৬. উপালিসুত্তৱণ্ণনা
৫৬. এৱং মে সুতন্তি উপালিসুত্তং. তত্থ নাড়ন্দাযন্তি নালন্দাতি এৱংনামকে নগৰে তং নগৰং গোচৰগামং কত্ৱা. পাৱাৰিকম্বৱনেতি দুস্সপাৱাৰিকসেট্ঠিনো অম্বৱনে. তং কিৰ তস্স উয্যানং অহোসি, সো ভগৱতো ধম্মদেসনং সুত্ৱা ভগৱতি পসন্নো তস্মিং উয্যানে কুটিলেণমণ্ডপাদিপটিমণ্ডিতং ভগৱতো ৱিহাৰং কত্ৱা নিয্যাদেসি, সো ৱিহাৰো জীৱকম্বৱনং ৱিয পাৱাৰিকম্বৱনন্তেৱ সঙ্খং গতো. তস্মিং পাৱাৰিকম্বৱনে ৱিহৰতীতি অত্থো. দীঘতপস্সীতি দীঘত্তা এৱংলদ্ধনামো. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তোতি পিণ্ডপাততো পটিক্কন্তো. সাসনে ৱিয কিং পন বাহিৰাযতনে পিণ্ডপাতোতি ৱোহাৰো অত্থীতি, নত্থি.
পঞ্ঞপেতীতি দস্সেতি ঠপেতি. দণ্ডানি পঞ্ঞপেতীতি ইদং নিগণ্ঠসমযেন পুচ্ছন্তো আহ. কাযদণ্ডং ৱচীদণ্ডং মনোদণ্ডন্তি এত্থ পুৰিমদণ্ডদ্ৱযং তে অচিত্তকং পয্যপেন্তি. যথা কিৰ ৱাতে ৱাযন্তে সাখা চলতি, উদকং চলতি, ন চ তত্থ চিত্তং অত্থি, এৱং কাযদণ্ডোপি অচিত্তকোৱ হোতি. যথা চ ৱাতে ৱাযন্তে তালপণ্ণাদীনি সদ্দং কৰোন্তি, উদকানি সদ্দং কৰোন্তি, ন চ তত্থ চিত্তং অত্থি, এৱং ৱচীদণ্ডোপি অচিত্তকোৱ হোতীতি ইমং দণ্ডদ্ৱযং অচিত্তকং পঞ্ঞপেন্তি. চিত্তং পন মনোদণ্ডন্তি পঞ্ঞপেন্তি. অথস্স ভগৱা ৱচনং পতিট্ঠপেতুকামো ‘‘কিং পন তপস্সী’’তিআদিমাহ.
তত্থ কথাৱত্থুস্মিন্তি এত্থ কথাযেৱ কথাৱত্থু. কথাযং পতিট্ঠপেসীতি অত্থো. কস্মা পন ভগৱা এৱমকাসি? পস্সতি হি ভগৱা ‘‘অযং ইমং কথং আদায গন্ত্ৱা অত্তনো সত্থু মহানিগণ্ঠস্স আৰোচেস্সতি, তাসঞ্চ পৰিসতি, উপালি গহপতি নিসিন্নো, সো ইমং কথং সুত্ৱা মম ৱাদং আৰোপেতুং আগমিস্সতি, তস্সাহং ধম্মং দেসেস্সামি, সো তিক্খত্তুং সৰণং গমিস্সতি, অথস্স চত্তাৰি সচ্চানি পকাসেস্সামি, সো সচ্চপকাসনাৱসানে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিস্সতি, পৰেসং সঙ্গহত্থমেৱ হি মযা পাৰমিযো পূৰিতা’’তি. ইমমত্থং পস্সন্তো এৱমকাসি.
৫৭. কম্মানি পঞ্ঞপেসীতি ইদং নিগণ্ঠো বুদ্ধসমযেন পুচ্ছন্তো আহ. কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মন্তি এত্থ কাযদ্ৱাৰে আদানগহণমুঞ্চনচোপনপত্তা অট্ঠকামাৱচৰকুসলচেতনা দ্ৱাদসাকুসলচেতনাতি ৱীসতিচেতনা কাযকম্মং নাম. কাযদ্ৱাৰে আদানাদীনি অপত্ৱা ৱচীদ্ৱাৰে ৱচনভেদং পাপযমানা উপ্পন্না তাযেৱ ৱীসতিচেতনা ৱচীকম্মং নাম. উভযদ্ৱাৰে চোপনং অপ্পত্ৱা মনোদ্ৱাৰে উপ্পন্না একূনতিংসকুসলাকুসলচেতনা মনোকম্মং নাম. অপিচ সঙ্খেপতো তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং কাযকম্মং নাম, চতুব্বিধং ৱচীদুচ্চৰিতং ৱচীকম্মং নাম, তিৱিধং মনোদুচ্চৰিতং মনোকম্মং নাম. ইমস্মিঞ্চ সুত্তে কম্মং ধুৰং, অনন্তৰসুত্তে ‘‘চত্তাৰিমানি পুণ্ণ কম্মানি মযা সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদিতানী’’তি (ম. নি. ২.৮১) এৱমাগতেপি চেতনা ধুৰং. যত্থ কত্থচি পৱত্তা চেতনা ‘‘কণ্হং কণ্হৱিপাক’’ন্তিআদিভেদং লভতি. নিদ্দেসৱাৰে চস্স ‘‘সব্যাবজ্ঝং কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতী’’তিআদিনা নযেন সা ৱুত্তাৱ. কাযদ্ৱাৰে পৱত্তা পন ইধ কাযকম্মন্তি অধিপ্পেতং, ৱচীদ্ৱাৰে পৱত্তা ৱচীকম্মং, মনোদ্ৱাৰে পৱত্তা মনোকম্মং. তেন ৱুত্তং – ‘‘ইমস্মিং সুত্তে কম্মং ধুৰং, অনন্তৰসুত্তে চেতনা’’তি. কম্মম্পি হি ভগৱা কম্মন্তি পঞ্ঞপেতি যথা ইমস্মিংযেৱ সুত্তে. চেতনম্পি, যথাহ – ‘‘চেতনাহং, ভিক্খৱে, কম্মং ৱদামি, চেতযিত্ৱা কম্মং কৰোতী’’তি (অ. নি. ৬.৬৩). কস্মা পন চেতনা কম্মন্তি ৱুত্তা? চেতনামূলকত্তা কম্মস্স.
এত্থ চ অকুসলং পত্ৱা কাযকম্মং ৱচীকম্মং মহন্তন্তি ৱদন্তো ন কিলমতি, কুসলং পত্ৱা মনোকম্মং. তথা হি মাতুঘাতাদীনি চত্তাৰি কম্মানি কাযেনেৱ উপক্কমিত্ৱা কাযেনেৱ কৰোতি, নিৰযে কপ্পট্ঠিকসঙ্ঘভেদকম্মং ৱচীদ্ৱাৰেন কৰোতি. এৱং অকুসলং পত্ৱা কাযকম্মং ৱচীকম্মং মহন্তন্তি ৱদন্তো ন কিলমতি নাম. একা পন ঝানচেতনা চতুৰাসীতিকপ্পসহস্সানি সগ্গসম্পত্তিং আৱহতি, একা মগ্গচেতনা সব্বাকুসলং সমুগ্ঘাতেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হাপেতি. এৱং কুসলং পত্ৱা মনোকম্মং মহন্তন্তি ৱদন্তো ন কিলমতি নাম. ইমস্মিং পন ঠানে ভগৱা অকুসলং পত্ৱা মনোকম্মং মহাসাৱজ্জং ৱদমানো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিং সন্ধায ৱদতি. তেনেৱাহ – ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং মহাসাৱজ্জং, যথযিদং, ভিক্খৱে, মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমানি, ভিক্খৱে, মহাসাৱজ্জানী’’তি (অ. নি. ১.৩১০).
ইদানি নিগণ্ঠোপি তথাগতেন গতমগ্গং পটিপজ্জন্তো কিঞ্চি অত্থনিপ্ফত্তিং অপস্সন্তোপি ‘‘কিং পনাৱুসো, গোতমা’’তিআদিমাহ.
৫৮. বালকিনিযাতি উপালিস্স কিৰ বালকলোণকাৰগামো নাম অত্থি, ততো আযং গহেত্ৱা মনুস্সা আগতা, সো ‘‘এথ ভণে, অম্হাকং সত্থাৰং মহানিগণ্ঠং পস্সিস্সামা’’তি তায পৰিসায পৰিৱুতো তত্থ অগমাসি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘বালকিনিযা পৰিসাযা’’তি, বালকগামৱাসিনিযাতি অত্থো. উপালিপমুখাযাতি উপালিজেট্ঠকায. অপিচ বালকিনিযাতি বালৱতিযা বালুস্সন্নাযাতিপি অত্থো. উপালিপমুখাযাতি উপালিগহপতিযেৱ তত্থ থোকং সপ্পঞ্ঞো, সো তস্সা পমুখো জেট্ঠকো. তেনাপি ৱুত্তং ‘‘উপালিপমুখাযা’’তি. হন্দাতি ৱচসাযত্থে নিপাতো. ছৱোতি লামকো. ওড়াৰিকস্সাতি মহন্তস্স. উপনিধাযাতি উপনিক্খিপিত্ৱা. ইদং ৱুত্তং হোতি, কাযদণ্ডস্স সন্তিকে নিক্খিপিত্ৱা ‘‘অযং নু খো মহন্তো, অযং মহন্তো’’তি এৱং ওলোকিযমানো ছৱো মনোদণ্ডো কিং সোভতি, কুতো সোভিস্সতি, ন সোভতি, উপনিক্খেপমত্তম্পি নপ্পহোতীতি দীপেতি. সাধু সাধু, ভন্তে, তপস্সীতি দীঘতপস্সিস্স সাধুকাৰং দেন্তো, ভন্তেতি নাটপুত্তমালপতি.
৬০. ন খো মেতং, ভন্তে, ৰুচ্চতীতি, ভন্তে, এতং ময্হং ন ৰুচ্চতি. মাযাৱীতি মাযাকাৰো. আৱট্টনিমাযন্তি আৱট্টেত্ৱা গহণমাযং. আৱট্টেতীতি আৱট্টেত্ৱা পৰিক্খিপিত্ৱা গণ্হাতি. গচ্ছ ত্ৱং গহপতীতি কস্মা মহানিগণ্ঠো গহপতিং যাৱততিযং পহিণতিযেৱ? দীঘতপস্সী পন পটিবাহতেৱ? মহানিগণ্ঠেন হি ভগৱতা সদ্ধিং একং নগৰং উপনিস্সায ৱিহৰন্তেনপি ন ভগৱা দিট্ঠপুব্বো. যো হি সত্থুৱাদপটিঞ্ঞো হোতি, সো তং পটিঞ্ঞং অপ্পহায বুদ্ধদস্সনে অভব্বো. তস্মা এস বুদ্ধদস্সনস্স অলদ্ধপুব্বত্তা দসবলস্স দস্সনসম্পত্তিঞ্চ নিয্যানিককথাভাৱঞ্চ অজানন্তো যাৱততিযং পহিণতেৱ. দীঘতপস্সী পন কালেন কালং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা তিট্ঠতিপি নিসীদতিপি পঞ্হম্পি পুচ্ছতি, সো তথাগতস্স দস্সনসম্পত্তিম্পি নিয্যানিককথাভাৱম্পি জানাতি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘অযং গহপতি পণ্ডিতো, সমণস্স গোতমস্স সন্তিকে গন্ত্ৱা দস্সনেপি পসীদেয্য, নিয্যানিককথং সুত্ৱাপি পসীদেয্য. ততো ন পুন অম্হাকং সন্তিকং আগচ্ছেয্যা’’তি. তস্মা যাৱততিযং পটিবাহতেৱ.
অভিৱাদেত্ৱাতি ৱন্দিত্ৱা. তথাগতঞ্হি দিস্ৱা পসন্নাপি অপ্পসন্নাপি যেভুয্যেন ৱন্দন্তিযেৱ, অপ্পকা ন ৱন্দন্তি. কস্মা? অতিউচ্চে হি কুলে জাতো অগাৰং অজ্ঝাৱসন্তোপি ৱন্দিতব্বোযেৱাতি. অযং পন গহপতি পসন্নত্তাৱ ৱন্দি, দস্সনেযেৱ কিৰ পসন্নো. আগমা নু খ্ৱিধাতি আগমা নু খো ইধ.
৬১. সাধু সাধু, ভন্তে, তপস্সীতি দীঘতপস্সিস্স সাধুকাৰং দেন্তো, ভন্তেতি, ভগৱন্তং আলপতি. সচ্চে পতিট্ঠাযাতি থুসৰাসিম্হি আকোটিতখাণুকো ৱিয অচলন্তো ৱচীসচ্চে পতিট্ঠহিত্ৱা. সিযা নোতি ভৱেয্য অম্হাকং.
৬২. ইধাতি ইমস্মিং লোকে. অস্সাতি ভৱেয্য. সীতোদকপটিক্খিত্তোতি নিগণ্ঠা সত্তসঞ্ঞায সীতোদকং পটিক্খিপন্তি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. মনোসত্তা নাম দেৱাতি মনম্হি সত্তা লগ্গা লগিতা. মনোপটিবদ্ধোতি যস্মা মনম্হি পটিবদ্ধো হুত্ৱা কালঙ্কৰোতি, তস্মা মনোসত্তেসু দেৱেসু উপপজ্জতীতি দস্সেতি. তস্স হি পিত্তজৰৰোগো ভৱিস্সতি. তেনস্স উণ্হোদকং পিৱিতুং ৱা হত্থপাদাদিধোৱনত্থায ৱা গত্তপৰিসিঞ্চনত্থায ৱা উপনেতুং ন ৱট্টতি, ৰোগো বলৱতৰো হোতি. সীতোদকং ৱট্টতি, ৰোগং ৱূপসমেতি. অযং পন উণ্হোদকমেৱ পটিসেৱতি, তং অলভমানো ওদনকঞ্জিকং পটিসেৱতি. চিত্তেন পন সীতোদকং পাতুকামো চ পৰিভুঞ্জিতুকামো চ হোতি. তেনস্স মনোদণ্ডো তত্থেৱ ভিজ্জতি. সো কাযদণ্ডং ৱচীদণ্ডং ৰক্খামীতি সীতোদকং পাতুকামো ৱা পৰিভুঞ্জিতুকামো ৱা সীতোদকমেৱ দেথাতি ৱত্তুং ন ৱিসহতি. তস্স এৱং ৰক্খিতাপি কাযদণ্ডৱচীদণ্ডা চুতিং ৱা পটিসন্ধিং ৱা আকড্ঢিতুং ন সক্কোন্তি. মনোদণ্ডো পন ভিন্নোপি চুতিম্পি পটিসন্ধিম্পি আকড্ঢতিযেৱ. ইতি নং ভগৱা দুব্বলকাযদণ্ডৱচীদণ্ডা ছৱা লামকা, মনোদণ্ডোৱ বলৱা মহন্তোতি ৱদাপেসি.
তস্সপি উপাসকস্স এতদহোসি. ‘‘মুচ্ছাৱসেন অসঞ্ঞিভূতানঞ্হি সত্তাহম্পি অস্সাসপস্সাসা নপ্পৱত্তন্তি, চিত্তসন্ততিপৱত্তিমত্তেনেৱ পন তে মতাতি ন ৱুচ্চন্তি. যদা নেসং চিত্তং নপ্পৱত্ততি, তদা ‘মতা এতে নীহৰিত্ৱা তে ঝাপেথা’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জন্তি. কাযদণ্ডো নিৰীহো অব্যাপাৰো, তথা ৱচীদণ্ডো. চিত্তেনেৱ পন তেসং চুতিপি পটিসন্ধিপি হোতি. ইতিপি মনোদণ্ডোৱ মহন্তো. ভিজ্জিত্ৱাপি চুতিপটিসন্ধিআকড্ঢনতো এসেৱ মহন্তো. অম্হাকং পন মহানিগণ্ঠস্স কথা অনিয্যানিকা’’তি সল্লক্খেসি. ভগৱতো পন ৱিচিত্তানি পঞ্হপটিভানানি সোতুকামো ন তাৱ অনুজানাতি.
ন খো তে সন্ধিযতীতি ন খো তে ঘটিযতি. পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমন্তি ‘‘কাযদণ্ডো মহন্তো’’তি ইমিনা পুৰিমেন ৱচনেন ইদানি ‘‘মনোদণ্ডো মহন্তো’’তি ইদং ৱচনং. পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমন্তি তেন ৱা পচ্ছিমেন অদুং পুৰিমৱচনং ন ঘটিযতি.
৬৩. ইদানিস্স ভগৱা অঞ্ঞানিপি কাৰণানি আহৰন্তো ‘‘তং কিং মঞ্ঞসী’’তিআদিমাহ. তত্থ চাতুযামসংৱৰসংৱুতোতি ন পাণমতিপাতেতি, ন পাণমতিপাতযতি, ন পাণমতিপাতযতো সমনুঞ্ঞো হোতি. ন অদিন্নং আদিযতি, ন অদিন্নং আদিযাপেতি, ন অদিন্নং আদিযতো সমনুঞ্ঞো হোতি. ন মুসা ভণতি, ন মুসা ভণাপেতি, ন মুসা ভণতো সমনুঞ্ঞো হোতি. ন ভাৱিতমাসীসতি, ন ভাৱিতমাসীসাপেতি, ন ভাৱিতমাসীসতো সমনুঞ্ঞো হোতীতি ইমিনা চতুকোট্ঠাসেন সংৱৰেন সংৱুতো. এত্থ চ ভাৱিতন্তি পঞ্চকামগুণা.
সব্বৱাৰিৱাৰিতোতি ৱাৰিতসব্বউদকো, পটিক্খিত্তসব্বসীতোদকোতি অত্থো. সো হি সীতোদকে সত্তসঞ্ঞী হোতি, তস্মা ন তং ৱলঞ্জেতি. অথ ৱা সব্বৱাৰিৱাৰিতোতি সব্বেন পাপৱাৰণেন ৱাৰিতপাপো. সব্বৱাৰিযুত্তোতি সব্বেন পাপৱাৰণেন যুত্তো. সব্বৱাৰিধুতোতি সব্বেন পাপৱাৰণেন ধুতপাপো. সব্বৱাৰিফুটোতি সব্বেন পাপৱাৰণেন ফুটো. খুদ্দকে পাণে সঙ্ঘাতং আপাদেতীতি খুদ্দকে পাণে ৱধং আপাদেতি. সো কিৰ একিন্দ্ৰিযং পাণং দুৱিন্দ্ৰিযং পাণন্তি পঞ্ঞপেতি. সুক্খদণ্ডক-পুৰাণপণ্ণসক্খৰ-কথলানিপি পাণোতেৱ পঞ্ঞপেতি. তত্থ খুদ্দকং উদকবিন্দু খুদ্দকো পাণো, মহন্তং মহন্তোতি সঞ্ঞী হোতি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. কিস্মিং পঞ্ঞপেতীতি কত্থ কতৰস্মিং কোট্ঠাসে পঞ্ঞপেতি. মনোদণ্ডস্মিন্তি মনোদণ্ডকোট্ঠাসে, ভন্তেতি. অযং পন উপাসকো ভণন্তোৱ সযম্পি সল্লক্খেসি – ‘‘অম্হাকং মহানিগণ্ঠো ‘অসঞ্চেতনিকং কম্মং অপ্পসাৱজ্জং, সঞ্চেতনিকং মহাসাৱজ্জ’ন্তি পঞ্ঞপেত্ৱা চেতনং মনোদণ্ডোতি পঞ্ঞপেতি, অনিয্যানিকা এতস্স কথা, ভগৱতোৱ নিয্যানিকা’’তি.
৬৪. ইদ্ধাতি সমিদ্ধা. ফীতাতি অতিসমিদ্ধা সব্বপালিফুল্লা ৱিয. আকিণ্ণমনুস্সাতি জনসমাকুলা. পাণাতি হত্থিঅস্সাদযো তিৰচ্ছানগতা চেৱ ইত্থিপুৰিসদাৰকাদযো মনুস্সজাতিকা চ. একং মংসখলন্তি একং মংসৰাসিং. পুঞ্জন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ইদ্ধিমাতি আনুভাৱসম্পন্নো. চেতোৱসিপ্পত্তোতি চিত্তে ৱসীভাৱপ্পত্তো. ভস্মং কৰিস্সামীতি ছাৰিকং কৰিস্সামি. কিঞ্হি সোভতি একা ছৱা নাড়ন্দাতি ইদম্পি ভণন্তো সো গহপতি – ‘‘কাযপযোগেন পঞ্ঞাসম্পি মনুস্সা একং নাড়ন্দং একং মংসখলং কাতুং ন সক্কোন্তি, ইদ্ধিমা পন একো একেনেৱ মনোপদোসেন ভস্মং কাতুং সমত্থো. অম্হাকং মহানিগণ্ঠস্স কথা অনিয্যানিকা, ভগৱতোৱ কথা নিয্যানিকা’’তি সল্লক্খেসি.
৬৫. অৰঞ্ঞং অৰঞ্ঞভূতন্তি অগামকং অৰঞ্ঞমেৱ হুত্ৱা অৰঞ্ঞং জাতং. ইসীনং মনোপদোসেনাতি ইসীনং অত্থায কতেন মনোপদোসেন তং মনোপদোসং অসহমানাহি দেৱতাহি তানি ৰট্ঠানি ৱিনাসিতানি. লোকিকা পন ইসযো মনং পদোসেত্ৱা ৱিনাসযিংসূতি মঞ্ঞন্তি. তস্মা ইমস্মিং লোকৱাদে ঠত্ৱাৱ ইদং ৱাদাৰোপনং কতন্তি ৱেদিতব্বং.
তত্থ দণ্ডকীৰঞ্ঞাদীনং এৱং অৰঞ্ঞভূতভাৱো জানিতব্বো – সৰভঙ্গবোধিসত্তস্স তাৱ পৰিসায অতিৱেপুল্লতং গতায কিসৱচ্ছো নাম তাপসো মহাসত্তস্স অন্তেৱাসী ৱিৱেকৱাসং পত্থযমানো গণং পহায গোধাৱৰীতীৰতো কলিঙ্গৰট্ঠে দণ্ডকীৰঞ্ঞো কুম্ভপুৰং নাম নগৰং উপনিস্সায ৰাজুয্যানে ৱিৱেকমনুব্ৰূহযমানো ৱিহৰতি. তস্স সেনাপতি উপট্ঠাকো হোতি.
তদা চ একা গণিকা ৰথং অভিৰুহিত্ৱা পঞ্চমাতুগামসতপৰিৱাৰা নগৰং উপসোভযমানা ৱিচৰতি. মহাজনো তমেৱ ওলোকযমানো পৰিৱাৰেত্ৱা ৱিচৰতি, নগৰৱীথিযো নপ্পহোন্তি. ৰাজা ৱাতপানং ৱিৱৰিত্ৱা ঠিতো তং দিস্ৱা কা এসাতি পুচ্ছি. তুম্হাকং নগৰসোভিনী দেৱাতি. সো উস্সূযমানো ‘‘কিং এতায সোভতি, নগৰং সযং সোভিস্সতী’’তি তং ঠানন্তৰং অচ্ছিন্দাপেসি.
সা ততো পট্ঠায কেনচি সদ্ধিং সন্থৱং কত্ৱা ঠানন্তৰং পৰিযেসমানা একদিৱসং ৰাজুয্যানং পৱিসিত্ৱা চঙ্কমনকোটিযং আলম্বনফলকং নিস্সায পাসাণফলকে নিসিন্নং তাপসং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘কিলিট্ঠো ৱতাযং তাপসো অনঞ্জিতমণ্ডিতো, দাঠিকাহি পৰুড়্হাহি মুখং পিহিতং, মস্সুনা উৰং পিহিতং, উভো কচ্ছা পৰুড়্হা’’তি. অথস্সা দোমনস্সং উপ্পজ্জি – ‘‘অহং একেন কিচ্চেন ৱিচৰামি, অযঞ্চ মে কাড়কণ্ণী দিট্ঠো, উদকং আহৰথ, অক্খীনি ধোৱিস্সামী’’তি উদকদন্তকট্ঠং আহৰাপেত্ৱা দন্তকট্ঠং খাদিত্ৱা তাপসস্স সৰীৰে পিণ্ডং পিণ্ডং খেড়ং পাতেত্ৱা দন্তকট্ঠং জটামত্থকে খিপিত্ৱা মুখং ৱিক্খালেত্ৱা উদকং তাপসস্স মত্থকস্মিংযেৱ সিঞ্চিত্ৱা – ‘‘যেহি মে অক্খীহি কাড়কণ্ণী দিট্ঠো, তানি ধোতানি কলিপৱাহিতো’’তি নিক্খন্তা.
তংদিৱসঞ্চ ৰাজা সতিং পটিলভিত্ৱা – ‘‘ভো কুহিং নগৰসোভিনী’’তি পুচ্ছি. ইমস্মিংযেৱ নগৰে দেৱাতি. পকতিট্ঠানন্তৰং তস্সা দেথাতি ঠানন্তৰং দাপেসি. সা পুব্বে সুকতকম্মং নিস্সায লদ্ধং ঠানন্তৰং তাপসস্স সৰীৰে খেড়পাতনেন লদ্ধন্তি সঞ্ঞমকাসি.
ততো কতিপাহস্সচ্চযেন ৰাজা পুৰোহিতস্স ঠানন্তৰং গণ্হি. সো নগৰসোভিনিযা সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘ভগিনি কিন্তি কত্ৱা ঠানন্তৰং পটিলভী’’তি পুচ্ছি. ‘‘কিং ব্ৰাহ্মণ অঞ্ঞং কাতব্বং অত্থি, ৰাজুয্যানে অনঞ্জিতকাড়কণ্ণী কূটজটিলো একো অত্থি, তস্স সৰীৰে খেড়ং পাতেহি, এৱং ঠানন্তৰং লভিস্সসী’’তি আহ. সো ‘‘এৱং কৰিস্সামি ভগিনী’’তি তত্থ গন্ত্ৱা তায কথিতসদিসমেৱ সব্বং কত্ৱা নিক্খমি. ৰাজাপি তংদিৱসমেৱ সতিং পটিলভিত্ৱা – ‘‘কুহিং, ভো, ব্ৰাহ্মণো’’তি পুচ্ছি. ইমস্মিংযেৱ নগৰে দেৱাতি. ‘‘অম্হেহি অনুপধাৰেত্ৱা কতং, তদেৱস্স ঠানন্তৰং দেথা’’তি দাপেসি. সোপি পুঞ্ঞবলেন লভিত্ৱা ‘‘তাপসস্স সৰীৰে খেড়পাতনেন লদ্ধং মে’’তি সঞ্ঞমকাসি.
ততো কতিপাহস্সচ্চযেন ৰঞ্ঞো পচ্চন্তো কুপিতো. ৰাজা পচ্চন্তং ৱূপসমেস্সামীতি চতুৰঙ্গিনিযা সেনায নিক্খমি. পুৰোহিতো গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো পুৰতো ঠত্ৱা ‘‘জযতু মহাৰাজা’’তি ৱত্ৱা – ‘‘তুম্হে, মহাৰাজ, জযত্থায গচ্ছথা’’তি পুচ্ছি. আম ব্ৰাহ্মণাতি. এৱং সন্তে ৰাজুয্যানে অনঞ্জিতকাড়কণ্ণী একো কূটজটিলো ৱসতি, তস্স সৰীৰে খেড়ং পাতেথাতি. ৰাজা তস্স ৱচনং গহেত্ৱা যথা গণিকায চ তেন চ কতং, তথেৱ সব্বং কত্ৱা ওৰোধেপি আণাপেসি – ‘‘এতস্স কূটজটিলস্স সৰীৰে খেড়ং পাতেথা’’তি. ততো ওৰোধাপি ওৰোধপালকাপি তথেৱ অকংসু. অথ ৰাজা উয্যানদ্ৱাৰে ৰক্খং ঠপাপেত্ৱা ‘‘ৰঞ্ঞা সদ্ধিং নিক্খমন্তা সব্বে তাপসস্স সৰীৰে খেড়ং অপাতেত্ৱা নিক্খমিতুং ন লভন্তী’’তি আণাপেসি. অথ সব্বো বলকাযো চ সেনিযো চ তেনেৱ নিযামেন তাপসস্স উপৰি খেড়ঞ্চ দন্তকট্ঠানি চ মুখৱিক্খালিত উদকঞ্চ পাপযিংসু, খেড়ো চ দন্তকট্ঠানি চ সকলসৰীৰং অৱত্থৰিংসু.
সেনাপতি সব্বপচ্ছা সুণিত্ৱা ‘‘ময্হং কিৰ সত্থাৰং ভৱন্তং পুঞ্ঞক্খেত্তং সগ্গসোপানং এৱং ঘট্টযিংসূ’’তি উসুমজাতহদযো মুখেন অস্সসন্তো ৱেগেন ৰাজুয্যানং আগন্ত্ৱা তথা ব্যসনপত্তং ইসিং দিস্ৱা কচ্ছং বন্ধিত্ৱা দ্ৱীহি হত্থেহি দন্তকট্ঠানি অপৱিযূহিত্ৱা উক্খিপিত্ৱা নিসীদাপেত্ৱা উদকং আহৰাপেত্ৱা ন্হাপেত্ৱা সব্বওসধেহি চেৱ চতুজ্জাতিগন্ধেহি চ সৰীৰং উব্বট্টেত্ৱা সুখুমসাটকেন পুঞ্ছিত্ৱা পুৰতো অঞ্জলিং কত্ৱা ঠিতো এৱমাহ ‘‘অযুত্তং, ভন্তে, মনুস্সেহি কতং, এতেসং কিং ভৱিস্সতী’’তি. দেৱতা সেনাপতি তিধা ভিন্না, একচ্চা ‘‘ৰাজানমেৱ নাসেস্সামা’’তি ৱদন্তি, একচ্চা ‘‘সদ্ধিং পৰিসায ৰাজান’’ন্তি, একচ্চা ‘‘ৰঞ্ঞো ৱিজিতং সব্বং নাসেস্সামা’’তি. ইদং ৱত্ৱা পন তাপসো অপ্পমত্তকম্পি কোপং অকত্ৱা লোকস্স সন্তিউপাযমেৱ আচিক্খন্তো আহ ‘‘অপৰাধো নাম হোতি, অচ্চযং পন দেসেতুং জানন্তস্স পাকতিকমেৱ হোতী’’তি.
সেনাপতি নযং লভিত্ৱা ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা ৰাজানং ৱন্দিত্ৱা আহ – ‘‘তুম্হেহি, মহাৰাজ, নিৰাপৰাধে মহিদ্ধিকে তাপসে অপৰজ্ঝন্তেহি ভাৰিযং কম্মং কতং, দেৱতা কিৰ তিধা ভিন্না এৱং ৱদন্তী’’তি সব্বং আৰোচেত্ৱা – ‘‘খমাপিতে কিৰ, মহাৰাজ, পাকতিকং হোতি, ৰট্ঠং মা নাসেথ, তাপসং খমাপেথা’’তি আহ. ৰাজা অত্তনি দোসং কতং দিস্ৱাপি এৱং ৱদতি ‘‘ন তং খমাপেস্সামী’’তি. সেনাপতি যাৱততিযং যাচিত্ৱা অনিচ্ছন্তমাহ – ‘‘অহং, মহাৰাজ, তাপসস্স বলং জানামি, ন সো অভূতৱাদী, নাপি কুপিতো, সত্তানুদ্দযেন পন এৱমাহ খমাপেথ নং মহাৰাজা’’তি. ন খমাপেমীতি. তেন হি সেনাপতিট্ঠানং অঞ্ঞস্স দেথ, অহং তুম্হাকং আণাপৱত্তিট্ঠানে ন ৱসিস্সামীতি. ত্ৱং যেনকামং গচ্ছ, অহং ময্হং সেনাপতিং লভিস্সামীতি. ততো সেনাপতি তাপসস্স সন্তিকং আগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘কথং পটিপজ্জামি, ভন্তে’’তি আহ. সেনাপতি যে তে ৱচনং সুণন্তি, সব্বে সপৰিক্খাৰে সধনে সদ্ৱিপদচতুপ্পদে গহেত্ৱা সত্তদিৱসব্ভন্তৰে বহি ৰজ্জসীমং গচ্ছ, দেৱতা অতিৱিয কুপিতা ধুৱং ৰট্ঠম্পি অৰট্ঠং কৰিস্সন্তীতি. সেনাপতি তথা অকাসি.
ৰাজা গতমত্তোযেৱ অমিত্তমথনং কত্ৱা জনপদং ৱূপসমেত্ৱা আগম্ম জযখন্ধাৱাৰট্ঠানে নিসীদিত্ৱা নগৰং পটিজগ্গাপেত্ৱা অন্তোনগৰং পাৱিসি. দেৱতা পঠমংযেৱ উদকৱুট্ঠিং পাতযিংসু. মহাজনো অত্তমনো অহোসি ‘‘কূটজটিলং অপৰদ্ধকালতো পট্ঠায অম্হাকং ৰঞ্ঞো ৱড্ঢিযেৱ, অমিত্তে নিম্মথেসি, আগতদিৱসেযেৱ দেৱো ৱুট্ঠো’’তি. দেৱতা পুন সুমনপুপ্ফৱুট্ঠিং পাতযিংসু, মহাজনো অত্তমনতৰো অহোসি. দেৱতা পুন মাসকৱুট্ঠিং পাতযিংসু. ততো কহাপণৱুট্ঠিং, ততো কহাপণত্থং ন নিক্খমেয্যুন্তি মঞ্ঞমানা হত্থূপগপাদূপগাদিকতভণ্ডৱুট্ঠিং পাতেসুং. মহাজনো সত্তভূমিকপাসাদে ঠিতোপি ওতৰিত্ৱা আভৰণানি পিড়ন্ধন্তো অত্তমনো অহোসি. ‘‘অৰহতি ৱত কূটজটিলকে খেড়পাতনং, তস্স উপৰি খেড়পাতিতকালতো পট্ঠায অম্হাকং ৰঞ্ঞো ৱড্ঢি জাতা, অমিত্তমথনং কতং, আগতদিৱসেযেৱ দেৱো ৱস্সি, ততো সুমনৱুট্ঠি মাসকৱুট্ঠি কহাপণৱুট্ঠি কতভণ্ডৱুট্ঠীতি চতস্সো ৱুট্ঠিযো জাতা’’তি অত্তমনৱাচং নিচ্ছাৰেত্ৱা ৰঞ্ঞো কতপাপে সমনুঞ্ঞো জাতো.
তস্মিং সমযে দেৱতা একতোধাৰউভতোধাৰাদীনি নানপ্পকাৰানি আৱুধানি মহাজনস্স উপৰি ফলকে মংসং কোট্টযমানা ৱিয পাতযিংসু. তদনন্তৰং ৱীতচ্চিকে ৱীতধূমে কিংসুকপুপ্ফৱণ্ণে অঙ্গাৰে, তদনন্তৰং কূটাগাৰপ্পমাণে পাসাণে, তদনন্তৰং অন্তোমুট্ঠিযং অসণ্ঠহনিকং সুখুমৱালিকং ৱস্সাপযমানা অসীতিহত্থুব্বেধং থলং অকংসু. ৰঞ্ঞো ৱিজিতট্ঠানে কিসৱচ্ছতাপসো সেনাপতি মাতুপোসকৰামোতি তযোৱ মনুস্সভূতা অৰোগা অহেসুং. সেসানং তস্মিং কম্মে অসমঙ্গীভূতানং তিৰচ্ছানানং পানীযট্ঠানে পানীযং নাহোসি, তিণট্ঠানে তিণং. তে যেন পানীযং যেন তিণন্তি গচ্ছন্তা অপ্পত্তেযেৱ সত্তমে দিৱসে বহিৰজ্জসীমং পাপুণিংসু. তেনাহ সৰভঙ্গবোধিসত্তো –
‘‘কিসঞ্হি ৱচ্ছং অৱকিৰিয দণ্ডকী,
উচ্ছিন্নমূলো সজনো সৰট্ঠো;
কুক্কুড়নামে নিৰযম্হি পচ্চতি,
তস্স ফুলিঙ্গানি পতন্তি কাযে’’তি. (জা. ২.১৭.৭০);
এৱং তাৱ দণ্ডকীৰঞ্ঞস্স অৰঞ্ঞভূতভাৱো ৱেদিতব্বো.
কলিঙ্গৰট্ঠে পন নাড়িকিৰৰঞ্ঞে ৰজ্জং কাৰযমানে হিমৱতি পঞ্চসততাপসা অনিত্থিগন্ধা অজিনজটৱাকচীৰধৰা ৱনমূলফলভক্খা হুত্ৱা চিৰং ৱীতিনামেত্ৱা লোণম্বিলসেৱনত্থং মনুস্সপথং ওতৰিত্ৱা অনুপুব্বেন কলিঙ্গৰট্ঠে নাড়িকিৰৰঞ্ঞো নগৰং সম্পত্তা. তে জটাজিনৱাকচীৰানি সণ্ঠপেত্ৱা পব্বজিতানুৰূপং উপসমসিৰিং দস্সযমানা নগৰং ভিক্খায পৱিসিংসু. মনুস্সা অনুপ্পন্নে বুদ্ধুপ্পাদে তাপসপব্বজিতে দিস্ৱা পসন্না নিসজ্জট্ঠানং সংৱিধায হত্থতো ভিক্খাভাজনং গহেত্ৱা নিসীদাপেত্ৱা ভিক্খং সম্পাদেত্ৱা অদংসু. তাপসা কতভত্তকিচ্চা অনুমোদনং অকংসু. মনুস্সা সুত্ৱা পসন্নচিত্তা ‘‘কুহিং ভদন্তা গচ্ছন্তী’’তি পুচ্ছিংসু. যথাফাসুকট্ঠানং, আৱুসোতি. ভন্তে, অলং অঞ্ঞত্থ গমনেন, ৰাজুয্যানে ৱসথ, মযং ভুত্তপাতৰাসা আগন্ত্ৱা ধম্মকথং সোস্সামাতি. তাপসা অধিৱাসেত্ৱা উয্যানং অগমংসু. নাগৰা ভুত্তপাতৰাসা সুদ্ধৱত্থনিৱত্থা ‘‘ধম্মকথং সোস্সামা’’তি সঙ্ঘা গণা গণীভূতা উয্যানাভিমুখা অগমংসু. ৰাজা উপৰিপাসাদে ঠিতো তে তথা গচ্ছমানে দিস্ৱা উপট্ঠাকং পুচ্ছি ‘‘কিং এতে ভণে নাগৰা সুদ্ধৱত্থা সুদ্ধুত্তৰাসঙ্গা হুত্ৱা উয্যানাভিমুখা গচ্ছন্তি, কিমেত্থ সমজ্জং ৱা নাটকং ৱা অত্থী’’তি? নত্থি দেৱ, এতে তাপসানং সন্তিকে ধম্মং সোতুকামা গচ্ছন্তীতি. তেন হি ভণে অহম্পি গচ্ছিস্সামি, মযা সদ্ধিং গচ্ছন্তূতি. সো গন্ত্ৱা তেসং আৰোচেসি – ‘‘ৰাজাপি গন্তুকামো, ৰাজানং পৰিৱাৰেত্ৱাৱ গচ্ছথা’’তি. নাগৰা পকতিযাপি অত্তমনা তং সুত্ৱা – ‘‘অম্হাকং ৰাজা অস্সদ্ধো অপ্পসন্নো দুস্সীলো, তাপসা ধম্মিকা, তে আগম্ম ৰাজাপি ধম্মিকো ভৱিস্সতী’’তি অত্তমনতৰা অহেসুং.
ৰাজা নিক্খমিত্ৱা তেহি পৰিৱাৰিতো উয্যানং গন্ত্ৱা তাপসেহি সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কত্ৱা একমন্তং নিসীদি. তাপসা ৰাজানং দিস্ৱা পৰিকথায কুসলস্সেকস্স তাপসস্স ‘‘ৰঞ্ঞো ধম্মং কথেহী’’তি সঞ্ঞমদংসু, সো তাপসো পৰিসং ওলোকেত্ৱা পঞ্চসু ৱেৰেসু আদীনৱং পঞ্চসু চ সীলেসু আনিসংসং কথেন্তো –
‘‘পাণো ন হন্তব্বো, অদিন্নং নাদাতব্বং, কামেসুমিচ্ছাচাৰো ন চৰিতব্বো, মুসা ন ভাসিতব্বা, মজ্জং ন পাতব্বং, পাণাতিপাতো নাম নিৰযসংৱত্তনিকো হোতি তিৰচ্ছানযোনিসংৱত্তনিকো পেত্তিৱিসযসংৱত্তনিকো, তথা অদিন্নাদানাদীনি. পাণাতিপাতো নিৰযে পচ্চিত্ৱা মনুস্সলোকং আগতস্স ৱিপাকাৱসেসেন অপ্পাযুকসংৱত্তনিকো হোতি, অদিন্নাদানং অপ্পভোগসংৱত্তনিকং, মিচ্ছাচাৰো বহুসপত্তসংৱত্তনিকো, মুসাৱাদো অভূতব্ভক্খানসংৱত্তনিকো, মজ্জপানং উম্মত্তকভাৱসংৱত্তনিক’’ন্তি –
পঞ্চসু ৱেৰেসু ইমং আদীনৱং কথেসি.
ৰাজা পকতিযাপি অস্সদ্ধো অপ্পসন্নো দুস্সীলো, দুস্সীলস্স চ সীলকথা নাম দুক্কথা, কণ্ণে সূলপ্পৱেসনং ৱিয হোতি. তস্মা সো চিন্তেসি – ‘‘অহং ‘এতে পগ্গণ্হিস্সামী’তি আগতো, ইমে পন ময্হং আগতকালতো পট্ঠায মংযেৱ ঘট্টেন্তা ৱিজ্ঝন্তা পৰিসমজ্ঝে কথেন্তি, কৰিস্সামি নেসং কাত্তব্ব’’ন্তি. সো ধম্মকথাপৰিযোসানে ‘‘আচৰিযা স্ৱে ময্হং গেহে ভিক্খং গণ্হথা’’তি নিমন্তেত্ৱা অগমাসি. সো দুতিযদিৱসে মহন্তে মহন্তে কোড়ুম্বে আহৰাপেত্ৱা গূথস্স পূৰাপেত্ৱা কদলিপত্তেহি নেসং মুখানি বন্ধাপেত্ৱা তত্থ তত্থ ঠপাপেসি, পুন বহলমধুকতেলনাগবলপিচ্ছিল্লাদীনং কূটে পূৰেত্ৱা নিস্সেণিমত্থকে ঠপাপেসি, তত্থেৱ চ মহামল্লে বদ্ধকচ্ছে হত্থেহি মুগ্গৰে গাহাপেত্ৱা ঠপেত্ৱা আহ ‘‘কূটতাপসা অতিৱিয মং ৱিহেঠযিংসু, তেসং পাসাদতো ওতৰণকালে কূটেহি পিচ্ছিল্লং সোপানমত্থকে ৱিস্সজ্জেত্ৱা সীসে মুগ্গৰেহি পোথেত্ৱা গলে গহেত্ৱা সোপানে খিপথা’’তি. সোপানপাদমূলে পন চণ্ডে কুক্কুৰে বন্ধাপেসি.
তাপসাপি ‘‘স্ৱে ৰাজগেহে ভুঞ্জিস্সামা’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ওৱদিংসু – ‘‘মাৰিসা ৰাজগেহং নাম সাসঙ্কং সপ্পটিভযং, পব্বজিতেহি নাম ছদ্ৱাৰাৰম্মণে সঞ্ঞতেহি ভৱিতব্বং, দিট্ঠদিট্ঠে আৰম্মণে নিমিত্তং ন গহেতব্বং, চক্খুদ্ৱাৰে সংৱৰো পচ্চুপট্ঠপেতব্বো’’তি.
পুনদিৱসে ভিক্খাচাৰৱেলং সল্লক্খেত্ৱা ৱাকচীৰং নিৱাসেত্ৱা অজিনচম্মং একংসগতং কত্ৱা জটাকলাপং সণ্ঠপেত্ৱা ভিক্খাভাজনং গহেত্ৱা পটিপাটিযা ৰাজনিৱেসনং অভিৰুড়্হা. ৰাজা আৰুড়্হভাৱং ঞত্ৱা গূথকোড়ুম্বমুখতো কদলিপত্তং নীহৰাপেসি. দুগ্গন্ধো তাপসানং নাসপুটং পহৰিত্ৱা মত্থলুঙ্গপাতনাকাৰপত্তো অহোসি. মহাতাপসো ৰাজানং ওলোকেসি. ৰাজা – ‘‘এত্থ ভোন্তো যাৱদত্থং ভুঞ্জন্তু চেৱ হৰন্তু চ, তুম্হাকমেতং অনুচ্ছৱিকং, হিয্যো অহং তুম্হে পগ্গণ্হিস্সামীতি আগতো, তুম্হে পন মংযেৱ ঘট্টেন্তো ৱিজ্ঝন্তা পৰিসমজ্ঝে কথযিত্থ, তুম্হাকমিদং অনুচ্ছৱিকং, ভুঞ্জথা’’তি মহাতাপসস্স উলুঙ্কেন গূথং উপনামেসি. মহাতাপসো ধী ধীতি ৱদন্তো পটিনিৱত্তি. ‘‘এত্তকেনেৱ গচ্ছিস্সথ তুম্হে’’তি সোপানে কূটেহি পিচ্ছিল্লং ৱিস্সজ্জাপেত্ৱা মল্লানং সঞ্ঞমদাসি. মল্লা মুগ্গৰেহি সীসানি পোথেত্ৱা গীৱায গহেত্ৱা সোপানে খিপিংসু, একোপি সোপানে পতিট্ঠাতুং নাসক্খি, পৱট্টমানা সোপানপাদমূলংযেৱ পাপুণিংসু. সম্পত্তে সম্পত্তে চণ্ডকুক্কুৰা পটপটাতি লুঞ্চমানা খাদিংসু. যোপি নেসং উট্ঠহিত্ৱা পলাযতি, সোপি আৱাটে পততি, তত্ৰাপি নং কুক্কুৰা অনুবন্ধিত্ৱা খাদন্তিযেৱ. ইতি নেসং কুক্কুৰা অট্ঠিসঙ্খলিকমেৱ অৱসেসযিংসু. এৱং সো ৰাজা তপসম্পন্নে পঞ্চসতে তাপসে একদিৱসেনেৱ জীৱিতা ৱোৰোপেসি.
অথস্স ৰট্ঠে দেৱতা পুৰিমনযেনেৱ পুন নৱৱুট্ঠিযো পাতেসুং. তস্স ৰজ্জং সট্ঠিযোজনুব্বেধেন ৱালিকথলেন অৱচ্ছাদিযিত্থ. তেনাহ সৰভঙ্গো বোধিসত্তো –
‘‘যো সঞ্ঞতে পব্বজিতে অৱঞ্চযি,
ধম্মং ভণন্তে সমণে অদূসকে;
তং নাড়িকেৰং সুনখা পৰত্থ,
সঙ্গম্ম খাদন্তি ৱিফন্দমান’’ন্তি. (জা. ২.১৭.৭১);
এৱং কালিঙ্গাৰঞ্ঞস্স অৰঞ্ঞভূতভাৱো ৱেদিতব্বো.
অতীতে পন বাৰাণসিনগৰে দিট্ঠমঙ্গলিকা নাম চত্তালীসকোটিৱিভৱস্স সেট্ঠিনো একা ধীতা অহোসি দস্সনীযা পাসাদিকা. সা ৰূপভোগকুলসম্পত্তিসম্পন্নতায বহূনং পত্থনীযা অহোসি. যো পনস্সা ৱাৰেয্যত্থায পহিণাতি, তং তং দিস্ৱানস্স জাতিযং ৱা হত্থপাদাদীসু ৱা যত্থ কত্থচি দোসং আৰোপেত্ৱা ‘‘কো এস দুজ্জাতো দুস্সণ্ঠিতো’’তিআদীনি ৱত্ৱা – ‘‘নীহৰথ ন’’ন্তি নীহৰাপেত্ৱা ‘‘এৱৰূপম্পি নাম অদ্দসং, উদকং আহৰথ, অক্খীনি ধোৱিস্সামী’’তি অক্খীনি ধোৱতি. তস্সা দিট্ঠং দিট্ঠং ৱিপ্পকাৰং পাপেত্ৱা নীহৰাপেতীতি দিট্ঠমঙ্গলিকা ত্ৱেৱ সঙ্খা উদপাদি, মূলনামং অন্তৰধাযি.
সা একদিৱসং গঙ্গায উদককীড়ং কীড়িস্সামীতি তিত্থং সজ্জাপেত্ৱা পহূতং খাদনীযভোজনীযং সকটেসু পূৰাপেত্ৱা বহূনি গন্ধমালাদীনি আদায পটিচ্ছন্নযানং আৰুয্হ ঞাতিগণপৰিৱুতা গেহম্হা নিক্খমি. তেন চ সমযেন মহাপুৰিসো চণ্ডালযোনিযং নিব্বত্তো বহিনগৰে চম্মগেহে ৱসতি, মাতঙ্গোত্ৱেৱস্স নামং অহোসি. সো সোড়সৱস্সুদ্দেসিকো হুত্ৱা কেনচিদেৱ কৰণীযেন অন্তোনগৰং পৱিসিতুকামো একং নীলপিলোতিকং নিৱাসেত্ৱা একং হত্থে বন্ধিত্ৱা একেন হত্থেন পচ্ছিং, একেন ঘণ্ডং গহেত্ৱা ‘‘উস্সৰথ অয্যা, চণ্ডালোহ’’ন্তি জানাপনত্থং তং ৱাদেন্তো নীচচিত্তং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা দিট্ঠদিট্ঠে মনুস্সে নমস্সমানো নগৰং পৱিসিত্ৱা মহাপথং পটিপজ্জি.
দিট্ঠমঙ্গলিকা ঘণ্ডসদ্দং সুত্ৱা সাণিঅন্তৰেন ওলোকেন্তী দূৰতোৱ তং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘কিমেত’’ন্তি পুচ্ছি. মাতঙ্গো অয্যেতি. ‘‘কিং ৱত, ভো, অকুসলং অকৰম্হ, কস্সাযং নিস্সন্দো, ৱিনাসো নু খো মে পচ্চুপট্ঠিতো, মঙ্গলকিচ্চেন নাম গচ্ছমানা চণ্ডালং অদ্দস’’ন্তি সৰীৰং কম্পেত্ৱা জিগুচ্ছমানা খেড়ং পাতেত্ৱা ধাতিযো আহ – ‘‘ৱেগেন উদকং আহৰথ, চণ্ডালো দিট্ঠো, অক্খীনি চেৱ নাম গহিতমুখঞ্চ ধোৱিস্সামী’’তি ধোৱিত্ৱা ৰথং নিৱত্তাপেত্ৱা সব্বপটিযাদানং গেহং পেসেত্ৱা পাসাদং অভিৰুহি. সুৰাসোণ্ডাদযো চেৱ তস্সা উপট্ঠাকমনুস্সা চ ‘‘কুহিং, ভো দিট্ঠমঙ্গলিকা, ইমাযপি ৱেলায নাগচ্ছতী’’তি পুচ্ছন্তা তং পৱত্তিং সুত্ৱা – ‘‘মহন্তং ৱত, ভো, সুৰামংসগন্ধমালাদিসক্কাৰং চণ্ডালং নিস্সায অনুভৱিতুং ন লভিম্হ, গণ্হথ চণ্ডাল’’ন্তি গতট্ঠানং গৱেসিত্ৱা নিৰাপৰাধং মাতঙ্গপণ্ডিতং তজ্জিত্ৱা – ‘‘অৰে মাতঙ্গ তং নিস্সায ইদঞ্চিদঞ্চ সক্কাৰং অনুভৱিতুং ন লভিম্হা’’তি কেসেসু গহেত্ৱা ভূমিযং পাতেত্ৱা জাণুকপ্পৰপাসাণাদীহি কোট্টেত্ৱা মতোতি সঞ্ঞায পাদে গহেত্ৱা কড্ঢন্তা সঙ্কাৰকূটে ছড্ডেসুং.
মহাপুৰিসো সঞ্ঞং পটিলভিত্ৱা হত্থপাদে পৰামসিত্ৱা – ‘‘ইদং দুক্খং কং নিস্সায উপ্পন্ন’’ন্তি চিন্তেন্তো – ‘‘ন অঞ্ঞং কঞ্চি, দিট্ঠমঙ্গলিকং নিস্সায উপ্পন্ন’’ন্তি ঞত্ৱা ‘‘সচাহং পুৰিসো, পাদেসু নং নিপাতেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা ৱেধমানো দিট্ঠমঙ্গলিকায কুলদ্ৱাৰং গন্ত্ৱা – ‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকং লভন্তো ৱুট্ঠহিস্সামি, অলভন্তস্স এত্থেৱ মৰণ’’ন্তি গেহঙ্গণে নিপজ্জি. তেন চ সমযেন জম্বুদীপে অযং ধম্মতা হোতি – যস্স চণ্ডালো কুজ্ঝিত্ৱা গব্ভদ্ৱাৰে নিপন্নো মৰতি, যে চ তস্মিং গব্ভে ৱসন্তি, সব্বে চণ্ডালা হোন্তি. গেহমজ্ঝম্হি মতে সব্বে গেহৱাসিনো, দ্ৱাৰম্হি মতে উভতো অনন্তৰগেহৱাসিকা, অঙ্গণম্হি মতে ইতো সত্ত ইতো সত্তাতি চুদ্দসগেহৱাসিনো সব্বে চণ্ডালা হোন্তীতি. বোধিসত্তো পন অঙ্গণে নিপজ্জি.
সেট্ঠিস্স আৰোচেসুং – ‘‘মাতঙ্গো তে সামি গেহঙ্গণে পতিতো’’তি গচ্ছথ ভণে, কিং কাৰণাতি ৱত্ৱা একমাসকং দত্ৱা উট্ঠাপেথাতি. তে গন্ত্ৱা ‘‘ইমং কিৰ মাসকং গহেত্ৱা উট্ঠহা’’তি ৱদিংসু. সো – ‘‘নাহং মাসকত্থায নিপন্নো, দিট্ঠমঙ্গলিকায স্ৱাহং নিপন্নো’’তি আহ. দিট্ঠমঙ্গলিকায কো দোসোতি? কিং তস্সা দোসং ন পস্সথ, নিৰপৰাধো অহং তস্সা মনুস্সেহি ব্যসনং পাপিতো, তং লভন্তোৱ ৱুট্ঠহিস্সামি, অলভন্তো ন ৱুট্ঠহিস্সামীতি.
তে গন্ত্ৱা সেট্ঠিস্স আৰোচেসুং. সেট্ঠি ধীতু দোসং ঞত্ৱা ‘‘গচ্ছথ, একং কহাপণং দেথা’’তি পেসেতি. সো ‘‘ন ইচ্ছামি কহাপণং, তমেৱ ইচ্ছামী’’তি আহ. তং সুত্ৱা সেট্ঠি চ সেট্ঠিভৰিযা চ – ‘‘একাযেৱ নো পিযধীতা, পৱেণিযা ঘটকো অঞ্ঞো দাৰকোপি নত্থী’’তি সংৱেগপ্পত্তা – ‘‘গচ্ছথ তাতা, কোচি অম্হাকং অসহনকো এতং জীৱিতাপি ৱোৰোপেয্য, এতস্মিঞ্হি মতে সব্বে মযং নট্ঠা হোম, আৰক্খমস্স গণ্হথা’’তি পৰিৱাৰেত্ৱা আৰক্খং সংৱিধায যাগুং পেসযিংসু, ভত্তং ধনং পেসযিংসু, এৱং সো সব্বং পটিক্খিপি. এৱং একো দিৱসো গতো; দ্ৱে, তযো, চত্তাৰো, পঞ্চ দিৱসা গতা.
ততো সত্তসত্তগেহৱাসিকা উট্ঠায – ‘‘ন সক্কোম মযং তুম্হে নিস্সায চণ্ডালা ভৱিতুং, অম্হে মা নাসেথ, তুম্হাকং দাৰিকং দত্ৱা এতং উট্ঠাপেথা’’তি আহংসু. তে সতম্পি সহস্সম্পি সতসহস্সম্পি পহিণিংসু, সো পটিক্খিপতেৱ. এৱং ছ দিৱসা গতা. সত্তমে দিৱসে উভতো চুদ্দসগেহৱাসিকা সন্নিপতিত্ৱা – ‘‘ন মযং চণ্ডালা ভৱিতুং সক্কোম, তুম্হাকং অকামকানম্পি মযং এতস্স দাৰিকং দস্সামা’’তি আহংসু.
মাতাপিতৰো সোকসল্লসমপ্পিতা ৱিসঞ্ঞী হুত্ৱা সযনে নিপতিংসু. উভতো চুদ্দসগেহৱাসিনো পাসাদং আৰুয্হ সুপুপ্ফিতকিংসুকসাখং উচ্ছিন্দন্তা ৱিয তস্সা সব্বাভৰণানি ওমুঞ্চিত্ৱা নখেহি সীমন্তং কত্ৱা কেসে বন্ধিত্ৱা নীলসাটকং নিৱাসাপেত্ৱা হত্থে নীলপিলোতিকখণ্ডং ৱেঠেত্ৱা কণ্ণেসু তিপুপট্টকে পিড়ন্ধাপেত্ৱা তালপণ্ণপচ্ছিং দত্ৱা পাসাদতো ওতাৰাপেত্ৱা দ্ৱীসু বাহাসু গহেত্ৱা – ‘‘তৱ সামিকং গহেত্ৱা যাহী’’তি মহাপুৰিসস্স অদংসু.
নীলুপ্পলম্পি অতিভাৰোতি অনুক্খিত্তপুব্বা সুখুমালদাৰিকা ‘‘উট্ঠাহি সামি, গচ্ছামা’’তি আহ. বোধিসত্তো নিপন্নকোৱ আহ ‘‘নাহং উট্ঠহামী’’তি. অথ কিন্তি ৱদামীতি. ‘‘উট্ঠেহি অয্য মাতঙ্গা’’তি এৱং মং ৱদাহীতি. সা তথা অৱোচ. ন তুয্হং মনুস্সা উট্ঠানসমত্থং মং অকংসু, বাহায মং গহেত্ৱা উট্ঠাপেহীতি. সা তথা অকাসি. বোধিসত্তো উট্ঠহন্তো ৱিয পৰিৱট্টেত্ৱা ভূমিযং পতিত্ৱা – ‘‘নাসিতং, ভো, দিট্ঠমঙ্গলিকায পঠমং মনুস্সেহি কোট্টাপেত্ৱা, ইদানি সযং কোট্টেতী’’তি ৱিৰৱিত্থ. সা কিং কৰোমি অয্যাতি? দ্ৱীহি হত্থেহি গহেত্ৱা উট্ঠাপেহীতি. সা তথা উট্ঠাপেত্ৱা নিসীদাপেত্ৱা গচ্ছাম সামীতি. গচ্ছা নাম অৰঞ্ঞে হোন্তি, মযং মনুস্সা, অতিকোট্টিতোম্হি তুয্হং মনুস্সেহি, ন সক্কোমি পদসা গন্তুং, পিট্ঠিযা মং নেহীতি. সা ওনমিত্ৱা পিট্ঠিং অদাসি. বোধিসত্তো অভিৰুহি. কুহিং নেমি সামীতি? বহিনগৰং নেহীতি. সা পাচীনদ্ৱাৰং গন্ত্ৱা – ‘‘ইধ তে সামি ৱসনট্ঠান’’ন্তি পুচ্ছি. কতৰট্ঠানং এতন্তি? পাচীনদ্ৱাৰং সামীতি. পাচীনদ্ৱাৰে চণ্ডালপুত্তা ৱসিতুং ন লভন্তীতি অত্তনো ৱসনট্ঠানং অনাচিক্খিত্ৱাৱ সব্বদ্ৱাৰানি আহিণ্ডাপেসি. কস্মা? ভৱগ্গপত্তমস্সা মানং পাতেস্সামীতি. মহাজনো উক্কুট্ঠিমকাসি – ‘‘ঠপেত্ৱা তুম্হাদিসং অঞ্ঞো এতিস্সা মানং ভেদকো নত্থী’’তি.
সা পচ্ছিমদ্ৱাৰং পত্ৱা ‘‘ইধ তে সামি ৱসনট্ঠান’’ন্তি পুচ্ছি. কতৰট্ঠানং এতন্তি? পচ্ছিমদ্ৱাৰং সামীতি. ইমিনা দ্ৱাৰেন নিক্খমিত্ৱা চম্মগেহং ওলোকেন্তী গচ্ছাতি. সা তত্থ গন্ত্ৱা আহ ‘‘ইদং চম্মগেহং তুম্হাকং ৱসনট্ঠানং সামী’’তি? আমাতি পিট্ঠিতো ওতৰিত্ৱা চম্মগেহং পাৱিসি.
তত্থ সত্তট্ঠদিৱসে ৱসন্তো সব্বঞ্ঞুতগৱেসনধীৰো এত্তকেসু দিৱসেসু ন চ জাতিসম্ভেদমকাসি. ‘‘মহাকুলস্স ধীতা সচে মং নিস্সায মহন্তং যসং ন পাপুণাতি, ন চম্হাহং চতুৱীসতিযা বুদ্ধানং অন্তেৱাসিকো. এতিস্সা পাদধোৱনউদকেন সকলজম্বুদীপে ৰাজূনং অভিসেককিচ্চং কৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা পুন চিন্তেসি – ‘‘অগাৰমজ্ঝেৱসন্তো ন সক্খিস্সামি, পব্বজিত্ৱা পন সক্খিস্সামী’’তি. চিন্তেত্ৱা তং আমন্তেসি – ‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকে মযং পুব্বে একচৰা কম্মং কত্ৱাপি অকত্ৱাপি সক্কা জীৱিতুং, ইদানি পন দাৰভৰণং পটিপন্নম্হ, কম্মং অকত্ৱা ন সক্কা জীৱিতুং, ত্ৱং যাৱাহং আগচ্ছামি, তাৱ মা উক্কণ্ঠিত্থা’’তি অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা সুসানাদীসু নন্তকানি সঙ্কড্ঢিত্ৱা নিৱাসনপাৰুপনং কত্ৱা সমণপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা একচৰো লদ্ধকাযৱিৱেকো কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো চ নিব্বত্তেত্ৱা ‘‘ইদানি সক্কা দিট্ঠমঙ্গলিকায অৱস্সযেন মযা ভৱিতু’’ন্তি বাৰাণসিঅভিমুখো গন্ত্ৱা চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা ভিক্খং চৰমানো দিট্ঠমঙ্গলিকায গেহাভিমুখো অগমাসি.
সা তং দ্ৱাৰে ঠিতং দিস্ৱা অসঞ্জানন্তী – ‘‘অতিচ্ছথ, ভন্তে, চণ্ডালানং ৱসনট্ঠানমেত’’ন্তি আহ. বোধিসত্তো তত্থেৱ অট্ঠাসি. সা পুনপ্পুনং ওলোকেন্তী সঞ্জানিত্ৱা হত্থেহি উৰং পহৰিত্ৱা ৱিৰৱমানা পাদমূলে পতিত্ৱা আহ – ‘‘যদি তে সামি এদিসং চিত্তং অত্থি, কস্মা মং মহতা যসা পৰিহাপেত্ৱা অনাথং অকাসী’’তি. নানপ্পকাৰং পৰিদেৱং পৰিদেৱিত্ৱা অক্খীনি পুঞ্ছমানা উট্ঠায ভিক্খাভাজনং গহেত্ৱা অন্তোগেহে নিসীদাপেত্ৱা ভিক্খং অদাসি. মহাপুৰিসো ভত্তকিচ্চং কত্ৱা আহ – ‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকে মা সোচি মা পৰিদেৱি, অহং তুয্হং পাদধোৱনউদকেন সকলজম্বুদীপে ৰাজূনং অভিসেককিচ্চং কাৰেতুং সমত্থো, ত্ৱং পন একং মম ৱচনং কৰোহি, নগৰং পৱিসিত্ৱা ‘ন ময্হং সামিকো চণ্ডালো, মহাব্ৰহ্মা ময্হং সামিকো’তি উগ্ঘোসযমানা সকলনগৰং চৰাহী’’তি.
এৱং ৱুত্তে দিট্ঠমঙ্গলিকা – ‘‘পকতিযাপি অহং সামি মুখদোসেনেৱ ব্যসনং পত্তা, ন সক্খিস্সামেৱং ৱত্তু’’ন্তি আহ. বোধিসত্তো – ‘‘কিং পন তযা ময্হং অগাৰে ৱসন্তস্স অলিকৱচনং সুতপুব্বং, অহং তদাপি অলিকং ন ভণামি, ইদানি পব্বজিতো কিং ৱক্খামি, সচ্চৱাদী পুৰিসো নামাহ’’ন্তি ৱত্ৱা – ‘‘অজ্জ পক্খস্স অট্ঠমী, ত্ৱং ‘ইতো সত্তাহস্সচ্চযেন উপোসথদিৱসে ময্হং সামিকো মহাব্ৰহ্মা চন্দমণ্ডলং ভিন্দিত্ৱা মম সন্তিকং আগমিস্সতী’তি সকলনগৰে উগ্ঘোসেহী’’তি ৱত্ৱা পক্কামি.
সা সদ্দহিত্ৱা হট্ঠতুট্ঠা সূৰা হুত্ৱা সাযংপাতং নগৰং পৱিসিত্ৱা তথা উগ্ঘোসেসি. মনুস্সা পাণিনা পাণিং পহৰন্তা – ‘‘পস্সথ, অম্হাকং দিট্ঠমঙ্গলিকা চণ্ডালপুত্তং মহাব্ৰহ্মানং কৰোতী’’তি হসন্তা কেড়িং কৰোন্তি. সা পুনদিৱসেপি তথেৱ সাযংপাতং পৱিসিত্ৱা – ‘‘ইদানি ছাহচ্চযেন, পঞ্চাহ-চতূহ-তীহ-দ্ৱীহ-একাহচ্চযেন ময্হং সামিকো মহাব্ৰহ্মা চন্দমণ্ডলং ভিন্দিত্ৱা মম সন্তিকং আগমিস্সতী’’তি উগ্ঘোসেসি.
ব্ৰাহ্মণা চিন্তযিংসু – ‘‘অযং দিট্ঠমঙ্গলিকা অতিসূৰা হুত্ৱা কথেতি, কদাচি এৱং সিযা, এথ মযং দিট্ঠমঙ্গলিকায ৱসনট্ঠানং পটিজগ্গামা’’তি চম্মগেহস্স বাহিৰভাগং সমন্তা তচ্ছাপেত্ৱা ৱালিকং ওকিৰিংসু. সাপি উপোসথদিৱসে পাতোৱ নগৰং পৱিসিত্ৱা ‘‘অজ্জ ময্হং সামিকো আগমিস্সতী’’তি উগ্ঘোসেসি. ব্ৰাহ্মণা চিন্তযিংসু – ‘‘অযং ভো ন দূৰং অপদিস্সতি, অজ্জ কিৰ মহাব্ৰহ্মা আগমিস্সতি, ৱসনট্ঠানং সংৱিদহামা’’তি চম্মগেহং সমজ্জাপেত্ৱা হৰিতূপলিত্তং অহতৱত্থেহি পৰিক্খিপিত্ৱা মহাৰহং পল্লঙ্কং অত্থৰিত্ৱা উপৰি চেলৱিতানং বন্ধিত্ৱা গন্ধমালদামানি ওসাৰযিংসু. তেসং পটিজগ্গন্তানংযেৱ সূৰিযো অত্থং গতো.
মহাপুৰিসো চন্দে উগ্গতমত্তে অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায কামাৱচৰচিত্তেন পৰিকম্মং কত্ৱা ইদ্ধিচিত্তেন দ্ৱাদসযোজনিকং ব্ৰহ্মত্তভাৱং মাপেত্ৱা ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা চন্দৱিমানস্স অন্তো পৱিসিত্ৱা ৱনন্ততো অব্ভুস্সক্কমানং চন্দং ভিন্দিত্ৱা চন্দৱিমানং ওহায পুৰতো হুত্ৱা ‘‘মহাজনো মং পস্সতূ’’তি অধিট্ঠাসি. মহাজনো দিস্ৱা – ‘‘সচ্চং, ভো, দিট্ঠমঙ্গলিকায ৱচনং, আগচ্ছন্তং মহাব্ৰহ্মানং পূজেস্সামা’’তি গন্ধমালং আদায দিট্ঠমঙ্গলিকায ঘৰং পৰিৱাৰেত্ৱা অট্ঠাসি. মহাপুৰিসো মত্থকমত্থকেন সত্তৱাৰে বাৰাণসিং অনুপৰিগন্ত্ৱা মহাজনেন দিট্ঠভাৱং ঞত্ৱা দ্ৱাদসযোজনিকং অত্তভাৱং ৱিজহিত্ৱা মনুস্সপ্পমাণমেৱ মাপেত্ৱা মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৱ চম্মগেহং পাৱিসি. মহাজনো দিস্ৱা – ‘‘ওতিণ্ণো নো মহাব্ৰহ্মা, সাণিং আহৰথা’’তি নিৱেসনং মহাসাণিযা পৰিক্খিপিত্ৱা পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতো.
মহাপুৰিসোপি সিৰিসযনমজ্ঝে নিসীদি. দিট্ঠমঙ্গলিকা সমীপে অট্ঠাসি. অথ নং পুচ্ছি ‘‘উতুসমযো তে দিট্ঠমঙ্গলিকে’’তি. আম অয্যাতি. মযা দিন্নং পুত্তং গণ্হাহীতি অঙ্গুট্ঠকেন নাভিমণ্ডলং ফুসি. তস্সা পৰামসনেনেৱ গব্ভো পতিট্ঠাসি. মহাপুৰিসো – ‘‘এত্তাৱতা তে দিট্ঠমঙ্গলিকে পাদধোৱনউদকং সকলজম্বুদীপে ৰাজূনং অভিসেকোদকং ভৱিস্সতি, ত্ৱং তিট্ঠা’’তি ৱত্ৱা ব্ৰহ্মত্তভাৱং মাপেত্ৱা পস্সন্তস্সেৱ মহাজনস্স নিক্খমিত্ৱা ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা চণ্ডমণ্ডলমেৱ পৱিট্ঠো. সা ততো পট্ঠায ব্ৰহ্মপজাপতী নাম জাতা. পাদধোৱনউদকং লভন্তো নাম নত্থি.
ব্ৰাহ্মণা – ‘‘ব্ৰহ্মপজাপতিং অন্তোনগৰে ৱসাপেস্সামা’’তি সুৱণ্ণসিৱিকায আৰোপেত্ৱা যাৱ সত্তমকোটিযা অপৰিসুদ্ধজাতিকস্স সিৱিকং গহেতুং ন অদংসু. সোড়স জাতিমন্তব্ৰাহ্মণা গণ্হিংসু. সেসা গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজেত্ৱা নগৰং পৱিসিত্ৱা – ‘‘ন সক্কা, ভো, উচ্ছিট্ঠগেহে ব্ৰহ্মপজাপতিযা ৱসিতুং, ৱত্থুং গহেত্ৱা গেহং কৰিস্সাম, যাৱ পন তং কৰীযতি, তাৱ মণ্ডপেৱ ৱসতূ’’তি মণ্ডপে ৱসাপেসুং. ততো পট্ঠায চক্খুপথে ঠত্ৱা ৱন্দিতুকামা কহাপণং দত্ৱা ৱন্দিতুং লভন্তি, সৱনূপচাৰে ৱন্দিতুকামা সতং দত্ৱা লভন্তি, আসন্নে পকতিকথং সৱনট্ঠানে ৱন্দিতুকামা পঞ্চসতানি দত্ৱা লভন্তি, পাদপিট্ঠিযং সীসং ঠপেত্ৱা ৱন্দিতুকামা সহস্সং দত্ৱা লভন্তি, পাদধোৱনউদকং পত্থযমানা দসসহস্সানি দত্ৱা লভন্তি. বহিনগৰতো অন্তোনগৰে যাৱ মণ্ডপা আগচ্ছন্তিযা লদ্ধধনংযেৱ কোটিসতমত্তং অহোসি.
সকলজম্বুদীপো সঙ্খুভি, ততো সব্বৰাজানো ‘‘ব্ৰহ্মপজাপতিযা পাদধোৱনেন অভিসেকং কৰিস্সামা’’তি সতসহস্সং পেসেত্ৱা লভিংসু. মণ্ডপে ৱসন্তিযা এৱ গব্ভৱুট্ঠানং অহোসি. মহাপুৰিসং পটিচ্চ লদ্ধকুমাৰো পাসাদিকো অহোসি লক্খণসম্পন্নো. মহাব্ৰহ্মুনো পুত্তো জাতোতি সকল জম্বুদীপো এককোলাহলো অহোসি. কুমাৰস্স খীৰমণিমূলং হোতূতি ততো ততো আগতধনং কোটিসহস্সং অহোসি. এত্তাৱতা নিৱেসনম্পি নিট্ঠিতং. কুমাৰস্স নামকৰণং কৰিস্সামাতি নিৱেসনং সজ্জেত্ৱা কুমাৰং গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৱা অলঙ্কৰিত্ৱা মণ্ডপে জাতত্তা মণ্ডব্যোত্ৱেৱ নামং অকংসু.
কুমাৰো সুখেন সংৱড্ঢমানো সিপ্পুগ্গহণৱযপত্তোতি সকলজম্বুদীপে সিপ্পজাননকা তস্স সন্তিকে আগন্ত্ৱা সিপ্পং সিক্খাপেন্তি. কুমাৰো মেধাৱী পঞ্ঞৱা সুতং সুতং মুতং আৱুণন্তো ৱিয গণ্হাতি, গহিতগহিতং সুৱণ্ণঘটে পক্খিত্ততেলং ৱিয তিট্ঠতি. যাৱতা ৱাচুগ্গতা পৰিযত্তি অত্থি, তেন অনুগ্গহিতা নাম নাহোসি. ব্ৰাহ্মণা তং পৰিৱাৰেত্ৱা চৰন্তি, সোপি ব্ৰাহ্মণভত্তো অহোসি. গেহে অসীতিব্ৰাহ্মণসহস্সানি নিচ্চভত্তং ভুঞ্জন্তি. গেহম্পিস্স সত্তদ্ৱাৰকোট্ঠকং মহন্তং অহোসি. গেহে মঙ্গলদিৱসে জম্বুদীপৱাসীহি পেসিতধনং কোটিসহস্সমত্তং অহোসি.
বোধিসত্তো আৱজ্জেসি – ‘‘পমত্তো নু খো কুমাৰো অপ্পমত্তো’’তি. অথস্স তং পৱত্তিং ঞত্ৱা – ‘‘ব্ৰাহ্মণভত্তো জাতো, যত্থ দিন্নং মহপ্ফলং হোতি, তং ন জানাতি, গচ্ছামি নং দমেমী’’তি চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা ভিক্খাভাজনং গহেত্ৱা – ‘‘দ্ৱাৰকোট্ঠকা অতিসম্বাধা, ন সক্কা কোট্ঠকেন পৱিসিতু’’ন্তি আকাসেনাগন্ত্ৱা অসীতিব্ৰাহ্মণসহস্সানং ভুঞ্জনট্ঠানে আকাসঙ্গণে ওতৰি. মণ্ডব্যকুমাৰোপি সুৱণ্ণকটচ্ছুং গাহাপেত্ৱা – ‘‘ইধ সূপং দেথ ইধ ওদন’’ন্তি পৰিৱিসাপেন্তো বোধিসত্তং দিস্ৱা দণ্ডকেন ঘট্টিতআসিৱিসো ৱিয কুপিত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘কুতো নু আগচ্ছসি দুম্মৱাসী,
ওতল্লকো পংসুপিসাচকোৱ;
সঙ্কাৰচোড়ং পটিমুঞ্চ কণ্ঠে,
কো ৰে তুৱং হোসি অদক্খিণেয্যো’’তি. (জা. ১.১৫.১);
অথ নং মহাসত্তো অকুজ্ঝিত্ৱাৱ ওৱদন্তো আহ –
‘‘অন্নং তৱেদং পকতং যসস্সি,
তং খজ্জৰে ভুঞ্জৰে পিয্যৰে চ;
জানাসি মং ত্ৱং পৰদত্তূপজীৱিং,
উত্তিট্ঠ পিণ্ডং লভতং সপাকো’’তি. (জা. ১.১৫.২);
সো নযিদং তুম্হাদিসানং পটিযত্তন্তি দস্সেন্তো আহ –
‘‘অন্নং মমেদং পকতং ব্ৰাহ্মণানং,
অত্থত্থিতং সদ্দহতো মমেদং;
অপেহি এত্তো কিমিধট্ঠিতোসি,
ন মাদিসা তুয্হং দদন্তি জম্মা’’তি. (জা. ১.১৫.৩);
অথ বোধিসত্তো ‘‘দানং নাম সগুণস্সপি নিগ্গুণস্সপি যস্স কস্সচি দাতব্বং, যথা হি নিন্নেপি থলেপি পতিট্ঠাপিতং বীজং পথৱীৰসং আপোৰসঞ্চ আগম্ম সম্পজ্জতি, এৱং নিপ্ফলং নাম নত্থি, সুখেত্তে ৱপিতবীজং ৱিয গুণৱন্তে মহপ্ফলং হোতী’’তি দস্সেতুং ইমং গাথমাহ –
‘‘থলে চ নিন্নে চ ৱপন্তি বীজং,
অনূপখেত্তে ফলমাসমানা;
এতায সদ্ধায দদাহি দানং,
অপ্পেৱ আৰাধযে দক্খিণেয্যে’’তি. (জা. ১.১৫.৪);
অথ কুমাৰো কোধাভিভূতো – ‘‘কেনিমস্স মুণ্ডকস্স পৱেসো দিন্নো’’তি দ্ৱাৰৰক্খাদযো তজ্জেত্ৱা –
‘‘খেত্তানি ময্হং ৱিদিতানি লোকে,
যেসাহং বীজানি পতিট্ঠপেমি;
যে ব্ৰাহ্মণা জাতিমন্তূপপন্না,
তানীধ খেত্তানি সুপেসলানী’’তি. (জা. ১.১৫.৫) –
গাথং ৱত্ৱা ‘‘ইমং জম্মং ৱেণুপদৰেন পোথেত্ৱা গীৱাযং গহেত্ৱা সত্তপি দ্ৱাৰকোট্ঠকে অতিক্কমিত্ৱা বহি নীহৰথা’’তি আহ. অথ নং মহাপুৰিসো আহ –
‘‘গিৰিং নখেন খণসি, অযো দন্তেভি খাদসি;
জাতৱেদং পদহসি, যো ইসিং পৰিভাসসী’’তি. (জা. ১.১৫.৯);
এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা – ‘‘সচে ম্যাযং হত্থে ৱা পাদে ৱা গণ্হাপেত্ৱা দুক্খং উপ্পাদেয্য, বহুং অপুঞ্ঞং পসৱেয্যা’’তি সত্তানুদ্দযতায ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা অন্তৰৱীথিযং ওতৰি. ভগৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো তমত্থং পকাসেন্তো ইমং গাথমাহ –
‘‘ইদং ৱত্ৱান মাতঙ্গো, ইসি সচ্চপৰক্কমো;
অন্তলিক্খস্মিং পক্কামি, ব্ৰাহ্মণানং উদিক্খত’’ন্তি. (জা. ১.১৫.১০);
তাৱদেৱ নগৰৰক্খিকদেৱতানং জেট্ঠকদেৱৰাজা মণ্ডব্যস্স গীৱং পৰিৱত্তেসি. তস্স মুখং পৰিৱত্তেতিত্ৱা পচ্ছামুখং জাতং, অক্খীনি পৰিৱত্তানি, মুখেন খেড়ং ৱমতি, সৰীৰং থদ্ধং সূলে আৰোপিতং ৱিয অহোসি. অসীতিসহস্সা পৰিচাৰকযক্খা অসীতিব্ৰাহ্মণসহস্সানি তথেৱ অকংসু. ৱেগেন গন্ত্ৱা ব্ৰহ্মপজাপতিযা আৰোচযিংসু. সা তৰমানৰূপা আগন্ত্ৱা তং ৱিপ্পকাৰং দিস্ৱা গাথমাহ –
‘‘আৱেধিতং পিট্ঠিতো উত্তমঙ্গং,
বাহুং পসাৰেতি অকম্মনেয্যং;
সেতানি অক্খীনি যথা মতস্স,
কো মে ইমং পুত্তমকাসি এৱ’’ন্তি. (জা. ১.১৫.১১);
অথস্সা আৰোচেসুং –
‘‘ইধাগমা সমণো দুম্মৱাসী,
ওতল্লকো পংসুপিসাচকোৱ,
সঙ্কাৰচোড়ং পটিমুঞ্চ কণ্ঠে,
সো তে ইমং পুত্তমকাসি এৱ’’ন্তি. (জা. ১.১৫.১২);
সা সুত্ৱাৱ অঞ্ঞাসি – ‘‘ময্হং যসদাযকো অয্যো অনুকম্পায পুত্তস্স পমত্তভাৱং ঞত্ৱা আগতো ভৱিস্সতী’’তি. ততো উপট্ঠাকে পুচ্ছি –
‘‘কতমং দিসং অগমা ভূৰিপঞ্ঞো,
অক্খাথ মে মাণৱা এতমত্থং;
গন্ত্ৱান তং পটিকৰেমু অচ্চযং,
অপ্পেৱ নং পুত্ত লভেমু জীৱিত’’ন্তি. (জা. ১.১৫.১৩);
তে আহংসু –
‘‘ৱেহাযসং অগমা ভূৰিপঞ্ঞো,
পথদ্ধুনো পন্নৰসেৱ চন্দো;
অপিচাপি সো পুৰিমদিসং অগচ্ছি,
সচ্চপ্পটিঞ্ঞো ইসি সাধুৰূপো’’তি. (জা. ১.১৫.১৪);
মহাপুৰিসোপি অন্তৰৱীথিযং ওতিণ্ণট্ঠানতো পট্ঠায – ‘‘ময্হং পদৱড়ঞ্জং হত্থিঅস্সাদীনং ৱসেন মা অন্তৰধাযিত্থ, দিট্ঠমঙ্গলিকাযেৱ নং পস্সতু, মা অঞ্ঞে’’তি অধিট্ঠহিত্ৱা পিণ্ডায চৰিত্ৱা যাপনমত্তং মিস্সকোদনং গহেত্ৱা পটিক্কমনসালাযং নিসিন্নো ভুঞ্জিত্ৱা থোকং ভুত্তাৱসেসং ভিক্খাভাজনেযেৱ ঠপেসি. দিট্ঠমঙ্গলিকাপি পাসাদা ওৰুয্হ অন্তৰৱীথিং পটিপজ্জমানা পদৱড়ঞ্জং দিস্ৱা – ‘‘ইদং ময্হং যসদাযকস্স অয্যস্স পদ’’ন্তি পদানুসাৰেনাগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা আহ – ‘‘তুম্হাকং, ভন্তে, দাসেন কতাপৰাধং ময্হং খমথ, ন হি তুম্হে কোধৱসিকা নাম, দেথ মে পুত্তস্স জীৱিত’’ন্তি.
এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা –
‘‘আৱেধিতং পিট্ঠিতো উত্তমঙ্গং,
বাহুং পসাৰেতি অকম্মনেয্যং;
সেতানি অক্খীনি যথা মতস্স,
কো মে ইমং পুত্তমকাসি এৱ’’ন্তি. (জা. ১.১৫.১৫) –
গাথং অভাসি. মহাপুৰিসো আহ – ‘‘ন মযং এৱৰূপং কৰোম, পব্বজিতং পন হিংসন্তে দিস্ৱা পব্বজিতেসু সগাৰৱাহি ভূতযক্খদেৱতাহি কতং ভৱিস্সতী’’তি.
কেৱলং, ভন্তে, তুম্হাকং মনোপদোসো মা হোতু, দেৱতাহি কতং হোতু, সুখমাপযা, ভন্তে, দেৱতা, অপিচাহং, ভন্তে, কথং পটিপজ্জামীতি. তেন হি ওসধং তে কথেস্সামি, মম ভিক্খাভাজনে ভুত্তাৱসেসং ভত্তমত্থি, তত্থ থোকং উদকং আসিঞ্চিত্ৱা থোকং গহেত্ৱা তৱ পুত্তস্স মুখে পক্খিপ, অৱসেসং উদকচাটিযং আলোড়েত্ৱা অসীতিযা ব্ৰাহ্মণসহস্সানং মুখে পক্খিপাতি. সা এৱং কৰিস্সামীতি ভত্তং গহেত্ৱা মহাপুৰিসং ৱন্দিত্ৱা গন্ত্ৱা তথা অকাসি.
মুখে পক্খিত্তমত্তে জেট্ঠকদেৱৰাজা – ‘‘সামিম্হি সযং ভেসজ্জং কৰোন্তে অম্হেহি ন সক্কা কিঞ্চি কাতু’’ন্তি কুমাৰং ৱিস্সজ্জেসি. সোপি খিপিত্ৱা কিঞ্চি দুক্খং অপ্পত্তপুব্বো ৱিয পকতিৱণ্ণো অহোসি. অথ নং মাতা অৱোচ – ‘‘পস্স তাত তৱ কুলুপকানং হিৰোত্তপ্পৰহিতানং ৱিপ্পকাৰং, সমণা পন ন এৱৰূপা হোন্তি, সমণে তাত ভোজেয্যাসী’’তি. ততো সেসকং উদকচাটিযং আলুড়াপেত্ৱা ব্ৰাহ্মণানং মুখে পক্খিপাপেসি. যক্খা তাৱদেৱ ৱিস্সজ্জেত্ৱা পলাযিংসু. ব্ৰাহ্মণা খিপিত্ৱা খিপিত্ৱা উট্ঠহিত্ৱা কিং অম্হাকং মুখে পক্খিত্তন্তি পুচ্ছিংসু. মাতঙ্গইসিস্স উচ্ছিট্ঠভত্তন্তি. তে ‘‘চণ্ডালস্স উচ্ছিট্ঠকং খাদাপিতম্হা, অব্ৰাহ্মণা দানিম্হা জাতা, ইদানি নো ব্ৰাহ্মণা ‘অসুদ্ধব্ৰাহ্মণা ইমে’তি সম্ভোগং ন দস্সন্তী’’তি ততো পলাযিত্ৱা মজ্ঝৰট্ঠং গন্ত্ৱা মজ্ঝৰাজস্স নগৰে অগ্গাসনিকা ব্ৰাহ্মণা নাম মযন্তি ৰাজগেহে ভুঞ্জন্তি.
তস্মিং সমযে বোধিসত্তো পাপনিগ্গহং কৰোন্তো মানজাতিকে নিম্মদযন্তো ৱিচৰতি. অথেকো ‘‘জাতিমন্ততাপসো নাম মযা সদিসো নত্থী’’তি অঞ্ঞেসু সঞ্ঞম্পি ন কৰোতি. বোধিসত্তো তং গঙ্গাতীৰে ৱসমানং দিস্ৱা ‘‘মাননিগ্গহমস্স কৰিস্সামী’’তি তত্থ অগমাসি. তং জাতিমন্ততাপসো পুচ্ছি – ‘‘কিং জচ্চো ভৱ’’ন্তি? চণ্ডালো অহং আচৰিযাতি. অপেহি চণ্ডাল অপেহি চণ্ডাল, হেট্ঠাগঙ্গায ৱস, মা উপৰিগঙ্গায উদকং উচ্ছিট্ঠমকাসীতি.
বোধিসত্তো – ‘‘সাধু আচৰিয, তুম্হেহি ৱুত্তট্ঠানে ৱসিস্সামী’’তি হেট্ঠাগঙ্গায ৱসন্তো ‘‘গঙ্গায উদকং পটিসোতং সন্দতূ’’তি অধিট্ঠাসি. জাতিমন্ততাপসো পাতোৱ গঙ্গং ওৰুয্হ উদকং আচমতি, জটা ধোৱতি. বোধিসত্তো দন্তকট্ঠং খাদন্তো পিণ্ডং পিণ্ডং খেড়ং উদকে পাতেতি. দন্তকট্ঠকুচ্ছিট্ঠকম্পি তত্থেৱ পৱাহেতি. যথা চে তং অঞ্ঞত্থ অলগ্গিত্ৱা তাপসস্সেৱ জটাসু লগ্গতি, তথা অধিট্ঠাসি. খেড়ম্পি দন্তকট্ঠম্পি তাপসস্স জটাসুযেৱ পতিট্ঠাতি.
তাপসো চণ্ডালস্সিদং কম্মং ভৱিস্সতীতি ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা গন্ত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘ইদং, ভো চণ্ডাল, গঙ্গায উদকং তযা পটিসোতগামিকত’’ন্তি? আম আচৰিয. তেন হি ত্ৱং হেট্ঠাগঙ্গায মা ৱস, উপৰিগঙ্গায ৱসাতি. সাধু আচৰিয, তুম্হেহি ৱুত্তট্ঠানে ৱসিস্সামীতি তত্থ ৱসন্তো ইদ্ধিং পটিপ্পস্সম্ভেসি, উদকং যথাগতিকমেৱ জাতং. পুন তাপসো তদেৱ ব্যসনং পাপুণি. সো পুন গন্ত্ৱা বোধিসত্তং পুচ্ছি, – ‘‘ভো চণ্ডাল, ত্ৱমিদং গঙ্গায উদকং কালেন পটিসোতগামিং কালেন অনুসোতগামিং কৰোসী’’তি? আম আচৰিয. চণ্ডাল, ‘‘ত্ৱং সুখৱিহাৰীনং পব্বজিতানং সুখেন ৱসিতুং ন দেসি, সত্তমে তে দিৱসে সত্তধা মুদ্ধা ফলতূ’’তি. সাধু অচৰিয, অহং পন সূৰিযস্স উগ্গন্তুং ন দস্সামীতি.
অথ মহাসত্তো চিন্তেসি – ‘‘এতস্স অভিসাপো এতস্সেৱ উপৰি পতিস্সতি, ৰক্খামি ন’’ন্তি সত্তানুদ্দযতায পুনদিৱসে ইদ্ধিযা সূৰিযস্স উগ্গন্তুং ন অদাসি. ইদ্ধিমতো ইদ্ধিৱিসযো নাম অচিন্তেয্যো, ততো পট্ঠায অৰুণুগ্গং ন পঞ্ঞাযতি, ৰত্তিন্দিৱপৰিচ্ছেদো নত্থি, কসিৱণিজ্জাদীনি কম্মানি পযোজেন্তো নাম নত্থি.
মনুস্সা – ‘‘যক্খাৱট্টো নু খো অযং ভূতদেৱট্টোনাগসুপণ্ণাৱট্টো’’তি উপদ্দৱপ্পত্তা ‘‘কিং নু খো কাতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ‘‘ৰাজকুলং নাম মহাপঞ্ঞং, লোকস্স হিতং চিন্তেতুং সক্কোতি, তত্থ গচ্ছামা’’তি ৰাজকুলং গন্ত্ৱা তমত্থং আৰোচেসুং. ৰাজা সুত্ৱা ভীতোপি অভীতাকাৰং কত্ৱা – ‘‘মা তাতা ভাযথ, ইমং কাৰণং গঙ্গাতীৰৱাসী জাতিমন্ততাপসো জানিস্সতি, তং পুচ্ছিত্ৱা নিক্কঙ্খা ভৱিস্সামা’’তি কতিপযেহেৱ অত্থচৰকেহি মনুস্সেহি সদ্ধিং তাপসং উপসঙ্কমিত্ৱা কতপটিসন্থাৰো তমত্থং পুচ্ছি. তাপসো আহ – ‘‘আম মহাৰাজ, একো চণ্ডালো অত্থি, সো ইমং গঙ্গায উদকং কালেন অনুসোতগামিং কালেন পতিসোতগামিং কৰোতি, মযা তদত্থং কিঞ্চি কথিতং অত্থি, তং পুচ্ছথ, সো জানিস্সতী’’তি.
ৰাজা মাতঙ্গইসিস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা – ‘‘তুম্হে, ভন্তে, অৰুণস্স উগ্গন্তুং ন দেথা’’তি পুচ্ছি. আম, মহাৰাজাতি. কিং কাৰণা ভন্তেতি? জাতিমন্ততাপসকাৰণা, মহাৰাজ, জাতিমন্ততাপসেন আগন্ত্ৱা মং ৱন্দিত্ৱা খমাপিতকালে দস্সামি মহাৰাজাতি. ৰাজা গন্ত্ৱা ‘‘এথ আচৰিয, তাপসং খমাপেথা’’তি আহ. নাহং, মহাৰাজ, চণ্ডালং ৱন্দামীতি. মা আচৰিয, এৱং কৰোথ, জনপদস্স মুখং পস্সথাতি. সো পুন পটিক্খিপিযেৱ. ৰাজা বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘আচৰিযো খমাপেতুং ন ইচ্ছিতী’’তি আহ. অখমাপিতে অহং সূৰিযং ন মুঞ্চামীতি. ৰাজা ‘‘অযং খমাপেতুং ন ইচ্ছতি, অযং অখমাপিতে সূৰিযং ন মুঞ্চতি, কিং অম্হাকং তেন তাপসেন, লোকং ওলোকেস্সামা’’তি ‘‘গচ্ছথ, ভো, তাপসসন্তিকং, তং হত্থেসু চ পাদেসু চ গহেত্ৱা মাতঙ্গইসিস্স পাদমূলে নেত্ৱা নিপজ্জাপেত্ৱা খমাপেথ এতস্স জনপদানুদ্দযতং পটিচ্চা’’তি আহ. তে ৰাজপুৰিসা গন্ত্ৱা তং তথা কত্ৱা আনেত্ৱা মাতঙ্গইসিস্স পাদমূলে নিপজ্জাপেত্ৱা খমাপেসুং.
অহং নাম খমিতব্বং খমামি, অপিচ খো পন এতস্স কথা এতস্সেৱ উপৰি পতিস্সতি. মযা সূৰিযে ৱিস্সজ্জিতে সূৰিযৰস্মি এতস্স মত্থকে পতিস্সতি, অথস্স সত্তধা মুদ্ধা ফলিস্সতি. তঞ্চ খো পনেস ব্যসনং মা পাপুণাতু, এথ তুম্হে এতং গলপ্পমাণে উদকে ওতাৰেত্ৱা মহন্তং মত্তিকাপিণ্ডমস্স সীসে ঠপেথ. অথাহং সূৰিযং ৱিস্সজ্জিস্সামি. সূৰিযৰস্মি মত্তিকাপিণ্ডে পতিত্ৱা তং সত্তধা ভিন্দিস্সতি. অথেস মত্তিকাপিণ্ডং ছড্ডেত্ৱা নিমুজ্জিত্ৱা অঞ্ঞেন তিত্থেন উত্তৰতু, ইতি নং ৱদথ, এৱমস্স সোত্থি ভৱিস্সতীতি. তে মনুস্সা ‘‘এৱং কৰিস্সামা’’তি তথা কাৰেসুং. তস্সাপি তথেৱ সোত্থি জাতা. সো ততো পট্ঠায – ‘‘জাতি নাম অকাৰণং, পব্বজিতানং অব্ভন্তৰে গুণোৱ কাৰণ’’ন্তি জাতিগোত্তমানং পহায নিম্মদো অহোসি.
ইতি জাতিমন্ততাপসে দমিতে মহাজনো বোধিসত্তস্স থামং অঞ্ঞাসি, মহাকোলাহলং জাতং. ৰাজা অত্তনো নগৰং গমনত্থায বোধিসত্তং যাচি. মহাসত্তো পটিঞ্ঞং দত্ৱা তানি চ অসীতিব্ৰাহ্মণসহস্সানি দমেস্সামি, পটিঞ্ঞঞ্চ মোচেস্সামীতি মজ্ঝৰাজস্স নগৰং অগমাসি. ব্ৰাহ্মণা বোধিসত্তং দিস্ৱাৱ – ভো, ‘‘অযং সো, ভো মহাচোৰো, আগতো, ইদানেৱ সব্বে এতে ময্হং উচ্ছিট্ঠকং খাদিত্ৱা অব্ৰাহ্মণা জাতাতি অম্হে পাকটে কৰিস্সতি, এৱং নো ইধাপি আৱাসো ন ভৱিস্সতি, পটিকচ্চেৱ মাৰেস্সামা’’তি ৰাজানং পুন উপসঙ্কমিত্ৱা আহংসু – ‘‘তুম্হে, মহাৰাজ, এতং চণ্ডালপব্বজিতং মা সাধুৰূপোতি মঞ্ঞিত্থ, এস গৰুকমন্তং জানাতি, পথৱিং গহেত্ৱা আকাসং কৰোতি, আকাসং পথৱিং, দূৰং গহেত্ৱা সন্তিকং কৰোতি, সন্তিকং দূৰং, গঙ্গং নিৱত্তেত্ৱা উদ্ধগামিনিং কৰোতি, ইচ্ছন্তো পথৱিং উক্খিপিত্ৱা পাতেতুং মঞ্ঞে সক্কোতি. পৰস্স ৱা চিত্তং নাম সব্বকালং ন সক্কা গহেতুং, অযং ইধ পতিট্ঠং লভন্তো তুম্হাকং ৰজ্জম্পি নাসেয্য, জীৱিতন্তৰাযম্পি ৱংসুপচ্ছেদম্পি কৰেয্য, অম্হাকং ৱচনং কৰোথ, মহাৰাজ, অজ্জেৱ ইমং মাৰেতুং ৱট্টতী’’তি.
ৰাজানো নাম পৰপত্তিযা হোন্তি, ইতি সো বহূনং কথাৱসেন নিট্ঠং গতো. বোধিসত্তো পন নগৰে পিণ্ডায চৰিত্ৱা উদকফাসুকট্ঠানে মিস্সকোদনং ভুঞ্জিত্ৱা ৰাজুয্যানং গন্ত্ৱা নিৰাপৰাধতায নিৰাসঙ্কো মঙ্গলসিলাপট্টে নিসীদি. অতীতে চত্তালীস, অনাগতে চত্তালীসাতি অসীতিকপ্পে অনুস্সৰিতুং সমত্থঞাণস্স অনাৱজ্জনতায মুহুত্তমত্তকে কালে সতি নপ্পহোতি, ৰাজা অঞ্ঞং অজানাপেত্ৱা সযমেৱ গন্ত্ৱা নিৰাৱজ্জনতায পমাদেন নিসিন্নং মহাপুৰিসং অসিনা পহৰিত্ৱা দ্ৱে ভাগে অকাসি. ইমস্স ৰঞ্ঞো ৱিজিতে অট্ঠমং লোহকূটৱস্সং, নৱমং কললৱস্সং ৱস্সি. ইতি ইমস্সাপি ৰট্ঠে নৱ ৱুট্ঠিযো পতিতা. সো চ ৰাজা সপৰিসো মহানিৰযে নিব্বত্তো. তেনাহ সংকিচ্চপণ্ডিতো –
‘‘উপহচ্চ মনং মজ্ঝো, মাতঙ্গস্মিং যসস্সিনে;
সপাৰিসজ্জো উচ্ছিন্নো, মজ্ঝাৰঞ্ঞং তদা অহূতি’’. (জা. ২.১৯.৯৬) –
এৱং মজ্ঝাৰঞ্ঞস্স অৰঞ্ঞভূতভাৱো ৱেদিতব্বো. মাতঙ্গস্স পন ইসিনো ৱসেন তদেৱ মাতঙ্গাৰঞ্ঞন্তি ৱুত্তং.
৬৬. পঞ্হপটিভানানীতি পঞ্হব্যাকৰণানি. পচ্চনীকং কতব্বন্তি পচ্চনীকং কাতব্বং. অমঞ্ঞিস্সন্তি ৱিলোমভাগং গণ্হন্তো ৱিয অহোসিন্তি অত্থো.
৬৭. অনুৱিচ্চকাৰন্তি অনুৱিচাৰেত্ৱা চিন্তেত্ৱা তুলযিত্ৱা কাতব্বং কৰোহীতি ৱুত্তং হোতি. সাধু হোতীতি সুন্দৰো হোতি. তুম্হাদিসস্মিঞ্হি মং দিস্ৱা মং সৰণং গচ্ছন্তে নিগণ্ঠং দিস্ৱা নিগণ্ঠং সৰণং গচ্ছন্তে – ‘‘কিং অযং উপালি দিট্ঠদিট্ঠমেৱ সৰণং গচ্ছতী’’তি? গৰহা উপ্পজ্জিস্সতি, তস্মা অনুৱিচ্চকাৰো তুম্হাদিসানং সাধূতি দস্সেতি. পটাকং পৰিহৰেয্যুন্তি তে কিৰ এৱৰূপং সাৱকং লভিত্ৱা – ‘‘অসুকো নাম ৰাজা ৱা ৰাজমহামত্তো ৱা সেট্ঠি ৱা অম্হাকং সৰণং গতো সাৱকো জাতো’’তি পটাকং উক্খিপিত্ৱা নগৰে ঘোসেন্তা আহিণ্ডন্তি. কস্মা? এৱং নো মহন্তভাৱো আৱি ভৱিস্সতীতি চ, সচে তস্স ‘‘কিমহং এতেসং সৰণং গতো’’তি ৱিপ্পটিসাৰো উপ্পজ্জেয্য, তম্পি সো ‘‘এতেসং মে সৰণগতভাৱং বহূ জানন্তি, দুক্খং ইদানি পটিনিৱত্তিতু’’ন্তি ৱিনোদেত্ৱা ন পটিক্কমিস্সতীতি চ. ‘‘তেনাহ পটাকং পৰিহৰেয্যু’’ন্তি.
৬৮. ওপানভূতন্তি পটিযত্তউদপানো ৱিয ঠিতং. কুলন্তি তৱ নিৱেসনং. দাতব্বং মঞ্ঞেয্যাসীতি পুব্বে দসপি ৱীসতিপি সট্ঠিপি জনে আগতে দিস্ৱা নত্থীতি অৱত্ৱা দেতি. ইদানি মং সৰণং গতকাৰণমত্তেনৱ মা ইমেসং দেয্যধম্মং, উপচ্ছিন্দিত্থ, সম্পত্তানঞ্হি দাতব্বমেৱাতি ওৱদতি. সুতমেতং, ভন্তেতি কুতো সুতং? নিগণ্ঠানং সন্তিকা, তে কিৰ কুলঘৰেসু এৱং পকাসেন্তি – ‘‘মযং ‘যস্স কস্সচি সম্পত্তস্স দাতব্ব’ন্তি ৱদাম, সমণো পন গোতমো ‘ময্হমেৱ দানং দাতব্বং…পে… ন অঞ্ঞেসং সাৱকানং দিন্নং মহপ্ফল’ন্তি ৱদতী’’তি. তং সন্ধায অযং গহপতি ‘‘সুতমেত’’ন্তি আহ.
৬৯. অনুপুব্বিং কথন্তি দানানন্তৰং সীলং, সীলানন্তৰং সগ্গং, সগ্গানন্তৰং মগ্গন্তি এৱং অনুপটিপাটিকথং. তত্থ দানকথন্তি ইদং দানং নাম সুখানং নিদানং, সম্পত্তীনং মূলং, ভোগানং পতিট্ঠা, ৱিসমগতস্স তাণং লেণং গতিপৰাযণং, ইধলোকপৰলোকেসু দানসদিসো অৱস্সযো পতিট্ঠা আৰম্মণং তাণং লেণং গতি পৰাযণং নত্থি. ইদঞ্হি অৱস্সযট্ঠেন ৰতনমযসীহাসনসদিসং, পতিট্ঠানট্ঠেন মহাপথৱিসদিসং, আলম্বনট্ঠেন আলম্বনৰজ্জুসদিসং. ইদঞ্হি দুক্খনিত্থৰণট্ঠেন নাৱা, সমস্সাসনট্ঠেন সঙ্গামসূৰো, ভযপৰিত্তাণট্ঠেন সুসঙ্খতনগৰং, মচ্ছেৰমলাদীহি অনুপলিত্তট্ঠেন পদুমং, তেসং নিদহনট্ঠেন অগ্গি, দুৰাসদট্ঠেন আসীৱিসো. অসন্তাসনট্ঠেন সীহো, বলৱন্তট্ঠেন হত্থী, অভিমঙ্গলসম্মতট্ঠেন সেতৱসভো, খেমন্তভূমিসম্পাপনট্ঠেন ৱলাহকো অস্সৰাজা. দানং নামেভং ময্হং গতমগ্গো, ময্হেৱেসো ৱংসো, মযা দস পাৰমিযো পূৰেন্তেন ৱেলামমহাযঞ্ঞো, মহাগোৱিন্দমহাযঞ্ঞো মহাসুদস্সনমহাযঞ্ঞো, ৱেস্সন্তৰমহাযঞ্ঞোতি অনেকমহাযঞ্ঞা পৱত্তিতা, সসভূতেন জলিতে অগ্গিক্খন্ধে অত্তানং নিয্যাদেন্তেন সম্পত্তযাচকানং চিত্তং গহিতং. দানঞ্হি লোকে সক্কসম্পত্তিং দেতি, মাৰসম্পত্তিং দেতি, ব্ৰহ্মসম্পত্তিং দেতি, চক্কৱত্তিসম্পত্তিং দেতি, সাৱকপাৰমীঞাণং, পচ্চেকবোধিঞাণং, অভিসম্বোধিঞাণং দেতীতি এৱমাদিং দানগুণপটিসংযুত্তং কথং.
যস্মা পন দানং দদন্তো সীলং সমাদাতুং সক্কোতি, তস্মা তদনতৰং সীলকথং কথেসি. সীলকথন্তি সীলং নামেতং অৱস্সযো পতিট্ঠা আৰম্মণং তাণং লেণং গতি পৰাযণং, সীলং নামেতং মম ৱংসো, অহং সঙ্খপালনাগৰাজকালে, ভূৰিদত্তনাগৰাজকালে, চম্পেয্যনাগৰাজকালে, সীলৱনাগৰাজকালে, মাতুপোসকহত্থিৰাজকালে, ছদ্দন্তহত্থিৰাজকালেতি অনন্তেসু অত্তভাৱেসু সীলং পৰিপূৰেসিং. ইধলোকপৰলোকসম্পত্তীনঞ্হি সীলসদিসো অৱস্সযো, সীলসদিসা পতিট্ঠা, আৰম্মণং তাণং লেণং গতি পৰাযণং নত্থি, সীলালঙ্কাৰসদিসো অলঙ্কাৰো নত্থি, সীলপুপ্ফসদিসং পুপ্ফং নত্থি, সীলগন্ধসদিসো গন্ধো নত্থি. সীলালঙ্কাৰেন হি অলঙ্কতং সীলকুসুমপিড়ন্ধনং সীলগন্ধানুলিত্তং সদেৱকোপি লোকো ওলোকেন্তো তিত্তিং ন গচ্ছতীতি এৱমাদিং সীলগুণপটিসংযুত্তং কথং.
ইদং পন সীলং নিস্সায অযং সগ্গো লব্ভতীতি দস্সেতুং সীলানন্তৰং সগ্গকথং কথেসি. সগ্গকথন্তি অযং সগ্গো নাম ইট্ঠো কন্তো মনাপো, নিচ্চমেত্থ কীড়া, নিচ্চং সম্পত্তিযো লব্ভন্তি, চাতুমহাৰাজিকা দেৱা নৱুতিৱস্সসতসহস্সানি দিব্বসুখং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱন্তি, তাৱতিংসা তিস্সো চ ৱস্সকোটিযো সট্ঠি চ ৱস্সসতসহস্সানীতি এৱমাদিং সগ্গগুণপটিসংযুত্তং কথং. সগ্গসম্পত্তিং কথযন্তানঞ্হি বুদ্ধানং মুখং নপ্পহোতি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘অনেকপৰিযাযেন খো অহং, ভিক্খৱে, সগ্গকথং কথেয্য’’ন্তিআদি (ম. নি. ৩.২৫৫).
এৱং সগ্গকথায পলোভেত্ৱা পুন হত্থিং অলঙ্কৰিত্ৱা তস্স সোণ্ডং ছিন্দন্তো ৱিয – ‘‘অযম্পি সগ্গো অনিচ্চো অদ্ধুৱো, ন এত্থ ছন্দৰাগো কাতব্বো’’তি দস্সনত্থং – ‘‘অপ্পস্সাদা কামা ৱুত্তা মযা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’’তিআদিনা (পাচি. ৪১৭; ম. নি. ১.২৩৫) নযেন কামানং আদীনৱং ওকাৰং সংকিলেসং কথেসি. তত্থ আদীনৱোতি দোসো. ওকাৰোতি অৱকাৰো লামকভাৱো. সংকিলেসোতি তেহি সত্তানং সংসাৰে সংকিলিস্সনং. যথাহ ‘‘কিলিস্সন্তি ৱত, ভো, সত্তা’’তি (ম. নি. ২.৩৫১).
এৱং কামাদীনৱেন তজ্জিত্ৱা নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি. কল্লচিত্তন্তি অৰোগচিত্তং. সামুক্কংসিকাতি সামং উক্কংসিকা অত্তনাযেৱ গহেত্ৱা উদ্ধৰিত্ৱা গহিতা, সযম্ভূঞাণেন দিট্ঠা, অসাধাৰণা অঞ্ঞেসন্তি অত্থো. কা পনেসাতি, অৰিযসচ্চদেসনা? তেনেৱাহ – ‘‘দুক্খং সমুদযং নিৰোধং মগ্গ’’ন্তি.
ৱিৰজং ৱীতমলন্তি ৰাগৰজাদীনং অভাৱা ৱিৰজং, ৰাগমলাদীনং ৱিগতত্তা ৱীতমলং. ধম্মচক্খুন্তি উপৰি ব্ৰহ্মাযুসুত্তে তিণ্ণং মগ্গানং, চূড়ৰাহুলোৱাদে আসৱক্খযস্সেতং নামং. ইধ পন সোতাপত্তিমগ্গো অধিপ্পেতো. তস্স উপ্পত্তিআকাৰদস্সনত্থং ‘‘যংকিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি আহ. তঞ্হি নিৰোধং আৰম্মণং কত্ৱা কিচ্চৱসেন এৱং সব্বসঙ্খতং পটিৱিজ্ঝন্তং উপ্পজ্জতি.
দিট্ঠো অৰিযসচ্চধম্মো এতেনাতি দিট্ঠধম্মো. এস নযো সেসপদেসুপি. তিণ্ণা ৱিচিকিচ্ছা অনেনাতি তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো. ৱিগতা কথংকথা অস্সাতি ৱিগতকথংকথো. ৱেসাৰজ্জপ্পত্তোতি ৱেসাৰজ্জং পত্তো. কত্থ? সত্থু সাসনে. নাস্স পৰো পচ্চযো, ন পৰস্স সদ্ধায এত্থ ৱত্ততীতি অপৰপ্পচ্চযো.
৭০. চিত্তেন সম্পটিচ্ছমানো অভিনন্দিত্ৱা, ৱাচায পসংসমানো অনুমোদিত্ৱা. আৱৰামীতি থকেমি পিদহামি. অনাৱটন্তি ন আৱৰিতং ৱিৱটং উগ্ঘাটিতং.
৭১. অস্সোসি খো দীঘতপস্সীতি সো কিৰ তস্স গতকালতো পট্ঠায – ‘‘পণ্ডিতো গহপতি, সমণো চ গোতমো দস্সনসম্পন্নো নিয্যানিককথো, দস্সনেপি তস্স পসীদিস্সতি, ধম্মকথাযপি পসীদিস্সতি, পসীদিত্ৱা সৰণং গমিস্সতি, গতো নু খো সৰণং গহপতি ন তাৱ গতো’’তি ওহিতসোতোৱ হুত্ৱা ৱিচৰতি. তস্মা পঠমংযেৱ অস্সোসি.