৪. পঠমনানাতিত্থিযসুত্তৱণ্ণনা
৫৪. চতুত্থে নানাতিত্থিযসমণব্ৰাহ্মণপৰিব্বাজকাতি এত্থ তৰন্তি এতেন সংসাৰোঘন্তি তিত্থং, নিব্বানমগ্গো. ইধ পন ৱিপৰীতৱিপল্লাসৱসেন দিট্ঠিগতিকেহি তথা গহিতদিট্ঠিদস্সনং ‘‘তিত্থ’’ন্তি অধিপ্পেতং. তস্মিং সস্সতাদিনানাকাৰে তিত্থে নিযুত্তাতি নানাতিত্থিযা, নগ্গনিগণ্ঠাদিসমণা চেৱ কঠকলাপাদিব্ৰাহ্মণা চ পোক্খৰসাতাদিপৰিব্বাজকা চ সমণব্ৰাহ্মণপৰিব্বাজকা. নানাতিত্থিযা চ তে সমণব্ৰাহ্মণপৰিব্বাজকা চাতি নানাতিত্থিযসমণব্ৰাহ্মণপৰিব্বাজকা.
‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদিনা পস্সন্তি এতায, সযং ৱা পস্সতি, তথা দস্সনমত্তমেৱ ৱাতি দিট্ঠি, মিচ্ছাভিনিৱেসস্সেতং অধিৱচনং. সস্সতাদিৱসেন নানা অনেকৱিধা দিট্ঠিযো এতেসন্তি নানাদিট্ঠিকা. সস্সতাদিৱসেনেৱ খমনং খন্তি, ৰোচনং ৰুচি, অত্থতো ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদিনা (উদা. ৫৫) পৱত্তো চিত্তৱিপল্লাসো সঞ্ঞাৱিপল্লাসো চ. তথা নানা খন্তিযো এতেসন্তি নানাখন্তিকা, নানা ৰুচিযো এতেসন্তি নানাৰুচিকা. দিট্ঠিগতিকা হি পুব্বভাগে তথা তথা চিত্তং ৰোচেত্ৱা খমাপেত্ৱা চ পচ্ছা ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৱিসন্তি. অথ ৱা ‘‘অনিচ্চং নিচ্চ’’ন্তিআদিনা তথা তথা দস্সনৱসেন দিট্ঠি, খমনৱসেন খন্তি, ৰুচ্চনৱসেন ৰুচীতি এৱং তীহিপি পদেহি দিট্ঠি এৱ ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. নানাদিট্ঠিনিস্সযনিস্সিতাতি সস্সতাদিপৰিকপ্পৱসেন নানাৱিধং দিট্ঠিযা নিস্সযং ৱত্থুং কাৰণং, দিট্ঠিসঙ্খাতমেৱ ৱা নিস্সযং নিস্সিতা অল্লীনা উপগতা, তং অনিস্সজ্জিত্ৱা ঠিতাতি অত্থো. দিট্ঠিযোপি হি দিট্ঠিগতিকানং অভিনিৱেসাকাৰানং নিস্সযা হোন্তি.
সন্তীতি অত্থি সংৱিজ্জন্তি উপলব্ভন্তি. একেতি একচ্চে. সমণব্ৰাহ্মণাতি পব্বজ্জূপগমেন সমণা, জাতিযা ব্ৰাহ্মণা, লোকেন ৱা সমণাতি চ ব্ৰাহ্মণাতি চ এৱং গহিতা. এৱংৱাদিনোতি এৱং ইদানি ৱত্তব্বাকাৰেন ৱদন্তীতি এৱংৱাদিনো. এৱং ইদানি ৱত্তব্বাকাৰেন পৱত্তা দিট্ঠি এতেসন্তি এৱংদিট্ঠিনো. তত্থ দুতিযেন দিট্ঠিগতিকানং মিচ্ছাভিনিৱেসো দস্সিতো, পঠমেন তেসং যথাভিনিৱেসং পৰেসং তত্থ পতিট্ঠাপনৱসেন ৱোহাৰো.
সস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি এত্থ লোকোতি অত্তা. সো হি দিট্ঠিগতিকেহি লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞং পাপং তব্বিপাকা, সযং ৱা কাৰকাদিভাৱেন অভিযুত্তেহি লোকিযতীতি লোকোতি অধিপ্পেতো. স্ৱাযং সস্সতো অমৰো নিচ্চো ধুৱোতি যদিদং অম্হাকং দস্সনং ইদমেৱ সচ্চং অৱিপৰীতং, অঞ্ঞং পন অসস্সতোতিআদি পৰেসং দস্সনং মোঘং মিচ্ছাতি অত্থো. এতেন চত্তাৰোপি সস্সতৱাদা দস্সিতা হোন্তি. অসস্সতোতি ন সস্সতো, অনিচ্চো অধুৱো চৱনধম্মোতি অত্থো. ‘‘অসস্সতো’’তি সস্সতভাৱপ্পটিক্খেপেনেৱ উচ্ছেদো দীপিতোতি সত্তপি উচ্ছেদৱাদা দীপিতা হোন্তি.
অন্তৱাতি সপৰিযন্তো পৰিৱটুমো পৰিচ্ছিন্নপ্পমাণো, ন সব্বগতোতি অত্থো. এতেন সৰীৰপৰিমাণো অঙ্গুট্ঠপৰিমাণো অৱযৱপৰিমাণো পৰমাণুপৰিমাণো অত্তাতি এৱমাদিৱাদা দস্সিতা হোন্তি. অনন্তৱাতি অপৰিযন্তো, সব্বগতোতি অত্থো. এতেন কপিলকণাদাদিৱাদা দীপিতা হোন্তি.
তং জীৱং তং সৰীৰন্তি যং সৰীৰং, তদেৱ জীৱসঙ্খাতং ৱত্থু, যঞ্চ জীৱসঙ্খাতং ৱত্থু, তদেৱ সৰীৰন্তি জীৱঞ্চ সৰীৰঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. এতেন আজীৱকানং ৱিয ‘‘ৰূপী অত্তা’’তি অযং ৱাদো দস্সিতো হোতি. অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি ইমিনা পন ‘‘অৰূপী অত্তা’’তি অযং ৱাদো দস্সিতো.
হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি এত্থ তথাগতোতি সত্তো. তঞ্হি দিট্ঠিগতিকো কাৰকৱেদকাদিসঙ্খাতং, নিচ্চধুৱাদিসঙ্খাতং ৱা তথাভাৱং গতোতি তথাগতোতি ৱোহৰতি, সো মৰণতো ইধকাযস্স ভেদতো পৰং উদ্ধং হোতি, অত্থি সংৱিজ্জতীতি অত্থো. এতেন সস্সতগ্গাহমুখেন সোড়স সঞ্ঞীৱাদা অট্ঠ অসঞ্ঞীৱাদা অট্ঠ চ নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা দস্সিতা হোন্তি. ন হোতীতি নত্থি ন উপলব্ভতি. এতেন উচ্ছেদৱাদো দস্সিতো. হোতি চ ন চ হোতীতি অত্থি চ নত্থি চাতি. এতেন একচ্চসস্সতৱাদা সত্ত সঞ্ঞীৱাদা চ দস্সিতা. নেৱ হোতি ন ন হোতীতি ইমিনা পন অমৰাৱিক্খেপৱাদো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বং.
ইমে কিৰ দিট্ঠিগতিকা নানাদেসতো আগন্ত্ৱা সাৱত্থিযং পটিৱসন্তা একদা সমযপ্পৱাদকে সন্নিপতিত্ৱা অত্তনো অত্তনো ৱাদং পগ্গয্হ অঞ্ঞৱাদে খুংসেন্তা ৱিৱাদাপন্না অহেসুং. তেন ৱুত্তং ‘‘তে ভণ্ডনজাতা’’তিআদি.
তত্থ ভণ্ডনং নাম কলহস্স পুব্বভাগো. ভণ্ডনজাতাতি জাতভণ্ডনা. কলহোতি কলহো এৱ, কলস্স ৱা হননতো কলহো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱিৰুদ্ধৱাদং আপন্নাতি ৱিৱাদাপন্না. মম্মঘট্টনতো মুখমেৱ সত্তীতি মুখসত্তি, ফৰুসৱাচা. ফলূপচাৰেন ৱিয হি কাৰণং কাৰণূপচাৰেন ফলম্পি ৱোহৰিযতি যথা তং ‘‘সুখো বুদ্ধুপ্পাদো, পাপকম্মং পচ্চনুভোতী’’তি চ. তাহি মুখসত্তীহি ৱিতুদন্তা ৱিজ্ঝন্তা ৱিহৰন্তি. এদিসো ধম্মোতি ধম্মো অৱিপৰীতসভাৱো এদিসো এৱৰূপো, যথা মযা ৱুত্তং ‘‘সস্সতো লোকো’’তি. নেদিসো ধম্মোতি ন এদিসো ধম্মো, যথা তযা ৱুত্তং ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি, এৱং সেসপদেহিপি যোজেতব্বং. সো চ তিত্থিযানং ৱিৱাদো সকলনগৰে পাকটো জাতো. অথ ভিক্খূ সাৱত্থিং পিণ্ডায পৱিট্ঠা তং সুত্ৱা ‘‘অত্থি নো ইদং কথাপাভতং, যং নূন মযং ইমং পৱত্তিং ভগৱতো আৰোচেয্যাম, অপ্পেৱ নাম তং নিস্সায সত্থু সণ্হসুখুমং ধম্মদেসনং লভেয্যামা’’তি তে পচ্ছাভত্তং ধম্মদেসনাকালে ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ’’তিআদি.
তং সুত্ৱা ভগৱা অঞ্ঞতিত্থিযানং ধম্মস্স অযথাভূতপজাননং পকাসেন্তো ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ অন্ধাতি পঞ্ঞাচক্খুৱিৰহেন অন্ধা. তেনাহ ‘‘অচক্খুকা’’তি. পঞ্ঞা হি ইধ ‘‘চক্খূ’’তি অধিপ্পেতা. তথা হি ৱুত্তং ‘‘অত্থং ন জানন্তী’’তিআদি. তত্থ অত্থং ন জানন্তীতি ইধলোকত্থং পৰলোকত্থং ন জানন্তি, ইধলোকপৰলোকেসু ৱুদ্ধিং অব্ভুদযং নাৱবুজ্ঝন্তি, পৰমত্থে পন নিব্বানে কথাৱকা. যে হি নাম পৱত্তিমত্তেপি সম্মূড়্হা, তে কথং নিৱত্তিং জানিস্সন্তীতি. অনত্থং ন জানন্তীতি যদগ্গেন তে অত্থং ন জানন্তি, তদগ্গেন অনত্থম্পি ন জানন্তি. যস্মা ধম্মং ন জানন্তি, তস্মা অধম্মম্পি ন জানন্তি. তে হি ৱিপৰিযেসগ্গাহিতায ধম্মং কুসলম্পি অকুসলং কৰোন্তি, অধম্মম্পি অকুসলং কুসলং কৰোন্তি. ন কেৱলঞ্চ ধম্মাধম্মেসু এৱ, অথ খো তস্স ৱিপাকেসুপি সম্মূড়্হা. তথা হি তে কম্মম্পি ৱিপাকং কত্ৱা ৱোহৰন্তি, ৱিপাকম্পি কম্মং কত্ৱা. তথা ধম্মং সভাৱধম্মম্পি ন জানন্তি, অধম্মং অসভাৱধম্মম্পি ন জানন্তি. এৱংভূতা চ সভাৱধম্মং অসভাৱধম্মঞ্চ, অসভাৱধম্মং সভাৱধম্মঞ্চ কত্ৱা পৱেদেন্তি.
ইতি ভগৱা তিত্থিযানং মোহদিট্ঠিপটিলাভভাৱেন পঞ্ঞাচক্খুৱেকল্লতো অন্ধভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি তমত্থং জচ্চন্ধূপমায পকাসেতুং ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ ভূতপুব্বন্তি পুব্বে ভূতং, অতীতকালে নিব্বত্তং. অঞ্ঞতৰো ৰাজা অহোসীতি পুৰাতনো নামগোত্তেহি লোকে অপাকটো একো ৰাজা অহোসি. সো ৰাজা অঞ্ঞতৰং পুৰিসং আমন্তেসীতি তস্স কিৰ ৰঞ্ঞো সোভগ্গপ্পত্তং সব্বঙ্গসম্পন্নং অত্তনো ওপৱয্হং হত্থিং উপট্ঠানং আগতং দিস্ৱা এতদহোসি – ‘‘ভদ্দকং ৱত, ভো, হত্থিযানং দস্সনীয’’ন্তি. তেন চ সমযেন একো জচ্চন্ধো ৰাজঙ্গণেন গচ্ছতি. তং দিস্ৱা ৰাজা চিন্তেসি – ‘‘মহাজানিযা খো ইমে অন্ধা যে এৱৰূপং দস্সনীযং ন লভন্তি দট্ঠুং. যংনূনাহং ইমিস্সা সাৱত্থিযা যত্তকা জচ্চন্ধা সব্বে তে সন্নিপাতাপেত্ৱা একদেসং একদেসং হত্থেন ফুসাপেত্ৱা তেসং ৱচনং সুণেয্য’’ন্তি. কেড়িসীলো ৰাজা একেন পুৰিসেন সাৱত্থিযা সব্বে জচ্চন্ধে সন্নিপাতাপেত্ৱা তস্স পুৰিসস্স সঞ্ঞং অদাসি ‘‘যথা একেকো জচ্চন্ধো সীসাদিকং একেকংযেৱ হত্থিস্স অঙ্গং ফুসিত্ৱা ‘হত্থী মযা দিট্ঠো’তি সঞ্ঞং উপ্পাদেসি, তথা কৰোহী’’তি. সো পুৰিসো তথা অকাসি. অথ ৰাজা তে জচ্চন্ধে পচ্চেকং পুচ্ছি ‘‘কীদিসো, ভণে, হত্থী’’তি. তে অত্তনা দিট্ঠদিট্ঠাৱযৱমেৱ হত্থিং কত্ৱা ৱদন্তা ‘‘এদিসো হত্থী, নেদিসো হত্থী’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং কৰোন্তা হত্থাদীহি উপক্কমিত্ৱা ৰাজঙ্গণে মহন্তং কোলাহলং অকংসু. ৰাজা সপৰিজনো তেসং তং ৱিপ্পকাৰং দিস্ৱা ফাসুকেহি ভিজ্জমানেহি হদযেন উগ্গতেন মহাহসিতং হসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, সো ৰাজা…পে… অত্তমনো অহোসী’’তি.
তত্থ অম্ভোতি আলপনং. যাৱতকাতি যত্তকা. জচ্চন্ধাতি জাতিযা অন্ধা, জাতিতো পট্ঠায অচক্খুকা. একজ্ঝন্তি একতো. ভণেতি অবহুমানালাপো. হত্থিং দস্সেহীতি যথাৱুত্তং হত্থিং সযাপেত্ৱা দস্সেহি. সো চ সুসিক্খিতত্তা অপৰিপ্ফন্দন্তো নিপজ্জি. দিট্ঠো নো হত্থীতি হত্থেন পৰামসনং দস্সনং কত্ৱা আহংসু. তেন পুৰিসেন সীসং পৰামসাপেত্ৱা ‘‘এদিসো হত্থী’’তি সঞ্ঞাপিতত্তা তাদিসংযেৱ নং হত্থিং সঞ্জানন্তা জচ্চন্ধা ‘‘এদিসো দেৱ হত্থী সেয্যথাপি কুম্ভো’’তি ৱদিংসু. কুম্ভোতি চ ঘটোতি অত্থো. খীলোতি নাগদন্তখীলো. সোণ্ডোতি হত্থো. নঙ্গলীসাতি নঙ্গলস্স সিৰস্স ঈসা. কাযোতি সৰীৰং. কোট্ঠোতি কুসূলো. পাদোতি জঙ্ঘো. থূণোতি থম্ভো. নঙ্গুট্ঠন্তি ৱাড়স্স উৰিমপ্পদেসো. ৱালধীতি ৱালস্স অগ্গপ্পদেসো. মুট্ঠীহি সংসুম্ভিংসূতি মুট্ঠিযো বন্ধিত্ৱা পহৰিংসু, মুট্ঠিঘাতং অকংসু. অত্তমনো অহোসীতি কেড়িসীলত্তা সো ৰাজা তেন জচ্চন্ধানং কলহেন অত্তমনো পহাসেন গহিতমনো অহোসি.
এৱমেৱ খোতি উপমাসংসন্দনং. তস্সত্থো – ভিক্খৱে, যথা তে জচ্চন্ধা অচক্খুকা একঙ্গদস্সিনো অনৱসেসতো হত্থিং অপস্সিত্ৱা অত্তনা দিট্ঠাৱযৱমত্তং হত্থিসঞ্ঞায ইতৰেহি দিট্ঠং অননুজানন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৱাদং আপন্না কলহং অকংসু, এৱমেৱ ইমে অঞ্ঞতিত্থিযা সক্কাযস্স একদেসং ৰূপৱেদনাদিং অত্তনো দিট্ঠিদস্সনেন যথাদিট্ঠং ‘‘অত্তা’’তি মঞ্ঞমানা তস্স সস্সতাদিভাৱং আৰোপেত্ৱা ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৱিসিত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৱদন্তি, যথাভূতং পন অত্থানত্থং ধম্মাধম্মঞ্চ ন জানন্তি. তস্মা অন্ধা অচক্খুকা জচ্চন্ধপটিভাগাতি.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি এতং তিত্থিযানং ধম্মসভাৱং যথাভূতং অজানন্তানং অপস্সন্তানং জচ্চন্ধানং ৱিয হত্থিম্হি যথাদস্সনং মিচ্ছাভিনিৱেসং, তত্থ চ ৱিৱাদাপত্তিং সব্বাকাৰতো ৱিদিত্ৱা তদত্থদীপকং ইমং উদানং উদানেসি.
তত্থ ইমেসু কিৰ সজ্জন্তি, একে সমণব্ৰাহ্মণাতি ইধেকচ্চে পব্বজ্জূপগমনেন সমণা, জাতিমত্তেন ব্ৰাহ্মণা ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিনযপ্পৱত্তেসু ইমেসু এৱ অসাৰেসু দিট্ঠিগতেসু দিট্ঠাভিনন্দনৱসেন, ইমেসু ৱা ৰূপাদীসু উপাদানক্খন্ধেসু এৱং অনিচ্চেসু দুক্খেসু ৱিপৰিণামধম্মেসু তণ্হাভিনন্দনদিট্ঠাভিনন্দনানং ৱসেন ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা সজ্জন্তি কিৰ. অহো নেসং সম্মোহোতি দস্সেতি. কিৰসদ্দো চেত্থ অৰুচিসূচনত্থো. তেন তত্থ সঙ্গকাৰণাভাৱমেৱ দীপেতি. ন কেৱলং সজ্জন্তি এৱ, অথ খো ৱিগ্গয্হ নং ৱিৱদন্তি ‘‘ন ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানাসি, অহং ইমং ধম্মৱিনযং আজানামী’’তিআদিনা ৱিগ্গাহিককথানুযোগৱসেন ৱিগ্গয্হ ৱিৱদন্তি ৱিৱাদং আপজ্জন্তি. নন্তি চেত্থ নিপাতমত্তং. অথ ৱা ৱিগ্গয্হ নন্তি নং দিট্ঠিনিস্সযং সক্কাযদিট্ঠিমেৱ ৱা ৱিপৰীতদস্সনত্তা সস্সতাদিৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৰুদ্ধং গহেত্ৱা ৱিৱদন্তি ৱিসেসতো ৱদন্তি, অত্তনো এৱ ৱাদং ৱিসিট্ঠং অৱিপৰীতং কত্ৱা অভিনিৱিস্স ৱোহৰন্তি. যথা কিং? জনা একঙ্গদস্সিনো যথেৱ জচ্চন্ধজনা হত্থিস্স একেকঙ্গদস্সিনো ‘‘যং যং অত্তনা ফুসিত্ৱা ঞাতং, তং তদেৱ হত্থী’’তি গহেত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিগ্গয্হ ৱিৱদিংসু, এৱংসম্পদমিদন্তি অত্থো. ইৱসদ্দো চেত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি ৱেদিতব্বো.
চতুত্থসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.