৫. বোধিৰাজকুমাৰসুত্তৱণ্ণনা
৩২৪. এৱং মে সুতন্তি বোধিৰাজকুমাৰসুত্তং. তত্থ কোকনদোতি কোকনদং ৱুচ্চতি পদুমং. সো চ মঙ্গলপাসাদো ওলোকনকপদুমং দস্সেত্ৱা কতো, তস্মা কোকনদোতি সঙ্খং লভি.
৩২৫. যাৱ পচ্ছিমসোপানকড়েৱৰাতি এত্থ পচ্ছিমসোপানকড়েৱৰন্তি পঠমং সোপানফলকং ৱুত্তং. অদ্দসা খোতি ওলোকনত্থংযেৱ দ্ৱাৰকোট্ঠকে ঠিতো অদ্দস. ভগৱা তুণ্হী অহোসীতি ‘‘কিস্স নু খো অত্থায ৰাজকুমাৰেন অযং মহাসক্কাৰো কতো’’তি আৱজ্জন্তো পুত্তপত্থনায কতভাৱং অঞ্ঞাসি. সো হি ৰাজকুমাৰো অপুত্তকো, সুতঞ্চানেন অহোসি – ‘‘বুদ্ধানং কিৰ অধিকাৰং কত্ৱা মনসা ইচ্ছিতং লভন্তী’’তি. সো – ‘‘সচাহং পুত্তং লভিস্সামি, সম্মাসম্বুদ্ধো মম চেলপ্পটিকং অক্কমিস্সতি. নো চে লভিস্সামি, ন অক্কমিস্সতী’’তি পত্থনং কত্ৱা সন্থৰাপেসি. অথ ভগৱা ‘‘নিব্বত্তিস্সতি নু খো এতস্স পুত্তো’’তি আৱজ্জেত্ৱা ‘‘ন নিব্বত্তিস্সতী’’তি অদ্দস.
পুব্বে কিৰ সো একস্মিং দীপে ৱসমানো সমচ্ছন্দেন সকুণপোতকে খাদি. সচস্স মাতুগামো অঞ্ঞোৱ ভৱেয্য, পুত্তং লভেয্য. উভোহি পন সমানচ্ছন্দেহি হুত্ৱা পাপকম্মং কতং, তেনস্স পুত্তো ন নিব্বত্তিস্সতীতি অঞ্ঞাসি. দুস্সে পন অক্কন্তে – ‘‘বুদ্ধানং অধিকাৰং কত্ৱা পত্থিতপত্থিতং লভন্তীতি লোকে অনুস্সৱো, মযা চ মহাঅভিনীহাৰো কতো, ন চ পুত্তং লভামি, তুচ্ছং ইদং ৱচন’’ন্তি মিচ্ছাগহণং গণ্হেয্য. তিত্থিযাপি – ‘‘নত্থি সমণানং অকত্তব্বং নাম, চেলপ্পটিকং মদ্দন্তা আহিণ্ডন্তী’’তি উজ্ঝাযেয্যুং. এতৰহি চ অক্কমন্তেসু বহূ ভিক্খূ পৰচিত্তৱিদুনো, তে ভব্বং জানিত্ৱা অক্কমিস্সন্তি, অভব্বং জানিত্ৱা ন অক্কমিস্সন্তি. অনাগতে পন উপনিস্সযো মন্দো ভৱিস্সতি, অনাগতং ন জানিস্সন্তি. তেসু অক্কমন্তেসু সচে পত্থিতং ইজ্ঝিস্সতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে ইজ্ঝিস্সতি, – ‘‘পুব্বে ভিক্খুসঙ্ঘস্স অভিনীহাৰং কত্ৱা ইচ্ছিতিচ্ছিতং লভন্তি, তং ইদানি ন লভন্তি. তেযেৱ মঞ্ঞে ভিক্খূ পটিপত্তিপূৰকা অহেসুং, ইমে পটিপত্তিং পূৰেতুং ন সক্কোন্তী’’তি মনুস্সা ৱিপ্পটিসাৰিনো ভৱিস্সন্তীতি ইমেহি কাৰণেহি ভগৱা অক্কমিতুং অনিচ্ছন্তো তুণ্হী অহোসি. সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসি ‘‘ন, ভিক্খৱে, চেলপ্পটিকা অক্কমিতব্বা’’তি (চূড়ৱ. ২৬৮). মঙ্গলত্থায পঞ্ঞত্তং অনক্কমন্তেসু পন অক্কমনত্থায অনুপঞ্ঞত্তিং ঠপেসি – ‘‘গিহী, ভিক্খৱে, মঙ্গলিকা, অনুজানামি, ভিক্খৱে, গিহীনং মঙ্গলত্থাযা’’তি (চূড়ৱ. ২৬৮).
৩২৬. পচ্ছিমং জনতং তথাগতো অনুকম্পতীতি ইদং থেৰো ৱুত্তেসু কাৰণেসু ততিযং কাৰণং সন্ধাযাহ. ন খো সুখেন সুখন্তি কস্মা আহ? কামসুখল্লিকানুযোগসঞ্ঞী হুত্ৱা সম্মাসম্বুদ্ধো ন অক্কমি, তস্মা অহম্পি সত্থাৰা সমানচ্ছন্দো ভৱিস্সামীতি মঞ্ঞমানো এৱমাহ.
৩২৭. সো খো অহন্তিআদি ‘‘যাৱ ৰত্তিযা পচ্ছিমে যামে’’তি তাৱ মহাসচ্চকে (ম. নি. ১.৩৬৪ আদযো) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. ততো পৰং যাৱ পঞ্চৱগ্গিযানং আসৱক্খযা পাসৰাসিসুত্তে (ম. নি. ১.২৭২ আদযো) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং.
৩৪৩. অঙ্কুসগয্হে সিপ্পেতি অঙ্কুসগহণসিপ্পে. কুসলো অহন্তি ছেকো অহং. কস্স পনাযং সন্তিকে সিপ্পং উগ্গণ্হীতি? পিতু সন্তিকে, পিতাপিস্স পিতু সন্তিকেৱ উগ্গণ্হি. কোসম্বিযং কিৰ পৰন্তপৰাজা নাম ৰজ্জং কাৰেসি. ৰাজমহেসী গৰুভাৰা আকাসতলে ৰঞ্ঞা সদ্ধিং বালাতপং তপ্পমানা ৰত্তকম্বলং পাৰুপিত্ৱা নিসিন্না হোতি, একো হত্থিলিঙ্গসকুণো ‘‘মংসপেসী’’তি মঞ্ঞমানো গহেত্ৱা আকাসং পক্খন্দি. সা ‘‘ছড্ডেয্য ম’’ন্তি ভযেন নিস্সদ্দা অহোসি, সো তং পব্বতপাদে ৰুক্খৱিটপে ঠপেসি. সা পাণিস্সৰং কৰোন্তী মহাসদ্দমকাসি. সকুণো পলাযি, তস্সা তত্থেৱ গব্ভৱুট্ঠানং অহোসি. তিযামৰত্তিং দেৱে ৱস্সন্তে কম্বলং পাৰুপিত্ৱা নিসীদি. ততো চ অৱিদূৰে তাপসো ৱসতি. সো তস্সা সদ্দেন অৰুণে উগ্গতে ৰুক্খমূলং আগতো জাতিং পুচ্ছিত্ৱা নিস্সেণিং বন্ধিত্ৱা ওতাৰেত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানং নেত্ৱা যাগুং পাযেসি. দাৰকস্স মেঘউতুঞ্চ পব্বতউতুঞ্চ গহেত্ৱা জাতত্তা উদেনোতি নামং অকাসি. তাপসো ফলাফলানি আহৰিত্ৱা দ্ৱেপি জনে পোসেসি.
সা একদিৱসং তাপসস্স আগমনৱেলায পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা ইত্থিকুত্তং দস্সেত্ৱা তাপসং সীলভেদং আপাদেসি. তেসং একতো ৱসন্তানং কালে গচ্ছন্তে পৰন্তপৰাজা কালং অকাসি. তাপসো ৰত্তিভাগে নক্খত্তং ওলোকেত্ৱা ৰঞ্ঞো মতভাৱং ঞত্ৱা – ‘‘তুয্হং ৰাজা মতো, পুত্তো তে কিং ইধ ৱসিতুং ইচ্ছতি, উদাহু পেত্তিকে ৰজ্জে ছত্তং উস্সাপেতু’’ন্তি পুচ্ছি. সা পুত্তস্স আদিতো পট্ঠায সব্বং পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা ছত্তং উস্সাপেতুকামতঞ্চস্স ঞত্ৱা তাপসস্স আৰোচেসি. তাপসো চ হত্থিগন্থসিপ্পং জানাতি, কুতোনেন লদ্ধং? সক্কস্স সন্তিকা. পুব্বে কিৰস্স সক্কো উপট্ঠানং আগন্ত্ৱা ‘‘কেন কিলমথা’’তি পুচ্ছি. সো ‘‘হত্থিপৰিস্সযো অত্থী’’তি আৰোচেসি. তস্স সক্কো হত্থিগন্থঞ্চেৱ ৱীণকঞ্চ দত্ৱা ‘‘পলাপেতুকামতায সতি ইমং তন্তিং ৱাদেত্ৱা ইমং সিলোকং ৱদেয্যাথ, পক্কোসিতুকামতায সতি ইমং সিলোকং ৱদেয্যাথা’’তি আহ. তাপসো তং সিপ্পং কুমাৰস্স অদাসি. সো একং ৱটৰুক্খং অভিৰুহিত্ৱা হত্থীসু আগতেসু তন্তিং ৱাদেত্ৱা সিলোকং ৱদতি, হত্থী ভীতা পলাযিংসু.
সো সিপ্পস্স আনুভাৱং ঞত্ৱা পুনদিৱসে পক্কোসনসিপ্পং পযোজেসি. জেট্ঠকহত্থী আগন্ত্ৱা খন্ধং উপনামেসি. সো তস্স খন্ধগতো যুদ্ধসমত্থে তৰুণহত্থী উচ্চিনিত্ৱা কম্বলঞ্চ মুদ্দিকঞ্চ গহেত্ৱা মাতাপিতৰো ৱন্দিত্ৱা নিক্খন্তো অনুপুব্বেন তং তং গামং পৱিসিত্ৱা – ‘‘অহং ৰঞ্ঞো পুত্তো, সম্পত্তিং অত্থিকা আগচ্ছন্তূ’’তি জনসঙ্গহং কত্ৱা নগৰং পৰিৱাৰেত্ৱা – ‘‘অহং ৰঞ্ঞো পুত্তো, ময্হং ছত্তং দেথা’’তি অসদ্দহন্তানং কম্বলঞ্চ মুদ্দিকঞ্চ দস্সেত্ৱা ছত্তং উস্সাপেসি. সো হত্থিৱিত্তকো হুত্ৱা ‘‘অসুকট্ঠানে সুন্দৰো হত্থী অত্থী’’তি ৱুত্তে গন্ত্ৱা গণ্হাতি. চণ্ডপজ্জোতো ‘‘তস্স সন্তিকে সিপ্পং গণ্হিস্সামী’’তি কট্ঠহত্থিং পযোজেত্ৱা তস্স অন্তো যোধে নিসীদাপেত্ৱা তং হত্থিং গহণত্থায আগতং গণ্হিত্ৱা তস্স সন্তিকে সিপ্পং গহণত্থায ধীতৰং উয্যোজেসি. সো তায সদ্ধিং সংৱাসং কপ্পেত্ৱা তং গহেত্ৱা অত্তনো নগৰংযেৱ অগমাসি. তস্সা কুচ্ছিযং উপ্পন্নো অযং বোধিৰাজকুমাৰো অত্তনো পিতু সন্তিকে সিপ্পং উগ্গণ্হি.
৩৪৪. পধানিযঙ্গানীতি পধানং ৱুচ্চতি পদহনভাৱো, পধানমস্স অত্থীতি পধানিযো. পধানিযস্স ভিক্খুনো অঙ্গানীতি পধানিযঙ্গানি. সদ্ধোতি সদ্ধায সমন্নাগতো. সা পনেসা আগমনসদ্ধা অধিগমসদ্ধা ওকপ্পনসদ্ধা পসাদসদ্ধাতি চতুব্বিধা. তত্থ সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং সদ্ধা অভিনীহাৰতো পট্ঠায আগতত্তা আগমনসদ্ধা নাম. অৰিযসাৱকানং পটিৱেধেন অধিগতত্তা অধিগমসদ্ধা নাম. বুদ্ধো ধম্মো সঙ্ঘোতি ৱুত্তে অচলভাৱেন ওকপ্পনং ওকপ্পনসদ্ধা নাম. পসাদুপ্পত্তি পসাদসদ্ধা নাম, ইধ পন ওকপ্পনসদ্ধা অধিপ্পেতা. বোধিন্তি চতুমগ্গঞাণং. তং সুপ্পটিৱিদ্ধং তথাগতেনাতি সদ্দহতি, দেসনাসীসমেৱ চেতং, ইমিনা পন অঙ্গেন তীসুপি ৰতনেসু সদ্ধা অধিপ্পেতা. যস্স হি বুদ্ধাদীসু পসাদো বলৱা, তস্স পধানং ৱীৰিযং ইজ্ঝতি.
অপ্পাবাধোতি অৰোগো. অপ্পাতঙ্কোতি নিদ্দুক্খো. সমৱেপাকিনিযাতি সমৱিপাচনিযা. গহণিযাতি কম্মজতেজোধাতুযা. নাতিসীতায নাচ্চুণ্হাযাতি অতিসীতগহণিকো হি সীতভীৰূ হোতি, অচ্চুণ্হগহণিকো উণ্হভীৰূ, তেসং পধানং ন ইজ্ঝতি. মজ্ঝিমগহণিকস্স ইজ্ঝতি. তেনাহ ‘‘মজ্ঝিমায পধানক্খমাযা’’তি. যথাভূতং অত্তানং আৱিকত্তাতি যথাভূতং অত্তনো অগুণং পকাসেতা. উদযত্থগামিনিযাতি উদযঞ্চ অত্থঞ্চ গন্তুং পৰিচ্ছিন্দিতুং সমত্থায, এতেন পঞ্ঞাসলক্খণপৰিগ্গাহিকং উদযব্বযঞাণং ৱুত্তং. অৰিযাযাতি পৰিসুদ্ধায. নিব্বেধিকাযাতি অনিব্বিদ্ধপুব্বে লোভক্খন্ধাদযো নিব্বিজ্ঝিতুং সমত্থায. সম্মাদুক্খক্খযগামিনিযাতি তদঙ্গৱসেন কিলেসানং পহীনত্তা যং দুক্খং খীযতি, তস্স দুক্খস্স খযগামিনিযা. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি ৱিপস্সনাপঞ্ঞাৱ কথিতা. দুপ্পঞ্ঞস্স হি পধানং ন ইজ্ঝতি. ইমানি চ পঞ্চ পধানিযঙ্গানি লোকিযানেৱ ৱেদিতব্বানি.
৩৪৫. সাযমনুসিট্ঠো পাতো ৱিসেসং অধিগমিস্সতীতি অত্থঙ্গতে সূৰিযে অনুসিট্ঠো অৰুণুগ্গমনে ৱিসেসং অধিগমিস্সতি. পাতমনুসিট্ঠো সাযন্তি অৰুণুগ্গমনে অনুসিট্ঠো সূৰিযত্থঙ্গমনৱেলাযং. অযঞ্চ পন দেসনা নেয্যপুগ্গলৱসেন ৱুত্তা. দন্ধপঞ্ঞো হি নেয্যপুগ্গলো সত্তহি দিৱসেহি অৰহত্তং পাপুণাতি, তিক্খপঞ্ঞো একদিৱসেন, সেসদিৱসে মজ্ঝিমপঞ্ঞাৱসেন ৱেদিতব্বং. অহো বুদ্ধো অহো ধম্মো অহো ধম্মস্স স্ৱাক্খাততাতি যস্মা বুদ্ধধম্মানং উড়াৰতায ধম্মস্স চ স্ৱাক্খাততায পাতো কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৱা সাযং অৰহত্তং পাপুণাতি, তস্মা পসংসন্তো এৱমাহ. যত্ৰ হি নামাতি ৱিম্হযত্থে নিপাতো.
৩৪৬. কুচ্ছিমতীতি আপন্নসত্তা. যো মে অযং, ভন্তে, কুচ্ছিগতোতি কিং পনেৱং সৰণং গহিতং হোতীতি. ন হোতি. অচিত্তকসৰণগমনং নাম নত্থি, আৰক্খো পনস্স পচ্চুপট্ঠিতোৱ হোতি. অথ নং যদা মহল্লককালে মাতাপিতৰো, – ‘‘তাত, কুচ্ছিগতমেৱ তং সৰণং গণ্হাপযিম্হা’’তি সাৰেন্তি, সো চ সল্লক্খেত্ৱা ‘‘অহং সৰণং গতো উপাসকো’’তি সতিং উপ্পাদেতি, তদা সৰণং গহিতং নাম হোতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
বোধিৰাজকুমাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.