২. মহাগোসিঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৩৩২. এৱং মে সুতন্তি মহাগোসিঙ্গসুত্তং. তত্থ গোসিঙ্গসালৱনদাযেতি ইদং ৱসনট্ঠানদস্সনত্থং ৱুত্তং. অঞ্ঞেসু হি সুত্তেসু, ‘‘সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে’’তি এৱং পঠমং গোচৰগামং দস্সেত্ৱা পচ্ছা ৱসনট্ঠানং দস্সেতি. ইমস্মিং পন মহাগোসিঙ্গসুত্তে ভগৱতো গোচৰগামো অনিবন্ধো, কোচিদেৱ গোচৰগামো ভৱিস্সতি. তস্মা ৱসনট্ঠানমেৱ পৰিদীপিতং. অৰঞ্ঞনিদানকং নামেতং সুত্তন্তি. সম্বহুলেহীতি বহুকেহি. অভিঞ্ঞাতেহি অভিঞ্ঞাতেহীতি সব্বত্থ ৱিস্সুতেহি পাকটেহি. থেৰেহি সাৱকেহি সদ্ধিন্তি পাতিমোক্খসংৱৰাদীহি থিৰকাৰকেহেৱ ধম্মেহি সমন্নাগতত্তা থেৰেহি, সৱনন্তে জাতত্তা সাৱকেহি সদ্ধিং একতো. ইদানি তে থেৰে সৰূপতো দস্সেন্তো, আযস্মতা চ সাৰিপুত্তেনাতিআদিমাহ. তত্থাযস্মা সাৰিপুত্তো অত্তনো সীলাদীহি গুণেহি বুদ্ধসাসনে অভিঞ্ঞাতো. চক্খুমন্তানং গগনমজ্ঝে ঠিতো সূৰিযো ৱিয চন্দো ৱিয, সমুদ্দতীৰে ঠিতানং সাগৰো ৱিয চ পাকটো পঞ্ঞাতো. ন কেৱলঞ্চস্স ইমস্মিং সুত্তে আগতগুণৱসেনেৱ মহন্ততা ৱেদিতব্বা, ইতো অঞ্ঞেসং ধম্মদাযাদসুত্তং অনঙ্গণসুত্তং সম্মাদিট্ঠিসুত্তং সীহনাদসুত্তং ৰথৱিনীতং মহাহত্থিপদোপমং মহাৱেদল্লং চাতুমসুত্তং দীঘনখং অনুপদসুত্তং সেৱিতব্বাসেৱিতব্বসুত্তং সচ্চৱিভঙ্গসুত্তং পিণ্ডপাতপাৰিসুদ্ধি সম্পসাদনীযং সঙ্গীতিসুত্তং দসুত্তৰসুত্তং পৱাৰণাসুত্তং (সং. নি. ১.২১৫ আদযো) সুসিমসুত্তং থেৰপঞ্হসুত্তং মহানিদ্দেসো পটিসম্ভিদামগ্গো থেৰসীহনাদসুত্তং অভিনিক্খমনং এতদগ্গন্তি ইমেসম্পি সুত্তানং ৱসেন থেৰস্স মহন্ততা ৱেদিতব্বা. এতদগ্গস্মিঞ্হি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সাৰিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮-১৮৯) ৱুত্তং.
মহামোগ্গল্লানোপি সীলাদিগুণেহি চেৱ ইমস্মিং সুত্তে আগতগুণেহি চ থেৰো ৱিয অভিঞ্ঞাতো পাকটো মহা. অপিচস্স অনুমানসুত্তং, চূড়তণ্হাসঙ্খযসুত্তং মাৰতজ্জনিযসুত্তং পাসাদকম্পনং সকলং ইদ্ধিপাদসংযুত্তং নন্দোপনন্দদমনং যমকপাটিহাৰিযকালে দেৱলোকগমনং ৱিমানৱত্থু পেতৱত্থু থেৰস্স অভিনিক্খমনং এতদগ্গন্তি ইমেসম্পি ৱসেন মহন্তভাৱো ৱেদিতব্বো. এতদগ্গস্মিঞ্হি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ইদ্ধিমন্তানং যদিদং মহামোগ্গল্লানো’’তি (অ. নি. ১.১৯০) ৱুত্তং.
মহাকস্সপোপি সীলাদিগুণেহি চেৱ ইমস্মিং সুত্তে আগতগুণেহি চ থেৰো ৱিয অভিঞ্ঞাতো পাকটো মহা. অপিচস্স চীৱৰপৰিৱত্তনসুত্তং জিণ্ণচীৱৰসুত্তং (সং. নি. ২.১৫৪ আদযো) চন্দোপমং সকলং কস্সপসংযুত্তং মহাঅৰিযৱংসসুত্তং থেৰস্স অভিনিক্খমনং এতদগ্গন্তি ইমেসম্পি ৱসেন মহন্তভাৱো ৱেদিতব্বো. এতদগ্গস্মিঞ্হি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ধুতৱাদানং যদিদং মহাকস্সপো’’তি (অ. নি. ১.১৯১) ৱুত্তং.
অনুৰুদ্ধত্থেৰোপি সীলাদিগুণেহি চেৱ ইমস্মিং সুত্তে আগতগুণেহি চ থেৰো ৱিয অভিঞ্ঞাতো পাকটো মহা. অপিচস্স চূড়গোসিঙ্গসুত্তং নড়কপানসুত্তং অনুত্তৰিযসুত্তং উপক্কিলেসসুত্তং অনুৰুদ্ধসংযুত্তং মহাপুৰিসৱিতক্কসুত্তং থেৰস্স অভিনিক্খমনং এতদগ্গন্তি ইমেসম্পি ৱসেন মহন্তভাৱো ৱেদিতব্বো. এতদগ্গস্মিঞ্হি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং দিব্বচক্খুকানং যদিদং অনুৰুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৯২) ৱুত্তং.
আযস্মতা চ ৰেৱতেনাতি এত্থ পন দ্ৱে ৰেৱতা খদিৰৱনিযৰেৱতো চ কঙ্খাৰেৱতো চ. তত্থ খদিৰৱনিযৰেৱতো ধম্মসেনাপতিত্থেৰস্স কনিট্ঠভাতিকো, ন সো ইধ অধিপ্পেতো. ‘‘অকপ্পিযো গুড়ো, অকপ্পিযা মুগ্গা’’তি (মহাৱ. ২৭২) এৱং কঙ্খাবহুলো পন থেৰো ইধ ৰেৱতোতি অধিপ্পেতো. সোপি সীলাদিগুণেহি চেৱ ইমস্মিং সুত্তে আগতগুণেহি চ থেৰো ৱিয অভিঞ্ঞাতো পাকটো মহা. অপিচস্স অভিনিক্খমনেনপি এতদগ্গেনপি মহন্তভাৱো ৱেদিতব্বো. এতদগ্গস্মিঞ্হি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ঝাযীনং যদিদং কঙ্খাৰেৱতো’’তি (অ. নি. ১.২০৪) ৱুত্তং.
আনন্দত্থেৰোপি সীলাদিগুণেহি চেৱ ইমস্মিং সুত্তে আগতগুণেহি চ থেৰো ৱিয অভিঞ্ঞাতো পাকটো মহা. অপিচস্স সেক্খসুত্তং বাহিতিকসুত্তং আনেঞ্জসপ্পাযং গোপকমোগ্গল্লানং বহুধাতুকং চূড়সুঞ্ঞতং মহাসুঞ্ঞতং অচ্ছৰিযব্ভুতসুত্তং ভদ্দেকৰত্তং মহানিদানং মহাপৰিনিব্বানং সুভসুত্তং চূড়নিযলোকধাতুসুত্তং অভিনিক্খমনং এতদগ্গন্তি ইমেসম্পি ৱসেন মহন্তভাৱো ৱেদিতব্বো. এতদগ্গস্মিঞ্হি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩) ৱুত্তং.
অঞ্ঞেহি চ অভিঞ্ঞাতেহি অভিঞ্ঞাতেহীতি ন কেৱলঞ্চ এতেহেৱ, অঞ্ঞেহি চ মহাগুণতায পাকটেহি অভিঞ্ঞাতেহি বহূহি থেৰেহি সাৱকেহি সদ্ধিং ভগৱা গোসিঙ্গসালৱনদাযে ৱিহৰতীতি অত্থো. আযস্মা হি সাৰিপুত্তো সযং মহাপঞ্ঞো অঞ্ঞেপি বহূ মহাপঞ্ঞে ভিক্খূ গহেত্ৱা তদা দসবলং পৰিৱাৰেত্ৱা ৱিহাসি. আযস্মা মহামোগ্গল্লানো সযং ইদ্ধিমা, আযস্মা মহাকস্সপো সযং ধুতৱাদো, আযস্মা অনুৰুদ্ধো সযং দিব্বচক্খুকো, আযস্মা ৰেৱতো সযং ঝানাভিৰতো, আযস্মা আনন্দো সযং বহুস্সুতো অঞ্ঞেপি বহূ বহুস্সুতে ভিক্খূ গহেত্ৱা তদা দসবলং পৰিৱাৰেত্ৱা ৱিহাসি, এৱং তদা এতে চ অঞ্ঞে চ অভিঞ্ঞাতা মহাথেৰা তিংসসহস্সমত্তা ভিক্খূ দসবলং পৰিৱাৰেত্ৱা ৱিহৰিংসূতি ৱেদিতব্বা.
পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতোতি ফলসমাপত্তিৱিৱেকতো ৱুট্ঠিতো. যেনাযস্মা মহাকস্সপো তেনুপসঙ্কমীতি থেৰো কিৰ পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো পচ্ছিমলোকধাতুং ওলোকেন্তো ৱনন্তে কীড়ন্তস্স মত্তখত্তিযস্স কণ্ণতো পতমানং কুণ্ডলং ৱিয, সংহৰিত্ৱা সমুগ্গে পক্খিপমানং ৰত্তকম্বলং ৱিয, মণিনাগদন্ততো পতমানং সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৱণ্ণপাতিং ৱিয চ অত্থং গচ্ছমানং পৰিপুণ্ণপণ্ণাসযোজনং সূৰিযমণ্ডলং অদ্দস. তদনন্তৰং পাচীনলোকধাতুং ওলোকেন্তো নেমিযং গহেত্ৱা পৰিৱত্তযমানং ৰজতচক্কং ৱিয, ৰজতকূটতো নিক্খমন্তং খীৰধাৰামণ্ডং ৱিয, সপক্খে পপ্ফোটেত্ৱা গগনতলে পক্খন্দমানং সেতহংসং ৱিয চ মেঘৱণ্ণায সমুদ্দকুচ্ছিতো উগ্গন্ত্ৱা পাচীনচক্কৱাড়পব্বতমত্থকে সসলক্খণপ্পটিমণ্ডিতং একূনপণ্ণাসযোজনং চন্দমণ্ডলং অদ্দস. ততো সালৱনং ওলোকেসি. তস্মিঞ্হি সমযে সালৰুক্খা মূলতো পট্ঠায যাৱ অগ্গা সব্বপালিফুল্লা দুকূলপাৰুতা ৱিয, মুত্তাকলাপৱিনদ্ধা ৱিয চ ৱিৰোচিংসু. ভূমিতলং পুপ্ফসন্থৰপূজায পটিমণ্ডিতং ৱিয, তত্থ তত্থ নিপতন্তেন পুপ্ফৰেণুনা লাখাৰসেন সিঞ্চমানং ৱিয চ অহোসি. ভমৰমধুকৰগণা কুসুমৰেণুমদমত্তা উপগাযমানা ৱিয ৱনন্তৰেসু ৱিচৰন্তি. তদা চ উপোসথদিৱসোৱ হোতি. অথ থেৰো, ‘‘কায নু খো অজ্জ ৰতিযা ৱীতিনামেস্সামী’’তি চিন্তেসি, অৰিযসাৱকা চ নাম পিযধম্মস্সৱনা হোন্তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘অজ্জ ময্হং জেট্ঠভাতিকস্স ধম্মসেনাপতিত্থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মৰতিযা ৱীতিনামেস্সামী’’তি. গচ্ছন্তো পন এককোৱ অগন্ত্ৱা ‘‘ময্হং পিযসহাযং মহাকস্সপত্থেৰং গহেত্ৱা গমিস্সামী’’তি নিসিন্নট্ঠানতো ৱুট্ঠায চম্মখণ্ডং পপ্ফোটেত্ৱা যেনাযস্মা মহাকস্সপো তেনুপসঙ্কমি.
এৱমাৱুসোতি খো আযস্মা মহাকস্সপোতি থেৰোপি যস্মা পিযধম্মস্সৱনোৱ অৰিযসাৱকো, তস্মা তস্স ৱচনং সুত্ৱা গচ্ছাৱুসো, ত্ৱং, ময্হং সীসং ৱা ৰুজ্জতি পিট্ঠি ৱাতি কিঞ্চি লেসাপদেসং অকত্ৱা তুট্ঠহদযোৱ, ‘‘এৱমাৱুসো’’তিআদিমাহ. পটিস্সুত্ৱা চ নিসিন্নট্ঠানতো ৱুট্ঠায চম্মখণ্ডং পপ্ফোটেত্ৱা মহামোগ্গল্লানং অনুবন্ধি. তস্মিং সমযে দ্ৱে মহাথেৰা পটিপাটিযা ঠিতানি দ্ৱে চন্দমণ্ডলানি ৱিয, দ্ৱে সূৰিযমণ্ডলানি ৱিয, দ্ৱে ছদ্দন্তনাগৰাজানো ৱিয, দ্ৱে সীহা ৱিয, দ্ৱে ব্যগ্ঘা ৱিয চ ৱিৰোচিংসু. অনুৰুদ্ধত্থেৰোপি তস্মিং সমযে দিৱাট্ঠানে নিসিন্নো দ্ৱে মহাথেৰে সাৰিপুত্তত্থেৰস্স সন্তিকং গচ্ছন্তে দিস্ৱা পচ্ছিমলোকধাতুং ওলোকেন্তো সূৰিযং ৱনন্তং পৱিসন্তং ৱিয, পাচীনলোকধাতুং ওলোকেন্তো চন্দং ৱনন্ততো উগ্গচ্ছন্তং ৱিয, সালৱনং ওলোকেন্তো সব্বপালিফুল্লমেৱ সালৱনঞ্চ দিস্ৱা অজ্জ উপোসথদিৱসো, ইমে চ মে জেট্ঠভাতিকা ধম্মসেনাপতিস্স সন্তিকং গচ্ছন্তি, মহন্তেন ধম্মস্সৱনেন ভৱিতব্বং, অহম্পি ধম্মস্সৱনস্স ভাগী ভৱিস্সামীতি নিসিন্নট্ঠানতো ৱুট্ঠায চম্মখণ্ডং পপ্ফোটেত্ৱা মহাথেৰানং পদানুপদিকো হুত্ৱা নিক্খমি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো আযস্মা চ মহামোগ্গল্লানো আযস্মা চ মহাকস্সপো আযস্মা চ অনুৰুদ্ধো যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসূ’’তি. উপসঙ্কমিংসূতি. পটিপাটিযা ঠিতা তযো চন্দা ৱিয, সূৰিযা ৱিয, সীহা ৱিয চ ৱিৰোচমানা উপসঙ্কমিংসু.
৩৩৩. এৱং উপসঙ্কমন্তে পন তে মহাথেৰে আযস্মা আনন্দো অত্তনো দিৱাট্ঠানে নিসিন্নোযেৱ দিস্ৱা, ‘‘অজ্জ মহন্তং ধম্মস্সৱনং ভৱিস্সতি, মযাপি তস্স ভাগিনা ভৱিতব্বং, ন খো পন এককোৱ গমিস্সামি, ময্হং পিযসহাযম্পি ৰেৱতত্থেৰং গহেত্ৱা গমিস্সামী’’তি সব্বং মহামোগ্গল্লানস্স মহাকস্সপস্স অনুৰুদ্ধস্স উপসঙ্কমনে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বং. ইতি তে দ্ৱে জনা পটিপাটিযা ঠিতা দ্ৱে চন্দা ৱিয, সূৰিযা ৱিয, সীহা ৱিয চ ৱিৰোচমানা উপসঙ্কমিংসু. তেন ৱুত্তং – ‘‘অদ্দসা খো আযস্মা সাৰিপুত্তো’’তিআদি. দিস্ৱান আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচাতি দূৰতোৱ দিস্ৱা অনুক্কমেন কথাউপচাৰং সম্পত্তমেতং, ‘‘এতু খো আযস্মা’’তিআদিৱচনং অৱোচ. ৰমণীযং, আৱুসোতি এত্থ দুৱিধং ৰামণেয্যকং ৱনৰামণেয্যকং পুগ্গলৰামণেয্যকঞ্চ. তত্থ ৱনং নাম নাগসলড়সালচম্পকাদীহি সঞ্ছন্নং হোতি বহলচ্ছাযং পুপ্ফফলূপগং ৱিৱিধৰুক্খং উদকসম্পন্নং গামতো নিস্সটং, ইদং ৱনৰামণেয্যকং নাম. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘ৰমণীযানি অৰঞ্ঞানি, যত্থ ন ৰমতী জনো;
ৱীতৰাগা ৰমিস্সন্তি, ন তে কামগৱেসিনো’’তি. (ধ. প. ৯৯);
ৱনং পন সচেপি উজ্জঙ্গলে হোতি নিৰুদকং ৱিৰলচ্ছাযং কণ্টকসমাকিণ্ণং, বুদ্ধাদযোপেত্থ অৰিযা ৱিহৰন্তি, ইদং পুগ্গলৰামণেয্যকং নাম. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘গামে ৱা যদি ৱাৰঞ্ঞে, নিন্নে ৱা যদি ৱা থলে;
যত্থ অৰহন্তো ৱিহৰন্তি, তং ভূমিৰামণেয্যক’’ন্তি. (ধ. প. ৯৮);
ইধ পন তং দুৱিধম্পি লব্ভতি. তদা হি গোসিঙ্গসালৱনং সব্বপালিফুল্লং হোতি কুসুমগন্ধসুগন্ধং, সদেৱকে চেত্থ লোকে অগ্গপুগ্গলো সম্মাসম্বুদ্ধো তিংসসহস্সমত্তেহি অভিঞ্ঞাতভিক্খূহি সদ্ধিং ৱিহৰতি. তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘ৰমণীযং, আৱুসো আনন্দ, গোসিঙ্গসালৱন’’ন্তি.
দোসিনাতি দোসাপগতা, অব্ভং মহিকা ধূমো ৰজো ৰাহূতি ইমেহি পঞ্চহি উপক্কিলেসেহি ৱিৰহিতাতি ৱুত্তং হোতি. সব্বপালিফুল্লাতি সব্বত্থ পালিফুল্লা, মূলতো পট্ঠায যাৱ অগ্গা অপুপ্ফিতট্ঠানং নাম নত্থি. দিব্বা মঞ্ঞে গন্ধা সম্পৱন্তীতি দিব্বা মন্দাৰপুপ্ফকোৱিড়াৰপাৰিচ্ছত্তকচন্দনচুণ্ণগন্ধা ৱিয সমন্তা পৱাযন্তি, সক্কসুযাসন্তুসিতনিম্মানৰতিপৰনিম্মিতমহাব্ৰহ্মানং ওতিণ্ণট্ঠানং ৱিয ৱাযন্তীতি ৱুত্তং হোতি.
কথংৰূপেন, আৱুসো আনন্দাতি আনন্দত্থেৰো তেসং পঞ্চন্নং থেৰানং সঙ্ঘনৱকোৱ. কস্মা থেৰো তংযেৱ পঠমং পুচ্ছতীতি? মমাযিতত্তা. তে হি দ্ৱে থেৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং মমাযিংসু. সাৰিপুত্তত্থেৰো, ‘‘মযা কত্তব্বং সত্থু উপট্ঠানং কৰোতী’’তি আনন্দত্থেৰং মমাযি. আনন্দত্থেৰো ভগৱতো সাৱকানং অগ্গোতি সাৰিপুত্তত্থেৰং মমাযি, কুলদাৰকে পব্বাজেত্ৱা সাৰিপুত্তত্থেৰস্স সন্তিকে উপজ্ঝং গণ্হাপেসি. সাৰিপুত্তত্থেৰোপি তথেৱ অকাসি. এৱং একমেকেন অত্তনো পত্তচীৱৰং দত্ৱা পব্বাজেত্ৱা উপজ্ঝং গণ্হাপিতানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি অহেসুং. আযস্মা আনন্দো পণীতানি চীৱৰাদীনিপি লভিত্ৱা থেৰস্সেৱ দেতি.
একো কিৰ ব্ৰাহ্মণো চিন্তেসি – ‘‘বুদ্ধৰতনস্স চ সঙ্ঘৰতনস্স চ পূজা পঞ্ঞাযতি, কথং নু খো ধম্মৰতনং পূজিতং নাম হোতী’’তি? সো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পুচ্ছি. ভগৱা আহ – ‘‘সচেসি, ব্ৰাহ্মণ, ধম্মৰতনং পূজিতুকামো, একং বহুস্সুতং পূজেহী’’তি বহুস্সুতং, ভন্তে, আচিক্খথাতি ভিক্খুসঙ্ঘং পুচ্ছতি. সো ভিক্খুসঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৱা বহুস্সুতং, ভন্তে, আচিক্খথাতি আহ. আনন্দত্থেৰো ব্ৰাহ্মণাতি. ব্ৰাহ্মণো থেৰং সহস্সগ্ঘনিকেন চীৱৰেন পূজেসি. থেৰো তং গহেত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং অগমাসি. ভগৱা ‘‘কুতো, আনন্দ, লদ্ধ’’ন্তি আহ. একেন, ভন্তে, ব্ৰাহ্মণেন দিন্নং, ইদং পনাহং আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স দাতুকামোতি. দেহি, আনন্দাতি. চাৰিকং পক্কন্তো, ভন্তেতি. আগতকালে দেহীতি. সিক্খাপদং, ভন্তে, পঞ্ঞত্তন্তি. কদা পন সাৰিপুত্তো আগমিস্সতীতি? দসাহমত্তেন, ভন্তেতি. ‘‘অনুজানামি, আনন্দ, দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং নিক্খিপিতু’’ন্তি (পাৰা. ৪৬১; মহাৱ. ৩৪৭) সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসি. সাৰিপুত্তত্থেৰোপি তথেৱ যংকিঞ্চি মনাপং লভতি, তং আনন্দত্থেৰস্স দেতি. এৱং তে থেৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং মমাযিংসু, ইতি মমাযিতত্তা পঠমং পুচ্ছি.
অপিচ অনুমতিপুচ্ছা নামেসা খুদ্দকতো পট্ঠায পুচ্ছিতব্বা হোতি. তস্মা থেৰো চিন্তেসি – ‘‘অহং পঠমং আনন্দং পুচ্ছিস্সামি, আনন্দো অত্তনো পটিভানং ব্যাকৰিস্সতি. ততো ৰেৱতং, অনুৰুদ্ধং, মহাকস্সপং, মহামোগ্গল্লানং পুচ্ছিস্সামি. মহামোগ্গল্লানো অত্তনো পটিভানং ব্যাকৰিস্সতি. ততো পঞ্চপি থেৰা মং পুচ্ছিস্সন্তি, অহম্পি অত্তনো পটিভানং ব্যাকৰিস্সামী’’তি. এত্তাৱতাপি অযং ধম্মদেসনা সিখাপ্পত্তা ৱেপুল্লপ্পত্তা ন ভৱিস্সতি, অথ মযং সব্বেপি দসবলং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিস্সাম, সত্থা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ব্যাকৰিস্সতি. এত্তাৱতা অযং ধম্মদেসনা সিখাপ্পত্তা ৱেপুল্লপ্পত্তা ভৱিস্সতি. যথা হি জনপদম্হি উপ্পন্নো অট্টো গামভোজকং পাপুণাতি, তস্মিং নিচ্ছিতুং অসক্কোন্তে জনপদভোজকং পাপুণাতি, তস্মিং অসক্কোন্তে মহাৱিনিচ্ছযঅমচ্চং, তস্মিং অসক্কোন্তে সেনাপতিং, তস্মিং অসক্কোন্তে উপৰাজং, তস্মিং ৱিনিচ্ছিতুং অসক্কোন্তে ৰাজানং পাপুণাতি, ৰঞ্ঞা ৱিনিচ্ছিতকালতো পট্ঠায অট্টো অপৰাপৰং ন সঞ্চৰতি, ৰাজৱচনেনেৱ ছিজ্জতি. এৱমেৱং অহঞ্হি পঠমং আনন্দং পুচ্ছিস্সামি…পে… অথ মযং সব্বেপি দসবলং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিস্সাম, সত্থা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ব্যাকৰিস্সতি. এত্তাৱতা অযং ধম্মদেসনা সিখাপ্পত্তা ৱেপুল্লপ্পত্তা ভৱিস্সতি. এৱং অনুমতিপুচ্ছং পুচ্ছন্তো থেৰো পঠমং আনন্দত্থেৰং পুচ্ছি.
বহুস্সুতো হোতীতি বহু অস্স সুতং হোতি, নৱঙ্গং সত্থুসাসনং পাড়িঅনুসন্ধিপুব্বাপৰৱসেন উগ্গহিতং হোতীতি অত্থো. সুতধৰোতি সুতস্স আধাৰভূতো. যস্স হি ইতো গহিতং ইতো পলাযতি, ছিদ্দঘটে উদকং ৱিয ন তিট্ঠতি, পৰিসমজ্ঝে একং সুত্তং ৱা জাতকং ৱা কথেতুং ৱা ৱাচেতুং ৱা ন সক্কোতি, অযং ন সুতধৰো নাম. যস্স পন উগ্গহিতং বুদ্ধৱচনং উগ্গহিতকালসদিসমেৱ হোতি, দসপি ৱীসতিপি ৱস্সানি সজ্ঝাযং অকৰোন্তস্স ন নস্সতি, অযং সুতধৰো নাম. সুতসন্নিচযোতি সুতস্স সন্নিচযভূতো. যথা হি সুতং হদযমঞ্জূসায সন্নিচিতং সিলাযং লেখা ৱিয, সুৱণ্ণঘটে পক্খিত্তসীহৱসা ৱিয চ অজ্ঝোসায তিট্ঠতি, অযং সুতসন্নিচযো নাম. ধাতাতি ঠিতা পগুণা. একচ্চস্স হি উগ্গহিতং বুদ্ধৱচনং ধাতং পগুণং নিচ্চলিতং ন হোতি, অসুকসুত্তং ৱা জাতকং ৱা কথেহীতি ৱুত্তে সজ্ঝাযিত্ৱা সংসন্দিত্ৱা সমনুগ্গাহিত্ৱা জানিস্সামীতি ৱদতি. একচ্চস্স ধাতং পগুণং ভৱঙ্গসোতসদিসং হোতি, অসুকসুত্তং ৱা জাতকং ৱা কথেহীতি ৱুত্তে উদ্ধৰিত্ৱা তমেৱ কথেতি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ধাতা’’তি.
ৱচসা পৰিচিতাতি সুত্তদসক-ৱগ্গদসক-পণ্ণাসদসকানং ৱসেন ৱাচায সজ্ঝাযিতা. মনসানুপেক্খিতাতি চিত্তেন অনুপেক্খিতা, যস্স ৱাচায সজ্ঝাযিতং বুদ্ধৱচনং মনসা চিন্তেন্তস্স তত্থ তত্থ পাকটং হোতি. মহাদীপং জালেত্ৱা ঠিতস্স ৰূপগতং ৱিয পঞ্ঞাযতি. তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘ৱচসা পৰিচিতা মনসানুপেক্খিতা’’তি. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধাতি অত্থতো চ কাৰণতো চ পঞ্ঞায সুপ্পটিৱিদ্ধা. পৰিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহীতি এত্থ পদমেৱ অত্থস্স ব্যঞ্জনতো পদব্যঞ্জনং, তং অক্খৰপাৰিপূৰিং কত্ৱা দসৱিধব্যঞ্জনবুদ্ধিযো অপৰিহাপেত্ৱা ৱুত্তং পৰিমণ্ডলং নাম হোতি, এৱৰূপেহি পদব্যঞ্জনেহীতি অত্থো. অপিচ যো ভিক্খু পৰিসতি ধম্মং দেসেন্তো সুত্তং ৱা জাতকং ৱা নিক্খপিত্ৱা অঞ্ঞং উপাৰম্ভকৰং সুত্তং আহৰতি, তস্স উপমং কথেতি, তদত্থং ওহাৰেতি, এৱমিদং গহেত্ৱা এত্থ খিপন্তো একপস্সেনেৱ পৰিহৰন্তো কালং ঞত্ৱা ৱুট্ঠহতি. নিক্খিত্তসুত্তং পন নিক্খত্তমত্তমেৱ হোতি, তস্স কথা অপৰিমণ্ডলা নাম হোতি. যো পন সুত্তং ৱা জাতকং ৱা নিক্খিপিত্ৱা বহি একপদম্পি অগন্ত্ৱা পাড়িযা অনুসন্ধিঞ্চ পুব্বাপৰঞ্চ অমক্খেন্তো আচৰিযেহি দিন্ননযে ঠত্ৱা তুলিকায পৰিচ্ছিন্দন্তো ৱিয, গম্ভীৰমাতিকায উদকং পেসেন্তো ৱিয, পদং কোট্টেন্তো সিন্ধৱাজানীযো ৱিয গচ্ছতি, তস্স কথা পৰিমণ্ডলা নাম হোতি. এৱৰূপিং কথং সন্ধায – ‘‘পৰিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহী’’তি ৱুত্তং.
অনুপ্পবন্ধেহীতি এত্থ যো ভিক্খু ধম্মং কথেন্তো সুত্তং ৱা জাতকং ৱা আৰভিত্ৱা আৰদ্ধকালতো পট্ঠায তুৰিততুৰিতো অৰণিং মন্থেন্তো ৱিয, উণ্হখাদনীযং খাদন্তো ৱিয, পাড়িযা অনুসন্ধিপুব্বাপৰেসু গহিতং গহিতমেৱ অগ্গহিতং অগ্গহিতমেৱ চ কত্ৱা পুৰাণপণ্ণন্তৰেসু চৰমানং গোধং উট্ঠপেন্তো ৱিয তত্থ তত্থ পহৰন্তো ওসাপেন্তো ওহায গচ্ছতি. যোপি ধম্মং কথেন্তো কালেন সীঘং কালেন দন্ধং কালেন মহাসদ্দং কালেন খুদ্দকসদ্দং কৰোতি. যথা পেতগ্গি কালেন জলতি, কালেন নিব্বাযতি, এৱমেৱ ইধ পেতগ্গিধম্মকথিকো নাম হোতি, পৰিসায উট্ঠাতুকামায পুনপ্পুনং আৰভতি. যোপি কথেন্তো তত্থ তত্থ ৱিত্থাযতি, নিত্থুনন্তো কন্দন্তো ৱিয কথেতি, ইমেসং সব্বেসম্পি কথা অপ্পবন্ধা নাম হোতি. যো পন সুত্তং আৰভিত্ৱা আচৰিযেহি দিন্ননযে ঠিতো অচ্ছিন্নধাৰং কত্ৱা নদীসোতং ৱিয পৱত্তেতি, আকাসগঙ্গতো ভস্সমানং উদকং ৱিয নিৰন্তৰং কথং পৱত্তেতি, তস্স কথা অনুপ্পবন্ধা হোতি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অনুপ্পবন্ধেহী’’তি. অনুসযসমুগ্ঘাতাযাতি সত্তন্নং অনুসযানং সমুগ্ঘাতত্থায. এৱৰূপেনাতি এৱৰূপেন বহুস্সুতেন ভিক্খুনা তথাৰূপেনেৱ ভিক্খুসতেন ভিক্খুসহস্সেন ৱা সঙ্ঘাটিকণ্ণেন ৱা সঙ্ঘাটিকণ্ণং, পল্লঙ্কেন ৱা পল্লঙ্কং আহচ্চ নিসিন্নেন গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্য. ইমিনা নযেন সব্বৱাৰেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.
৩৩৪. পটিসল্লানং অস্স আৰামোতি পটিসল্লানাৰামো. পটিসল্লানে ৰতোতি পটিসল্লানৰতো.
৩৩৫. সহস্সং লোকানন্তি সহস্সং লোকধাতূনং. এত্তকঞ্হি থেৰস্স ধুৱসেৱনং আৱজ্জনপটিবদ্ধং, আকঙ্খমানো পন থেৰো অনেকানিপি চক্কৱাড়সহস্সানি ৱোলোকেতিযেৱ. উপৰিপাসাদৱৰগতোতি সত্তভূমকস্স ৱা নৱভূমকস্স ৱা পাসাদৱৰস্স উপৰি গতো. সহস্সং নেমিমণ্ডলানং ৱোলোকেয্যাতি পাসাদপৰিৱেণে নাভিযা পতিট্ঠিতানং নেমিৱট্টিযা নেমিৱট্টিং আহচ্চ ঠিতানং নেমিমণ্ডলানং সহস্সং ৱাতপানং ৱিৱৰিত্ৱা ওলোকেয্য, তস্স নাভিযোপি পাকটা হোন্তি, অৰাপি অৰন্তৰানিপি নেমিযোপি. এৱমেৱ খো, আৱুসোতি, আৱুসো, এৱং অযম্পি দিব্বচক্খুকো ভিক্খু দিব্বেন চক্খুনা অতিক্কন্তমানুসকেন সহস্সং লোকানং ৱোলোকেতি. তস্স পাসাদে ঠিতপুৰিসস্স চক্কনাভিযো ৱিয চক্কৱাড়সহস্সে সিনেৰুসহস্সং পাকটং হোতি. অৰা ৱিয দীপা পাকটা হোন্তি. অৰন্তৰানি ৱিয দীপট্ঠিতমনুস্সা পাকটা হোন্তি. নেমিযো ৱিয চক্কৱাড়পব্বতা পাকটা হোন্তি.
৩৩৬. আৰঞ্ঞিকোতি সমাদিণ্ণঅৰঞ্ঞধুতঙ্গো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.
৩৩৭. নো চ সংসাদেন্তীতি ন ওসাদেন্তি. সহেতুকঞ্হি সকাৰণং কত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছিতুং ৱিস্সজ্জিতুম্পি অসক্কোন্তো সংসাদেতি নাম. এৱং ন কৰোন্তীতি অত্থো. পৱত্তিনী হোতীতি নদীসোতোদকং ৱিয পৱত্ততি.
৩৩৮. যায ৱিহাৰসমাপত্তিযাতি যায লোকিযায ৱিহাৰসমাপত্তিযা, যায লোকুত্তৰায ৱিহাৰসমাপত্তিযা.
৩৩৯. সাধু সাধু সাৰিপুত্তাতি অযং সাধুকাৰো আনন্দত্থেৰস্স দিন্নো. সাৰিপুত্তত্থেৰেন পন সদ্ধিং ভগৱা আলপতি. এস নযো সব্বত্থ. যথা তং আনন্দোৱাতি যথা আনন্দোৱ সম্মা ব্যাকৰণমানো ব্যাকৰেয্য, এৱং ব্যাকতং আনন্দেন অত্তনো অনুচ্ছৱিকমেৱ, অজ্ঝাসযানুৰূপমেৱ ব্যাকতন্তি অত্থো. আনন্দত্থেৰো হি অত্তনাপি বহুস্সুতো, অজ্ঝাসযোপিস্স এৱং হোতি – ‘‘অহো ৱত সাসনে সব্ৰহ্মচাৰী বহুস্সুতা ভৱেয্যু’’ন্তি. কস্মা? বহুস্সুতস্স হি কপ্পিযাকপ্পিযং সাৱজ্জানৱজ্জং, গৰুকলহুকং সতেকিচ্ছাতেকিচ্ছং পাকটং হোতি. বহুস্সুতো উগ্গহিতবুদ্ধৱচনং আৱজ্জিত্ৱা ইমস্মিং ঠানে সীলং কথিতং, ইমস্মিং সমাধি, ইমস্মিং ৱিপস্সনা, ইমস্মিং মগ্গফলনিব্বানানীতি সীলস্স আগতট্ঠানে সীলং পূৰেত্ৱা, সমাধিস্স আগতট্ঠানে সমাধিং পূৰেত্ৱা ৱিপস্সনায আগতট্ঠানে ৱিপস্সনাগব্ভং গণ্হাপেত্ৱা মগ্গং ভাৱেত্ৱা ফলং সচ্ছিকৰোতি. তস্মা থেৰস্স এৱং অজ্ঝাসযো হোতি – ‘‘অহো ৱত সব্ৰহ্মচাৰী একং ৱা দ্ৱে ৱা তযো ৱা চত্তাৰো ৱা পঞ্চ ৱা নিকাযে উগ্গহেত্ৱা আৱজ্জন্তা সীলাদীনং আগতট্ঠানেসু সীলাদীনি পৰিপূৰেত্ৱা অনুক্কমেন মগ্গফলনিব্বানানি সচ্ছিকৰেয্যু’’ন্তি. সেসৱাৰেসুপি এসেৱ নযো.
৩৪০. আযস্মা হি ৰেৱতো ঝানজ্ঝাসযো ঝানাভিৰতো, তস্মাস্স এৱং হোতি – ‘‘অহো ৱত সব্ৰহ্মচাৰী একিকা নিসীদিত্ৱা কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা ঝানপদট্ঠানং ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং সচ্ছিকৰেয্যু’’ন্তি. তস্মা এৱং ব্যাকাসি.
৩৪১. আযস্মা অনুৰুদ্ধো দিব্বচক্খুকো, তস্স এৱং হোতি – ‘‘অহো ৱত সব্ৰহ্মচাৰী আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা দিব্বেন চক্খুনা অনেকেসু চক্কৱাড়সহস্সেসু চৱমানে চ উপপজ্জমানে চ সত্তে দিস্ৱা ৱট্টভযেন চিত্তং সংৱেজেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং সচ্ছিকৰেয্যু’’ন্তি. তস্মা এৱং ব্যাকাসি.
৩৪২. আযস্মা মহাকস্সপো ধুতৱাদো, তস্স এৱং হোতি – ‘‘অহো ৱত সব্ৰহ্মচাৰী ধুতৱাদা হুত্ৱা ধুতঙ্গানুভাৱেন পচ্চযতণ্হং মিলাপেত্ৱা অপৰেপি নানপ্পকাৰে কিলেসে ধুনিত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং সচ্ছিকৰেয্যু’’ন্তি. তস্মা এৱং ব্যাকাসি.
৩৪৩. আযস্মা মহামোগ্গল্লানো সমাধিপাৰমিযা মত্থকং পত্তো, সুখুমং পন চিত্তন্তৰং খন্ধন্তৰং ধাত্ৱন্তৰং আযতনন্তৰং ঝানোক্কন্তিকং আৰম্মণোক্কন্তিকং অঙ্গৱৱত্থানং আৰম্মণৱৱত্থানং অঙ্গসঙ্কন্তি আৰম্মণসঙ্কন্তি একতোৱড্ঢনং উভতোৱড্ঢনন্তি আভিধম্মিকধম্মকথিকস্সেৱ পাকটং. অনাভিধম্মিকো হি ধম্মং কথেন্তো – ‘‘অযং সকৱাদো অযং পৰৱাদো’’তি ন জানাতি. সকৱাদং দীপেস্সামীতি পৰৱাদং দীপেতি, পৰৱাদং দীপেস্সামীতি সকৱাদং দীপেতি, ধম্মন্তৰং ৱিসংৱাদেতি. আভিধম্মিকো সকৱাদং সকৱাদনিযামেনেৱ, পৰৱাদং পৰৱাদনিযামেনেৱ দীপেতি, ধম্মন্তৰং ন ৱিসংৱাদেতি. তস্মা থেৰস্স এৱং হোতি – ‘‘অহো ৱত সব্ৰহ্মচাৰী আভিধম্মিকা হুত্ৱা সুখুমেসু ঠানেসু ঞাণং ওতাৰেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং সচ্ছিকৰেয্যু’’ন্তি. তস্মা এৱং ব্যাকাসি.
৩৪৪. আযস্মা সাৰিপুত্তো পঞ্ঞাপাৰমিযা মত্থকং পত্তো, পঞ্ঞৱাযেৱ চ চিত্তং অত্তনো ৱসে ৱত্তেতুং সক্কোতি, ন দুপ্পঞ্ঞো. দুপ্পঞ্ঞো হি উপ্পন্নস্স চিত্তস্স ৱসে ৱত্তেত্ৱা ইতো চিতো চ ৱিপ্ফন্দিত্ৱাপি কতিপাহেনেৱ গিহিভাৱং পত্ৱা অনযব্যসনং পাপুণাতি. তস্মা থেৰস্স এৱং হোতি – ‘‘অহো ৱত সব্ৰহ্মচাৰী অচিত্তৱসিকা হুত্ৱা চিত্তং অত্তনো ৱসে ৱত্তেত্ৱা সব্বানস্স ৱিসেৱিতৱিপ্ফন্দিতানি ভঞ্জিত্ৱা ঈসকম্পি বহি নিক্খমিতুং অদেন্তা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং সচ্ছিকৰেয্যু’’ন্তি. তস্মা এৱং ব্যাকাসি.
৩৪৫. সব্বেসং ৱো, সাৰিপুত্ত, সুভাসিতং পৰিযাযেনাতি সাৰিপুত্ত, যস্মা সঙ্ঘাৰামস্স নাম বহুস্সুতভিক্খূহিপি সোভনকাৰণং অত্থি, ঝানাভিৰতেহিপি, দিব্বচক্খুকেহিপি, ধুতৱাদেহিপি, আভিধম্মিকেহিপি, অচিত্তৱসিকেহিপি সোভনকাৰণং অত্থি. তস্মা সব্বেসং ৱো সুভাসিতং পৰিযাযেন, তেন তেন কাৰণেন সুভাসিতমেৱ, নো দুব্ভাসিতং. অপিচ মমপি সুণাথাতি অপিচ মমপি ৱচনং সুণাথ. ন তাৱাহং ইমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামীতি ন তাৱ অহং ইমং চতুৰঙ্গৱীৰিযং অধিট্ঠায আভুজিতং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামি, ন মোচেস্সামীতি অত্থো. ইদং কিৰ ভগৱা পৰিপাকগতে ঞাণে ৰজ্জসিৰিং পহায কতাভিনিক্খমনো অনুপুব্বেন বোধিমণ্ডং আৰুয্হ চতুৰঙ্গৱীৰিযং অধিট্ঠায অপৰাজিতপল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা দড়্হসমাদানো হুত্ৱা নিসিন্নো তিণ্ণং মাৰানং মত্থকং ভিন্দিত্ৱা পচ্চূসসমযে দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেন্তো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝি, তং অত্তনো মহাবোধিপল্লঙ্কং সন্ধায এৱমাহ. অপিচ পচ্ছিমং জনতং অনুকম্পমানোপি পটিপত্তিসাৰং পুথুজ্জনকল্যাণকং দস্সেন্তো এৱমাহ. পস্সতি হি ভগৱা – ‘‘অনাগতে এৱং অজ্ঝাসযা কুলপুত্তা ইতি পটিসঞ্চিক্খিস্সন্তি, ‘ভগৱা মহাগোসিঙ্গসুত্তং কথেন্তো ইধ, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু পচ্ছাভত্তং…পে… এৱৰূপেন খো, সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যাতি আহ, মযং ভগৱতো অজ্ঝাসযং গণ্হিস্সামা’তি পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা চতুৰঙ্গৱীৰিযং অধিট্ঠায দড়্হসমাদানা হুত্ৱা ‘অৰহত্তং অপ্পত্ৱা ইমং পল্লঙ্কং ন ভিন্দিস্সামা’তি সমণধম্মং কাতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, তে এৱং পটিপন্না কতিপাহেনেৱ জাতিজৰামৰণস্স অন্তং কৰিস্সন্তী’’তি, ইমং পচ্ছিমং জনতং অনুকম্পমানো পটিপত্তিসাৰং পুথুজ্জনকল্যাণকং দস্সেন্তো এৱমাহ. এৱৰূপেন খো, সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যাতি, সাৰিপুত্ত, এৱৰূপেন ভিক্খুনা নিপ্পৰিযাযেনেৱ গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যাতি যথানুসন্ধিনাৱ দেসনং নিট্ঠপেসীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
মহাগোসিঙ্গসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.