৪. ৰাজৱগ্গো

১. ঘটিকাৰসুত্তৱণ্ণনা

২৮২. এৱং মে সুতন্তি ঘটিকাৰসুত্তং. তত্থ সিতং পাত্ৱাকাসীতি মহামগ্গেন গচ্ছন্তো অঞ্ঞতৰং ভূমিপ্পদেসং ওলোকেত্ৱা – ‘‘অত্থি নু খো মযা চৰিযং চৰমানেন ইমস্মিং ঠানে নিৱুত্থপুব্ব’’ন্তি আৱজ্জন্তো অদ্দস – ‘‘কস্সপবুদ্ধকালে ইমস্মিং ঠানে ৱেগড়িঙ্গং নাম গামনিগমো অহোসি, অহং তদা জোতিপালো নাম মাণৱো অহোসিং, ময্হং সহাযো ঘটিকাৰো নাম কুম্ভকাৰো অহোসি, তেন সদ্ধিং মযা ইধ একং সুকাৰণং কতং, তং ভিক্খুসঙ্ঘস্স অপাকটং পটিচ্ছন্নং, হন্দ নং ভিক্খুসঙ্ঘস্স পাকটং কৰোমী’’তি মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতৰস্মিং পদেসে ঠিতকোৱ সিতপাতুকম্মমকাসি, অগ্গগ্গদন্তে দস্সেত্ৱা মন্দহসিতং হসি. যথা হি লোকিযমনুস্সা উৰং পহৰন্তা – ‘‘কুহং কুহ’’ন্তি হসন্তি, ন এৱং বুদ্ধা, বুদ্ধানং পন হসিতং হট্ঠপহট্ঠাকাৰমত্তমেৱ হোতি.

হসিতঞ্চ নামেতং তেৰসহি সোমনস্সসহগতচিত্তেহি হোতি. তত্থ লোকিযমহাজনো অকুসলতো চতূহি, কামাৱচৰকুসলতো চতূহীতি অট্ঠহি চিত্তেহি হসতি, সেক্খা অকুসলতো দিট্ঠিসম্পযুত্তানি দ্ৱে অপনেত্ৱা ছহি চিত্তেহি হসন্তি, খীণাসৱা চতূহি সহেতুককিৰিযচিত্তেহি একেন অহেতুককিৰিযচিত্তেনাতি পঞ্চহি চিত্তেহি হসন্তি. তেসুপি বলৱাৰম্মণে আপাথগতে দ্ৱীহি ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেহি হসন্তি, দুব্বলাৰম্মণে দুহেতুকচিত্তদ্ৱযেন চ অহেতুকচিত্তেন চাতি তীহি চিত্তেহি হসন্তি. ইমস্মিং পন ঠানে কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুসোমনস্সসহগতচিত্তং ভগৱতো হট্ঠপহট্ঠাকাৰমত্তং হসিতং উপ্পাদেসি.

তং পনেতং হসিতং এৱং অপ্পমত্তকম্পি থেৰস্স পাকটং অহোসি. কথং? তথাৰূপে হি কালে তথাগতস্স চতূহি দাঠাহি চতুদ্দীপিকমহামেঘমুখতো সতেৰতাৱিজ্জুলতা ৱিয ৱিৰোচমানা মহাতালক্খন্ধপমাণা ৰস্মিৱট্টিযো উট্ঠহিত্ৱা তিক্খত্তুং সীসৱৰং পদক্খিণং কত্ৱা দাঠগ্গেসুযেৱ অন্তৰধাযন্তি. তেন সঞ্ঞাণেন আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পচ্ছতো গচ্ছমানোপি সিতপাতুভাৱং জানাতি.

ভগৱন্তং এতদৱোচাতি – ‘‘এত্থ কিৰ কস্সপো ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘং ওৱদি, চতুসচ্চপ্পকাসনং অকাসি, ভগৱতোপি এত্থ নিসীদিতুং ৰুচিং উপ্পাদেস্সামি, এৱমযং ভূমিভাগো দ্ৱীহি বুদ্ধেহি পৰিভুত্তো ভৱিস্সতি, মহাজনো গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা চেতিযট্ঠানং কত্ৱা পৰিচৰন্তো সগ্গমগ্গপৰাযণো ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা এতং ‘‘তেন হি, ভন্তে,’’তিআদিৱচনং অৱোচ.

২৮৩. মুণ্ডকেন সমণকেনাতি মুণ্ডং মুণ্ডোতি, সমণং ৱা সমণোতি ৱত্তুং ৱট্টতি, অযং পন অপৰিপক্কঞাণত্তা ব্ৰাহ্মণকুলে উগ্গহিতৱোহাৰৱসেনেৱ হীড়েন্তো এৱমাহ. সোত্তিসিনানিন্তি সিনানত্থায কতসোত্তিং. সোত্তি নাম কুৰুৱিন্দপাসাণচুণ্ণানি লাখায বন্ধিত্ৱা কতগুড়িককলাপকা ৱুচ্চতি, যং সন্ধায – ‘‘তেন খো পন সমযেন ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ কুৰুৱিন্দকসুত্তিযা নহাযন্তী’’তি (চূড়ৱ. ২৪৩) ৱুত্তং. তং উভোসু অন্তেসু গহেত্ৱা সৰীৰং ঘংসন্তি. এৱং সম্মাতি যথা এতৰহিপি মনুস্সা ‘‘চেতিযৱন্দনায গচ্ছাম, ধম্মস্সৱনত্থায গচ্ছামা’’তি ৱুত্তা উস্সাহং ন কৰোন্তি, ‘‘নটসমজ্জাদিদস্সনত্থায গচ্ছামা’’তি ৱুত্তা পন একৱচনেনেৱ সম্পটিচ্ছন্তি, তথেৱ সিন্হাযিতুন্তি ৱুত্তে একৱচনেন সম্পটিচ্ছন্তো এৱমাহ.

২৮৪. জোতিপালং মাণৱং আমন্তেসীতি একপস্সে অৰিযপৰিহাৰেন পঠমতৰং ন্হাযিত্ৱা পচ্চুত্তৰিত্ৱা ঠিতো তস্স মহন্তেন ইস্সৰিযপৰিহাৰেন ন্হাযন্তস্স ন্হানপৰিযোসানং আগমেত্ৱা তং নিৱত্থনিৱাসনং কেসে ৱোদকে কুৰুমানং আমন্তেসি. অযন্তি আসন্নত্তা দস্সেন্তো আহ. ওৱট্টিকং ৱিনিৱট্ঠেত্ৱাতি নাগবলো বোধিসত্তো ‘‘অপেহি সম্মা’’তি ঈসকং পৰিৱত্তমানোৱ তেন গহিতগহণং ৱিস্সজ্জাপেত্ৱাতি অত্থো. কেসেসু পৰামসিত্ৱা এতদৱোচাতি সো কিৰ চিন্তেসি – ‘‘অযং জোতিপালো পঞ্ঞৱা, সকিং দস্সনং লভমানো তথাগতস্স দস্সনেপি পসীদিস্সতি, ধম্মকথাযপি পসীদিস্সতি, পসন্নো চ পসন্নাকাৰং কাতুং সক্খিস্সতি, মিত্তা নাম এতদত্থং হোন্তি, যংকিঞ্চি কত্ৱা মম সহাযং গহেত্ৱা দসবলস্স সন্তিকং গমিস্সামী’’তি. তস্মা নং কেসেসু পৰামসিত্ৱা এতদৱোচ.

ইত্তৰজচ্চোতি অঞ্ঞজাতিকো, মযা সদ্ধিং অসমানজাতিকো, লামকজাতিকোতি অত্থো. ন ৱতিদন্তি ইদং অম্হাকং গমনং ন ৱত ওৰকং ভৱিস্সতি ন খুদ্দকং, মহন্তং ভৱিস্সতি. অযঞ্হি ন অত্তনো থামেন গণ্হি, সত্থু থামেন গণ্হীতি গহণস্মিংযেৱ নিট্ঠং অগমাসি. যাৱতাদোহিপীতি এত্থ দোকাৰহিকাৰপিকাৰা নিপাতা, যাৱতুপৰিমন্তি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘ৱাচায আলপনং ওৱট্টিকায গহণঞ্চ অতিক্কমিত্ৱা যাৱ কেসগ্গহণম্পি তত্থ গমনত্থং পযোগো কত্তব্বো’’তি.

২৮৫. ধম্মিযা কথাযাতি ইধ সতিপটিলাভত্থায পুব্বেনিৱাসপটিসংযুত্তা ধম্মী কথা ৱেদিতব্বা. তস্স হি ভগৱা, – ‘‘জোতিপাল, ত্ৱং ন লামকট্ঠানং ওতিণ্ণসত্তো, মহাবোধিপল্লঙ্কে পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পত্থেত্ৱা ওতিণ্ণোসি, তাদিসস্স নাম পমাদৱিহাৰো ন যুত্তো’’তিআদিনা নযেন সতিপটিলাভায ধম্মং কথেসি. পৰসমুদ্দৱাসীথেৰা পন ৱদন্তি – ‘‘জোতিপাল, যথা অহং দসপাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ৱীসতিসহস্সভিক্খুপৰিৱাৰো লোকে ৱিচৰামি, এৱমেৱং ত্ৱম্পি দসপাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা সমণগণপৰিৱাৰো লোকে ৱিচৰিস্সসি. এৱৰূপেন নাম তযা পমাদং আপজ্জিতুং ন যুত্ত’’ন্তি যথাস্স পব্বজ্জায চিত্তং নমতি, এৱং কামেসু আদীনৱং নেক্খম্মে চ আনিসংসং কথেসীতি.

২৮৬. অলত্থ খো, আনন্দ,…পে… পব্বজ্জং অলত্থ উপসম্পদন্তি পব্বজিত্ৱা কিমকাসি? যং বোধিসত্তেহি কত্তব্বং. বোধিসত্তা হি বুদ্ধানং সম্মুখে পব্বজন্তি. পব্বজিত্ৱা চ পন ইত্তৰসত্তা ৱিয পতিতসিঙ্গা ন হোন্তি, চতুপাৰিসুদ্ধিসীলে পন সুপতিট্ঠায তেপিটকং বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা তেৰস ধুতঙ্গানি সমাদায অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা গতপচ্চাগতৱত্তং পূৰযমানা সমণধম্মং কৰোন্তা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা যাৱ অনুলোমঞাণং আহচ্চ তিট্ঠন্তি, মগ্গফলত্থং ৱাযামং ন কৰোন্তি. জোতিপালোপি তথেৱ অকাসি.

২৮৭. অড্ঢমাসুপসম্পন্নেতি কুলদাৰকঞ্হি পব্বাজেত্ৱা অড্ঢমাসম্পি অৱসিত্ৱা গতে মাতাপিতূনং সোকো ন ৱূপসম্মতি, সোপি পত্তচীৱৰগ্গহণং ন জানাতি, দহৰভিক্খুসামণেৰেহি সদ্ধিং ৱিস্সাসো ন উপ্পজ্জতি, থেৰেহি সদ্ধিং সিনেহো ন পতিট্ঠাতি, গতগতট্ঠানে অনভিৰতি উপ্পজ্জতি. এত্তকং পন কালং নিৱাসে সতি মাতাপিতৰো পস্সিতুং লভন্তি. তেন তেসং সোকো তনুভাৱং গচ্ছতি, পত্তচীৱৰগ্গহণং জানাতি, সামণেৰদহৰভিক্খূহি সদ্ধিং ৱিস্সাসো জাযতি, থেৰেহি সদ্ধিং সিনেহো পতিট্ঠাতি, গতগতট্ঠানে অভিৰমতি, ন উক্কণ্ঠতি. তস্মা এত্তকং ৱসিতুং ৱট্টতীতি অড্ঢমাসং ৱসিত্ৱা পক্কামি.

পণ্ডুপুটকস্স সালিনোতি পুটকে কত্ৱা সুক্খাপিতস্স ৰত্তসালিনো. তস্স কিৰ সালিনো ৱপ্পকালতো পট্ঠায অযং পৰিহাৰো – কেদাৰা সুপৰিকম্মকতা হোন্তি, তত্থ বীজানি পতিট্ঠাপেত্ৱা গন্ধোদকেন সিঞ্চিংসু, ৱপ্পকালে ৱিতানং ৱিয উপৰি ৱত্থকিলঞ্জং বন্ধিত্ৱা পৰিপক্ককালে ৱীহিসীসানি ছিন্দিত্ৱা মুট্ঠিমত্তে পুটকে কত্ৱা যোত্তবদ্ধে ৱেহাসংযেৱ সুক্খাপেত্ৱা গন্ধচুণ্ণানি অত্থৰিত্ৱা কোট্ঠকেসু পূৰেত্ৱা ততিযে ৱস্সে ৱিৱৰিংসু. এৱং তিৱস্সং পৰিৱুত্থস্স সুগন্ধৰত্তসালিনো অপগতকাড়কে সুপৰিসুদ্ধে তণ্ডুলে গহেত্ৱা খজ্জকৱিকতিম্পি ভত্তম্পি পটিযাদিযিংসু. তং সন্ধায ৱুত্তং পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং…পে… কালং আৰোচাপেসীতি.

২৮৮. অধিৱুট্ঠো মেতি কিং সন্ধায ৱদতি? ৱেগড়িঙ্গতো নিক্খমনকালে ঘটিকাৰো অত্তনো সন্তিকে ৱস্সাৱাসং ৱসনত্থায পটিঞ্ঞং অগ্গহেসি, তং সন্ধায ৱদতি. অহুদেৱ অঞ্ঞথত্তং অহু দোমনস্সন্তি তেমাসং দানং দাতুং, ধম্মঞ্চ সোতুং, ইমিনা চ নিযামেন ৱীসতি ভিক্খুসহস্সানি পটিজগ্গিতুং নালত্থন্তি অলাভং আৰব্ভ চিত্তঞ্ঞথত্তং চিত্তদোমনস্সং অহোসি, ন তথাগতং আৰব্ভ. কস্মা? সোতাপন্নত্তা. সো কিৰ পুব্বে ব্ৰাহ্মণভত্তো অহোসি. অথেকস্মিং সমযে পচ্চন্তে কুপিতে ৱূপসমনত্থং গচ্ছন্তো উৰচ্ছদং নাম ধীতৰমাহ – ‘‘অম্ম অম্হাকং দেৱে মা পমজ্জী’’তি. ব্ৰাহ্মণা তং ৰাজধীতৰং দিস্ৱা ৱিসঞ্ঞিনো অহেসুং. কে ইমে চাতি ৱুত্তে তুম্হাকং ভূমিদেৱাতি. ভূমিদেৱা নাম এৱৰূপা হোন্তীতি নিট্ঠুভিত্ৱা পাসাদং অভিৰুহি. সা একদিৱসং ৱীথিং ওলোকেন্তী ঠিতা কস্সপস্স ভগৱতো অগ্গসাৱকং দিস্ৱা পক্কোসাপেত্ৱা পিণ্ডপাতং দত্ৱা অনুমোদনং সুণমানাযেৱ সোতাপন্না হুত্ৱা ‘‘অঞ্ঞেপি ভিক্খূ অত্থী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সত্থা ৱীসতিযা ভিক্খুসহস্সেহি সদ্ধিং ইসিপতনে ৱসতী’’তি চ সুত্ৱা নিমন্তেত্ৱা দানং অদাসি.

ৰাজা পচ্চন্তং ৱূপসমেত্ৱা আগতো. অথ নং পঠমতৰমেৱ ব্ৰাহ্মণা আগন্ত্ৱা ধীতু অৱণ্ণং ৱত্ৱা পৰিভিন্দিংসু. ৰাজা পন ধীতু জাতকালেযেৱ ৱৰং অদাসি. তস্সা ‘‘সত্ত দিৱসানি ৰজ্জং দাতব্ব’’ন্তি ৱৰং গণ্হিংসু. অথস্সা ৰাজা সত্ত দিৱসানি ৰজ্জং নিয্যাতেসি. সা সত্থাৰং ভোজযমানা ৰাজানং পক্কোসাপেত্ৱা বহিসাণিযং নিসীদাপেসি. ৰাজা সত্থু অনুমোদনং সুত্ৱাৱ সোতাপন্নো জাতো. সোতাপন্নস্স চ নাম তথাগতং আৰব্ভ আঘাতো নত্থি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ন তথাগতং আৰব্ভা’’তি.

যং ইচ্ছতি তং হৰতূতি সো কিৰ ভাজনানি পচিত্ৱা কযৱিক্কযং ন কৰোতি, এৱং পন ৱত্ৱা দাৰুত্থায ৱা মত্তিকত্থায ৱা পলালত্থায ৱা অৰঞ্ঞং গচ্ছতি. মহাজনা ‘‘ঘটিকাৰেন ভাজনানি পক্কানী’’তি সুত্ৱা পৰিসুদ্ধতণ্ডুললোণদধিতেলফাণিতাদীনি গহেত্ৱা আগচ্ছন্তি. সচে ভাজনং মহগ্ঘং হোতি, মূলং অপ্পং, যং ৱা তং ৱা দত্ৱা গণ্হামাতি তং ন গণ্হন্তি. ধম্মিকো ৱাণিজো মাতাপিতৰো পটিজগ্গতি, সম্মাসম্বুদ্ধং উপট্ঠহতি, বহু নো অকুসলং ভৱিস্সতীতি পুন গন্ত্ৱা মূলং আহৰন্তি. সচে পন ভাজনং অপ্পগ্ঘং হোতি, আভতং মূলং বহু, ধম্মিকো ৱাণিজো, অম্হাকং পুঞ্ঞং ভৱিস্সতীতি যথাভতং ঘৰসামিকা ৱিয সাধুকং পটিসামেত্ৱা গচ্ছন্তি. এৱংগুণো পন কস্মা ন পব্বজতীতি. ৰঞ্ঞো ৱচনপথং পচ্ছিন্দন্তো অন্ধে জিণ্ণে মাতাপিতৰো পোসেতীতি আহ.

২৮৯. কো নু খোতি কুহিং নু খো. কুম্ভিযাতি উক্খলিতো. পৰিযোগাতি সূপভাজনতো. পৰিভুঞ্জাতি ভুঞ্জ. কস্মা পনেতে এৱং ৱদন্তি? ঘটিকাৰো কিৰ ভত্তং পচিত্ৱা সূপং সম্পাদেত্ৱা মাতাপিতৰো ভোজেত্ৱা সযম্পি ভুঞ্জিত্ৱা ভগৱতো ৱড্ঢমানকং ভত্তসূপং পট্ঠপেত্ৱা আসনং পঞ্ঞপেত্ৱা আধাৰকং উপট্ঠপেত্ৱা উদকং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা মাতাপিতূনং সঞ্ঞং দত্ৱা অৰঞ্ঞং গচ্ছতি. তস্মা এৱং ৱদন্তি. অভিৱিস্সত্থোতি অতিৱিস্সত্থো. পীতিসুখং ন ৱিজহতীতি ন নিৰন্তৰং ৱিজহতি, অথ খো ৰত্তিভাগে ৱা দিৱসভাগে ৱা গামে ৱা অৰঞ্ঞে ৱা যস্মিং যস্মিং খণে – ‘‘সদেৱকে নাম লোকে অগ্গপুগ্গলো ময্হং গেহং পৱিসিত্ৱা সহত্থেন আমিসং গহেত্ৱা পৰিভুঞ্জতি, লাভা ৱত মে’’তি অনুস্সৰতি, তস্মিং তস্মিং খণে পঞ্চৱণ্ণা পীতি উপ্পজ্জতি. তং সন্ধায এৱং ৱুত্তং.

২৯০. কড়োপিযাতি পচ্ছিতো. কিং পন ভগৱা এৱমকাসীতি. পচ্চযো ধম্মিকো, ভিক্খূনং পত্তে ভত্তসদিসো, তস্মা এৱমকাসি. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিপি চ সাৱকানংযেৱ হোতি, বুদ্ধানং সিক্খাপদৱেলা নাম নত্থি. যথা হি ৰঞ্ঞো উয্যানে পুপ্ফফলানি হোন্তি, অঞ্ঞেসং তানি গণ্হন্তানং নিগ্গহং কৰোন্তি, ৰাজা যথাৰুচিযা পৰিভুঞ্জতি, এৱংসম্পদমেতং. পৰসমুদ্দৱাসীথেৰা পন ‘‘দেৱতা কিৰ পটিগ্গহেত্ৱা অদংসূ’’তি ৱদন্তি.

২৯১. হৰথ, ভন্তে, হৰথ ভদ্ৰমুখাতি অম্হাকং পুত্তো ‘‘কুহিং গতোসী’’তি ৱুত্তে – ‘‘দসবলস্স সন্তিক’’ন্তি ৱদতি, কুহিং নু খো গচ্ছতি, সত্থু ৱসনট্ঠানস্স ওৱস্সকভাৱম্পি ন জানাতীতি পুত্তে অপৰাধসঞ্ঞিনো গহণে তুট্ঠচিত্তা এৱমাহংসু.

তেমাসং আকাসচ্ছদনং অট্ঠাসীতি ভগৱা কিৰ চতুন্নং ৱস্সিকানং মাসানং একং মাসং অতিক্কমিত্ৱা তিণং আহৰাপেসি, তস্মা এৱমাহ. অযং পনেত্থ পদত্থো – আকাসং ছদনমস্সাতি আকাসচ্ছদনং. ন দেৱোতিৱস্সীতি কেৱলং নাতিৱস্সি, যথা পনেত্থ পকতিযা চ নিব্বকোসস্স উদকপাতট্ঠানব্ভন্তৰে একম্পি উদকবিন্দু নাতিৱস্সি, এৱং ঘনছদনগেহব্ভন্তৰে ৱিয ন ৱাতাতপাপি আবাধং অকংসু, পকতিযা উতুফৰণমেৱ অহোসি. অপৰভাগে তস্মিং নিগমে ছড্ডিতেপি তং ঠানং অনোৱস্সকমেৱ অহোসি. মনুস্সা কম্মং কৰোন্তা দেৱে ৱস্সন্তে তত্থ সাটকে ঠপেত্ৱা কম্মং কৰোন্তি. যাৱ কপ্পুট্ঠানা তং ঠানং তাদিসমেৱ ভৱিস্সতি. তঞ্চ খো পন ন তথাগতস্স ইদ্ধানুভাৱেন, তেসংযেৱ পন গুণসম্পত্তিযা. তেসঞ্হি – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো কত্থ ন লভেয্য, অম্হাকং নাম দ্ৱিন্নং অন্ধকানং নিৱেসনং উত্তিণং কাৰেসী’’তি ন তপ্পচ্চযা দোমনস্সং উদপাদি – ‘‘সদেৱকে লোকে অগ্গপুগ্গলো অম্হাকং নিৱেসনা তিণং আহৰাপেত্ৱা গন্ধকুটিং ছাদাপেসী’’তি পন তেসং অনপ্পকং বলৱসোমনস্সং উদপাদি. ইতি তেসংযেৱ গুণসম্পত্তিযা ইদং পাটিহাৰিযং জাতন্তি ৱেদিতব্বং.

২৯২. তণ্ডুলৱাহসতানীতি এত্থ দ্ৱে সকটানি একো ৱাহোতি ৱেদিতব্বো. তদুপিযঞ্চ সূপেয্যন্তি সূপত্থায তদনুৰূপং তেলফাণিতাদিং. ৱীসতিভিক্খুসহস্সস্স তেমাসত্থায ভত্তং ভৱিস্সতীতি কিৰ সঞ্ঞায ৰাজা এত্তকং পেসেসি. অলং মে ৰঞ্ঞোৱ হোতূতি কস্মা পটিক্খিপি? অধিগতঅপ্পিচ্ছতায. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘নাহং ৰঞ্ঞা দিট্ঠপুব্বো, কথং নু খো পেসেসী’’তি. ততো চিন্তেসি – ‘‘সত্থা বাৰাণসিং গতো, অদ্ধা সো ৰঞ্ঞো ৱস্সাৱাসং যাচিযমানো ময্হং পটিঞ্ঞাতভাৱং আৰোচেত্ৱা মম গুণকথং কথেসি, গুণকথায লদ্ধলাভো পন নটেন নচ্চিত্ৱা লদ্ধং ৱিয গাযকেন গাযিত্ৱা লদ্ধং ৱিয চ হোতি. কিং ময্হং ইমিনা, কম্মং কত্ৱা উপ্পন্নেন মাতাপিতূনম্পি সম্মাসম্বুদ্ধস্সপি উপট্ঠানং সক্কা কাতু’’ন্তি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

ঘটিকাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৰট্ঠপালসুত্তৱণ্ণনা

২৯৩. এৱং মে সুতন্তি ৰট্ঠপালসুত্তং. তত্থ থুল্লকোট্ঠিকন্তি থুল্লকোট্ঠং পৰিপুণ্ণকোট্ঠাগাৰং. সো কিৰ জনপদো নিচ্চসস্সো সদা বীজভণ্ডং নিক্খমতি, খলভণ্ডং পৱিসতি. তেন তস্মিং নিগমে কোট্ঠা নিচ্চপূৰাৱ হোন্তি. তস্মা সো থুল্লকোট্ঠিকন্তেৱ সঙ্খং গতো.

২৯৪. ৰট্ঠপালোতি কস্মা ৰট্ঠপালো? ভিন্নং ৰট্ঠং সন্ধাৰেতুং পালেতুং সমত্থোতি ৰট্ঠপালো. কদা পনস্সেতং নামং উপ্পন্নন্তি. পদুমুত্তৰসম্মাসম্বুদ্ধকালে. ইতো হি পুব্বে সতসহস্সকপ্পমত্থকে ৱস্সসতসহস্সাযুকেসু মনুস্সেসু পদুমুত্তৰো নাম সত্থা উপ্পজ্জিত্ৱা ভিক্খুসতসহস্সপৰিৱাৰো লোকহিতায চাৰিকং চৰি, যং সন্ধায ৱুত্তং –

‘‘নগৰং হংসৱতী নাম, আনন্দো নাম খত্তিযো;

সুজাতা নাম জনিকা, পদুমুত্তৰস্স সত্থুনো’’তি. (বু. ৱং. ১২.১৯);

পদুমুত্তৰে পন অনুপ্পন্নে এৱ হংসৱতিযা দ্ৱে কুটুম্বিকা সদ্ধা পসন্না কপণদ্ধিকযাচকাদীনং দানং পট্ঠপযিংসু. তদা পব্বতৱাসিনো পঞ্চসতা তাপসা হংসৱতিং অনুপ্পত্তা. তে দ্ৱেপি জনা তাপসগণং মজ্ঝে ভিন্দিত্ৱা উপট্ঠহিংসু. তাপসা কিঞ্চিকালং ৱসিত্ৱা পব্বতপাদমেৱ গতা. দ্ৱে সঙ্ঘত্থেৰা ওহীযিংসু. তদা তেসং তে যাৱজীৱং উপট্ঠানং অকংসু. তাপসেসু ভুঞ্জিত্ৱা অনুমোদনং কৰোন্তেসু একো সক্কভৱনস্স ৱণ্ণং কথেসি, একো ভূমিন্ধৰনাগৰাজভৱনস্স.

কুটুম্বিকেসু একো সক্কভৱনং পত্থনং কত্ৱা সক্কো হুত্ৱা নিব্বত্তো, একো নাগভৱনে পালিতনাগৰাজা নাম. তং সক্কো অত্তনো উপট্ঠানং আগতং দিস্ৱা নাগযোনিযং অভিৰমসীতি পুচ্ছি. সো নাভিৰমামীতি আহ. তেন হি পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো দানং দত্ৱা ইমস্মিং ঠানে পত্থনং কৰোহি, উভো সুখং ৱসিস্সামাতি. নাগৰাজা সত্থাৰং নিমন্তেত্ৱা ভিক্খুসতসহস্সপৰিৱাৰস্স ভগৱতো সত্তাহং মহাদানং দদমানো পদুমুত্তৰস্স দসবলস্স পুত্তং উপৰেৱতং নাম সামণেৰং দিস্ৱা সত্তমে দিৱসে বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স দিব্বৱত্থানি দত্ৱা সামণেৰস্স ঠানন্তৰং পত্থেসি. ভগৱা অনাগতং ওলোকেত্ৱা – ‘‘অনাগতে গোতমস্স নাম বুদ্ধস্স পুত্তো ৰাহুলকুমাৰো ভৱিস্সতী’’তি দিস্ৱা ‘‘সমিজ্ঝিস্সতি তে পত্থনা’’তি কথেসি. নাগৰাজা তমত্থং সক্কস্স কথেসি. সক্কো তস্স ৱচনং সুত্ৱা তথেৱ সত্তাহং দানং দত্ৱা ভিন্নং ৰট্ঠং সন্ধাৰেতুং পালেতুং সমত্থকুলে নিব্বত্তিত্ৱা সদ্ধাপব্বজিতং ৰট্ঠপালং নাম কুলপুত্তং দিস্ৱা – ‘‘অহম্পি অনাগতে লোকস্মিং তুম্হাদিসে বুদ্ধে উপ্পন্নে ভিন্নং ৰট্ঠং সন্ধাৰেতুং পালেতুং সমত্থকুলে নিব্বত্তিত্ৱা অযং কুলপুত্তো ৱিয সদ্ধাপব্বজিতো ৰট্ঠপালো নাম ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনমকাসি. সত্থা সমিজ্ঝনকভাৱং ঞত্ৱা ইমং গাথমাহ –

‘‘সৰাজিকং চাতুৱণ্ণং, পোসেতুং যং পহোস্সতি;

ৰট্ঠপালকুলং নাম, তত্থ জাযিস্সতে অয’’ন্তি. –

এৱং পদুমুত্তৰসম্মাসম্বুদ্ধকালে তস্সেতং নামং উপ্পন্নন্তি ৱেদিতব্বং.

এতদহোসীতি কিং অহোসি? যথা যথা খোতিআদি. তত্ৰাযং সঙ্খেপকথা – অহং খো যেন যেন কাৰণেন ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, তেন তেন মে উপপৰিক্খতো এৱং হোতি – ‘‘যদেতং সিক্খত্তযব্ৰহ্মচৰিযং একদিৱসম্পি অখণ্ডং কত্ৱা চৰিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপৰিপুণ্ণং চৰিতব্বং, একদিৱসম্পি চ কিলেসমলেন অমলীনং কত্ৱা চৰিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপৰিসুদ্ধং, সঙ্খলিখিতং ৱিলিখিতসঙ্খসদিসং ধোতসঙ্খসপ্পটিভাগং কত্ৱা চৰিতব্বং, নযিদং সুকৰং অগাৰং অজ্ঝাৱসতা অগাৰমজ্ঝে ৱসন্তেন একন্তপৰিপুণ্ণং…পে… চৰিতুং, যংনূনাহং কেসঞ্চ মস্সুঞ্চ ওহাৰেত্ৱা কাসাযৰসপীততায কাসাযানি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তানং অনুচ্ছৱিকানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা নিক্খমিত্ৱা অনগাৰিযং পব্বজেয্য’’ন্তি.

অচিৰপক্কন্তেসু থুল্লকোট্ঠিকেসু ব্ৰাহ্মণগহপতিকেসু যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমীতি ৰট্ঠপালো অনুট্ঠিতেসু তেসু ন ভগৱন্তং পব্বজ্জং যাচি. কস্মা? তত্থস্স বহূ ঞাতিসালোহিতা মিত্তামচ্চা সন্তি, তে – ‘‘ত্ৱং মাতাপিতূনং একপুত্তকো, ন লব্ভা তযা পব্বজিতু’’ন্তি বাহাযম্পি গহেত্ৱা আকড্ঢেয্যুং, ততো পব্বজ্জায অন্তৰাযো ভৱিস্সতীতি সহেৱ পৰিসায উট্ঠহিত্ৱা থোকং গন্ত্ৱা পুন কেনচি সৰীৰকিচ্চলেসেন নিৱত্তিত্ৱা ভগৱন্তং উপসঙ্কম্ম পব্বজ্জং যাচি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো ৰট্ঠপালো কুলপুত্তো অচিৰপক্কন্তেসু থুল্লকোট্ঠিকেসু…পে… পব্বাজেতু মং ভগৱা’’তি. ভগৱা পন যস্মা ৰাহুলকুমাৰস্স পব্বজিততো পভুতি মাতাপিতূহি অননুঞ্ঞাতং পুত্তং ন পব্বাজেতি, তস্মা নং পুচ্ছি অনুঞ্ঞাতোসি পন ত্ৱং, ৰট্ঠপাল, মাতাপিতূহি…পে… পব্বজ্জাযাতি.

২৯৫. অম্মতাতাতি এত্থ অম্মাতি মাতৰং আলপতি, তাতাতি পিতৰং. একপুত্তকোতি একোৱ পুত্তকো, অঞ্ঞো কোচি জেট্ঠো ৱা কনিট্ঠো ৱা নত্থি. এত্থ চ একপুত্তোতি ৱত্তব্বে অনুকম্পাৱসেন একপুত্তকোতি ৱুত্তং. পিযোতি পীতিজনকো. মনাপোতি মনৱড্ঢনকো. সুখেধিতোতি সুখেন এধিতো, সুখসংৱড্ঢিতোতি অত্থো. সুখপৰিভতোতি সুখেন পৰিভতো, জাতকালতো পভুতি ধাতীহি অঙ্কতো অঙ্কং আহৰিত্ৱা ধাৰিযমানো অস্সকৰথকাদীহি বালকীড়নকেহি কীড়যমানো সাদুৰসভোজনং ভোজযমানো সুখেন পৰিহটো. ন ত্ৱং, তাত ৰট্ঠপাল, কস্সচি দুক্খস্স জানাসীতি ত্ৱং, তাত ৰট্ঠপাল অপ্পমত্তকম্পি কলভাগং দুক্খস্স ন জানাসি ন সৰসীতি অত্থো. মৰণেনপি তে মযং অকামকা ৱিনা ভৱিস্সামাতি সচেপি তৱ অম্হেসু জীৱমানেসু মৰণং ভৱেয্য, তেন তে মৰণেনপি মযং অকামকা অনিচ্ছকা ন অত্তনো ৰুচিযা ৱিনা ভৱিস্সাম, তযা ৱিযোগং পাপুণিস্সামাতি অত্থো. কিং পন মযং তন্তি এৱং সন্তে কিং পন কিং নাম তং কাৰণং, যেন মযং তং জীৱন্তং অনুজানিস্সাম. অথ ৱা কিং পন মযং তন্তি কেন পন কাৰণেন মযং তং জীৱন্তং অনুজানিস্সামাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

২৯৬. তত্থেৱাতি যত্থ নং ঠিতং মাতাপিতৰো নানুজানিংসু, তত্থেৱ ঠানে. অনন্তৰহিতাযাতি কেনচি অত্থৰণেন অনত্থতায. পৰিচাৰেহীতি গন্ধব্বনটনাটকাদীনি পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা তত্থ সহাযকেহি সদ্ধিং যথাসুখং ইন্দ্ৰিযানি চাৰেহি সঞ্চাৰেহি, ইতো চিতো চ উপনেহীতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা পৰিচাৰেহীতি গন্ধব্বনটনাটকাদীনি পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা সহাযকেহি সদ্ধিং লড় উপলড় ৰম, কীড়স্সূতিপি ৱুত্তং হোতি. কামে পৰিভুঞ্জন্তোতি অত্তনো পুত্তদাৰেহি সদ্ধিং ভোগে ভুঞ্জন্তো. পুঞ্ঞানি কৰোন্তোতি বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ আৰব্ভ দানপ্পদানাদীনি সুগতিমগ্গসংসোধকানি কুসলকম্মানি কৰোন্তো. তুণ্হী অহোসীতি কথানুপ্পবন্ধৱিচ্ছেদনত্থং নিৰালাপসল্লাপো অহোসি.

অথস্স মাতাপিতৰো তিক্খত্তুং ৱত্ৱা পটিৱচনম্পি অলভমানা সহাযকে পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘এস ৱো সহাযকো পব্বজিতুকামো, নিৱাৰেথ ন’’ন্তি আহংসু. তেপি তং উপসঙ্কমিত্ৱা তিক্খত্তুং অৱোচুং, তেসম্পি তুণ্হী অহোসি. তেন ৱুত্তং – অথ খো ৰট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স সহাযকা…পে… তুণ্হী অহোসীতি. অথস্স সহাযকানং তিক্খত্তুং ৱত্ৱা এতদহোসি – ‘‘সচে অযং পব্বজ্জং অলভমানো মৰিস্সতি, ন কোচি গুণো লব্ভতি. পব্বজিতং পন নং মাতাপিতৰোপি কালেন কালং পস্সিস্সন্তি, মযম্পি পস্সিস্সাম, পব্বজ্জাপি চ নামেসা ভাৰিযা, দিৱসে দিৱসে মত্তিকাপত্তং গহেত্ৱা পিণ্ডায চৰিতব্বং, একসেয্যং একভত্তং ব্ৰহ্মচৰিযং অতিদুক্কৰং, অযঞ্চ সুখুমালো নাগৰিকজাতিযো, সো তং চৰিতুং অসক্কোন্তো পুন ইধেৱ আগমিস্সতি, হন্দস্স মাতাপিতৰো অনুজানাপেস্সামা’’তি. তে তথা অকংসু. মাতাপিতৰোপি নং ‘‘পব্বজিতেন চ পন তে মাতাপিতৰো উদ্দস্সেতব্বা’’তি ইমং কতিকং কত্ৱা অনুজানিংসু. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো ৰট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স সহাযকা যেন ৰট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতৰো…পে… অনুঞ্ঞাতোসি মাতাপিতূহি…পে… উদ্দস্সেতব্বা’’তি. তত্থ উদ্দস্সেতব্বাতি উদ্ধং দস্সেতব্বা, যথা তং কালেন কালং পস্সন্তি, এৱং আগন্ত্ৱা অত্তানং দস্সেতব্বা.

২৯৯. বলং গহেত্ৱাতি সপ্পাযভোজনানি ভুঞ্জন্তো উচ্ছাদনাদীহি চ কাযং পৰিহৰন্তো কাযবলং জনেত্ৱা মাতাপিতৰো ৱন্দিত্ৱা অস্সুমুখং ঞাতিপৰিৱট্টং পহায যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি…পে… পব্বাজেতু মং, ভন্তে, ভগৱাতি. ভগৱা সমীপে ঠিতং অঞ্ঞতৰং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘‘তেন হি ভিক্খু ৰট্ঠপালং পব্বাজেহি চেৱ উপসম্পাদেহি চা’’তি. সাধু, ভন্তেতি খো সো ভিক্খু ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা ৰট্ঠপালং কুলপুত্তং জিনদত্তিযং সদ্ধিৱিহাৰিকং লদ্ধা পব্বাজেসি চেৱ উপসম্পাদেসি চ. তেন ৱুত্তং – ‘‘অলত্থ খো ৰট্ঠপালো কুলপুত্তো ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদ’’ন্তি.

পহিতত্তো ৱিহৰন্তোতি দ্ৱাদস সংৱচ্ছৰানি এৱং ৱিহৰন্তো. নেয্যপুগ্গলো হি অযমাযস্মা, তস্মা পুঞ্ঞৱা অভিনীহাৰসম্পন্নোপি সমানো ‘‘অজ্জ অজ্জেৱ অৰহত্ত’’ন্তি সমণধম্মং কৰোন্তোপি দ্ৱাদসমে ৱস্সে অৰহত্তং পাপুণি.

যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমীতি ময্হং মাতাপিতৰো পব্বজ্জং অনুজানমানা – ‘‘তযা কালেন কালং আগন্ত্ৱা অম্হাকং দস্সনং দাতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা অনুজানিংসু, দুক্কৰকাৰিকা খো পন মাতাপিতৰো, অহঞ্চ যেনজ্ঝাসযেন পব্বজিতো, সো মে মত্থকং পত্তো, ইদানি ভগৱন্তং আপুচ্ছিত্ৱা অত্তানং মাতাপিতূনং দস্সেস্সামীতি চিন্তেত্ৱা আপুচ্ছিতুকামো উপসঙ্কমি. মনসাকাসীতি ‘‘কিং নু খো ৰট্ঠপালে গতে কোচি উপদ্দৱো ভৱিস্সতী’’তি মনসি অকাসি. ততো ‘‘ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘সক্খিস্সতি নু খো ৰট্ঠপালো তং মদ্দিতু’’ন্তি ওলোকেন্তো তস্স অৰহত্তসম্পত্তিং দিস্ৱা ‘‘সক্খিস্সতী’’তি অঞ্ঞাসি. তেন ৱুত্তং – যথা ভগৱা অঞ্ঞাসি…পে… কালং মঞ্ঞসীতি.

মিগচীৰেতি এৱংনামকে উয্যানে. তঞ্হি ৰঞ্ঞা – ‘‘অকালে সম্পত্তপব্বজিতানং দিন্নমেৱ ইদং, যথাসুখং পৰিভুঞ্জন্তূ’’তি এৱমনুঞ্ঞাতমেৱ অহোসি, তস্মা থেৰো – ‘‘মম আগতভাৱং মাতাপিতূনং আৰোচেস্সামি, তে মে পাদধোৱনউণ্হোদকপাদমক্খনতেলাদীনি পেসিস্সন্তী’’তি চিত্তম্পি অনুপ্পাদেত্ৱা উয্যানমেৱ পাৱিসি. পিণ্ডায পাৱিসীতি দুতিযদিৱসে পাৱিসি.

মজ্ঝিমাযাতি সত্তদ্ৱাৰকোট্ঠকস্স ঘৰস্স মজ্ঝিমে দ্ৱাৰকোট্ঠকে. উল্লিখাপেতীতি কপ্পকেন কেসে পহৰাপেতি. এতদৱোচাতি – ‘‘ইমে সমণকা অম্হাকং পিযপুত্তকং পব্বাজেত্ৱা চোৰানং হত্থে নিক্খিপিত্ৱা ৱিয একদিৱসম্পি ন দস্সাপেন্তি, এৱং ফৰুসকাৰকা এতে পুন ইমং ঠানং উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞন্তি, এত্তোৱ নিকড্ঢিতব্বা এতে’’তি চিন্তেত্ৱা এতং ‘‘ইমেহি মুণ্ডকেহী’’তিআদিৱচনং অৱোচ. ঞাতিদাসীতি ঞাতকানং দাসী. আভিদোসিকন্তি পাৰিৱাসিকং একৰত্তাতিক্কন্তং পূতিভূতং. তত্থাযং পদত্থো – পূতিভাৱদোসেন অভিভূতোতি অভিদোসো, অভিদোসোৱ আভিদোসিকো. একৰত্তাতিক্কন্তস্সেৱ নামসঞ্ঞা এসা যদিদং আভিদোসিকোতি, তং আভিদোসিকং. কুম্মাসন্তি যৱকুম্মাসং. ছড্ডেতুকামা হোতীতি যস্মা অন্তমসো দাসকম্মকাৰানং গোৰূপানম্পি অপৰিভোগাৰহো, তস্মা নং কচৱৰং ৱিয বহি ছড্ডেতুকামা হোতি. সচেতন্তি সচে এতং. ভগিনীতি অৰিযৱোহাৰেন অত্তনো ধাতিং ঞাতিদাসিং আলপতি. ছড্ডনীযধম্মন্তি ছড্ডেতব্বসভাৱং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘ভগিনি এতং সচে বহি ছড্ডনীযধম্মং নিস্সট্ঠপৰিগ্গহং, ইধ মে পত্তে আকিৰাহী’’তি. কিং পন এৱং ৱত্তুং লব্ভতি, ৱিঞ্ঞত্তি ৱা পযুত্তৱাচা ৱা ন হোতীতি. ন হোতি. কস্মা? নিস্সট্ঠপৰিগ্গহত্তা. যঞ্হি ছড্ডনীযধম্মং নিস্সট্ঠপৰিগ্গহং, যত্থ সামিকা অনালযা হোন্তি, তং সব্বং ‘‘দেথ আহৰথ আকিৰথা’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি. তেনেৱ হি অযমাযস্মা অগ্গঅৰিযৱংসিকো সমানোপি এৱমাহ.

হত্থানন্তি ভিক্খাগহণত্থং পত্তং উপনামযতো মণিবন্ধতো পভুতি দ্ৱিন্নম্পি হত্থানং. পাদানন্তি নিৱাসনন্ততো পট্ঠায দ্ৱিন্নম্পি পাদানং. সৰস্সাতি সচে তং ভগিনীতি ৱাচং নিচ্ছাৰযতো সৰস্স চ. নিমিত্তং অগ্গহেসীতি হত্থপিট্ঠিআদীনি ওলোকযমানা – ‘‘পুত্তস্স মে ৰট্ঠপালস্স ৱিয সুৱণ্ণকচ্ছপপিট্ঠিসদিসা ইমা হত্থপাদপিট্ঠিযো, হৰিতালৱট্টিযো ৱিয সুৱট্টিতা অঙ্গুলিযো, মধুৰো সৰো’’তি গিহিকালে সল্লক্খিতপুব্বং আকাৰং অগ্গহেসি সঞ্জানি সল্লক্খেসি. তস্স হাযস্মতো দ্ৱাদসৱস্সানি অৰঞ্ঞাৱাসঞ্চেৱ পিণ্ডিযালোপভোজনঞ্চ পৰিভুঞ্জন্তস্স অঞ্ঞাদিসো সৰীৰৱণ্ণো অহোসি, তেন নং সা ঞাতিদাসী দিস্ৱাৱ ন সঞ্জানি, নিমিত্তং পন অগ্গহেসীতি.

৩০০. ৰট্ঠপালস্স মাতৰং এতদৱোচাতি থেৰস্স অঙ্গপচ্চঙ্গানি সণ্ঠাপেত্ৱা থঞ্ঞং পাযেত্ৱা সংৱড্ঢিতধাতীপি সমানা পব্বজিত্ৱা মহাখীণাসৱভাৱপ্পত্তেন সামিপুত্তেন সদ্ধিং – ‘‘ত্ৱং নু খো, মে ভন্তে, পুত্তো ৰট্ঠপালো’’তিআদিৱচনং ৱত্তুং অৱিসহন্তী ৱেগেন ঘৰং পৱিসিত্ৱা ৰট্ঠপালস্স মাতৰং এতদৱোচ. যগ্ঘেতি আৰোচনত্থে নিপাতো. সচে জে সচ্চন্তি এত্থ জেতি আলপনে নিপাতো. এৱঞ্হি তস্মিং দেসে দাসিজনং আলপন্তি, তস্মা ‘‘ত্ৱঞ্হি, ভোতি দাসি, সচে সচ্চং ভণসী’’তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

উপসঙ্কমীতি কস্মা উপসঙ্কমি? মহাকুলে ইত্থিযো বহি নিক্খমন্তা গৰহং পাপুণন্তি, ইদঞ্চ অচ্চাযিককিচ্চং, সেট্ঠিস্স নং আৰোচেস্সামীতি চিন্তেতি. তস্মা উপসঙ্কমি. অঞ্ঞতৰং কুট্টমূলন্তি তস্মিং কিৰ দেসে দানপতীনং ঘৰেসু সালা হোন্তি, আসনানি চেত্থ পঞ্ঞত্তানি হোন্তি, উপট্ঠাপিতং উদককঞ্জিযং. তত্থ পব্বজিতা পিণ্ডায চৰিত্ৱা নিসীদিত্ৱা ভুঞ্জন্তি. সচে ইচ্ছন্তি, দানপতীনম্পি সন্তকং গণ্হন্তি. তস্মা তম্পি অঞ্ঞতৰস্স কুলস্স ঈদিসায সালায অঞ্ঞতৰং কুট্টমূলন্তি ৱেদিতব্বং. ন হি পব্বজিতা কপণমনুস্সা ৱিয অসাৰুপ্পে ঠানে নিসীদিত্ৱা ভুঞ্জন্তীতি.

অত্থি নাম তাতাতি এত্থ অত্থীতি ৱিজ্জমানত্থে, নামাতি পুচ্ছনত্থে মঞ্ঞনত্থে ৱা নিপাতো. ইদঞ্হি ৱুত্তং হোতি – অত্থি নু খো, তাত ৰট্ঠপাল, অম্হাকং ধনং, ননু মযং নিদ্ধনাতি ৱত্তব্বা, যেসং নো ত্ৱং ঈদিসে ঠানে নিসীদিত্ৱা আভিদোসিকং কুম্মাসং পৰিভুঞ্জিস্সসি. তথা অত্থি নু খো, তাত ৰট্ঠপাল, অম্হাকং জীৱিতং, ননু মযং মতাতি ৱত্তব্বা, যেসং নো ত্ৱং ঈদিসে ঠানে নিসীদিত্ৱা আভিদোসিকং কুম্মাসং পৰিভুঞ্জিস্সসি. তথা অত্থি মঞ্ঞে, তাত ৰট্ঠপাল, তৱ অব্ভন্তৰে সাসনং নিস্সায পটিলদ্ধো সমণগুণো, যং ত্ৱং সুভোজনৰসসংৱড্ঢিতোপি ইমং জিগুচ্ছনেয্যং আভিদোসিকং কুম্মাসং অমতমিৱ নিব্বিকাৰো পৰিভুঞ্জিস্সসীতি. সো পন গহপতি দুক্খাভিতুন্নতায এতমত্থং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা ৱত্তুমসক্কোন্তো – ‘‘অত্থি নাম, তাত ৰট্ঠপাল, আভিদোসিকং কুম্মাসং পৰিভুঞ্জিস্সসী’’তি এত্তকমেৱ অৱচ. অক্খৰচিন্তকা পনেত্থ ইদং লক্খণং ৱদন্তি – অনোকপ্পনামৰিসনত্থৱসেনেতং অত্থিসদ্দে উপপদে ‘‘পৰিভুঞ্জিস্সসী’’তি অনাগতৱচনং কতং. তস্সাযমত্থো – ‘‘অত্থি নাম…পে… পৰিভুঞ্জিস্সসি, ইদং পচ্চক্খম্পি অহং ন সদ্দহামি ন মৰিসযামী’’তি. ইদং এত্তকং ৱচনং গহপতি থেৰস্স পত্তমুখৱট্টিযং গহেত্ৱা ঠিতকোৱ কথেসি. থেৰোপি পিতৰি পত্তমুখৱট্টিযং গহেত্ৱা ঠিতেযেৱ তং পূতিকুম্মাসং পৰিভুঞ্জি সুনখৱন্তসদিসং পূতিকুক্কুটণ্ডমিৱ ভিন্নট্ঠানে পূতিকং ৱাযন্তং. পুথুজ্জনেন কিৰ তথাৰূপং কুম্মাসং পৰিভুঞ্জিতুং ন সক্কা. থেৰো পন অৰিযিদ্ধিযং ঠত্ৱা দিব্বোজং অমতৰসং পৰিভুঞ্জমানো ৱিয পৰিভুঞ্জিত্ৱা ধমকৰণেন উদকং গহেত্ৱা পত্তঞ্চ মুখঞ্চ হত্থপাদে চ ধোৱিত্ৱা কুতো নো গহপতীতিআদিমাহ.

তত্থ কুতো নোতি কুতো নু. নেৱ দানন্তি দেয্যধম্মৱসেন নেৱ দানং অলত্থম্হ. ন পচ্চক্খানন্তি ‘‘কিং, তাত ৰট্ঠপাল, কচ্চি তে খমনীযং, কচ্চিসি অপ্পকিলমথেন আগতো, ন তাৱ তাত গেহে ভত্তং সম্পাদিযতী’’তি এৱং পটিসন্থাৰৱসেন পচ্চক্খানম্পি ন অলত্থম্হ. কস্মা পন থেৰো এৱমাহ? পিতু অনুগ্গহেন. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘যথা এস মং ৱদতি, অঞ্ঞেপি পব্বজিতে এৱং ৱদতি মঞ্ঞে. বুদ্ধসাসনে চ পত্তন্তৰে পদুমং ৱিয ভস্মাছন্নো অগ্গি ৱিয ফেগ্গুপটিচ্ছন্নো চন্দনসাৰো ৱিয সুত্তিকাপটিচ্ছন্নং মুত্তৰতনং ৱিয ৱলাহকপটিচ্ছন্নো চন্দিমা ৱিয মাদিসানং পটিচ্ছন্নগুণানং ভিক্খূনং অন্তো নত্থি, তেসুপি ন এৱৰূপং ৱচনং পৱত্তেস্সতি, সংৱৰে ঠস্সতী’’তি অনুগ্গহেন এৱমাহ.

এহি তাতাতি তাত তুয্হং ঘৰং মা হোতু, এহি ঘৰং গমিস্সামাতি ৱদতি. অলন্তি থেৰো উক্কট্ঠএকাসনিকতায পটিক্খিপন্তো এৱমাহ. অধিৱাসেসীতি থেৰো পন পকতিযা উক্কট্ঠসপদানচাৰিকো স্ৱাতনাযভিক্খং নাম নাধিৱাসেতি, মাতু অনুগ্গহেন পন অধিৱাসেসি. মাতু কিৰস্স থেৰং অনুস্সৰিত্ৱা মহাসোকো উপ্পজ্জি, ৰোদনেনেৱ পক্কক্খি ৱিয জাতা, তস্মা থেৰো ‘‘সচাহং তং অপস্সিত্ৱা গমিস্সামি, হদযম্পিস্সা ফালেয্যা’’তি অনুগ্গহেন অধিৱাসেসি. কাৰাপেত্ৱাতি একং হিৰঞ্ঞস্স, একং সুৱণ্ণস্সাতি দ্ৱে পুঞ্জে কাৰাপেত্ৱা. কীৱমহন্তা পন পুঞ্জা অহেসুন্তি. যথা ওৰতো ঠিতো পুৰিসো পাৰতো ঠিতং মজ্ঝিমপ্পমাণং পুৰিসং ন পস্সতি, এৱংমহন্তা.

৩০১. ইদং তে তাতাতি কহাপণপুঞ্জঞ্চ সুৱণ্ণপুঞ্জঞ্চ দস্সেন্তো আহ. মত্তিকন্তি মাতিতো আগতং, ইদং তে মাতামহিযা মাতু ইমং গেহং আগচ্ছন্তিযা গন্ধমালাদীনং অত্থায দিন্নং ধনন্তি অত্থো. অঞ্ঞং পেত্তিকং অঞ্ঞং পিতামহন্তি যং পন তে পিতু চ পিতামহানঞ্চ সন্তকং, তং অঞ্ঞংযেৱ, নিহিতঞ্চ পযুত্তঞ্চ অতিৱিয বহু. এত্থ চ ‘‘পিতামহ’’ন্তি তদ্ধিতলোপং কত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘পেতামহ’’ন্তি ৱা পাঠো. সক্কা ততোনিদানন্তি ধনহেতু ধনপচ্চযা. তং তং ধনং ৰক্খন্তস্স চ ৰাজাদীনং ৱসেন ধনপৰিক্খযং পাপুণন্তস্স কস্সচি উপ্পজ্জমানসোকাদযো সন্ধায এৱমাহ. এৱং ৱুত্তে সেট্ঠি গহপতি – ‘‘অহং ইমং উপ্পব্বাজেস্সামীতি আনেসিং, সো দানি মে ধম্মকথং কাতুং আৰদ্ধো, অযং ন মে ৱচনং কৰিস্সতী’’তি উট্ঠায গন্ত্ৱা অস্স ওৰোধানং দ্ৱাৰং ৱিৱৰাপেত্ৱা – ‘‘অযং ৱো সামিকো, গচ্ছথ যং কিঞ্চি কত্ৱা নং গণ্হিতুং ৱাযমথা’’তি উয্যোজেসি. সুৱযে ঠিতা নাটকিত্থিযো নিক্খমিত্ৱা থেৰং পৰিৱাৰযিংসু, তাসু দ্ৱে জেট্ঠকিত্থিযো সন্ধায পুৰাণদুতিযিকাতিআদি ৱুত্তং. পচ্চেকং পাদেসু গহেত্ৱাতি একেকম্হি পাদে নং গহেত্ৱা.

কীদিসা নাম তা অয্যপুত্ত অচ্ছৰাযোতি কস্মা এৱমাহংসু? তদা কিৰ সম্বহুলে খত্তিযকুমাৰেপি ব্ৰাহ্মণকুমাৰেপি সেট্ঠিপুত্তেপি মহাসম্পত্তিযো পহায পব্বজন্তে দিস্ৱা পব্বজ্জাগুণং অজানন্তা কথং সমুট্ঠাপেন্তি ‘‘কস্মা এতে পব্বজন্তী’’তি. অথঞ্ঞে ৱদন্তি ‘‘দেৱচ্ছৰাদেৱনাটকানং কাৰণা’’তি. সা কথা ৱিত্থাৰিকা অহোসি. তং গহেত্ৱা সব্বা এৱমাহংসু. অথ থেৰো পটিক্খিপন্তো ন খো মযং ভগিনীতিআদিমাহ. সমুদাচৰতীতি ৱোহৰতি ৱদতি. তত্থেৱ মুচ্ছিতা পপতিংসূতি তং ভগিনিৱাদেন সমুদাচৰন্তং দিস্ৱা ‘‘মযং অজ্জ আগমিস্সতি, অজ্জ আগমিস্সতী’’তি দ্ৱাদস ৱস্সানি বহি ন নিক্খন্তা, এতং নিস্সায নো দাৰকা ন লদ্ধা, যেসং আনুভাৱেন জীৱেয্যাম, ইতো চম্হা পৰিহীনা অঞ্ঞতো চ. অযং লোকো নাম অত্তনোৱ চিন্তেসি, তস্মা তাপি ‘‘ইদানি মযং অনাথা জাতা’’তি অত্তনোৱ চিন্তযমানা – ‘‘অনত্থিকো দানি অম্হেহি অযং, সো অম্হে পজাপতিযো সমানা অত্তনা সদ্ধিং একমাতুকুচ্ছিযা সযিতদাৰিকা ৱিয মঞ্ঞতী’’তি সমুপ্পন্নবলৱসোকা হুত্ৱা তস্মিংযেৱ পদেসে মুচ্ছিতা পপতিংসু, পতিতাতি অত্থো.

মা নো ৱিহেঠেথাতি মা অম্হে ধনং দস্সেত্ৱা মাতুগামে চ উয্যোজেত্ৱা ৱিহেঠযিত্থ, ৱিহেসা হেসা পব্বজিতানন্তি. কস্মা এৱমাহ? মাতাপিতূনং অনুগ্গহেন. সো কিৰ সেট্ঠি – ‘‘পব্বজিতলিঙ্গং নাম কিলিট্ঠং, পব্বজ্জাৱেসং হাৰেত্ৱা ন্হাযিত্ৱা তযো জনা একতো ভুঞ্জিস্সামা’’তি মঞ্ঞমানো থেৰস্স ভিক্খং ন দেতি. থেৰো – ‘‘মাদিসস্স খীণাসৱস্স আহাৰন্তৰাযং কত্ৱা এতে বহুং অপুঞ্ঞং পসৱেয্যু’’ন্তি তেসং অনুগ্গহেন এৱমাহ.

৩০২. গাথা অভাসীতি গাথাযো অভাসি. তত্থ পস্সাতি সন্তিকে ঠিতজনং সন্ধায ৱদতি. চিত্তন্তি চিত্তৱিচিত্তং. বিম্বন্তি অত্তভাৱং. অৰুকাযন্তি নৱন্নং ৱণমুখানং ৱসেন ৱণকাযং. সমুস্সিতন্তি তীণি অট্ঠিসতানি নৱহি ন্হাৰুসতেহি বন্ধিত্ৱা নৱহি মংসপেসিসতেহি লিম্পিত্ৱা সমন্ততো উস্সিতং. আতুৰন্তি জৰাতুৰতায ৰোগাতুৰতায কিলেসাতুৰতায চ নিচ্চাতুৰং. বহুসঙ্কপ্পন্তি পৰেসং উপ্পন্নপত্থনাসঙ্কপ্পেহি বহুসঙ্কপ্পং. ইত্থীনঞ্হি কাযে পুৰিসানং সঙ্কপ্পা উপ্পজ্জন্তি, তেসং কাযে ইত্থীনং. সুসানে ছড্ডিতকড়েৱৰভূতম্পি চেতং কাককুললাদযো পত্থযন্তিযেৱাতি বহুসঙ্কপ্পো নাম হোতি. যস্স নত্থি ধুৱং ঠিতীতি যস্স কাযস্স মাযামৰীচিফেণপিণ্ড উদকপুপ্ফুড়াদীনং ৱিয একংসেনেৱ ঠিতি নাম নত্থি, ভিজ্জনধম্মতাৱ নিযতা.

তচেন ওনদ্ধন্তি অল্লমনুস্সচম্মেন ওনদ্ধং. সহ ৱত্থেভি সোভতীতি গন্ধাদীহি মণিকুণ্ডলেহি চ চিত্তকতম্পি ৰূপং ৱত্থেহি সহেৱ সোভতি, ৱিনা ৱত্থেহি জেগুচ্ছং হোতি অনোলোকনক্খমং.

অলত্তককতাতি অলত্তকেন ৰঞ্জিতা. চুণ্ণকমক্খিতন্তি সাসপকক্কেন মুখপীড়কাদীনি নীহৰিত্ৱা লোণমত্তিকায দুট্ঠলোহিতং ৱিলিযাপেত্ৱা তিলপিট্ঠেন লোহিতং পসাদেত্ৱা হলিদ্দিযা ৱণ্ণং সম্পাদেত্ৱা চুণ্ণকগণ্ডিকায মুখং পহৰন্তি, তেনেস অতিৱিয ৱিৰোচতি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং.

অট্ঠাপদকতাতি ৰসোদকেন মক্খিত্ৱা নলাটপৰিযন্তে আৱত্তনপৰিৱত্তে কত্ৱা অট্ঠপদকৰচনায ৰচিতা. অঞ্জনীতি অঞ্জননাড়িকা.

ওদহীতি ঠপেসি. পাসন্তি ৱাকৰাজালং. নাসদাতি ন ঘট্টযি. নিৱাপন্তি নিৱাপসুত্তে ৱুত্তনিৱাপতিণসদিসভোজনং. কন্দন্তেতি ৱিৰৱমানে পৰিদেৱমানে. ইমায হি গাথায থেৰো মাতাপিতৰো মিগলুদ্দকে ৱিয কত্ৱা দস্সেসি, অৱসেসঞাতকে মিগলুদ্দকপৰিসং ৱিয, হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং ৱাকৰাজালং ৱিয, অত্তনা ভুত্তভোজনং নিৱাপতিণং ৱিয, অত্তানং মহামিগং ৱিয কত্ৱা দস্সেসি. যথা হি মহামিগো যাৱদত্থং নিৱাপতিণং খাদিত্ৱা পানীযং পিৱিত্ৱা গীৱং উক্খিপিত্ৱা দিসং ওলোকেত্ৱা ‘‘ইমং নাম ঠানং গতস্স সোত্থি ভৱিস্সতী’’তি মিগলুদ্দকানং পৰিদেৱন্তানংযেৱ ৱাকৰং অঘট্টযমানোৱ উপ্পতিত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা ঘনচ্ছাযস্স ছত্তস্স ৱিয গুম্বস্স হেট্ঠা মন্দমন্দেন ৱাতেন বীজযমানো আগতমগ্গং ওলোকেন্তো তিট্ঠতি, এৱমেৱ থেৰো ইমা গাথা ভাসিত্ৱা আকাসেনেৱ গন্ত্ৱা মিগচীৰে পচ্চুপট্ঠাসি.

কস্মা পন থেৰো আকাসেন গতোতি. পিতা কিৰস্স সেট্ঠি সত্তসু দ্ৱাৰকোট্ঠকেসু অগ্গড়ং দাপেত্ৱা মল্লে আণাপেসি – ‘‘সচে নিক্খমিত্ৱা গচ্ছতি, হত্থপাদেসু নং গহেত্ৱা কাসাযানি হৰিত্ৱা গিহিৱেসং গণ্হাপেথা’’তি. তস্মা থেৰো – ‘‘এতে মাদিসং মহাখীণাসৱং হত্থে ৱা পাদে ৱা গহেত্ৱা অপুঞ্ঞং পসৱেয্যুং, তং নেসং মা অহোসী’’তি চিন্তেত্ৱা আকাসেন অগমাসি. পৰসমুদ্দৱাসিত্থেৰানং পন – ‘‘ঠিতকোৱ ইমা গাথা ভাসিত্ৱা ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো কোৰব্যস্স মিগচীৰে পচ্চুপট্ঠাসী’’তি অযং ৱাচনামগ্গোযেৱ.

৩০৩. মিগৱোতি তস্স উয্যানপালস্স নামং. সোধেন্তোতি উয্যানমগ্গং সমং কাৰেত্ৱা অন্তোউয্যানে তচ্ছিতব্বযুত্তট্ঠানানি তচ্ছাপেন্তো সম্মজ্জিতব্বযুত্তানি ঠানানি সম্মজ্জাপেন্তো ৱালুকাওকিৰণ-পুপ্ফৱিকিৰণ-পুণ্ণঘটট্ঠপন-কদলিক্খন্ধঠপনাদীনি চ কৰোন্তোতি অত্থো. যেন ৰাজা কোৰব্যো তেনুপসঙ্কমীতি অম্হাকং ৰাজা সদা ইমস্স কুলপুত্তস্স ৱণ্ণং কথেসি, পস্সিতুকামো এতং, আগতভাৱং পনস্স ন জানাতি, মহা খো পনাযং পণ্ণাকাৰো, গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেস্সামীতি চিন্তেত্ৱা যেন ৰাজা কোৰব্যো তেনুপসঙ্কমি.

কিত্তযমানো অহোসীতি সো কিৰ ৰাজা থেৰং অনুস্সৰিত্ৱা বলমজ্ঝেপি নাটকমজ্ঝেপি – ‘‘দুক্কৰং কতং কুলপুত্তেন তাৱ মহন্তং সম্পত্তিং পহায পব্বজিত্ৱা পুননিৱত্তিত্ৱা অনপলোকেন্তেনা’’তি গুণং কথেসি, তং গহেত্ৱা অযং এৱমাহ. ৱিস্সজ্জেথাতি ৱত্ৱাতি ওৰোধমহামত্তবলকাযাদীসু যস্স যং অনুচ্ছৱিকং, তস্স তং দাপেত্ৱাতি অত্থো. উস্সটায উস্সটাযাতি উস্সিতায উস্সিতায, মহামত্তমহাৰট্ঠিকাদীনং ৱসেন উগ্গতুগ্গতমেৱ পৰিসং গহেত্ৱা উপসঙ্কমীতি অত্থো. ইধ ভৱং ৰট্ঠপালো হত্থত্থৰে নিসীদতূতি হত্থত্থৰো তনুকো বহলপুপ্ফাদিগুণং কত্ৱা অত্থতো অভিলক্খিতো হোতি, তাদিসে অনাপুচ্ছিত্ৱা নিসীদিতুং ন যুত্তন্তি মঞ্ঞমানো এৱমাহ.

৩০৪. পাৰিজুঞ্ঞানীতি পাৰিজুঞ্ঞভাৱা পৰিক্খযা. জিণ্ণোতি জৰাজিণ্ণো. ৱুড্ঢোতি ৱযোৱুড্ঢো. মহল্লকোতি জাতিমহল্লকো. অদ্ধগতোতি অদ্ধানং অতিক্কন্তো. ৱযোঅনুপ্পত্তোতি পচ্ছিমৱযং অনুপ্পত্তো. পব্বজতীতি ধুৰৱিহাৰং গন্ত্ৱা ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা, – ‘‘ভন্তে, মযা দহৰকালে বহুং কুসলং কতং, ইদানি মহল্লকোম্হি, মহল্লকস্স চেসা পব্বজ্জা নাম, চেতিযঙ্গণং সম্মজ্জিত্ৱা অপ্পহৰিতং কত্ৱা জীৱিস্সামি, পব্বাজেথ মং, ভন্তে,’’তি কাৰুঞ্ঞং উপ্পাদেন্তো যাচতি, থেৰা অনুকম্পায পব্বাজেন্তি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. দুতিযৱাৰেপি এসেৱ নযো.

অপ্পাবাধোতি অৰোগো. অপ্পাতঙ্কোতি নিদ্দুক্খো. সমৱেপাকিনিযাতি সমৱিপাচনিযা. গহণিযাতি কম্মজতেজোধাতুযা. তত্থ যস্স ভুত্তভুত্তো আহাৰো জীৰতি, যস্স ৱা পন পুটভত্তং ৱিয তথেৱ তিট্ঠতি, উভোপেতে ন সমৱেপাকিনিযা গহণিযা সমন্নাগতা. যস্স পন ভুত্তকালে ভত্তচ্ছন্দো উপ্পজ্জতেৱ, অযং সমৱেপাকিনিযা সমন্নাগতো. নাতিসীতায নচ্চুণ্হাযাতি তেনেৱ কাৰণেন নাতিসীতায নচ্চুণ্হায. অনুপুব্বেনাতি ৰাজানো ৱা হৰন্তীতিআদিনা অনুক্কমেন. দুতিযৱাৰে ৰাজভযচোৰভযছাতকভযাদিনা অনুক্কমেন.

৩০৫. ধম্মুদ্দেসা উদ্দিট্ঠাতি ধম্মনিদ্দেসা উদ্দিট্ঠা. উপনিয্যতীতি জৰামৰণসন্তিকং গচ্ছতি, আযুক্খযেন ৱা তত্থ নিয্যতি. অদ্ধুৱোতি ধুৱট্ঠানৱিৰহিতো. অতাণোতি তাযিতুং সমত্থেন ৱিৰহিতো. অনভিস্সৰোতি অসৰণো অভিসৰিত্ৱা অভিগন্ত্ৱা অস্সাসেতুং সমত্থেন ৱিৰহিতো. অস্সকোতি নিস্সকো সকভণ্ডৱিৰহিতো. সব্বং পহায গমনীযন্তি সকভণ্ডন্তি সল্লক্খিতং সব্বং পহায লোকেন গন্তব্বং. তণ্হাদাসোতি তণ্হায দাসো.

৩০৬. হত্থিস্মিন্তি হত্থিসিপ্পে. কতাৱীতি কতকৰণীযো, সিক্খিতসিক্খো পগুণসিপ্পোতি অত্থো. এস নযো সব্বত্থ. ঊৰুবলীতি ঊৰুবলসম্পন্নো. যস্স হি ফলকঞ্চ আৱুধঞ্চ গহেত্ৱা পৰসেনং পৱিসিত্ৱা অভিন্নং ভিন্দতো ভিন্নং সন্ধাৰযতো পৰহত্থগতং ৰজ্জং আহৰিতুং ঊৰুবলং অত্থি, অযং ঊৰুবলী নাম. বাহুবলীতি বাহুবলসম্পন্নো. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ. অলমত্তোতি সমত্থঅত্তভাৱো.

পৰিযোধায ৱত্তিস্সন্তীতি উপ্পন্নং উপ্পদ্দৱং ওধায অৱত্থৰিত্ৱা ৱত্তিস্সন্তীতি সল্লক্খেত্ৱা গহিতা.

সংৱিজ্জতি খো, ভো ৰট্ঠপাল, ইমস্মিং ৰাজকুলে পহূতং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণন্তি ইদং সো ৰাজা উপৰি ধম্মুদ্দেসস্স কাৰণং আহৰন্তো আহ.

অথাপৰং এতদৱোচাতি এতং ‘‘পস্সামি লোকে’’তিআদিনা নযেন চতুন্নং ধম্মুদ্দেসানং অনুগীতিং অৱোচ.

৩০৭. তত্থ ভিয্যোৱ কামে অভিপত্থযন্তীতি একং লভিত্ৱা দ্ৱে পত্থযন্তি, দ্ৱে লভিত্ৱা চত্তাৰোতি এৱং উত্তৰুত্তৰি ৱত্থুকামকিলেসকামে পত্থযন্তিযেৱ.

পসয্হাতি সপত্তগণং অভিভৱিত্ৱা. সসাগৰন্তন্তি সদ্ধিং সাগৰন্তেন. ওৰং সমুদ্দস্সাতি যং সমুদ্দস্স ওৰতো সকৰট্ঠং, তেন অতিত্তৰূপোতি অত্থো. ন হত্থীতি ন হি অত্থি.

অহো ৱতা নোতি অহো ৱত নু, অযমেৱ ৱা পাঠো. অমৰাতি চাহূতি অমৰং ইতি চ আহু. ইদং ৱুত্তং হোতি – যং মতং ঞাতী পৰিৱাৰেত্ৱা কন্দন্তি, তং – ‘‘অহো ৱত অম্হাকং ভাতা মতো, পুত্তো মতো’’তিআদীনিপি ৱদন্তি.

ফুসন্তি ফস্সন্তি মৰণফস্সং ফুসন্তি. তথেৱ ফুট্ঠোতি যথা বালো, ধীৰোপি তথেৱ মৰণফস্সেন ফুট্ঠো, অফুট্ঠো নাম নত্থি, অযং পন ৱিসেসো. বালো চ বাল্যা ৱধিতোৱ সেতীতি বালো বালভাৱেন মৰণফস্সং আগম্ম ৱধিতোৱ সেতি অভিহতোৱ সযতি. অকতং ৱত মে কল্যাণন্তিআদিৱিপ্পটিসাৰৱসেন চলতি ৱেধতি ৱিপ্ফন্দতি. ধীৰো চ ন ৱেধতীতি ধীৰো সুগতিনিমিত্তং পস্সন্তো ন ৱেধতি ন চলতি.

যায ৱোসানং ইধাধিগচ্ছতীতি যায পঞ্ঞায ইমস্মিং লোকে সব্বকিচ্চৱোসানং অৰহত্তং অধিগচ্ছতি, সাৱ ধনতো উত্তমতৰা. অব্যোসিতত্তাতি অপৰিযোসিতত্তা, অৰহত্তপত্তিযা, অভাৱেনাতি অত্থো. ভৱাভৱেসূতি হীনপ্পণীতেসু ভৱেসু.

উপেতি গব্ভঞ্চ পৰঞ্চ লোকন্তি তেসু পাপং কৰোন্তেসু যো কোচি সত্তো পৰম্পৰায সংসাৰং আপজ্জিত্ৱা গব্ভঞ্চ পৰঞ্চ লোকং উপেতি. তস্সপ্পপঞ্ঞোতি তস্স তাদিসস্স অপ্পপঞ্ঞস্স অঞ্ঞো অপ্পপঞ্ঞো অভিসদ্দহন্তো.

সকম্মুনা হঞ্ঞতীতি অত্তনা কতকম্মৱসেন ‘‘কসাহিপি তালেতী’’তিআদীহি কম্মকাৰণাহি হঞ্ঞতি. পেচ্চ পৰম্হি লোকেতি ইতো গন্ত্ৱা পৰম্হি অপাযলোকে.

ৱিৰূপৰূপেনাতি ৱিৱিধৰূপেন, নানাসভাৱেনাতি অত্থো. কামগুণেসূতি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকেসু সব্বকামগুণেসু আদীনৱং দিস্ৱা. দহৰাতি অন্তমসো কললমত্তভাৱং উপাদায তৰুণা. ৱুড্ঢাতি ৱস্সসতাতিক্কন্তা. অপণ্ণকং সামঞ্ঞমেৱ সেয্যোতি অৱিৰুদ্ধং অদ্ৱজ্ঝগামিং একন্তনিয্যানিকং সামঞ্ঞমেৱ ‘‘সেয্যো, উত্তৰিতৰঞ্চ পণীততৰঞ্চা’’তি উপধাৰেত্ৱা পব্বজিতোস্মি মহাৰাজাতি. তস্মা যং ত্ৱং ৱদসি – ‘‘কিং দিস্ৱা ৱা সুত্ৱা ৱা’’তি, ইদং দিস্ৱা চ সুত্ৱা চ পব্বজিতোস্মীতি মং ধাৰেহীতি দেসনং নিট্ঠাপেসীতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

ৰট্ঠপালসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. মঘদেৱসুত্তৱণ্ণনা

৩০৮. এৱং মে সুতন্তি মঘদেৱসুত্তং. তত্থ মঘদেৱঅম্বৱনেতি পুব্বে মঘদেৱো নাম ৰাজা তং অম্বৱনং ৰোপেসি. তেসু ৰুক্খেসু পলুজ্জমানেসু অপৰভাগে অঞ্ঞেপি ৰাজানো ৰোপেসুংযেৱ. তং পন পঠমৱোহাৰৱসেন মঘদেৱম্বৱনন্তেৱ সঙ্খং গতং. সিতং পাত্ৱাকাসীতি সাযন্হসমযে ৱিহাৰচাৰিকং চৰমানো ৰমণীযং ভূমিভাগং দিস্ৱা – ‘‘ৱসিতপুব্বং নু খো মে ইমস্মিং ওকাসে’’তি আৱজ্জন্তো – ‘‘পুব্বে অহং মঘদেৱো নাম ৰাজা হুত্ৱা ইমং অম্বৱনং ৰোপেসিং, এত্থেৱ পব্বজিত্ৱা চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰে ভাৱেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তিং. তং খো পনেতং কাৰণং ভিক্খুসঙ্ঘস্স অপাকটং, পাকটং কৰিস্সামী’’তি অগ্গগ্গদন্তে দস্সেন্তো সিতং পাতু অকাসি.

ধম্মো অস্স অত্থীতি ধম্মিকো. ধম্মেন ৰাজা জাতোতি ধম্মৰাজা. ধম্মে ঠিতোতি দসকুসলকম্মপথধম্মে ঠিতো. ধম্মং চৰতীতি সমং চৰতি. তত্ৰ ব্ৰাহ্মণগহপতিকেসূতি যোপি সো পুব্বৰাজূহি ব্ৰাহ্মণানং দিন্নপৰিহাৰো, তং অহাপেত্ৱা পকতিনিযামেনেৱ অদাসি, তথা গহপতিকানং. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. পক্খস্সাতি ইমিনা পাটিহাৰিকপক্খোপি সঙ্গহিতো. অট্ঠমীউপোসথস্স হি পচ্চুগ্গমনানুগ্গমনৱসেন সত্তমিযঞ্চ নৱমিযঞ্চ, চাতুদ্দসপন্নৰসানং পচ্চুগ্গমনানুগ্গমনৱসেন তেৰসিযঞ্চ পাটিপদে চাতি ইমে দিৱসা পাটিহাৰিকপক্খাতি ৱেদিতব্বা. তেসুপি উপোসথং উপৱসি.

৩০৯. দেৱদূতাতি দেৱোতি মচ্চু, তস্স দূতাতি দেৱদূতা. সিৰস্মিঞ্হি পলিতেসু পাতুভূতেসু মচ্চুৰাজস্স সন্তিকে ঠিতো ৱিয হোতি, তস্মা পলিতানি মচ্চুদেৱস্স দূতাতি ৱুচ্চন্তি. দেৱা ৱিয দূতাতিপি দেৱদূতা. যথা হি অলঙ্কতপটিযত্তায দেৱতায আকাসে ঠত্ৱা ‘‘অসুকদিৱসে মৰিস্সতী’’তি ৱুত্তে তং তথেৱ হোতি, এৱং সিৰস্মিং পলিতেসু পাতুভূতেসু দেৱতাব্যাকৰণসদিসমেৱ হোতি. তস্মা পলিতানি দেৱসদিসা দূতাতি ৱুচ্চন্তি. ৱিসুদ্ধিদেৱানং দূতাতিপি দেৱদূতা. সব্ববোধিসত্তা হি জিণ্ণব্যাধিতমতপব্বজিতে দিস্ৱাৱ সংৱেগমাপজ্জিত্ৱা নিক্খম্ম পব্বজন্তি. যথাহ –

‘‘জিণ্ণঞ্চ দিস্ৱা দুখিতঞ্চ ব্যাধিতং,

মতঞ্চ দিস্ৱা গতমাযুসঙ্খযং;

কাসাযৱত্থং পব্বজিতঞ্চ দিস্ৱা,

তস্মা অহং পব্বজিতোম্হি ৰাজা’’তি.

ইমিনা পৰিযাযেন পলিতানি ৱিসুদ্ধিদেৱানং দূতত্তা দেৱদূতাতি ৱুচ্চন্তি.

কপ্পকস্স গামৱৰং দত্ৱাতি সতসহস্সুট্ঠানকং জেট্ঠকগামং দত্ৱা. কস্মা অদাসি? সংৱিগ্গমানসত্তা. তস্স হি অঞ্জলিস্মিং ঠপিতানি পলিতানি দিস্ৱাৱ সংৱেগো উপ্পজ্জতি. অঞ্ঞানি চতুৰাসীতিৱস্সসহস্সানি আযু অত্থি, এৱং সন্তেপি মচ্চুৰাজস্স সন্তিকে ঠিতং ৱিয অত্তানং মঞ্ঞমানো সংৱিগ্গো পব্বজ্জং ৰোচেতি. তেন ৱুত্তং –

‘‘সিৰে দিস্ৱান পলিতং, মঘদেৱো দিসম্পতি;

সংৱেগং অলভী ধীৰো, পব্বজ্জং সমৰোচযী’’তি.

অপৰম্পি ৱুত্তং –

‘‘উত্তমঙ্গৰুহা ময্হং, ইমে জাতা ৱযোহৰা;

পাতুভূতা দেৱদূতা, পব্বজ্জাসমযো মমা’’তি.

পুৰিসযুগেতি ৱংসসম্ভৱে পুৰিসে. কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱাতি তাপসপব্বজ্জং পব্বজন্তাপি হি পঠমং কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা পব্বজন্তি, ততো পট্ঠায ৱড্ঢিতে কেসে বন্ধিত্ৱা জটাকলাপধৰা হুত্ৱা ৱিচৰন্তি. বোধিসত্তোপি তাপসপব্বজ্জং পব্বজি. পব্বজিতো পন অনেসনং অননুযুঞ্জিত্ৱা ৰাজগেহতো আহটভিক্খায যাপেন্তো ব্ৰহ্মৱিহাৰং ভাৱেসি. তস্মা সো মেত্তাসহগতেনাতিআদি ৱুত্তং.

কুমাৰকীড়িতং কীড়ীতি অঙ্কেন অঙ্কং পৰিহৰিযমানো কীড়ি. মালাকলাপং ৱিয হি নং উক্খিপিত্ৱাৱ ৱিচৰিংসু. ৰঞ্ঞো মঘদেৱস্স পুত্তো…পে… পব্বজীতি ইমস্স পব্বজিতদিৱসে পঞ্চ মঙ্গলানি অহেসুং. মঘদেৱৰঞ্ঞো মতকভত্তং, তস্স ৰঞ্ঞো পব্বজিতমঙ্গলং, তস্স পুত্তস্স ছত্তুস্সাপনমঙ্গলং, তস্স পুত্তস্স উপৰজ্জমঙ্গলং, তস্স পুত্তস্স নামকৰণমঙ্গলন্তি একস্মিংযেৱ সমযে পঞ্চ মঙ্গলানি অহেসুং, সকলজম্বুদীপতলে উন্নঙ্গলমহোসি.

৩১১. পুত্তপপুত্তকাতি পুত্তা চ পুত্তপুত্তা চাতি এৱং পৱত্তা তস্স পৰম্পৰা. পচ্ছিমকো অহোসীতি পব্বজ্জাপচ্ছিমকো অহোসি. বোধিসত্তো কিৰ ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তো – ‘‘পৱত্ততি নু খো তং মযা মনুস্সলোকে নিহতং কল্যাণৱত্ত’’ন্তি আৱজ্জন্তো অদ্দস – ‘‘এত্তকং অদ্ধানং পৱত্ততি, ইদানি ন পৱত্তিস্সতী’’তি. ন খো পনাহং ময্হং পৱেণিযা উচ্ছিজ্জিতুং দস্সামীতি অত্তনো ৱংসে জাতৰঞ্ঞোযেৱ অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গহেত্ৱা অত্তনো ৱংসস্স নেমিং ঘটেন্তো ৱিয নিব্বত্তো, তেনেৱস্স নিমীতি নামং অহোসি. ইতি সো পব্বজিতৰাজূনং সব্বপচ্ছিমকো হুত্ৱা পব্বজিতোতি পব্বজ্জাপচ্ছিমকো অহোসি. গুণেহি পন অতিৰেকতৰো. তস্স হি সব্বৰাজূহি অতিৰেকতৰা দ্ৱে গুণা অহেসুং. চতূসু দ্ৱাৰেসু সতসহস্সং সতসহস্সং ৱিস্সজ্জেত্ৱা দেৱসিকং দানং অদাসি, অনুপোসথিকস্স চ দস্সনং নিৱাৰেসি. অনুপোসথিকেসু হি ৰাজানং পস্সিস্সামাতি গতেসু দোৱাৰিকো পুচ্ছতি ‘‘তুম্হে উপোসথিকা নো ৱা’’তি. যে অনুপোসথিকা হোন্তি, তে নিৱাৰেতি ‘‘অনুপোসথিকানং ৰাজা দস্সনং ন দেতী’’তি. ‘‘মযং জনপদৱাসিনো কালে ভোজনং কুহিং লভিস্সামা’’তিপি তত্থ ৱচনোকাসো নত্থি. চতূসু হি দ্ৱাৰেসু ৰাজঙ্গণে চ অনেকানি ভত্তচাটিসহস্সানি পটিযত্তানেৱ হোন্তি. তস্মা মহাজনো ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানে মস্সুং কাৰেত্ৱা ন্হাযিত্ৱা ৱত্থানি পৰিৱত্তেত্ৱা যথাৰুচিতং ভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ৰঞ্ঞো গেহদ্ৱাৰং গচ্ছতি. দোৱাৰিকেন ‘‘উপোসথিকা তুম্হে’’তি পুচ্ছিতপুচ্ছিতা ‘‘আম আমা’’তি ৱদন্তি. তেন হি আগচ্ছথাতি পৱেসেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেতি. ইতি ইমেহি দ্ৱীহি গুণেহি অতিৰেকতৰো অহোসি.

৩১২. দেৱানং তাৱতিংসানন্তি তাৱতিংসভৱনে নিব্বত্তদেৱানং. তে কিৰ দেৱা ৱিদেহৰট্ঠে মিথিলনগৰৱাসিনো ৰঞ্ঞো ওৱাদে ঠত্ৱা পঞ্চ সীলানি ৰক্খিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা তত্থ নিব্বত্তা ৰঞ্ঞো গুণকথং কথেন্তি. তে সন্ধায ৱুত্তং ‘‘দেৱানং তাৱতিংসান’’ন্তি.

নিসিন্নো হোতীতি পাসাদৱৰস্স উপৰিগতো দানঞ্চ সীলঞ্চ উপপৰিক্খমানো নিসিন্নো হোতি. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘দানং নু খো মহন্তং উদাহু সীলং, যদি দানং মহন্তং, অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা দানমেৱ দস্সামি. অথ সীলং, সীলমেৱ পূৰিস্সামী’’তি. তস্স ‘‘ইদং মহন্তং ইদং মহন্ত’’ন্তি নিচ্ছিতুং অসক্কোন্তস্সেৱ সক্কো গন্ত্ৱা পুৰতো পাতুৰহোসি. তেন ৱুত্তং অথ খো, আনন্দ,…পে… সম্মুখে পাতুৰহোসীতি. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘ৰঞ্ঞো কঙ্খা উপ্পন্না, তস্স কঙ্খচ্ছেদনত্থং পঞ্হঞ্চ কথেস্সামি, ইধাগমনত্থায পটিঞ্ঞঞ্চ গণ্হিস্সামী’’তি. তস্মা গন্ত্ৱা সম্মুখে পাতুৰহোসি. ৰাজা অদিট্ঠপুব্বং ৰূপং দিস্ৱা ভীতো অহোসি লোমহট্ঠজাতো. অথ নং সক্কো – ‘‘মা ভাযি, মহাৰাজ, ৱিস্সত্থো পঞ্হং পুচ্ছ, কঙ্খং তে পটিৱিনোদেস্সামী’’তি আহ.

ৰাজা –

‘‘পুচ্ছামি তং মহাৰাজ, সব্বভূতানমিস্সৰ;

দানং ৱা ব্ৰহ্মচৰিযং ৱা, কতমং সু মহপ্ফল’’ন্তি. –

পঞ্হং পুচ্ছি. সক্কো – ‘‘দানং নাম কিং, সীলমেৱ গুণৱিসিট্ঠতায মহন্তং. অহঞ্হি পুব্বে, মহাৰাজ, দসৱস্সসহস্সানি দসন্নং জটিলসহস্সানং দানং দত্ৱা পেত্তিৱিসযতো ন মুত্তো, সীলৱন্তা পন ময্হং দানং ভুঞ্জিত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তা’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অৱোচ –

‘‘হীনেন ব্ৰহ্মচৰিযেন, খত্তিযে উপপজ্জতি;

মজ্ঝিমেন চ দেৱত্তং, উত্তমেন ৱিসুজ্ঝতি.

ন হেতে সুলভা কাযা, যাচযোগেন কেনচি;

যে কাযে উপপজ্জন্তি, অনাগাৰা তপস্সিনো’’তি. (জা. ২.২২.৪২৯-৪৩০);

এৱং ৰঞ্ঞো কঙ্খং ৱিনোদেত্ৱা দেৱলোকগমনায পটিঞ্ঞাগহণত্থং লাভা তে মহাৰাজাতিআদিমাহ. তত্থ অৱিকম্পমানোতি অভাযমানো. অধিৱাসেসীতি অহং মহাজনং কুসলং সমাদপেমি, পুঞ্ঞৱন্তানং পন ৱসনট্ঠানং দিস্ৱা আগতেন মনুস্সপথে সুখং কথেতুং হোতীতি অধিৱাসেসি.

৩১৩. এৱং ভদ্দন্তৱাতি এৱং হোতু ভদ্দকং তৱ ৱচনন্তি ৱত্ৱা. যোজেত্ৱাতি একস্মিংযেৱ যুগে সহস্সঅস্সাজানীযে যোজেত্ৱা. তেসং পন পাটিযেক্কং যোজনকিচ্চং নত্থি, মনং আগম্ম যুত্তাযেৱ হোন্তি. সো পন দিব্বৰথো দিযড্ঢযোজনসতিকো হোতি, নদ্ধিতো পট্ঠায ৰথসীসং পঞ্ঞাসযোজনানি, অক্খবন্ধো পণ্ণাসযোজনানি, অক্খবন্ধতো পট্ঠায পচ্ছাভাগো পণ্ণাসযোজনানি, সব্বো সত্তৱণ্ণৰতনমযো. দেৱলোকো নাম উদ্ধং, মনুস্সলোকো অধো, তস্মা হেট্ঠামুখং ৰথং পেসেসীতি ন সল্লক্খেতব্বং. যথা পন পকতিমগ্গং পেসেতি, এৱমেৱ মনুস্সানং সাযমাসভত্তে নিট্ঠিতে চন্দেন সদ্ধিং যুগনদ্ধং কত্ৱা পেসেসি, যমকচন্দা উট্ঠিতা ৱিয অহেসুং. মহাজনো দিস্ৱা ‘‘যমকচন্দা উগ্গতা’’তি আহ. আগচ্ছন্তে আগচ্ছন্তে ন যমকচন্দা, একং ৱিমানং, ন ৱিমানং, একো ৰথোতি. ৰথোপি আগচ্ছন্তো আগচ্ছন্তো পকতিৰথপ্পমাণোৱ, অস্সাপি পকতিঅস্সপ্পমাণাৱ অহেসুং. এৱং ৰথং আহৰিত্ৱা ৰঞ্ঞো পাসাদং পদক্খিণং কত্ৱা পাচীনসীহপঞ্জৰট্ঠানে ৰথং নিৱত্তেত্ৱা আগতমগ্গাভিমুখং কত্ৱা সীহপঞ্জৰে ঠত্ৱাৱ আৰোহনসজ্জং ঠপেসি.

অভিৰুহ মহাৰাজাতি ৰাজা – ‘‘দিব্বযানং মে লদ্ধ’’ন্তি ন তাৱদেৱ অভিৰুহি, নাগৰানং পন ওৱাদং অদাসি ‘‘পস্সথ তাতা, যং মে সক্কেন দেৱৰঞ্ঞা দিব্বৰথো পেসিতো, সো চ খো ন জাতিগোত্তং ৱা কুলপ্পদেসং ৱা পটিচ্চ পেসিতো, ময্হং পন সীলাচাৰগুণে পসীদিত্ৱা পেসিতো. সচে তুম্হেপি সীলং ৰক্খিস্সথ, তুম্হাকম্পি পেসেস্সতি, এৱং ৰক্খিতুং যুত্তং নামেতং সীলং. নাহং দেৱলোকং গন্ত্ৱা চিৰাযিস্সামি, অপ্পমত্তা হোথা’’তি মহাজনং ওৱদিত্ৱা পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেত্ৱা ৰথং অভিৰুহি. ততো মাতলি সঙ্গাহকো ‘‘অহম্পি মহাৰাজস্স মমানুচ্ছৱিকং কৰিস্সামী’’তি আকাসম্হি দ্ৱে মগ্গে দস্সেত্ৱা অপিচ মহাৰাজাতিআদিমাহ.

তত্থ কতমেনাতি, মহাৰাজ, ইমেসু মগ্গেসু একো নিৰযং গচ্ছতি, একো দেৱলোকং, তেসু তং কতমেন নেমি. যেনাতি যেন মগ্গেন গন্ত্ৱা যত্থ পাপকম্মন্তা পাপকানং কম্মানং ৱিপাকং পটিসংৱেদিযন্তি, তং ঠানং সক্কা হোতি পস্সিতুন্তি অত্থো. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. জাতকেপি –

‘‘কেন তং নেমি মগ্গেন, ৰাজসেট্ঠ দিসম্পতি;

যেন ৱা পাপকম্মন্তা, পুঞ্ঞকম্মা চ যে নৰা’’তি. (জা. ২.২২.৪৫০) –

গাথায অযমেৱত্থো. তেনেৱাহ –

‘‘নিৰযে তাৱ পস্সামি, আৱাসে পাপকম্মিনং;

ঠানানি লুদ্দকম্মানং, দুস্সীলানঞ্চ যা গতী’’তি. (জা. ২.২২.৪৫১);

উভযেনেৱ মং মাতলি নেহীতি মাতলি দ্ৱীহি মগ্গেহি মং নেহি, অহং নিৰযং পস্সিতুকামো দেৱলোকম্পীতি. পঠমং কতমেন নেমীতি. পঠমং নিৰযমগ্গেন নেহীতি. ততো মাতলি অত্তনো আনুভাৱেন ৰাজানং পঞ্চদস মহানিৰযে দস্সেসি. ৱিত্থাৰকথা পনেত্থ –

‘‘দস্সেসি মাতলি ৰঞ্ঞো, দুগ্গং ৱেতৰণিং নদিং;

কুথিতং খাৰসংযুত্তং, তত্তং অগ্গিসিখূপম’’ন্তি. (জা. ২.২২.৪৫২) –

জাতকে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা. নিৰযং দস্সেত্ৱা ৰথং নিৱত্তেত্ৱা দেৱলোকাভিমুখং গন্ত্ৱা বীৰণীদেৱধীতায সোণদিন্নদেৱপুত্তস্স গণদেৱপুত্তানঞ্চ ৱিমানানি দস্সেন্তো দেৱলোকং নেসি. তত্ৰাপি ৱিত্থাৰকথা –

‘‘যদি তে সুতা বীৰণী জীৱলোকে,

আমাযদাসী অহু ব্ৰাহ্মণস্স;

সা পত্তকালে অতিথিং ৱিদিত্ৱা,

মাতাৱ পুত্তং সকিমাভিনন্দী;

সংযমা সংৱিভাগা চ,

সা ৱিমানস্মি মোদতী’’তি. (জা. ২.২২.৫০৭) –

জাতকে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.

এৱং গচ্ছতো পন তস্স ৰথনেমি ৱট্টিযা চিত্তকূটদ্ৱাৰকোট্ঠকস্স উম্মাৰে পহতমত্তেৱ দেৱনগৰে কোলাহলং অহোসি. সক্কং দেৱৰাজানং এককংযেৱ ওহায দেৱসঙ্ঘো মহাসত্তং পচ্চুগ্গমনমকাসি, তং দেৱতানং আদৰং দিস্ৱা সক্কো চিত্তং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো – ‘‘অভিৰম, মহাৰাজ, দেৱেসু দেৱানুভাৱেনা’’তি আহ. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘অযং ৰাজা অজ্জ আগন্ত্ৱা একদিৱসেনেৱ দেৱগণং অত্তনো অভিমুখমকাসি. সচে একং দ্ৱে দিৱসে ৱসিস্সতি, ন মং দেৱা ওলোকেস্সন্তী’’তি. সো উসূযমানো, ‘‘মহাৰাজ, তুয্হং ইমস্মিং দেৱলোকে ৱসিতুং পুঞ্ঞং নত্থি, অঞ্ঞেসং পুঞ্ঞেন ৱসাহী’’তি ইমিনা অধিপ্পাযেন এৱমাহ. বোধিসত্তো – ‘‘নাসক্খি জৰসক্কো মনং সন্ধাৰেতুং, পৰং নিস্সায লদ্ধং খো পন যাচিত্ৱা লদ্ধভণ্ডকং ৱিয হোতী’’তি পটিক্খিপন্তো অলং মাৰিসাতিআদিমাহ. জাতকেপি ৱুত্তং –

‘‘যথা যাচিতকং যানং, যথা যাচিতকং ধনং;

এৱংসম্পদমেৱে তং, যং পৰতো দানপচ্চযা;

ন চাহমেতমিচ্ছামি, যং পৰতো দানপচ্চযা’’তি. (জা. ২.২২.৫৮৫-৫৮৬) –

সব্বং ৱত্তব্বং. বোধিসত্তো পন মনুস্সত্তভাৱেন কতিৱাৰে দেৱলোকং গতোতি. চত্তাৰো – মন্ধাতুৰাজকালে সাধিনৰাজকালে গুত্তিলৱীণাৱাদককালে নিমিমহাৰাজকালেতি. সো মন্ধাতুকালে দেৱলোকে অসঙ্খ্যেয্যং কালং ৱসি, তস্মিঞ্হি ৱসমানেযেৱ ছত্তিংস সক্কা চৱিংসু. সাধিনৰাজকালে সত্তাহং ৱসি, মনুস্সগণনায সত্ত ৱস্সসতানি হোন্তি. গুত্তিলৱীণাৱাদককালে চ নিমিৰাজকালে চ মুহুত্তমত্তং ৱসি, মনুস্সগণনায সত্ত দিৱসানি হোন্তি.

৩১৪. তত্থেৱ মিথিলং পটিনেসীতি পটিনেত্ৱা পকতিসিৰিগব্ভেযেৱ পতিট্ঠাপেসি.

৩১৫. কড়াৰজনকোতি তস্স নামং. কড়াৰদন্ততায পন কড়াৰজনকোতি ৱুত্তো. ন সো অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজীতি এত্তকমত্তমেৱ ন অকাসি, সেসং সব্বং পাকতিকমেৱ অহোসি.

৩১৬. সমুচ্ছেদো হোতীতি এত্থ কল্যাণৱত্তং কো সমুচ্ছিন্দতি, কেন সমুচ্ছিন্নং, কো পৱত্তেতি, কেন পৱত্তিতং নাম হোতীতি অযং ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. তত্থ সীলৱা ভিক্খু ‘‘ন সক্কা মযা অৰহত্তং লদ্ধু’’ন্তি ৱীৰিযং অকৰোন্তো সমুচ্ছিন্দতি. দুস্সীলেন সমুচ্ছিন্নং নাম হোতি. সত্ত সেখা পৱত্তেন্তি. খীণাসৱেন পৱত্তিতং নাম হোতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

মঘদেৱসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. মধুৰসুত্তৱণ্ণনা

৩১৭. এৱং মে সুতন্তি মধুৰসুত্তং. তত্থ মহাকচ্চানোতি গিহিকালে উজ্জেনিকৰঞ্ঞো পুৰোহিতপুত্তো অভিৰূপো দস্সনীযো পাসাদিকো সুৱণ্ণৱণ্ণো চ. মধুৰাযন্তি এৱংনামকে নগৰে. গুন্দাৱনেতি কণ্হকগুন্দাৱনে. অৱন্তিপুত্তোতি অৱন্তিৰট্ঠে ৰঞ্ঞো ধীতায পুত্তো. ৱুদ্ধো চেৱ অৰহা চাতি দহৰং অৰহন্তম্পি ন তথা সম্ভাৱেন্তি যথা মহল্লকং, থেৰো পন ৱুদ্ধো চেৱ অহোসি অৰহা চ. ব্ৰাহ্মণা, ভো কচ্চানাতি সো কিৰ ৰাজা ব্ৰাহ্মণলদ্ধিকো, তস্মা এৱমাহ. ব্ৰাহ্মণোৱ সেট্ঠো ৱণ্ণোতিআদীসু জাতিগোত্তাদীনং পঞ্ঞাপনট্ঠানে ব্ৰাহ্মণাৱ সেট্ঠাতি দস্সেতি. হীনো অঞ্ঞো ৱণ্ণোতি ইতৰে তযো ৱণ্ণা হীনা লামকাতি ৱদতি. সুক্কোতি পণ্ডৰো. কণ্হোতি কাড়কো. সুজ্ঝন্তীতি জাতিগোত্তাদিপঞ্ঞাপনট্ঠানেসু সুজ্ঝন্তি. ব্ৰহ্মুনো পুত্তাতি মহাব্ৰহ্মুনো পুত্তা. ওৰসা মুখতো জাতাতি উৰে ৱসিত্ৱা মুখতো নিক্খন্তা, উৰে কত্ৱা সংৱদ্ধিতাতি ৱা ওৰসা. ব্ৰহ্মজাতি ব্ৰহ্মতো নিব্বত্তা. ব্ৰহ্মনিম্মিতাতি ব্ৰহ্মুনা নিম্মিতা. ব্ৰহ্মদাযাদাতি ব্ৰহ্মুনো দাযাদা. ঘোসোযেৱ খো এসোতি ৱোহাৰমত্তমেৱেতং.

৩১৮. ইজ্ঝেয্যাতি সমিজ্ঝেয্য, যত্তকানি ধনাদীনি পত্থেয্য, তত্তকেহিস্স মনোৰথো পূৰেয্যাতি অত্থো. খত্তিযোপিস্সাস্সাতি খত্তিযোপি অস্স ইস্সৰিযসম্পত্তস্স পুব্বুট্ঠাযী অস্স. নেসং এত্থ কিঞ্চীতি ন এতেসং এত্থ কিঞ্চি.

৩২২. আসনেন ৱা নিমন্তেয্যামাতি নিসিন্নাসনং পপ্ফোটেত্ৱা ইধ নিসীদাতি ৱদেয্যাম. অভিনিমন্তেয্যামপি নন্তি অভিহৰিত্ৱা তং নিমন্তেয্যাম. তত্থ দুৱিধো অভিহাৰো ৱাচায চেৱ কাযেন চ. ‘‘তুম্হাকং ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে মমং চীৱৰাদীহি ৱদেয্যাথ যেনত্থো’’তি ৱদন্তো হি ৱাচায অভিহৰিত্ৱা নিমন্তেতি নাম. চীৱৰাদিৱেকল্লং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘ইদং গণ্হথা’’তি তানি দেন্তো পন কাযেন অভিহৰিত্ৱা নিমন্তেতি নাম. তদুভযম্পি সন্ধায ‘‘অভিনিমন্তেয্যামপি ন’’ন্তি আহ. ৰক্খাৱৰণগুত্তিন্তি ৰক্খাসঙ্খাতঞ্চেৱ আৱৰণসঙ্খাতঞ্চ গুত্তিং. যা পনেসা আৱুধহত্থে পুৰিসে ঠপেন্তেন ৰক্খা, সা ধম্মিকা নাম সংৱিহিতা ন হোতি. যথা পন অৱেলায কট্ঠহাৰিকাপণ্ণহাৰিকাদযো ৱিহাৰং ন পৱিসন্তি, মিগলুদ্দকাদযো ৱিহাৰসীমায মিগে ৱা মচ্ছে ৱা ন গণ্হন্তি, এৱং সংৱিদহন্তেন ধম্মিকা নাম সংৱিহিতা হোতি. তং সন্ধাযাহ ‘‘ধম্মিক’’ন্তি.

এৱং সন্তেতি এৱং চতুন্নম্পি ৱণ্ণানং পব্বজিতানং পব্বজিতসক্কাৰেন সমে সমানে. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

মধুৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. বোধিৰাজকুমাৰসুত্তৱণ্ণনা

৩২৪. এৱং মে সুতন্তি বোধিৰাজকুমাৰসুত্তং. তত্থ কোকনদোতি কোকনদং ৱুচ্চতি পদুমং. সো চ মঙ্গলপাসাদো ওলোকনকপদুমং দস্সেত্ৱা কতো, তস্মা কোকনদোতি সঙ্খং লভি.

৩২৫. যাৱ পচ্ছিমসোপানকড়েৱৰাতি এত্থ পচ্ছিমসোপানকড়েৱৰন্তি পঠমং সোপানফলকং ৱুত্তং. অদ্দসা খোতি ওলোকনত্থংযেৱ দ্ৱাৰকোট্ঠকে ঠিতো অদ্দস. ভগৱা তুণ্হী অহোসীতি ‘‘কিস্স নু খো অত্থায ৰাজকুমাৰেন অযং মহাসক্কাৰো কতো’’তি আৱজ্জন্তো পুত্তপত্থনায কতভাৱং অঞ্ঞাসি. সো হি ৰাজকুমাৰো অপুত্তকো, সুতঞ্চানেন অহোসি – ‘‘বুদ্ধানং কিৰ অধিকাৰং কত্ৱা মনসা ইচ্ছিতং লভন্তী’’তি. সো – ‘‘সচাহং পুত্তং লভিস্সামি, সম্মাসম্বুদ্ধো মম চেলপ্পটিকং অক্কমিস্সতি. নো চে লভিস্সামি, ন অক্কমিস্সতী’’তি পত্থনং কত্ৱা সন্থৰাপেসি. অথ ভগৱা ‘‘নিব্বত্তিস্সতি নু খো এতস্স পুত্তো’’তি আৱজ্জেত্ৱা ‘‘ন নিব্বত্তিস্সতী’’তি অদ্দস.

পুব্বে কিৰ সো একস্মিং দীপে ৱসমানো সমচ্ছন্দেন সকুণপোতকে খাদি. সচস্স মাতুগামো অঞ্ঞোৱ ভৱেয্য, পুত্তং লভেয্য. উভোহি পন সমানচ্ছন্দেহি হুত্ৱা পাপকম্মং কতং, তেনস্স পুত্তো ন নিব্বত্তিস্সতীতি অঞ্ঞাসি. দুস্সে পন অক্কন্তে – ‘‘বুদ্ধানং অধিকাৰং কত্ৱা পত্থিতপত্থিতং লভন্তীতি লোকে অনুস্সৱো, মযা চ মহাঅভিনীহাৰো কতো, ন চ পুত্তং লভামি, তুচ্ছং ইদং ৱচন’’ন্তি মিচ্ছাগহণং গণ্হেয্য. তিত্থিযাপি – ‘‘নত্থি সমণানং অকত্তব্বং নাম, চেলপ্পটিকং মদ্দন্তা আহিণ্ডন্তী’’তি উজ্ঝাযেয্যুং. এতৰহি চ অক্কমন্তেসু বহূ ভিক্খূ পৰচিত্তৱিদুনো, তে ভব্বং জানিত্ৱা অক্কমিস্সন্তি, অভব্বং জানিত্ৱা ন অক্কমিস্সন্তি. অনাগতে পন উপনিস্সযো মন্দো ভৱিস্সতি, অনাগতং ন জানিস্সন্তি. তেসু অক্কমন্তেসু সচে পত্থিতং ইজ্ঝিস্সতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে ইজ্ঝিস্সতি, – ‘‘পুব্বে ভিক্খুসঙ্ঘস্স অভিনীহাৰং কত্ৱা ইচ্ছিতিচ্ছিতং লভন্তি, তং ইদানি ন লভন্তি. তেযেৱ মঞ্ঞে ভিক্খূ পটিপত্তিপূৰকা অহেসুং, ইমে পটিপত্তিং পূৰেতুং ন সক্কোন্তী’’তি মনুস্সা ৱিপ্পটিসাৰিনো ভৱিস্সন্তীতি ইমেহি কাৰণেহি ভগৱা অক্কমিতুং অনিচ্ছন্তো তুণ্হী অহোসি. সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসি ‘‘ন, ভিক্খৱে, চেলপ্পটিকা অক্কমিতব্বা’’তি (চূড়ৱ. ২৬৮). মঙ্গলত্থায পঞ্ঞত্তং অনক্কমন্তেসু পন অক্কমনত্থায অনুপঞ্ঞত্তিং ঠপেসি – ‘‘গিহী, ভিক্খৱে, মঙ্গলিকা, অনুজানামি, ভিক্খৱে, গিহীনং মঙ্গলত্থাযা’’তি (চূড়ৱ. ২৬৮).

৩২৬. পচ্ছিমং জনতং তথাগতো অনুকম্পতীতি ইদং থেৰো ৱুত্তেসু কাৰণেসু ততিযং কাৰণং সন্ধাযাহ. ন খো সুখেন সুখন্তি কস্মা আহ? কামসুখল্লিকানুযোগসঞ্ঞী হুত্ৱা সম্মাসম্বুদ্ধো ন অক্কমি, তস্মা অহম্পি সত্থাৰা সমানচ্ছন্দো ভৱিস্সামীতি মঞ্ঞমানো এৱমাহ.

৩২৭. সো খো অহন্তিআদি ‘‘যাৱ ৰত্তিযা পচ্ছিমে যামে’’তি তাৱ মহাসচ্চকে (ম. নি. ১.৩৬৪ আদযো) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. ততো পৰং যাৱ পঞ্চৱগ্গিযানং আসৱক্খযা পাসৰাসিসুত্তে (ম. নি. ১.২৭২ আদযো) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং.

৩৪৩. অঙ্কুসগয্হে সিপ্পেতি অঙ্কুসগহণসিপ্পে. কুসলো অহন্তি ছেকো অহং. কস্স পনাযং সন্তিকে সিপ্পং উগ্গণ্হীতি? পিতু সন্তিকে, পিতাপিস্স পিতু সন্তিকেৱ উগ্গণ্হি. কোসম্বিযং কিৰ পৰন্তপৰাজা নাম ৰজ্জং কাৰেসি. ৰাজমহেসী গৰুভাৰা আকাসতলে ৰঞ্ঞা সদ্ধিং বালাতপং তপ্পমানা ৰত্তকম্বলং পাৰুপিত্ৱা নিসিন্না হোতি, একো হত্থিলিঙ্গসকুণো ‘‘মংসপেসী’’তি মঞ্ঞমানো গহেত্ৱা আকাসং পক্খন্দি. সা ‘‘ছড্ডেয্য ম’’ন্তি ভযেন নিস্সদ্দা অহোসি, সো তং পব্বতপাদে ৰুক্খৱিটপে ঠপেসি. সা পাণিস্সৰং কৰোন্তী মহাসদ্দমকাসি. সকুণো পলাযি, তস্সা তত্থেৱ গব্ভৱুট্ঠানং অহোসি. তিযামৰত্তিং দেৱে ৱস্সন্তে কম্বলং পাৰুপিত্ৱা নিসীদি. ততো চ অৱিদূৰে তাপসো ৱসতি. সো তস্সা সদ্দেন অৰুণে উগ্গতে ৰুক্খমূলং আগতো জাতিং পুচ্ছিত্ৱা নিস্সেণিং বন্ধিত্ৱা ওতাৰেত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানং নেত্ৱা যাগুং পাযেসি. দাৰকস্স মেঘউতুঞ্চ পব্বতউতুঞ্চ গহেত্ৱা জাতত্তা উদেনোতি নামং অকাসি. তাপসো ফলাফলানি আহৰিত্ৱা দ্ৱেপি জনে পোসেসি.

সা একদিৱসং তাপসস্স আগমনৱেলায পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা ইত্থিকুত্তং দস্সেত্ৱা তাপসং সীলভেদং আপাদেসি. তেসং একতো ৱসন্তানং কালে গচ্ছন্তে পৰন্তপৰাজা কালং অকাসি. তাপসো ৰত্তিভাগে নক্খত্তং ওলোকেত্ৱা ৰঞ্ঞো মতভাৱং ঞত্ৱা – ‘‘তুয্হং ৰাজা মতো, পুত্তো তে কিং ইধ ৱসিতুং ইচ্ছতি, উদাহু পেত্তিকে ৰজ্জে ছত্তং উস্সাপেতু’’ন্তি পুচ্ছি. সা পুত্তস্স আদিতো পট্ঠায সব্বং পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা ছত্তং উস্সাপেতুকামতঞ্চস্স ঞত্ৱা তাপসস্স আৰোচেসি. তাপসো চ হত্থিগন্থসিপ্পং জানাতি, কুতোনেন লদ্ধং? সক্কস্স সন্তিকা. পুব্বে কিৰস্স সক্কো উপট্ঠানং আগন্ত্ৱা ‘‘কেন কিলমথা’’তি পুচ্ছি. সো ‘‘হত্থিপৰিস্সযো অত্থী’’তি আৰোচেসি. তস্স সক্কো হত্থিগন্থঞ্চেৱ ৱীণকঞ্চ দত্ৱা ‘‘পলাপেতুকামতায সতি ইমং তন্তিং ৱাদেত্ৱা ইমং সিলোকং ৱদেয্যাথ, পক্কোসিতুকামতায সতি ইমং সিলোকং ৱদেয্যাথা’’তি আহ. তাপসো তং সিপ্পং কুমাৰস্স অদাসি. সো একং ৱটৰুক্খং অভিৰুহিত্ৱা হত্থীসু আগতেসু তন্তিং ৱাদেত্ৱা সিলোকং ৱদতি, হত্থী ভীতা পলাযিংসু.