১০. সতিপট্ঠানসুত্তৱণ্ণনা

১০৫. এৱং মে সুতন্তি সতিপট্ঠানসুত্তং. তত্থ কুৰূসু ৱিহৰতীতি কুৰুনামকা জানপদিনো ৰাজকুমাৰা, তেসং নিৱাসো একোপি জনপদো ৰুড়্হীসদ্দেন কুৰূতি ৱুচ্চতি, তস্মিং কুৰূসু জনপদে. অট্ঠকথাচৰিযা পনাহু – মন্ধাতুকালে তীসু দীপেসু মনুস্সা জম্বুদীপো নাম বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধমহাসাৱকচক্কৱত্তিপভুতীনং উত্তমপুৰিসানং উপ্পত্তিভূমি উত্তমদীপো অতিৰমণীযোতি সুত্ৱা ৰঞ্ঞা মন্ধাতুচক্কৱত্তিনা চক্কৰতনং পুৰক্খত্ৱা চত্তাৰো দীপে অনুসংযাযন্তেন সদ্ধিং আগমংসু. ততো ৰাজা পৰিণাযকৰতনং পুচ্ছি –

‘‘অত্থি নু খো মনুস্সলোকতো ৰমণীযতৰং ঠান’’ন্তি?

‘‘কস্মা দেৱ এৱং ভণসি?

‘‘কিং ন পস্সসি চন্দিমসূৰিযানং আনুভাৱং?

‘‘ননু এতেসং ঠানং ইতো ৰমণীযতৰ’’ন্তি?

ৰাজা চক্কৰতনং পুৰক্খত্ৱা তত্থ অগমাসি. চত্তাৰো মহাৰাজানো ‘‘মন্ধাতুমহাৰাজা আগতো’’তি সুত্ৱাৱ ‘‘মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো ৰাজা ন সক্কা যুদ্ধেন পটিবাহিতু’’ন্তি সকৰজ্জং নিয্যাতেসুং. সো তং গহেত্ৱা পুন পুচ্ছি – ‘‘অত্থি নু খো ইতো ৰমণীযতৰং ঠান’’ন্তি. অথস্স তাৱতিংসভৱনং কথযিংসু – ‘‘তাৱতিংসভৱনং, দেৱ, ৰমণীযতৰং, তত্থ সক্কস্স দেৱৰঞ্ঞো ইমে চত্তাৰো মহাৰাজানো পৰিচাৰকা দোৱাৰিকভূমিযং তিট্ঠন্তি. সক্কো দেৱৰাজা মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো. তস্সিমানি পন উপভোগট্ঠানানি, যোজনসহস্সুব্বেধো ৱেজযন্তপাসাদো, পঞ্চযোজনসতুব্বেধা সুধম্মা দেৱসভা, দিযড্ঢযোজনসতিকো ৱেজযন্তৰথো, তথা এৰাৱণো হত্থী, দিব্বৰুক্খসহস্সপটিমণ্ডিতং নন্দনৱনং চিত্তলতাৱনং ফাৰুসকৱনং মিস্সকৱনং. যোজনসতুব্বেধো পাৰিচ্ছত্তকো কোৱিড়াৰো, তস্স হেট্ঠা সট্ঠিযোজনাযামা পণ্ণাসযোজনৱিত্থতা পঞ্চদসযোজনুব্বেধা জযসুমনপুপ্ফৱণ্ণা পণ্ডুকম্বলসিলা, যস্সা মুদুতায সক্কস্স নিসীদতো উপড্ঢকাযো অনুপৱিসতী’’তি.

তং সুত্ৱা ৰাজা তত্থ গন্তুকামো চক্কৰতনং অব্ভুক্কিৰি. তং আকাসে পতিট্ঠাসি সদ্ধিং চতুৰঙ্গিনিযা সেনায. অথ দ্ৱিন্নং দেৱলোকানং ৱেমজ্ঝতো চক্কৰতনং ওতৰিত্ৱা পথৱিযং পতিট্ঠাসি সদ্ধিং পৰিণাযকৰতনপ্পমুখায চতুৰঙ্গিনিযা সেনায. ৰাজা এককোৱ তাৱতিংসভৱনং অগমাসি. সক্কো ‘‘মন্ধাতা আগতো’’তি সুত্ৱাৱ তস্স পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা – ‘‘স্ৱাগতং তে, মহাৰাজ, সকং তে, মহাৰাজ. অনুসাস, মহাৰাজা’’তি ৱত্ৱা সদ্ধিং নাটকেহি ৰজ্জং দ্ৱেভাগে কত্ৱা একং ভাগমদাসি. ৰঞ্ঞো তাৱতিংসভৱনে পতিট্ঠিতমত্তস্সেৱ মনুস্সভাৱো ৱিগচ্ছি, দেৱভাৱো পাতুৰহোসি.

তস্স কিৰ সক্কেন সদ্ধিং পণ্ডুকম্বলসিলাযং নিসিন্নস্স অক্খিনিমিসমত্তেন নানত্তং পঞ্ঞাযতি. তং অসল্লক্খেন্তা দেৱা সক্কস্স চ তস্স চ নানত্তে মুয্হন্তি. সো তত্থ দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱমানো যাৱ ছত্তিংস সক্কা উপ্পজ্জিত্ৱা চুতা, তাৱ ৰজ্জং কাৰেত্ৱা অতিত্তোযেৱ কামেহি ততো চৱিত্ৱা অত্তনো উয্যানে পতিট্ঠিতো ৱাতাতপেন ফুট্ঠগত্তো কালমকাসি.

চক্কৰতনে পন পথৱিযং পতিট্ঠিতে পৰিণাযকৰতনং সুৱণ্ণপট্টে মন্ধাতুউপাহনং লিখাপেত্ৱা ইদং মন্ধাতুৰজ্জন্তি ৰজ্জমনুসাসি. তেপি তীহি দীপেহি আগতমনুস্সা পুন গন্তুং অসক্কোন্তা পৰিণাযকৰতনং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘দেৱ মযং ৰঞ্ঞো আনুভাৱেন আগতা, ইদানি গন্তুং ন সক্কোম, ৱসনট্ঠানং নো দেহী’’তি যাচিংসু. সো তেসং একেকং জনপদমদাসি. তত্থ পুব্বৱিদেহতো আগতমনুস্সেহি আৱসিতপদেসো তাযেৱ পুৰিমসঞ্ঞায ৱিদেহৰট্ঠন্তি নামং লভি. অপৰগোযানতো আগতমনুস্সেহি আৱসিতপদেসো অপৰন্তজনপদোতি নামং লভি. উত্তৰকুৰুতো আগতমনুস্সেহি আৱসিতপদেসো কুৰুৰট্ঠন্তি নামং লভীতি. বহুকে পন গামনিগমাদযো উপাদায বহুৱচনেন ৱোহৰীযতি. তেন ৱুত্তং ‘‘কুৰূসু ৱিহৰতী’’তি.

কম্মাসধম্মং নাম কুৰূনং নিগমোতি. কম্মাসধম্মন্তি এত্থ কেচি ধ-কাৰস্স দ-কাৰেন অত্থং ৱণ্ণযন্তি. কম্মাসো এত্থ দমিতোতি কম্মাসদম্মো. কম্মাসোতি কম্মাসপাদো পোৰিসাদো ৱুচ্চতি. তস্স কিৰ পাদে খাণুকেন ৱিদ্ধট্ঠানে ৱণো ৰুহন্তো চিত্তদাৰুসদিসো হুত্ৱা ৰুহি, তস্মা কম্মাসপাদোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো চ তস্মিং ওকাসে দমিতো পোৰিসাদভাৱতো পটিসেধিতো. কেন? মহাসত্তেন. কতৰস্মিং জাতকেতি? মহাসুতসোমজাতকেতি একে. ইমে পন থেৰা জযদ্দিসজাতকেতি ৱদন্তি. তদা হি মহাসত্তেন কম্মাসপাদো দমিতো. যথাহ –

‘‘পুত্তো যদা হোমি জযদ্দিসস্স,

পঞ্চালৰট্ঠাধিপতিস্স অত্ৰজো;

চজিত্ৱান পাণং পিতৰং পমোচযিং,

কম্মাসপাদম্পি চহং পসাদযি’’ন্তি.

কেচি পন ধ-কাৰেনেৱ অত্থং ৱণ্ণযন্তি. কুৰুৰট্ঠৱাসীনং কিৰ কুৰুৱত্তধম্মো তস্মিং কম্মাসো জাতো, তস্মা তং ঠানং কম্মাসো এত্থ ধম্মো জাতোতি কম্মাসধম্মন্তি ৱুচ্চতি. তত্থ নিৱিট্ঠনিগমস্সাপি এতদেৱ নামং. ভুম্মৱচনেন কস্মা ন ৱুত্তন্তি? অৱসনোকাসতো. ভগৱতো কিৰ তস্মিং নিগমে ৱসনোকাসো কোচি ৱিহাৰো নাহোসি. নিগমতো পন অপক্কম্ম অঞ্ঞতৰস্মিং উদকসম্পন্নে ৰমণীযে ভূমিভাগে মহাৱনসণ্ডো অহোসি. তত্থ ভগৱা ৱিহাসি. তং নিগমং গোচৰগামং কত্ৱা, তস্মা এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো ‘‘কুৰূসু ৱিহৰতি কম্মাসধম্মং নাম কুৰূনং নিগমো, তং গোচৰগামং কত্ৱা’’তি.

উদ্দেসৱাৰকথাৱণ্ণনা

১০৬. একাযনো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গোতি. কস্মা ভগৱা ইদং সুত্তমভাসি? কুৰুৰট্ঠৱাসীনং গম্ভীৰদেসনাপটিগ্গহণসমত্থতায. কুৰুৰট্ঠৱাসিনো কিৰ ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযো উতুপচ্চযাদিসম্পন্নত্তা তস্স ৰট্ঠস্স সপ্পাযউতুপচ্চযসেৱনেন নিচ্চং কল্লসৰীৰা কল্লচিত্তা চ হোন্তি. তে চিত্তসৰীৰকল্লতায অনুগ্গহিতপঞ্ঞাবলা গম্ভীৰকথং পৰিগ্গহেতুং সমত্থা হোন্তি. তেন তেসং ভগৱা ইমং গম্ভীৰদেসনাপটিগ্গহণসমত্থতং সম্পস্সন্তো একৱীসতিযা ঠানেসু কম্মট্ঠানং অৰহত্তে পক্খিপিত্ৱা ইদং গম্ভীৰত্থং সতিপট্ঠানসুত্তং অভাসি. যথা হি পুৰিসো সুৱণ্ণচঙ্কোটকং লভিত্ৱা তত্থ নানাপুপ্ফানি পক্খিপেয্য, সুৱণ্ণমঞ্জূসং ৱা পন লভিত্ৱা সত্তৰতনানি পক্খিপেয্য, এৱং ভগৱা কুৰুৰট্ঠৱাসিপৰিসং লভিত্ৱা গম্ভীৰদেসনং দেসেসি. তেনেৱেত্থ অঞ্ঞানিপি গম্ভীৰত্থানি দীঘনিকাযে মহানিদানং মহাসতিপট্ঠানং ইমস্মিং মজ্ঝিমনিকাযে সাৰোপমং ৰুক্খূপমং ৰট্ঠপালং মাগণ্ডিযং আনেঞ্জসপ্পাযন্তি অঞ্ঞানিপি সুত্তানি দেসেসি.

অপিচ তস্মিং জনপদে চতস্সো পৰিসা পকতিযাৱ সতিপট্ঠানভাৱনানুযোগমনুযুত্তা ৱিহৰন্তি, অন্তমসো দাসকম্মকৰপৰিজনাপি সতিপট্ঠানপ্পটিসংযুত্তমেৱ কথং কথেন্তি. উদকতিত্থসুত্তকন্তনট্ঠানাদীসুপি নিৰত্থককথা নাম ন পৱত্ততি. সচে কাচি ইত্থী ‘‘অম্ম ত্ৱং কতৰং সতিপট্ঠানভাৱনং মনসিকৰোসী’’তি পুচ্ছিতা ‘‘ন কিঞ্চী’’তি ৱদতি. তং গৰহন্তি ‘‘ধিৰত্থু তৱ জীৱিতং, জীৱমানাপি ত্ৱং মতসদিসা’’তি. অথ নং ‘‘মা দানি পুন এৱমকাসী’’তি ওৱদিত্ৱা অঞ্ঞতৰং সতিপট্ঠানং উগ্গণ্হাপেন্তি. যা পন ‘‘অহং অসুকং সতিপট্ঠানং মনসিকৰোমী’’তি ৱদতি. তস্সা ‘‘সাধু সাধূ’’তি সাধুকাৰং দত্ৱা ‘‘তৱ জীৱিতং সুজীৱিতং, ত্ৱং নাম মনুস্সত্তং পত্তা, তৱত্থায সম্মাসম্বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তিআদীহি পসংসন্তি. ন কেৱলঞ্চেত্থ মনুস্সজাতিযাযেৱ সতিপট্ঠানমনসিকাৰযুত্তা, তে নিস্সায ৱিহৰন্তা তিৰচ্ছানগতাপি. তত্ৰিদং ৱত্থু – একো কিৰ নটকো সুৱপোতকং গহেত্ৱা সিক্খাপেন্তো ৱিচৰতি. সো ভিক্খুনুপস্সযং উপনিস্সায ৱসিত্ৱা গমনকালে সুৱপোতকং পমুস্সিত্ৱা গতো. তং সামণেৰিযো গহেত্ৱা পটিজগ্গিংসু. বুদ্ধৰক্খিতোতিস্স নামং অকংসু. তং একদিৱসং পুৰতো নিসিন্নং দিস্ৱা মহাথেৰী আহ – ‘‘বুদ্ধৰক্খিতা’’তি?

কিং অয্যেতি.

অত্থি কোচি তৱ মনসিকাৰোতি?

নত্থি অয্যেতি.

আৱুসো, পব্বজিতানং সন্তিকে ৱসন্তেন নাম ৱিস্সট্ঠঅত্তভাৱেন ভৱিতুং ন ৱট্টতি, কোচিদেৱ মনসিকাৰো ইচ্ছিতব্বো, ত্ৱং পন অঞ্ঞং ন সক্খিস্সসি ‘‘অট্ঠি অট্ঠী’’তি সজ্ঝাযং কৰোহীতি. সো থেৰিযা ওৱাদে ঠত্ৱা ‘‘অট্ঠি অট্ঠী’’তি সজ্ঝাযন্তো চৰতি.

তং একদিৱসং পাতোৱ তোৰণগ্গে নিসীদিত্ৱা বালাতপং তপমানং একো সকুণো নখপঞ্জৰেন অগ্গহেসি. সো ‘‘কিৰি কিৰী’’তি সদ্দমকাসি. সামণেৰিযো সুত্ৱা ‘‘অয্যে বুদ্ধৰক্খিতো সকুণেন গহিতো, মোচেম ন’’ন্তি লেড্ডুআদীনি গহেত্ৱা অনুবন্ধিত্ৱা মোচেসুং. তং আনেত্ৱা পুৰতো ঠপিতং থেৰী আহ –

‘‘বুদ্ধৰক্খিত, সকুণেন গহিতকালে কিং চিন্তেসী’’তি?

ন অয্যে অঞ্ঞং চিন্তেসিং, ‘‘অট্ঠিপুঞ্জোৱ অট্ঠিপুঞ্জং গহেত্ৱা গচ্ছতি, কতৰস্মিম্পি ঠানে ৱিপ্পকিৰিস্সতী’’তি এৱং অয্যে অট্ঠিপুঞ্জমেৱ চিন্তেসিন্তি.

সাধু সাধু, বুদ্ধৰক্খিত, অনাগতে ভৱক্খযস্স তে পচ্চযো ভৱিস্সতীতি. এৱং তত্থ তিৰচ্ছানগতাপি সতিপট্ঠানমনসিকাৰযুত্তা, তস্মা নেসং ভগৱা সতিপট্ঠানবুদ্ধিমেৱ জনেন্তো ইদং সুত্তং অভাসি.

তত্থ একাযনোতি একমগ্গো. মগ্গস্স হি –

‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৱটুমাযনং;

নাৱা উত্তৰসেতূ চ, কুল্লো চ ভিসিসঙ্কমো’’তি. (চূড়নি. ১০১) –

বহূনি নামানি. স্ৱাযং ইধ অযননামেন ৱুত্তো. তস্মা একাযনো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গোতি এত্থ একমগ্গো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গো, ন দ্ৱেধাপথভূতোতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. অথ ৱা একেন অযিতব্বোতি একাযনো. একেনাতি গণসঙ্গণিকং পহায ৱূপকট্ঠেন পৱিৱিত্তচিত্তেন. অযিতব্বোতি পটিপজ্জিতব্বো. অযন্তি ৱা এতেনাতি অযনো, সংসাৰতো নিব্বানং গচ্ছন্তীতি অত্থো. একস্স অযনো একাযনো, একস্সাতি সেট্ঠস্স. সব্বসত্তানং সেট্ঠো চ ভগৱা, তস্মা ভগৱতোতি ৱুত্তং হোতি. কিঞ্চাপি হি তেন অঞ্ঞেপি অযন্তি, এৱং সন্তেপি ভগৱতোৱ সো অযনো তেন উপ্পাদিতত্তা. যথাহ ‘‘সো হি, ব্ৰাহ্মণ, ভগৱা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’’তিআদি (ম. নি. ৩.৭৯). অযতীতি ৱা অযনো, গচ্ছতি পৱত্ততীতি অত্থো. একস্মিং অযনোতি একাযনো, ইমস্মিংযেৱ ধম্মৱিনযে পৱত্ততি, ন অঞ্ঞত্ৰাতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ ‘‘ইমস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৱিনযে অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো উপলব্ভতী’’তি (দী. নি. ২.২১৪). দেসনাভেদোযেৱ হেসো, অত্থো পনেকো. অপিচ একং অযতীতি একাযনো. পুব্বভাগে নানামুখভাৱনানযপ্পৱত্তোপি অপৰভাগে একং নিব্বানমেৱ গচ্ছতীতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ ব্ৰহ্মা সহম্পতি –

‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী,

মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;

এতেন মগ্গেন তৰিংসু পুব্বে,

তৰিস্সন্তি যে চ তৰন্তি ওঘ’’ন্তি. (সং. নি. ৫.৪০৯);

কেচি পন ‘‘ন পাৰং দিগুণং যন্তী’’তি গাথানযেন যস্মা একৱাৰং নিব্বানং গচ্ছতি. তস্মা ‘‘একাযনো’’তি ৱদন্তি, তং ন যুজ্জতি. ইমস্স হি অত্থস্স সকিং অযনোতি ইমিনা ব্যঞ্জনেন ভৱিতব্বং. যদি পন একং অযনমস্স একা গতি পৱত্তীতি এৱমত্থং যোজেত্ৱা ৱুচ্চেয্য, ব্যঞ্জনং যুজ্জেয্য, অত্থো পন উভযথাপি ন যুজ্জতি. কস্মা? ইধ পুব্বভাগমগ্গস্স অধিপ্পেতত্তা. কাযাদিচতুআৰম্মণপ্পৱত্তো হি পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গো ইধ অধিপ্পেতো, ন লোকুত্তৰো. সো চ অনেকৱাৰম্পি অযতি, অনেকঞ্চস্স অযনং হোতি.

পুব্বেপি চ ইমস্মিং পদে মহাথেৰানং সাকচ্ছা অহোসিযেৱ. তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো ‘‘পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গো’’তি আহ. আচৰিযো পনস্স তিপিটকচূড়সুমত্থেৰো ‘‘মিস্সকমগ্গো’’তি আহ. পুব্বভাগো ভন্তেতি. মিস্সকো আৱুসোতি. আচৰিযে পুনপ্পুনং ভণন্তে অপ্পটিবাহিত্ৱা তুণ্হী অহোসি. পঞ্হং অৱিনিচ্ছিনিত্ৱাৱ উট্ঠহিংসু. অথাচৰিযত্থেৰো ন্হানকোট্ঠকং গচ্ছন্তো ‘‘মযা মিস্সকমগ্গো কথিতো, চূড়নাগো পুব্বভাগোতি আদায ৱোহৰতি, কো নু খো এত্থ নিচ্ছযো’’তি সুত্তন্তং আদিতো পট্ঠায পৰিৱত্তেন্তো ‘‘যো হি কোচি, ভিক্খৱে, ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানে এৱং ভাৱেয্য সত্ত ৱস্সানী’’তি ইমস্মিং ঠানে সল্লক্খেসি, লোকুত্তৰমগ্গো উপ্পজ্জিত্ৱা সত্ত ৱস্সানি তিট্ঠমানো নাম নত্থি, মযা ৱুত্তো মিস্সকমগ্গো ন লব্ভতি, চূড়নাগেন দিট্ঠো পুব্বভাগমগ্গোৱ লব্ভতীতি ঞত্ৱা অট্ঠমিযং ধম্মস্সৱনে সঙ্ঘুট্ঠে অগমাসি.

পোৰাণকত্থেৰা কিৰ পিযধম্মস্সৱনা হোন্তি. সদ্দং সুত্ৱাৱ ‘‘অহং পঠমং, অহং পঠম’’ন্তি একপ্পহাৰেনেৱ ওসৰন্তি. তস্মিঞ্চ দিৱসে চূড়নাগত্থেৰস্স ৱাৰো. তেন ধম্মাসনে নিসীদিত্ৱা ৱীজনিং গহেত্ৱা পুব্বগাথাসু ৱুত্তাসু থেৰস্স আসনপিট্ঠিযং ঠিতস্স এতদহোসি ‘‘ৰহো নিসীদিত্ৱা ন ৱক্খামী’’তি. পোৰাণকত্থেৰা হি অনুসূযকা হোন্তি, ন অত্তনো ৰুচিমেৱ উচ্ছুভাৰং ৱিয এৱং উক্খিপিত্ৱা ৱিচৰন্তি, কাৰণমেৱ গণ্হন্তি, অকাৰণং ৱিস্সজ্জেন্তি. তস্মা থেৰো ‘‘আৱুসো চূড়নাগা’’তি আহ. সো আচৰিযস্স ৱিয সদ্দোতি ধম্মং ঠপেত্ৱা ‘‘কিং ভন্তে’’তি আহ. আৱুসো চূড়নাগ মযা ৱুত্তো মিস্সকমগ্গো ন লব্ভতি, তযা ৱুত্তো পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গোৱ লব্ভতীতি.

থেৰো চিন্তেসি ‘‘অম্হাকং আচৰিযো সব্বপৰিযত্তিকো তেপিটকো সুতবুদ্ধো, এৱৰূপস্সপি নাম ভিক্খুনো অযং পঞ্হো আলুড়েতি, অনাগতে মম ভাতিকা ইমং পঞ্হং আলুড়েস্সন্তীতি সুত্তং গহেত্ৱা ইমং পঞ্হং নিচ্চলং কৰিস্সামী’’তি পটিসম্ভিদামগ্গতো ‘‘একাযনমগ্গো ৱুচ্চতি পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গো –

‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো, সচ্চানং চতুৰো পদা;

ৱিৰাগো সেট্ঠো ধম্মানং, দ্ৱিপদানঞ্চ চক্খুমা.

এসেৱ মগ্গো নত্থঞ্ঞো, দস্সনস্স ৱিসুদ্ধিযা;

এতঞ্হি তুম্হে পটিপজ্জথ, মাৰসেনপ্পমদ্দনং;

এতঞ্হি তুম্হে পটিপন্না, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সথা’’তি. (ধ. প. ২৭৩-২৭৫) –

সুত্তং আহৰিত্ৱা ঠপেসি.

মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো? নিব্বানগমনট্ঠেন নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনিযট্ঠেন চ. সত্তানং ৱিসুদ্ধিযাতি ৰাগাদীহি মলেহি অভিজ্ঝাৱিসমলোভাদীহি চ উপক্কিলেসেহি কিলিট্ঠচিত্তানং সত্তানং ৱিসুদ্ধত্থায. তথা হি ইমিনাৱ মগ্গেন ইতো সতসহস্সকপ্পাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং উপৰি একস্মিঞ্ঞেৱ কপ্পে নিব্বত্তে তণ্হঙ্কৰমেধঙ্কৰসৰণঙ্কৰদীপঙ্কৰনামকে বুদ্ধে আদিং কত্ৱা সক্যমুনিপৰিযোসানা অনেকে সম্মাসম্বুদ্ধা অনেকসতা পচ্চেকবুদ্ধা গণনপথং ৱীতিৱত্তা অৰিযসাৱকা চাতি ইমে সত্তা সব্বে চিত্তমলং পৱাহেত্ৱা পৰমৱিসুদ্ধিং পত্তা. ৰূপমলৱসেন পন সংকিলেসৱোদানপঞ্ঞত্তিযেৱ নত্থি. তথা হি –

ৰূপেন সংকিলিট্ঠেন, সংকিলিস্সন্তি মাণৱা;

ৰূপে সুদ্ধে ৱিসুজ্ঝন্তি, অনক্খাতং মহেসিনা.

চিত্তেন সংকিলিট্ঠেন, সংকিলিস্সন্তি মাণৱা;

চিত্তে সুদ্ধে ৱিসুজ্ঝন্তি, ইতি ৱুত্তং মহেসিনা.

যথাহ ‘‘চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৱে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি, চিত্তৱোদানা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৩.১০০). তঞ্চ চিত্তৱোদানং ইমিনা সতিপট্ঠানমগ্গেন হোতি. তেনাহ ‘‘সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা’’তি.

সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমাযাতি সোকস্স চ পৰিদেৱস্স চ সমতিক্কমায, পহানাযাতি অত্থো. অযঞ্হি মগ্গো ভাৱিতো সন্ততিমহামত্তাদীনং ৱিয সোকসমতিক্কমায, পটাচাৰাদীনং ৱিয চ পৰিদেৱসমতিক্কমায চ সংৱত্ততি. তেনাহ ‘‘সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমাযা’’তি. কিঞ্চাপি হি সন্ততিমহামত্তো –

‘‘যং পুব্বে তং ৱিসোধেহি, পচ্ছা তে মাহু কিঞ্চনং;

মজ্ঝে চে নো গহেস্সসি, উপসন্তো চৰিস্সসী’’তি. (সু. নি. ৯৫৫);

ইমং গাথং সুত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্তো.

পটাচাৰা –

‘‘ন সন্তি পুত্তা তাণায, ন পিতা নাপি বন্ধৱা;

অন্তকেনাধিপন্নস্স, নত্থি ঞাতীসু তাণতা’’তি. (ধ. প. ২৮৮);

ইমং গাথং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতা. যস্মা পন কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু কঞ্চি ধম্মং অনামসিত্ৱা ভাৱনা নাম নত্থি, তস্মা তেপি ইমিনাৱ মগ্গেন সোকপৰিদেৱে সমতিক্কন্তাতি ৱেদিতব্বা.

দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমাযাতি কাযিকদুক্খস্স চ চেতসিকদোমনস্সস্স চাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং অত্থঙ্গমায, নিৰোধাযাতি অত্থো. অযঞ্হি মগ্গো ভাৱিতো তিস্সত্থেৰাদীনং ৱিয দুক্খস্স, সক্কাদীনং ৱিয চ দোমনস্সস্স অত্থঙ্গমায সংৱত্ততি.

তত্ৰাযং অত্থদীপনা – সাৱত্থিযং কিৰ তিস্সো নাম কুটুম্বিকপুত্তো চত্তালীস হিৰঞ্ঞকোটিযো পহায পব্বজিত্ৱা অগামকে অৰঞ্ঞে ৱিহৰতি. তস্স কনিট্ঠভাতুভৰিযা ‘‘গচ্ছথ নং জীৱিতা ৱোৰোপেথা’’তি পঞ্চসতে চোৰে পেসেসি. তে গন্ত্ৱা থেৰং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসু. থেৰো আহ ‘‘কস্মা আগতত্থ উপাসকা’’তি? তং জীৱিতা ৱোৰোপেস্সামাতি. পাটিভোগং মে উপাসকা গহেত্ৱা অজ্জেকৰত্তিং জীৱিতং দেথাতি. কো তে, সমণ, ইমস্মিং ঠানে পাটিভোগো ভৱিস্সতীতি? থেৰো মহন্তং পাসাণং গহেত্ৱা দ্ৱে ঊৰুট্ঠীনি ভিন্দিত্ৱা ‘‘ৱট্টতি উপাসকা পাটিভোগো’’তি আহ. তে অপক্কমিত্ৱা চঙ্কমনসীসে অগ্গিং কত্ৱা নিপজ্জিংসু. থেৰস্স ৱেদনং ৱিক্খম্ভেত্ৱা সীলং পচ্চৱেক্খতো পৰিসুদ্ধং সীলং নিস্সায পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জি. ততো অনুক্কমেন ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো তিযামৰত্তিং সমণধম্মং কত্ৱা অৰুণুগ্গমনে অৰহত্তং পত্তো ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘উভো পাদানি ভিন্দিত্ৱা, সঞ্ঞপেস্সামি ৱো অহং;

অট্টিযামি হৰাযামি, সৰাগমৰণং অহং.

এৱাহং চিন্তযিত্ৱান, যথাভূতং ৱিপস্সিসং;

সম্পত্তে অৰুণুগ্গম্হি, অৰহত্তমপাপুণি’’ন্তি.

অপৰেপি তিংস ভিক্খূ ভগৱতো সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞৱিহাৰে ৱস্সং উপগন্ত্ৱা ‘‘আৱুসো, তিযামৰত্তিং সমণধম্মোৱ কাতব্বো, ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সন্তিকং আগন্তব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা ৱিহৰিংসু. তেসং সমণধম্মং কত্ৱা পচ্চূসসমযে পচলাযন্তানং একো ব্যগ্ঘো আগন্ত্ৱা একেকং ভিক্খুং গহেত্ৱা গচ্ছতি. ন কোচি ‘‘মং ব্যগ্ঘো গণ্হী’’তি ৱাচম্পি নিচ্ছাৰেসি. এৱং পঞ্চসু দসসু ভিক্খূসু খাদিতেসু উপোসথদিৱসে ‘‘ইতৰে, আৱুসো, কুহি’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা ঞত্ৱা চ ‘‘ইদানি গহিতেন, গহিতোম্হীতি ৱত্তব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা ৱিহৰিংসু.

অথ অঞ্ঞতৰং দহৰভিক্খুং পুৰিমনযেনেৱ ব্যগ্ঘো গণ্হি. সো ‘‘ব্যগ্ঘো, ভন্তে’’তি আহ. ভিক্খূ কত্তৰদণ্ডে চ উক্কাযো চ গহেত্ৱা মোচেস্সামাতি অনুবন্ধিংসু. ব্যগ্ঘো ভিক্খূনং অগতিং ছিন্নতটট্ঠানং আৰুয্হ তং ভিক্খুং পাদঙ্গুট্ঠকতো পট্ঠায খাদিতুং আৰভি. ইতৰেপি ‘‘ইদানি, সপ্পুৰিস, অম্হেহি কত্তব্বং নত্থি, ভিক্খূনং ৱিসেসো নাম এৱৰূপে ঠানে পঞ্ঞাযতী’’তি আহংসু. সো ব্যগ্ঘমুখে নিপন্নোৱ তং ৱেদনং ৱিক্খম্ভেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো যাৱ গোপ্ফকা খাদিতসমযে সোতাপন্নো হুত্ৱা, যাৱ জণ্ণুকা খাদিতসমযে সকদাগামী, যাৱ নাভিযা খাদিতসমযে অনাগামী হুত্ৱা, হদযৰূপে অখাদিতেযেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্ৱা ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘সীলৱা ৱতসম্পন্নো, পঞ্ঞৱা সুসমাহিতো;

মুহুত্তং পমাদমন্ৱায, ব্যগ্ঘেনোৰুদ্ধমানসো.

পঞ্জৰস্মিং গহেত্ৱান, সিলায উপৰীকতো;

কামং খাদতু মং ব্যগ্ঘো, ভক্খো কাযো অমিত্তানং;

পটিলদ্ধে কম্মট্ঠানে, মৰণং হেহিতি ভদ্দক’’ন্তি.

অপৰোপি পীতমল্লত্থেৰো নাম গিহিকালে তীসু ৰজ্জেসু পটাকং গহেত্ৱা তম্বপণ্ণিদীপং আগম্ম ৰাজানং দিস্ৱা ৰঞ্ঞা কতানুগ্গহো একদিৱসং কিলঞ্জকাপণসালদ্ৱাৰেন গচ্ছন্তো ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং, তং পজহথ, তং ৱো পহীনং দীঘৰত্তং হিতায সুখায ভৱিস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৩৩-৩৪) নতুম্হাকৱগ্গং সুত্ৱা চিন্তেসি ‘‘নেৱ কিৰ ৰূপং অত্তনো, ন ৱেদনা’’তি. সো তংযেৱ অঙ্কুসং কত্ৱা নিক্খমিত্ৱা মহাৱিহাৰং গন্ত্ৱা পব্বজ্জং যাচিত্ৱা পব্বজিতো উপসম্পন্নো দ্ৱেমাতিকা পগুণং কত্ৱা তিংস ভিক্খূ গহেত্ৱা গবলৱালিযঅঙ্গণং গন্ত্ৱা সমণধম্মমকাসি. পাদেসু অৱহন্তেসু জণ্ণুকেহি চঙ্কমতি. তমেনং ৰত্তিং একো মিগলুদ্দকো মিগোতি মঞ্ঞমানো সত্তিযা পহৰি. সত্তি ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গতা. সো তং সত্তিং হৰাপেত্ৱা পহাৰমুখানি তিণৱট্টিযা পূৰাপেত্ৱা পাসাণপিট্ঠিযং অত্তানং নিসীদাপেত্ৱা ওকাসং কাৰেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্ৱা উক্কাসিতসদ্দেন আগতানং ভিক্খূনং ব্যাকৰিত্ৱা ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘ভাসিতং বুদ্ধসেট্ঠস্স, সব্বলোকগ্গৱাদিনো;

ন তুম্হাকমিদং ৰূপং, তং জহেয্যাথ ভিক্খৱো.

অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা, উপ্পাদৱযধম্মিনো;

উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তেসং ৱূপসমো সুখো’’তি.

অথ নং ভিক্খূ আহংসু ‘‘সচে, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো অৰোগো অভৱিস্সা, অদ্ধা তে মুদ্ধমত্থকে হত্থং পসাৰেত্ৱা সীসং পৰামসেয্যা’’তি. এত্তাৱতা অযং মগ্গো তিস্সত্থেৰাদীনং ৱিয দুক্খস্স অত্থঙ্গমায সংৱত্ততি.

সক্কো পন দেৱানমিন্দো অত্তনো পঞ্চৱিধং পুব্বনিমিত্তং দিস্ৱা মৰণভযসন্তজ্জিতো দোমনস্সজাতো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছি. সো উপেক্খাপঞ্হৱিস্সজ্জনাৱসানে অসীতিসহস্সাহি দেৱতাহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সা চস্স উপপত্তি পুন পাকতিকাৱ অহোসি.

সুব্ৰহ্মাপি দেৱপুত্তো অচ্ছৰাসহস্সপৰিৱাৰো সগ্গসম্পত্তিং অনুভোতি, তত্থ পঞ্চসতা অচ্ছৰাযো ৰুক্খতো পুপ্ফানি ওচিনন্তিযো চৱিত্ৱা নিৰযে উপপন্না. সো ‘‘কিং ইমা চিৰাযন্তী’’তি উপধাৰেন্তো তাসং নিৰযে নিব্বত্তভাৱং দিস্ৱা ‘‘কিত্তকং নু খো মম আযূ’’তি উপপৰিক্খন্তো অত্তনোপি আযুপৰিক্খযং ৱিদিত্ৱা তত্থেৱ নিৰযে নিব্বত্তনভাৱং দিস্ৱা ভীতো অতিৱিয দোমনস্সজাতো হুত্ৱা ‘‘ইমং মে দোমনস্সং সত্থা ৱিনযিস্সতি ন অঞ্ঞো’’তি অৱসেসা পঞ্চসতা অচ্ছৰাযো গহেত্ৱা ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছি –

‘‘নিচ্চং উত্ৰস্তমিদং চিত্তং, নিচ্চং উব্বিগ্গিদং মনো;

অনুপ্পন্নেসু কিচ্ছেসু, অথো উপ্পতিতেসু চ;

সচে অত্থি অনুত্ৰস্তং, তং মে অক্খাহি পুচ্ছিতো’’তি. (সং. নি. ১.৯৮);

ততো নং ভগৱা আহ –

‘‘নাঞ্ঞত্ৰ বোজ্ঝা তপসা, নাঞ্ঞত্ৰিন্দ্ৰিযসংৱৰা;

নাঞ্ঞত্ৰ সব্বনিস্সগ্গা, সোত্থিং পস্সামি পাণিন’’ন্তি. (সং. নি. ১.৯৮);

সো দেসনাপৰিযোসানে পঞ্চহি অচ্ছৰাসতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায তং সম্পত্তিং থাৱৰং কত্ৱা দেৱলোকমেৱ অগমাসীতি. এৱমযং মগ্গো ভাৱিতো সক্কাদীনং ৱিয দোমনস্সস্স অত্থঙ্গমায সংৱত্ততীতি ৱেদিতব্বো.

ঞাযস্স অধিগমাযাতি ঞাযো ৱুচ্চতি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তস্স অধিগমায, পত্তিযাতি ৱুত্তং হোতি. অযঞ্হি পুব্বভাগে লোকিযো সতিপট্ঠানমগ্গো ভাৱিতো লোকুত্তৰস্স মগ্গস্স অধিগমায সংৱত্ততি. তেনাহ ‘‘ঞাযস্স অধিগমাযা’’তি. নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযাযাতি তণ্হাৱানৱিৰহিতত্তা নিব্বানন্তি লদ্ধনামস্স অমতস্স সচ্ছিকিৰিযায, অত্তপচ্চক্খতাযাতি ৱুত্তং হোতি. অযঞ্হি মগ্গো ভাৱিতো অনুপুব্বেন নিব্বানসচ্ছিকিৰিযং সাধেতি. তেনাহ ‘‘নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযাযা’’তি.

তত্থ কিঞ্চাপি ‘‘সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা’’তি ৱুত্তে সোকসমতিক্কমাদীনি অত্থতো সিদ্ধানেৱ হোন্তি, ঠপেত্ৱা পন সাসনযুত্তিকোৱিদে অঞ্ঞেসং ন পাকটানি, ন চ ভগৱা পঠমং সাসনযুত্তিকোৱিদং জনং কত্ৱা পচ্ছা ধম্মং দেসেতি. তেন তেনেৱ পন সুত্তেন তং তং অত্থং ঞাপেতি. তস্মা ইধ যং যং অত্থং একাযনমগ্গো সাধেতি, তং তং পাকটং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমাযা’’তিআদিমাহ. যস্মা ৱা যা সত্তানং ৱিসুদ্ধি একাযনমগ্গেন সংৱত্ততি, সা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমেন হোতি, সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমো দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমেন, দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমো ঞাযস্সাধিগমেন, ঞাযস্সাধিগমো নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায. তস্মা ইমম্পি কমং দস্সেন্তো ‘‘সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা’’তি ৱত্ৱা ‘‘সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমাযা’’তিআদিমাহ.

অপিচ ৱণ্ণভণনমেতং একাযনমগ্গস্স. যথেৱ হি ভগৱা ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেস্সামি, যদিদং ছছক্কানী’’তি (ম. নি. ৩.৪২০) ছছক্কদেসনায অট্ঠহি পদেহি ৱণ্ণং অভাসি, যথা চ অৰিযৱংসদেসনায ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, অৰিযৱংসা অগ্গঞ্ঞা ৰত্তঞ্ঞা ৱংসঞ্ঞা পোৰাণা অসংকিণ্ণা অসংকিণ্ণপুব্বা ন সংকীযন্তি, ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠা সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহী’’তি (অ. নি. ৪.২৮) নৱহি পদেহি ৱণ্ণং অভাসি, এৱং ইমস্সপি একাযনমগ্গস্স সত্তানং ৱিসুদ্ধিযাতিআদীহি সত্তহি পদেহি ৱণ্ণং অভাসি.

কস্মা ইতি চে? তেসং ভিক্খূনং উস্সাহজননত্থং. ৱণ্ণভাসনঞ্হি সুত্ৱা তে ভিক্খূ ‘‘অযং কিৰ মগ্গো হদযসন্তাপভূতং সোকং, ৱাচাৱিপ্পলাপভূতং পৰিদেৱং, কাযিকঅসাতভূতং দুক্খং, চেতসিকঅসাতভূতং দোমনস্সন্তি চত্তাৰো উপদ্দৱে হনতি, ৱিসুদ্ধিং ঞাযং নিব্বানন্তি তযো ৱিসেসে আৱহতী’’তি উস্সাহজাতা ইমং ধম্মদেসনং উগ্গহেতব্বং পৰিযাপুণিতব্বং ধাৰেতব্বং ৱাচেতব্বং, ইমঞ্চ মগ্গং ভাৱেতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি. ইতি তেসং ভিক্খূনং উস্সাহজননত্থং ৱণ্ণং অভাসি, কম্বলৱাণিজাদযো কম্বলাদীনং ৱণ্ণং ৱিয.

যথা হি সতসহস্সগ্ঘনিকপণ্ডুকম্বলৱাণিজেন কম্বলং গণ্হথাতি উগ্ঘোসিতেপি অসুককম্বলোতি ন তাৱ মনুস্সা জানন্তি. কেসকম্বলৱালকম্বলাদযোপি হি দুগ্গন্ধা খৰসম্ফস্সা কম্বলাত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. যদা পন তেন গন্ধাৰকো ৰত্তকম্বলো সুখুমো উজ্জলো সুখসম্ফস্সোতি উগ্ঘোসিতং হোতি, তদা যে পহোন্তি, তে গণ্হন্তি. যে ন পহোন্তি, তেপি দস্সনকামা হোন্তি, এৱমেৱং ‘‘একাযনো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গো’’তি ৱুত্তেপি অসুকমগ্গোতি ন তাৱ পাকটো হোতি. নানপ্পকাৰকা হি অনিয্যানমগ্গাপি মগ্গাত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. ‘‘সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা’’তিআদিম্হি পন ৱুত্তে ‘‘অযং কিৰ মগ্গো চত্তাৰো উপদ্দৱে হনতি, তযো ৱিসেসে আৱহতী’’তি উস্সাহজাতা ইমং ধম্মদেসনং উগ্গহেতব্বং পৰিযাপুণিতব্বং ধাৰেতব্বং ৱাচেতব্বং, ইমঞ্চ মগ্গং ভাৱেতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তীতি ৱণ্ণং ভাসন্তো ‘‘সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা’’তিআদিমাহ. যথা চ সতসহস্সগ্ঘনিকপণ্ডুকম্বলৱাণিজোপমা, এৱং ৰত্তজম্বুনদসুৱণ্ণউদকপ্পসাদকমণিৰতনসুৱিসুদ্ধমুত্তাৰতনধোতপৱাড়াদিৱাণিজূপমাদযোপেত্থ আহৰিতব্বা.

যদিদন্তি নিপাতো, যে ইমেতি অযমস্স অত্থো. চত্তাৰোতি গণনপৰিচ্ছেদো, তেন ন ততো হেট্ঠা ন উদ্ধন্তি সতিপট্ঠানপৰিচ্ছেদং দীপেতি. সতিপট্ঠানাতি তযো সতিপট্ঠানা সতিগোচৰোপি, তিধা পটিপন্নেসু সাৱকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৱীতিৱত্ততাপি, সতিপি. ‘‘চতুন্নং, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ দেসেস্সামি, তং সুণাথ…পে…. কো চ, ভিক্খৱে, কাযস্স সমুদযো? আহাৰসমুদযা কাযসমুদযো’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৪০৮) হি সতিগোচৰো সতিপট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি. তথা ‘‘কাযো পট্ঠানং, নো সতি. সতি পট্ঠানঞ্চেৱ সতি চা’’তিআদীসুপি (পটি. ম. ৩.৩৫). তস্সত্থো – পতিট্ঠাতি অস্মিন্তি পট্ঠানং. কা পতিট্ঠাতি? সতি. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. পধানট্ঠানন্তি ৱা পট্ঠানং. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং, হত্থিট্ঠানঅস্সট্ঠানাদীনি ৱিয. ‘‘তযো সতিপট্ঠানা, যদৰিযো সেৱতি, যদৰিযো সেৱমানো সত্থা গণমনুসাসিতুমৰহতী’’তি (ম. নি. ৩.৩১১) এত্থাপি তিধা পটিপন্নেসু সাৱকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৱীতিৱত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তা. তস্সত্থো – পট্ঠপেতব্বতো পট্ঠানং, পৱত্তযিতব্বতোতি অত্থো. কেন পট্ঠপেতব্বতোতি? সতিযা. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানন্তি. ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পৰিপূৰেন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৯৮৯) পন সতিযেৱ ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি. তস্সত্থো – পতিট্ঠাতীতি পট্ঠানং, উপট্ঠাতি ওক্কন্তিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা পৱত্ততীতি অত্থো. সতিযেৱ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. অথ ৱা সৰণট্ঠেন সতি, উপট্ঠানট্ঠেন পট্ঠানং. ইতি সতি চ সা পট্ঠানঞ্চাতিপি সতিপট্ঠানং. ইদমিধ অধিপ্পেতং.

যদি এৱং, কস্মা ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি বহুৱচনং? সতিবহুত্তা. আৰম্মণভেদেন হি বহুকা এতা সতিযো. অথ মগ্গোতি কস্মা একৱচনং? মগ্গট্ঠেন একত্তা. চতস্সোপি হি এতা সতিযো মগ্গট্ঠেন একত্তং গচ্ছন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো? নিব্বানগমনট্ঠেন, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনীযট্ঠেন চা’’তি. চতস্সোপি চেতা অপৰভাগে কাযাদীসু আৰম্মণেসু কিচ্চং সাধযমানা নিব্বানং গচ্ছন্তি. আদিতো পট্ঠায চ নিব্বানত্থিকেহি মগ্গীযন্তি, তস্মা চতস্সোপি একো মগ্গোতি ৱুচ্চন্তি. এৱঞ্চ সতি ৱচনানুসন্ধিনা সানুসন্ধিকাৱ দেসনা হোতি, ‘‘মাৰসেনপ্পমদ্দনং ৱো, ভিক্খৱে, মগ্গং দেসেস্সামি, তং সুণাথ…পে… কতমো চ, ভিক্খৱে, মাৰসেনপ্পমদ্দনো মগ্গো? যদিদং সত্তবোজ্ঝঙ্গা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.২২৪) ৱিয হি যথা মাৰসেনপ্পমদ্দনোতি চ সত্তবোজ্ঝঙ্গাতি চ অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৱেত্থ নানং. এৱং একাযনমগ্গোতি চ চত্তাৰো সতিপট্ঠানাতি চ অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৱেত্থ নানং. তস্মা মগ্গট্ঠেন একত্তা একৱচনং, আৰম্মণভেদেন সতিবহুত্তা বহুৱচনং ৱেদিতব্বং.

কস্মা পন ভগৱতা চত্তাৰোৱ সতিপট্ঠানা ৱুত্তা অনূনা অনধিকাতি? ৱেনেয্যহিতত্তা. তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতসমথযানিকৱিপস্সনাযানিকেসু হি মন্দতিক্খৱসেন দ্ৱেধা দ্ৱেধা পৱত্তেসু ৱেনেয্যেসু মন্দস্স তণ্হাচৰিতস্স ওড়াৰিকং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৱিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স সুখুমং ৱেদনানুপস্সনং সতিপট্ঠানং. দিট্ঠিচৰিতস্সাপি মন্দস্স নাতিপ্পভেদগতং চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৱিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স অতিপ্পভেদগতং ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. সমথযানিকস্স চ মন্দস্স অকিচ্ছেন অধিগন্তব্বনিমিত্তং পঠমং সতিপট্ঠানং ৱিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স ওড়াৰিকাৰম্মণে অসণ্ঠহনতো দুতিযং. ৱিপস্সনাযানিকস্সপি মন্দস্স নাতিপ্পভেদগতাৰম্মণং ততিযং, তিক্খস্স অতিপ্পভেদগতাৰম্মণং চতুত্থং. ইতি চত্তাৰোৱ ৱুত্তা অনূনা অনধিকাতি.

সুভসুখনিচ্চঅত্তভাৱৱিপল্লাসপহানত্থং ৱা. কাযো হি অসুভো, তত্থ চ সুভৱিপল্লাসৱিপল্লত্থা সত্তা, তেসং তত্থ অসুভভাৱদস্সনেন তস্স ৱিপল্লাসস্স পহানত্থং পঠমং সতিপট্ঠানং ৱুত্তং. সুখং নিচ্চং অত্তাতি গহিতেসুপি চ ৱেদনাদীসু ৱেদনা দুক্খা, চিত্তং অনিচ্চং, ধম্মা অনত্তা, তেসু চ সুখনিচ্চঅত্তৱিপল্লাসৱিপল্লত্থা সত্তা, তেসং তত্থ দুক্খাদিভাৱদস্সনেন তেসং ৱিপল্লাসানং পহানত্থং সেসানি তীণি ৱুত্তানীতি এৱং সুভসুখনিচ্চঅত্তভাৱৱিপল্লাসপহানত্থং ৱা চত্তাৰোৱ ৱুত্তা অনূনা অনধিকাতি ৱেদিতব্বা.

ন কেৱলঞ্চ ৱিপল্লাসপহানত্থমেৱ, অথ খো চতুৰোঘযোগাসৱগন্থউপাদানঅগতিপহানত্থম্পি চতুব্বিধাহাৰপৰিঞ্ঞত্থঞ্চ চত্তাৰোৱ ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. অযং তাৱ পকৰণনযো.

অট্ঠকথাযং পন সৰণৱসেন চেৱ একত্তসমোসৰণৱসেন চ একমেৱ সতিপট্ঠানং আৰম্মণৱসেন চত্তাৰোতি এতদেৱ ৱুত্তং. যথা হি চতুদ্ৱাৰে নগৰে পাচীনতো আগচ্ছন্তা পাচীনদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৱা পাচীনদ্ৱাৰেন নগৰমেৱ পৱিসন্তি, দক্খিণতো পচ্ছিমতো উত্তৰতো আগচ্ছন্তা উত্তৰদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৱা উত্তৰদ্ৱাৰেন নগৰমেৱ পৱিসন্তি, এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. নগৰং ৱিয হি নিব্বানমহানগৰং. দ্ৱাৰং ৱিয অট্ঠঙ্গিকো লোকুত্তৰমগ্গো. পাচীনদিসাদযো ৱিয কাযাদযো.

যথা পাচীনতো আগচ্ছন্তা পাচীনদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৱা পাচীনদ্ৱাৰেন নগৰমেৱ পৱিসন্তি, এৱং কাযানুপস্সনামুখেন আগচ্ছন্তা চুদ্দসৱিধেন কাযানুপস্সনং ভাৱেত্ৱা কাযানুপস্সনাভাৱনানুভাৱনিব্বত্তেন অৰিযমগ্গেন একং নিব্বানমেৱ ওসৰন্তি.

যথা দক্খিণতো আগচ্ছন্তা দক্খিণদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৱা দক্খিণদ্ৱাৰেন নগৰমেৱ পৱিসন্তি, এৱং ৱেদনানুপস্সনামুখেন আগচ্ছন্তা নৱৱিধেন ৱেদনানুপস্সনং ভাৱেত্ৱা ৱেদনানুপস্সনাভাৱনানুভাৱনিব্বত্তেন অৰিযমগ্গেন একং নিব্বানমেৱ ওসৰন্তি.

যথা পচ্ছিমতো আগচ্ছন্তা পচ্ছিমদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৱা পচ্ছিমদ্ৱাৰেন নগৰমেৱ পৱিসন্তি, এৱং চিত্তানুপস্সনামুখেন আগচ্ছন্তা সোড়সৱিধেন চিত্তানুপস্সনং ভাৱেত্ৱা চিত্তানুপস্সনাভাৱনানুভাৱনিব্বত্তেন অৰিযমগ্গেন একং নিব্বানমেৱ ওসৰন্তি.

যথা উত্তৰতো আগচ্ছন্তা উত্তৰদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৱা উত্তৰদ্ৱাৰেন নগৰমেৱ পৱিসন্তি, এৱং ধম্মানুপস্সনামুখেন আগচ্ছন্তা পঞ্চৱিধেন ধম্মানুপস্সনং ভাৱেত্ৱা ধম্মানুপস্সনাভাৱনানুভাৱনিব্বত্তেন অৰিযমগ্গেন একং নিব্বানমেৱ ওসৰন্তি.

এৱং সৰণৱসেন চেৱ একত্তসমোসৰণৱসেন চ একমেৱ সতিপট্ঠানং আৰম্মণৱসেন চত্তাৰোৱ ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা.

কতমে চত্তাৰোতি কথেতুকম্যতা পুচ্ছা. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. ভিক্খৱেতি ধম্মপটিগ্গাহকপুগ্গলালপনমেতং. ভিক্খূতি পটিপত্তিসম্পাদকপুগ্গলনিদস্সনমেতং. অঞ্ঞেপি চ দেৱমনুস্সা পটিপত্তিং সম্পাদেন্তিযেৱ, সেট্ঠত্তা পন পটিপত্তিযা ভিক্খুভাৱদস্সনতো চ, ‘‘ভিক্খূ’’তি আহ. ভগৱতো হি অনুসাসনিং সম্পটিচ্ছন্তেসু ভিক্খু সেট্ঠো, সব্বপ্পকাৰায অনুসাসনিযা ভাজনভাৱতো, তস্মা সেট্ঠত্তা ‘‘ভিক্খূ’’তি আহ. তস্মিং গহিতে পন সেসা গহিতাৱ হোন্তি ৰাজগমনাদীসু ৰাজগ্গহণেন সেসপৰিসা ৱিয. যো চ ইমং পটিপত্তিং পটিপজ্জতি, সো ভিক্খু নাম হোতীতি পটিপত্তিযা ভিক্খুভাৱদস্সনতোপি ‘‘ভিক্খূ’’তি আহ. পটিপন্নকো হি দেৱো ৱা হোতু মনুস্সো ৱা, ‘‘ভিক্খূ’’তি সঙ্খং গচ্ছতিযেৱ. যথাহ –

‘‘অলঙ্কতো চেপি সমং চৰেয্য,

সন্তো দন্তো নিযতো ব্ৰহ্মচাৰী;

সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং,

সো ব্ৰাহ্মণো সো সমণো স ভিক্খূ’’তি. (ধ. প. ১৪২);

কাযেতি ৰূপকাযে. ৰূপকাযো হি ইধ অঙ্গপচ্চঙ্গানং কেসাদীনঞ্চ ধম্মানং সমূহট্ঠেন হত্থিকাযৰথকাযাদযো ৱিয কাযোতি অধিপ্পেতো. যথা চ সমূহট্ঠেন, এৱং কুচ্ছিতানং আযট্ঠেন. কুচ্ছিতানঞ্হি পৰমজেগুচ্ছানং সো আযোতিপি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. তত্ৰাযং ৱচনত্থো, আযন্তি ততোতি আযো. কে আযন্তি? কুচ্ছিতা কেসাদযো. ইতি কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো. কাযানুপস্সীতি কাযমনুপস্সনসীলো, কাযং ৱা অনুপস্সমানো.

‘‘কাযে’’তি চ ৱত্ৱাপি পুন ‘‘কাযানুপস্সী’’তি দুতিযং কাযগ্গহণং অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানঘনৱিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থং কতন্তি ৱেদিতব্বং. তেন ন কাযে ৱেদনানুপস্সী ৱা, চিত্তধম্মানুপস্সী ৱা, অথ খো কাযানুপস্সীযেৱাতি কাযসঙ্খাতে ৱত্থুস্মিং কাযানুপস্সনাকাৰস্সেৱ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানং দস্সিতং হোতি. তথা ন কাযে অঙ্গপচ্চঙ্গৱিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, নাপি কেসলোমাদিৱিনিমুত্তইত্থিপুৰিসানুপস্সী. যোপি চেত্থ কেসলোমাদিকো ভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতো কাযো, তত্থপি ন ভূতুপাদাযৱিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, অথ খো ৰথসম্ভাৰানুপস্সকো ৱিয অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহানুপস্সী, নগৰাৱযৱানুপস্সকো ৱিয কেসলোমাদিসমূহানুপস্সী, কদলিক্খন্ধপত্তৱট্টিৱিনিব্ভুজনকো ৱিয ৰিত্তমুট্ঠিৱিনিৱেঠকো ৱিয চ ভূতুপাদাযসমূহানুপস্সীযেৱাতি নানপ্পকাৰতো সমূহৱসেনেৱ কাযসঙ্খাতস্স ৱত্থুনো দস্সনেন ঘনৱিনিব্ভোগো দস্সিতো হোতি. ন হেত্থ যথাৱুত্তসমূহৱিনিমুত্তো কাযো ৱা ইত্থী ৱা পুৰিসো ৱা অঞ্ঞো ৱা কোচি ধম্মো দিস্সতি, যথাৱুত্তধম্মসমূহমত্তেযেৱ পন তথা তথা সত্তা মিচ্ছাভিনিৱেসং কৰোন্তি. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘যং পস্সতি ন তং দিট্ঠং, যং দিট্ঠং তং ন পস্সতি;

অপস্সং বজ্ঝতে মূড়্হো, বজ্ঝমানো ন মুচ্চতী’’তি. –

ঘনৱিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থন্তি ৱুত্তং. আদিসদ্দেন চেত্থ অযম্পি অত্থো ৱেদিতব্বো – অযঞ্হি একস্মিং কাযে কাযানুপস্সীযেৱ, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সী. কিং ৱুত্তং হোতি? যথা অনুদকভূতাযপি মৰীচিযা উদকানুপস্সিনো হোন্তি, ন এৱং অনিচ্চদুক্খানত্তঅসুভভূতেযেৱ ইমস্মিং কাযে নিচ্চসুখঅত্তসুভভাৱানুপস্সী, অথ খো কাযানুপস্সী অনিচ্চদুক্খানত্তঅসুভাকাৰসমূহানুপস্সীযেৱাতি. অথ ৱা য্ৱাযং পৰতো ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা…পে… সো সতোৱ অস্সসতী’’তিআদিনা নযেন অস্সাসপস্সাসাদিচুণ্ণিকজাতঅট্ঠিকপৰিযোসানো কাযো ৱুত্তো, যো চ ‘‘ইধেকচ্চো পথৱিকাযং অনিচ্চতো অনুপস্সতি আপোকাযং তেজোকাযং ৱাযোকাযং কেসকাযং লোমকাযং ছৱিকাযং চম্মকাযং মংসকাযং ৰুহিৰকাযং নহাৰুকাযং অট্ঠিকাযং অট্ঠিমিঞ্জকায’’ন্তি পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ৩.৩৫) কাযো ৱুত্তো, তস্স সব্বস্স ইমস্মিংযেৱ কাযে অনুপস্সনতো ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি এৱম্পি অত্থো দট্ঠব্বো.

অথ ৱা কাযে অহন্তি ৱা মমন্তি ৱা এৱং গহেতব্বস্স যস্স কস্সচি অননুপস্সনতো তস্স তস্সেৱ পন কেসালোমাদিকস্স নানাধম্মসমূহস্স অনুপস্সনতো কাযে কেসাদিধম্মসমূহসঙ্খাতকাযানুপস্সীতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. অপিচ ‘‘ইমস্মিং কাযে অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো’’তিআদিনা নযেন পটিসম্ভিদাযং আগতনযস্স সব্বস্সেৱ অনিচ্চলক্খণাদিনো আকাৰসমূহসঙ্খাতস্স কাযস্সানুপস্সনতোপি ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি এৱম্পি অত্থো দট্ঠব্বো.

তথা হি অযং কাযে কাযানুপস্সনাপটিপদং পটিপন্নো ভিক্খু ইমং কাযং অনিচ্চানুপস্সনাদীনং সত্তন্নং অনুপস্সনানং ৱসেন অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো. দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো. অনত্ততো অনুপস্সতি, নো অত্ততো. নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি. ৱিৰজ্জতি, নো ৰজ্জতি. নিৰোধেতি, নো সমুদেতি. পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. সো তং অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি, ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং পজহতি, নিৰোধেন্তো সমুদযং পজহতি, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতীতি ৱেদিতব্বো.

ৱিহৰতীতি ইৰিযতি. আতাপীতি তীসু ভৱেসু কিলেসে আতাপেতীতি আতাপো, ৱীৰিযস্সেতং নামং. আতাপো অস্স অত্থীতি আতাপী. সম্পজানোতি সম্পজঞ্ঞসঙ্খাতেন ঞাণেন সমন্নাগতো. সতিমাতি কাযপৰিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতো. অযং পন যস্মা সতিযা আৰম্মণং পৰিগ্গহেত্ৱা পঞ্ঞায অনুপস্সতি, ন হি সতিৱিৰহিতস্স অনুপস্সনা নাম অত্থি. তেনেৱাহ ‘‘সতিঞ্চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, সব্বত্থিকং ৱদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). তস্মা এত্থ ‘‘কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতী’’তি এত্তাৱতা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানকম্মট্ঠানং ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা যস্মা অনাতাপিনো অন্তোসঙ্খেপো অন্তৰাযকৰো হোতি, অসম্পজানো উপাযপৰিগ্গহে অনুপাযপৰিৱজ্জনে চ সম্মুয্হতি, মুট্ঠস্সতি উপাযাপৰিচ্চাগে অনুপাযাপৰিগ্গহে চ অসমত্থো হোতি, তেনস্স তং কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতি, তস্মা যেসং ধম্মানং আনুভাৱেন তং সম্পজ্জতি. তেসং দস্সনত্থং ‘‘আতাপী সম্পজানো সতিমাতি ইদং ৱুত্ত’’ন্তি ৱেদিতব্বং.

ইতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং সম্পযোগঙ্গঞ্চস্স দস্সেত্ৱা ইদানি পহানঙ্গং দস্সেতুং ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি ৱুত্তং. তত্থ ৱিনেয্যাতি তদঙ্গৱিনযেন ৱা ৱিক্খম্ভনৱিনযেন ৱা ৱিনযিত্ৱা. লোকেতি তস্মিংযেৱ কাযে. কাযো হি ইধ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অধিপ্পেতো. যস্মা পনস্স ন কাযমত্তেযেৱ অভিজ্ঝাদোমনস্সং পহীযতি, ৱেদনাদীসুপি পহীযতিযেৱ, তস্মা ‘‘পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো’’তি ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৩৬২) ৱুত্তং. লোকসঙ্খাতত্তা ৱা তেসং ধম্মানং অত্থুদ্ধাৰনযেনেতং ৱুত্তং. যং পনাহ ‘‘তত্থ কতমো লোকো? স্ৱেৱ কাযো লোকো’’তি. অযমেৱেত্থ অত্থো, তস্মিং লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং ৱিনেয্যাতি এৱং সম্বন্ধো দট্ঠব্বো. যস্মা পনেত্থ অভিজ্ঝাগহণেন কামচ্ছন্দো, দোমনস্সগ্গহণেন ব্যাপাদো সঙ্গহং গচ্ছতি, তস্মা নীৱৰণপৰিযাপন্নবলৱধম্মদ্ৱযদস্সনেন নীৱৰণপ্পহানং ৱুত্তং হোতীতি ৱেদিতব্বং.

ৱিসেসেন চেত্থ অভিজ্ঝাৱিনযেন কাযসম্পত্তিমূলকস্স অনুৰোধস্স, দোমনস্সৱিনযেন পন কাযৱিপত্তিমূলকস্স ৱিৰোধস্স, অভিজ্ঝাৱিনযেন চ কাযে অভিৰতিযা, দোমনস্সৱিনযেন কাযভাৱনায অনভিৰতিযা, অভিজ্ঝাৱিনযেন কাযে অভূতানং সুভসুখভাৱাদীনং পক্খেপস্স, দোমনস্সৱিনযেন চ কাযে ভূতানং অসুভাসুখভাৱাদীনং অপনযনস্স চ পহানং ৱুত্তং. তেন যোগাৱচৰস্স যোগানুভাৱো যোগসমত্থতা চ দীপিতা হোতি. যোগানুভাৱো হি এস, যদিদং অনুৰোধৱিৰোধৱিপ্পমুত্তো অৰতিৰতিসহো অভূতপক্খেপভূতাপনযনৱিৰহিতো চ হোতি. অনুৰোধৱিৰোধৱিপ্পমুত্তো চেস অৰতিৰতিসহো অভূতং অপক্খিপন্তো ভূতঞ্চ অনপনেন্তো যোগসমত্থো হোতীতি.

অপৰো নযো ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি এত্থ অনুপস্সনায কম্মট্ঠানং ৱুত্তং. ‘‘ৱিহৰতী’’তি এত্থ ৱুত্তৱিহাৰেন কম্মট্ঠানিকস্স কাযপৰিহৰণং. ‘‘আতাপী’’তিআদীসু আতাপেন সম্মপ্পধানং, সতিসম্পজঞ্ঞেন সব্বত্থিককম্মট্ঠানং, কম্মট্ঠানপৰিহৰণূপাযো ৱা, সতিযা ৱা কাযানুপস্সনাৱসেন পটিলদ্ধসমথো, সম্পজঞ্ঞেন ৱিপস্সনা, অভিজ্ঝাদোমনস্সৱিনযেন ভাৱনাফলং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

ৱিভঙ্গে পন ‘‘অনুপস্সী’’তি তত্থ কতমা অনুপস্সনা? যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… সম্মাদিট্ঠি. অযং ৱুচ্চতি অনুপস্সনা. ইমায অনুপস্সনায উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি অনুপস্সীতি.

ৱিহৰতীতি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চৰতি ৱিহৰতি. তেন ৱুচ্চতি ৱিহৰতীতি.

আতাপীতি তত্থ কতমো আতাপো? যো চেতসিকো ৱীৰিযাৰম্ভো…পে… সম্মাৱাযামো. অযং ৱুচ্চতি আতাপো. ইমিনা আতাপেন উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি আতাপীতি.

সম্পজানোতি তত্থ কতমং সম্পজঞ্ঞং? যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… সম্মাদিট্ঠি. ইদং ৱুচ্চতি সম্পজঞ্ঞং. ইমিনা সম্পজঞ্ঞেন উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি সম্পজানোতি.

সতিমাতি তত্থ কতমা সতি? যা সতি অনুস্সতি…পে… সম্মাসতি. অযং ৱুচ্চতি সতি. ইমায সতিযা উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি সতিমাতি.

ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি তত্থ কতমো লোকো? স্ৱেৱ কাযো লোকো, পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো. অযং ৱুচ্চতি লোকো. তত্থ কতমা অভিজ্ঝা? যো ৰাগো সাৰাগো অনুনযো অনুৰোধো নন্দী নন্দীৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো, অযং ৱুচ্চতি অভিজ্ঝা. তত্থ কতমং দোমনস্সং? যং চেতসিকং অসাতং, চেতসিকং দুক্খং, চেতোসম্ফস্সজং অসাতং…পে… দুক্খা ৱেদনা. ইদং ৱুচ্চতি দোমনস্সং. ইতি অযঞ্চ অভিজ্ঝা ইদঞ্চ দোমনস্সং ইমম্হি লোকে ৱিনীতা হোন্তি পটিৱিনীতা সন্তা ৱূপসন্তা সমিতা ৱূপসমিতা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা, তেন ৱুচ্চতি ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি (ৱিভ. ৩৫৬) এৱমেতেসং পদানমত্থো ৱুত্তো. তেন সহ অযং অট্ঠকথানযো যথা সংসন্দতি, এৱং ৱেদিতব্বো. অযং তাৱ কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানুদ্দেসস্স অত্থৱণ্ণনা.

ৱেদনাসু… চিত্তে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি…পে… ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি এত্থ পন ৱেদনানুপস্সীতি এৱমাদীসু ৱেদনাদীনং পুন ৱচনে পযোজনং কাযানুপস্সনাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী, চিত্তে চিত্তানুপস্সী, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সীতি এত্থ পন ৱেদনাতি তিস্সো ৱেদনা, তা চ লোকিযা এৱ. চিত্তম্পি লোকিযং, তথা ধম্মা. তেসং ৱিভাগো নিদ্দেসৱাৰে পাকটো ভৱিস্সতি. কেৱলং পনিধ যথা ৱেদনা অনুপস্সিতব্বা, তথা অনুপস্সন্তো ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সীতি ৱেদিতব্বো. এস নযো চিত্তধম্মেসুপি. কথঞ্চ ৱেদনা অনুপস্সিতব্বাতি? সুখা তাৱ ৱেদনা দুক্খতো, দুক্খা সল্লতো, অদুক্খমসুখা অনিচ্চতো. যথাহ –

‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;

অদুক্খমসুখং সন্তং, অদক্খি নং অনিচ্চতো;

স ৱে সম্মদ্দসো ভিক্খু, উপসন্তো চৰিস্সতী’’তি. (সং. নি. ৪.২৫৩);

সব্বা এৱ চেতা দুক্খাতিপি অনুপস্সিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যংকিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৱদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯). সুখদুক্খতোপি চ অনুপস্সিতব্বা. যথাহ ‘‘সুখা ৱেদনা ঠিতিসুখা ৱিপৰিণামদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৪) সব্বং ৱিত্থাৰেতব্বং. অপিচ অনিচ্চাদিসত্তানুপস্সনাৱসেনপি অনুপস্সিতব্বা. সেসং নিদ্দেসৱাৰেযেৱ পাকটং ভৱিস্সতি. চিত্তধম্মেসুপি চিত্তং তাৱ আৰম্মণাধিপতিসহজাতভূমিকম্মৱিপাককিৰিযাদিনানত্তভেদানং অনিচ্চাদিসত্তানুপস্সনানং নিদ্দেসৱাৰে আগতসৰাগাদিভেদানঞ্চ ৱসেন অনুপস্সিতব্বং. ধম্মা সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণানং সুঞ্ঞতধম্মস্স অনিচ্চাদিসত্তানুপস্সনানং নিদ্দেসৱাৰে আগতসন্তাসন্তাদিভেদানঞ্চ ৱসেন অনুপস্সিতব্বা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. কামঞ্চেত্থ যস্স কাযসঙ্খাতে লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং পহীনং, তস্স ৱেদনাদিলোকেসুপি তং পহীনমেৱ. নানাপুগ্গলৱসেন পন নানাচিত্তক্খণিকসতিপট্ঠানভাৱনাৱসেন চ সব্বত্থ ৱুত্তং. যতো ৱা একত্থ পহীনং সেসেসুপি পহীনং হোতি. তেনেৱস্স তত্থ পহানদস্সনত্থম্পি এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বন্তি.

উদ্দেসৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কাযানুপস্সনাআনাপানপব্বৱণ্ণনা

১০৭. ইদানি সেয্যথাপি নাম ছেকো ৱিলীৱকাৰকো থূলকিলঞ্জসণ্হকিলঞ্জচঙ্কোটকপেড়াপুটাদীনি উপকৰণানি কত্তুকামো একং মহাৱেণুং লভিত্ৱা চতুধা ভিন্দিত্ৱা ততো একেকং ৱেণুখণ্ডং গহেত্ৱা ফালেত্ৱা তং তং উপকৰণং কৰেয্য, এৱমেৱ ভগৱা সতিপট্ঠানদেসনায সত্তানং অনেকপ্পকাৰৱিসেসাধিগমং কত্তুকামো একমেৱ সম্মাসতিং ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতী’’তিআদিনা নযেন আৰম্মণৱসেন চতুধা ভিন্দিত্ৱা ততো একেকং সতিপট্ঠানং গহেত্ৱা ৱিভজন্তো ‘‘কথঞ্চ ভিক্খৱে’’তিআদিনা নযেন নিদ্দেসৱাৰং ৱত্তুমাৰদ্ধো.

তত্থ কথঞ্চাতিআদি ৱিত্থাৰেতুকম্যতা পুচ্ছা. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৱে, কেন চ পকাৰেন ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতীতি? এস নযো সব্বপুচ্ছাৱাৰেসু. ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খূতি, ভিক্খৱে, ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. অযঞ্হেত্থ ইধ-সদ্দো সব্বপ্পকাৰকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপৰিদীপনো অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৱপটিসেধনো চ. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯). তেন ৱুত্তং ‘‘ইমস্মিং সাসনে ভিক্খূ’’তি.

‘‘অৰঞ্ঞগতো ৱা…পে… সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা’’তি ইদমস্স সতিপট্ঠানভাৱনানুৰূপসেনাসনপৰিগ্গহপৰিদীপনং. ইমস্স হি ভিক্খুনো দীঘৰত্তং ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু অনুৱিসটং চিত্তং কম্মট্ঠানৱীথিং ওতৰিতুং ন ইচ্ছতি, কূটগোণযুত্তৰথো ৱিয উপ্পথমেৱ ধাৱতি, তস্মা সেয্যথাপি নাম গোপো কূটধেনুযা সব্বং খীৰং পিৱিত্ৱা ৱড্ঢিতং কূটৱচ্ছং দমেতুকামো ধেনুতো অপনেত্ৱা একমন্তে মহন্তং থম্ভং নিখণিত্ৱা তত্থ যোত্তেন বন্ধেয্য. অথস্স সো ৱচ্ছো ইতো চিতো চ ৱিপ্ফন্দিত্ৱা পলাযিতুং অসক্কোন্তো তমেৱ থম্ভং উপনিসীদেয্য ৱা উপনিপজ্জেয্য ৱা, এৱমেৱ ইমিনাপি ভিক্খুনা দীঘৰত্তং ৰূপাৰম্মণাদিৰসপানৱড্ঢিতং দুট্ঠচিত্তং দমেতুকামেন ৰূপাদিআৰম্মণতো অপনেত্ৱা অৰঞ্ঞং ৱা ৰুক্খমূলং ৱা সুঞ্ঞাগাৰং ৱা পৱেসেত্ৱা তত্থ সতিপট্ঠানাৰম্মণত্থম্ভে সতিযোত্তেন বন্ধিতব্বং. এৱমস্স তং চিত্তং ইতো চিতো চ ৱিপ্ফন্দিত্ৱাপি পুব্বে আচিণ্ণাৰম্মণং অলভমানং সতিযোত্তং ছিন্দিত্ৱা পলাযিতুং অসক্কোন্তং তমেৱাৰম্মণং উপচাৰপ্পনাৱসেন উপনিসীদতি চেৱ উপনিপজ্জতি চ. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘যথা থম্ভে নিবন্ধেয্য, ৱচ্ছং দমং নৰো ইধ;

বন্ধেয্যেৱং সকং চিত্তং, সতিযাৰম্মণে দড়্হ’’ন্তি.

এৱমস্স তং সেনাসনং ভাৱনানুৰূপং হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইদমস্স সতিপট্ঠানভাৱনানুৰূপসেনাসনপৰিগ্গহপৰিদীপন’’ন্তি.

অপিচ যস্মা ইদং কাযানুপস্সনায মুদ্ধভূতং সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকানং ৱিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰপদট্ঠানং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ইত্থিপুৰিসহত্থিঅস্সাদিসদ্দসমাকুলং গামন্তং অপৰিচ্চজিত্ৱা ন সুকৰং সম্পাদেতুং, সদ্দকণ্টকত্তা ঝানস্স. অগামকে পন অৰঞ্ঞে সুকৰং যোগাৱচৰেন ইদং কম্মট্ঠানং পৰিগ্গহেত্ৱা আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তদেৱ ঝানং পাদকং কত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা অগ্গফলং অৰহত্তং পাপুণিতুং. তস্মাস্স অনুৰূপসেনাসনং দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘অৰঞ্ঞগতো ৱা’’তিআদিমাহ.

ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো ৱিয হি ভগৱা. সো যথা ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো নগৰভূমিং পস্সিত্ৱা সুট্ঠু উপপৰিক্খিত্ৱা ‘‘এত্থ নগৰং মাপেথা’’তি উপদিসতি, সোত্থিনা চ নগৰে নিট্ঠিতে ৰাজকুলতো মহাসক্কাৰং লভতি, এৱমেৱ যোগাৱচৰস্স অনুৰূপং সেনাসনং উপপৰিক্খিত্ৱা ‘‘এত্থ কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্ব’’ন্তি উপদিসতি. ততো তত্থ কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তেন যোগিনা অনুক্কমেন অৰহত্তে পত্তে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত সো ভগৱা’’তি মহন্তং সক্কাৰং লভতি.

অযং পন ভিক্খু দীপিসদিসোতি ৱুচ্চতি. যথা হি মহাদীপিৰাজা অৰঞ্ঞে তিণগহনং ৱা ৱনগহনং ৱা পব্বতগহনং ৱা নিস্সায নিলীযিত্ৱা ৱনমহিংসগোকণ্ণসূকৰাদযো মিগে গণ্হাতি, এৱমেৱ অযং অৰঞ্ঞাদীসু কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো ভিক্খু যথাক্কমেন চত্তাৰো মগ্গে চেৱ চত্তাৰি অৰিযফলানি চ গণ্হাতি. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘যথাপি দীপিকো নাম, নিলীযিত্ৱা গণ্হতী মিগে;

তথেৱাযং বুদ্ধপুত্তো, যুত্তযোগো ৱিপস্সকো;

অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱান, গণ্হাতি ফলমুত্তম’’ন্তি.

তেনস্স পৰক্কমজৱযোগ্গভূমিং অৰঞ্ঞসেনাসনং দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘অৰঞ্ঞগতো ৱা’’তিআদিমাহ. ইতো পৰং ইমস্মিং তাৱ আনাপানপব্বে যং ৱত্তব্বং সিযা, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তমেৱ.

তস্স পন ইমেসং ‘‘দীঘং ৱা অস্সসন্তো দীঘং অস্সসামীতি পজানাতি…পে… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি এৱং ৱুত্তানং অস্সাসপস্সাসানং ৱসেন সিক্খতো অস্সাসপস্সাসনিমিত্তে চত্তাৰি ঝানানি উপ্পজ্জন্তি. সো ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা অস্সাসপস্সাসে ৱা পৰিগ্গণ্হাতি ঝানঙ্গানি ৱা. তত্থ অস্সাসপস্সাসকম্মিকো ‘‘ইমে অস্সাসপস্সাসা কিং নিস্সিতা, ৱত্থুং নিস্সিতা, ৱত্থু নাম কৰজকাযো, কৰজকাযো নাম চত্তাৰি মহাভূতানি উপাদাৰূপঞ্চা’’তি এৱং ৰূপং পৰিগ্গণ্হাতি, ততো তদাৰম্মণে ফস্সপঞ্চমকে নামন্তি এৱং নামৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা তস্স পচ্চযং পৰিযেসন্তো অৱিজ্জাদিপটিচ্চসমুপ্পাদং দিস্ৱা ‘‘পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মমত্তমেৱেতং, অঞ্ঞো সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা নত্থী’’তি ৱিতিণ্ণকঙ্খো সপ্পচ্চযনামৰূপে তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো অনুক্কমেন অৰহত্তং পাপুণাতি. ইদং একস্স ভিক্খুনো যাৱ অৰহত্তা নিয্যানমুখং.

ঝানকম্মিকোপি ‘‘ইমানি ঝানঙ্গানি কিং নিস্সিতানি, ৱত্থুং নিস্সিতানি. ৱত্থু নাম কৰজকাযোতি ঝানঙ্গানি নামং, কৰজকাযো ৰূপ’’ন্তি নামৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱা তস্স পচ্চযং পৰিযেসন্তো অৱিজ্জাদিপচ্চযাকাৰং দিস্ৱা ‘‘পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মমত্তমেৱেতং, অঞ্ঞো সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা নত্থী’’তি ৱিতিণ্ণকঙ্খো সপ্পচ্চযনামৰূপে তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো অনুক্কমেন অৰহত্তং পাপুণাতি, ইদং একস্স ভিক্খুনো যাৱ অৰহত্তা নিয্যানমুখং.

ইতি অজ্ঝত্তং ৱাতি এৱং অত্তনো ৱা অস্সাসপস্সাসকাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি. বহিদ্ধা ৱাতি পৰস্স ৱা অস্সাসপস্সাসকাযে. অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱাতি কালেন অত্তনো, কালেন পৰস্স অস্সাসপস্সাসকাযে. এতেনস্স পগুণকম্মট্ঠানং অট্ঠপেত্ৱা অপৰাপৰং সঞ্চৰণকালো কথিতো. একস্মিং কালে পনিদং উভযং ন লব্ভতি.

সমুদযধম্মানুপস্সী ৱাতি যথা নাম কম্মাৰভস্তঞ্চ গগ্গৰনাড়িঞ্চ তজ্জঞ্চ ৱাযামং পটিচ্চ ৱাতো অপৰাপৰং সঞ্চৰতি, এৱং ভিক্খুনো কৰজকাযঞ্চ নাসাপুটঞ্চ চিত্তঞ্চ পটিচ্চ অস্সাসপস্সাসকাযো অপৰাপৰং সঞ্চৰতি. কাযাদযো ধম্মা সমুদযধম্মা, তে পস্সন্তো ‘‘সমুদযধম্মানুপস্সী ৱা কাযস্মিং ৱিহৰতী’’তি ৱুচ্চতি. ৱযধম্মানুপস্সী ৱাতি যথা ভস্তায অপনীতায গগ্গৰনাড়িযা ভিন্নায তজ্জে চ ৱাযামে অসতি সো ৱাতো নপ্পৱত্ততি, এৱমেৱ কাযে ভিন্নে নাসাপুটে ৱিদ্ধস্তে চিত্তে চ নিৰুদ্ধে অস্সাসপস্সাসকাযো নাম নপ্পৱত্ততীতি কাযাদিনিৰোধা অস্সাসপস্সাসনিৰোধোতি এৱং পস্সন্তো ‘‘ৱযধম্মানুপস্সী ৱা কাযস্মিং ৱিহৰতী’’তি ৱুচ্চতি. সমুদযৱযধম্মানুপস্সী ৱাতি কালেন সমুদযং, কালেন ৱযং অনুপস্সন্তো. অত্থি কাযোতি ৱা পনস্সাতি কাযোৱ অত্থি, ন সত্তো, ন পুগ্গলো, ন ইত্থী, ন পুৰিসো, ন অত্তা, ন অত্তনিযং, নাহং, ন মম, ন কোচি, ন কস্সচীতি এৱমস্স সতি পচ্চুপট্ঠিতা হোতি.

যাৱদেৱাতি পযোজনপৰিচ্ছেদৱৱত্থাপনমেতং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যা সতি পচ্চুপট্ঠিতা হোতি, সা ন অঞ্ঞত্থায. অথ খো যাৱদেৱ ঞাণমত্তায অপৰাপৰং উত্তৰুত্তৰি ঞাণপমাণত্থায চেৱ সতিপমাণত্থায চ, সতিসম্পজঞ্ঞানং ৱুড্ঢত্থাযাতি অত্থো. অনিস্সিতো চ ৱিহৰতীতি তণ্হানিস্সযদিট্ঠিনিস্সযানং ৱসেন অনিস্সিতো ৱিহৰতি. ন চ কিঞ্চি লোকে উপাদিযতীতি লোকস্মিং কিঞ্চি ৰূপং ৱা…পে… ৱিঞ্ঞাণং ৱা ‘‘অযং মে অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱা’’তি ন গণ্হাতি. এৱম্পীতি উপৰিঅত্থং উপাদায সম্পিণ্ডনত্থো পিকাৰো. ইমিনা পন পদেন ভগৱা আনাপানপব্বদেসনং নিয্যাতেত্ৱা দস্সেতি.