীতি ‘‘কিং, উপাসক, কথং তে ৱিহাৰমগ্গো ঞাতো? কিং ভযেন নাগচ্ছসি? ন হি ভিক্খূ কিঞ্চি অচ্ছিন্দিত্ৱা গণ্হন্তি, মা ভাযী’’তি ৱা ‘‘কিং তুয্হং এৱং মচ্ছৰিযজীৱিতং নামা’’তি ৱা আদীনি ৱত্ৱা গেহস্সিতপেমেন ন অপসাদেতি.
ৱিস্সট্ঠোতি সিনিদ্ধো অপলিবুদ্ধো. ৱিঞ্ঞেয্যোতি ৱিঞ্ঞাপনীযো পাকটো, ৱিস্সট্ঠত্তাযেৱ চেস ৱিঞ্ঞেয্যো হোতি. মঞ্জূতি মধুৰো. সৱনীযোতি সোতসুখো, মধুৰত্তাযেৱ চেস সৱনীযো হোতি. বিন্দূতি সম্পিণ্ডিতো. অৱিসাৰীতি অৱিসটো, বিন্দুত্তাযেৱ চেস অৱিসাৰী হোতি. গম্ভীৰোতি গম্ভীৰসমুট্ঠিতো. নিন্নাদীতি নিন্নাদৱা, গম্ভীৰত্তাযেৱ চেস নিন্নাদী হোতি. যথাপৰিসন্তি চক্কৱাড়পৰিযন্তম্পি একাবদ্ধপৰিসং ৱিঞ্ঞাপেতি. বহিদ্ধাতি অঙ্গুলিমত্তম্পি পৰিসতো বহিদ্ধা ন গচ্ছতি. তস্মা? সো এৱৰূপো মধুৰস্সৰো অকাৰণা মা নস্সীতি. ইতি ভগৱতো ঘোসো পৰিসায মত্থকেনেৱ চৰতি.
অৱলোকযমানাতি সিৰস্মিং অঞ্জলিং ঠপেত্ৱা ভগৱন্তং ওলোকেন্তাৱ পচ্চোসক্কিত্ৱা দস্সনৱিজহনট্ঠানে ৱন্দিত্ৱা গচ্ছন্তি. অৱিজহিতত্তাতি যো হি কথং সুত্ৱা ৱুট্ঠিতো অঞ্ঞং দিট্ঠসুতাদিকং কথং কথেন্তো গচ্ছতি, এস সভাৱেন ৱিজহতি নাম. যো পন সুতধম্মকথায ৱণ্ণং কথেন্তোৱ গচ্ছতি, অযং ন ৱিজহতি নাম, এৱং অৱিজহন্তভাৱেন পক্কমন্তি. গচ্ছন্তন্তি ৰজ্জুযন্তৱসেন ৰতনসত্তুব্বেধং সুৱণ্ণগ্ঘিকং ৱিয গচ্ছন্তং. অদ্দসাম ঠিতন্তি সমুস্সিতকঞ্চনপব্বতং ৱিয ঠিতং অদ্দসাম. ততো চ ভিয্যোতি ৱিত্থাৰেত্ৱা গুণে কথেতুং অসক্কোন্তো অৱসেসে গুণে সংখিপিত্ৱা কলাপং ৱিয সুত্তকবদ্ধং ৱিয চ কত্ৱা ৱিস্সজ্জেন্তো এৱমাহ. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – মযা কথিতগুণেহি অকথিতাৱ বহুতৰা. মহাপথৱিমহাসমুদ্দাদযো ৱিয হি তস্স ভোতো অনন্তা অপ্পমেয্যা গুণা আকাসমিৱ ৱিত্থাৰিতাতি.
৩৯০. অপ্পটিসংৱিদিতোতি অৱিঞ্ঞাতআগমনো. পব্বজিতে উপসঙ্কমন্তেন হি চীৱৰপৰিকম্মাদিসমযে ৱা একং নিৱাসেত্ৱা সৰীৰভঞ্জনসমযে ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা ততোৱ পটিনিৱত্তিতব্বং হোতি, পটিসন্থাৰমত্তম্পি ন জাযতি. পুৰেতৰং পন ওকাসে কাৰিতে দিৱাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৱা চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা ভিক্খু ৱিৱিত্তে ঠানে নিসীদতি, তং আগন্ত্ৱা পস্সন্তা দস্সনেনপি পসীদন্তি, পটিসন্থাৰো জাযতি, পঞ্হব্যাকৰণং ৱা ধম্মকথা ৱা লব্ভতি. তস্মা পণ্ডিতা ওকাসং কাৰেন্তি. সো চ নেসং অঞ্ঞতৰো, তেনস্স এতদহোসি. জিণ্ণো ৱুড্ঢোতি অত্তনো উগ্গতভাৱং অকথেত্ৱা কস্মা এৱমাহ? বুদ্ধা নাম অনুদ্দযসম্পন্না হোন্তি, মহল্লকভাৱং ঞত্ৱা সীঘং ওকাসং কৰিস্সতীতি এৱমাহ.
৩৯১. ওৰমিয ওকাসমকাসীতি ৱেগেন উট্ঠায দ্ৱিধা ভিজ্জিত্ৱা ওকাসমকাসি.
যে মেতি যে মযা. নাৰীসমানসৱ্হযাতি নাৰীসমাননামং ইত্থিলিঙ্গং, তেন অৱ্হাতব্বাতি নাৰীসমানসৱ্হযা, ইত্থিলিঙ্গেন ৱত্তব্বাতি ৱোহাৰকুসলতায এৱং ৱদতি. পহূতজিৱ্হোতি পুথুলজিৱ্হো. নিন্নামযেতন্তি নীহৰ এতং.
৩৯৩. কেৱলীতি সকলগুণসম্পন্নো.
৩৯৪. পচ্চভাসীতি একপ্পহাৰেন পুচ্ছিতে অট্ঠ পঞ্হে ব্যাকৰোন্তো পতিঅভাসি. যো ৱেদীতি যো ৱিদতি জানাতি, যস্স পুব্বেনিৱাসো পাকটো. সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতীতি দিব্বচক্খুঞাণং কথিতং. জাতিক্খযং পত্তোতি অৰহত্তং পত্তো. অভিঞ্ঞা ৱোসিতোতি তং অৰহত্তং অভিজানিত্ৱা ৱোসিতো ৱোসানপ্পত্তো. মুনীতি অৰহত্তঞাণমোনেয্যেন সমন্নাগতো.
ৱিসুদ্ধন্তি পণ্ডৰং. মুত্তং ৰাগেহীতি কিলেসৰাগেহি মুত্তং. পহীনজাতিমৰণোতি জাতিক্খযপ্পত্তত্তা পহীনজাতিকো, জাতিপহানেনেৱ পহীনমৰণো. ব্ৰহ্মচৰিযস্স কেৱলীতি যং ব্ৰহ্মচৰিযস্স কেৱলী সকলভাৱো, তেন সমন্নাগতো, সকলচতুমগ্গব্ৰহ্মচৰিযৱাসোতি অত্থো. পাৰগূ সব্বধম্মানন্তি সব্বেসং লোকিযলোকুত্তৰধম্মানং অভিঞ্ঞায পাৰং গতো, সব্বধম্মে অভিজানিত্ৱা ঠিতোতি অত্থো. পাৰগূতি ৱা এত্তাৱতা পৰিঞ্ঞাপাৰগূ পঞ্চন্নং খন্ধানং, পহানপাৰগূ সব্বকিলেসানং, ভাৱনাপাৰগূ চতুন্নং মগ্গানং, সচ্ছিকিৰিযাপাৰগূ নিৰোধস্স, সমাপত্তিপাৰগূ সব্বসমাপত্তীনন্তি অযমত্থো ৱুত্তো. পুন সব্বধম্মানন্তি ইমিনা অভিঞ্ঞাপাৰগূ ৱুত্তোতি. বুদ্ধো তাদী পৱুচ্চতীতি তাদিসো ছহি আকাৰেহি পাৰং গতো সব্বাকাৰেন চতুন্নং সচ্চানং বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি পৱুচ্চতীতি.
কিং পন এত্তাৱতা সব্বে পঞ্হা ৱিস্সজ্জিতা হোন্তীতি? আম ৱিস্সজ্জিতা, চিত্তং ৱিসুদ্ধং জানাতি, মুত্তং ৰাগেহীতি ইমিনা তাৱ বাহিতপাপত্তা ব্ৰাহ্মণোতি পঠমপঞ্হো ৱিস্সজ্জিতো হোতি. পাৰগূতি ইমিনা ৱেদেহি গতত্তা ৱেদগূতি দুতিযপঞ্হো ৱিস্সজ্জিতো হোতি. পুব্বেনিৱাসন্তিআদীহি ইমাসং তিস্সন্নং ৱিজ্জানং অত্থিতায তেৱিজ্জোতি ততিযপঞ্হো ৱিস্সজ্জিতো হোতি. মুত্তং ৰাগেহি সব্বসোতি ইমিনাৱ নিস্সটত্তা পাপধম্মানং সোত্তিযোতি চতুত্থপঞ্হো ৱিস্সজ্জিতো হোতি. জাতিক্খযং পত্তোতি ইমিনা পন অৰহত্তস্সেৱ ৱুত্তত্তা পঞ্চমপঞ্হো ৱিস্সজ্জিতো হোতি. ৱোসিতোতি চ ব্ৰহ্মচৰিযস্স কেৱলীতি চ ইমেহি ছট্ঠপঞ্হো ৱিস্সজ্জিতো হোতি. অভিঞ্ঞা ৱোসিতো মুনীতি ইমিনা সত্তমপঞ্হো ৱিস্সজ্জিতো হোতি. পাৰগূ সব্বধম্মানং, বুদ্ধো তাদী পৱুচ্চতীতি ইমিনা অট্ঠমপঞ্হো ৱিস্সজ্জিতো হোতি.
৩৯৫. দানকথন্তিআদীনি হেট্ঠা সুত্তে ৱিত্থাৰিতানেৱ. পচ্চপাদীতি পটিপজ্জি. ধম্মস্সানুধম্মন্তি ইমস্মিং সুত্তে ধম্মো নাম অৰহত্তমগ্গো, অনুধম্মো নাম হেট্ঠিমা তযো মগ্গা তীণি চ সামঞ্ঞফলানি, তানি পটিপাটিযা পটিলভীতি অত্থো. ন চ মং ধম্মাধিকৰণং ৱিহেসেসীতি মঞ্চ ধম্মকাৰণা ন কিলমেসি, ন পুনপ্পুনং কথাপেসীতি ৱুত্তং হোতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱ. তত্থ পৰিনিব্বাযীতি পন পদেন দেসনায অৰহত্তেনেৱ কূটং গহিতন্তি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
ব্ৰহ্মাযুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.