৫. উপোসথসুত্তৱণ্ণনা
৪৫. পঞ্চমে তদহূতি তস্মিং অহনি তস্মিং দিৱসে. উপোসথেতি এত্থ উপৱসন্তি এত্থাতি উপোসথো, উপৱসন্তীতি সীলেন ৱা অনসনেন ৱা উপেতা হুত্ৱা ৱসন্তীতি অত্থো. অযঞ্হি উপোসথসদ্দো ‘‘অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৱসামী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৭১; ১০.৪৬) সীলে আগতো. ‘‘উপোসথো ৱা পৱাৰণা ৱা’’তিআদীসু (মহাৱ. ১৫৫) পাতিমোক্খুদ্দেসাদিৱিনযকম্মে. ‘‘গোপালকূপোসথো নিগণ্ঠূপোসথো’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৭১) উপৱাসে. ‘‘উপোসথো নাম নাগৰাজা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২৪৬) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘অজ্জুপোসথো পন্নৰসো’’তিআদীসু (মহাৱ. ১৬৮) দিৱসে. ইধাপি দিৱসেযেৱ দট্ঠব্বো, তস্মা ‘‘তদহুপোসথে’’তি তস্মিং উপোসথদিৱসভূতে অহনীতি অত্থো. নিসিন্নো হোতীতি মহাভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো ওৱাদপাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং নিসিন্নো হোতি. নিসজ্জ পন ভিক্খূনং চিত্তানি ওলোকেন্তো একং দুস্সীলপুগ্গলং দিস্ৱা, ‘‘সচাহং ইমস্মিং পুগ্গলে ইধ নিসিন্নেযেৱ পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামি, সত্তধাস্স মুদ্ধা ফলিস্সতী’’তি তস্মিং অনুকম্পায তুণ্হীযেৱ অহোসি.
এত্থ চ উদ্ধস্তং অৰুণন্তি অৰুণুগ্গমনং ৱত্ৱাপি ‘‘উদ্দিসতু, ভন্তে ভগৱা, ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি থেৰো ভগৱন্তং পাতিমোক্খুদ্দেসং যাচি তস্মিং কালে ‘‘ন, ভিক্খৱে, অনুপোসথে উপোসথো কাতব্বো’’তিসিক্খাপদস্স (মহাৱ. ১৮৩) অপঞ্ঞত্তত্তা. অপৰিসুদ্ধা, আনন্দ, পৰিসাতি তিক্খত্তুং থেৰেন পাতিমোক্খুদ্দেসস্স যাচিতত্তা অনুদ্দেসস্স কাৰণং কথেন্তো ‘‘অসুকপুগ্গলো অপৰিসুদ্ধো’’তি অৱত্ৱা ‘‘অপৰিসুদ্ধা, আনন্দ, পৰিসা’’তি আহ. কস্মা পন ভগৱা তিযামৰত্তিং তথা ৱীতিনামেসি? ততো পট্ঠায ওৱাদপাতিমোক্খং অনুদ্দিসিতুকামো তস্স ৱত্থুং পাকটং কাতুং.
অদ্দসাতি কথং অদ্দস. অত্তনো চেতোপৰিযঞাণেন তস্সং পৰিসতি ভিক্খূনং চিত্তানি পৰিজানন্তো তস্স মোঘপুৰিসস্স দুস্সীল্যচিত্তং পস্সি. যস্মা পন চিত্তে দিট্ঠে তংসমঙ্গীপুগ্গলো দিট্ঠো নাম হোতি, তস্মা ‘‘অদ্দসা খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তং পুগ্গলং দুস্সীল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যথেৱ হি অনাগতে সত্তসু দিৱসেসু পৱত্তমানং পৰেসং চিত্তং চেতোপৰিযঞাণলাভী জানাতি, এৱং অতীতেপীতি. দুস্সীলন্তি নিস্সীলং, সীলৱিৰহিতন্তি অত্থো. পাপধম্মন্তি দুস্সীলত্তা এৱ হীনজ্ঝাসযতায লামকসভাৱং. অসুচিন্তি অপৰিসুদ্ধেহি কাযকম্মাদীহি সমন্নাগতত্তা ন সুচিং. সঙ্কস্সৰসমাচাৰন্তি কিঞ্চিদেৱ অসাৰুপ্পং দিস্ৱা ‘‘ইদং ইমিনা কতং ভৱিস্সতী’’তি এৱং পৰেসং আসঙ্কনীযতায সঙ্কায সৰিতব্বসমাচাৰং, অথ ৱা কেনচিদেৱ কৰণীযেন মন্তযন্তে ভিক্খূ দিস্ৱা ‘‘কচ্চি নু খো ইমে মযা কতকম্মং জানিত্ৱা মন্তেন্তী’’তি অত্তনোযেৱ সঙ্কায সৰিতব্বসমাচাৰং.
লজ্জিতব্বতায পটিচ্ছাদেতব্বকাৰণতো পটিচ্ছন্নং কম্মন্তং এতস্সাতি পটিচ্ছন্নকম্মন্তং. কুচ্ছিতসমণৱেসধাৰিতায ন সমণন্তি অস্সমণং. সলাকগ্গহণাদীসু ‘‘কিত্তকা সমণা’’তি চ গণনায ‘‘অহম্পি সমণোম্হী’’তি মিচ্ছাপটিঞ্ঞায সমণপটিঞ্ঞং. অসেট্ঠচাৰিতায অব্ৰহ্মচাৰিং. অঞ্ঞে ব্ৰহ্মচাৰিনো সুনিৱত্থে সুপাৰুতে সুপত্তধৰে গামনিগমাদীসু পিণ্ডায চৰিত্ৱা জীৱিকং কপ্পেন্তে দিস্ৱা অব্ৰহ্মচাৰী সমানো সযম্পি তাদিসেন আকাৰেন পটিপজ্জন্তো উপোসথাদীসু সন্দিস্সন্তো ‘‘অহম্পি ব্ৰহ্মচাৰী’’তি পটিঞ্ঞং দেন্তো ৱিয হোতীতি ব্ৰহ্মচাৰিপটিঞ্ঞং. পূতিনা কম্মেন সীলৱিপত্তিযা অন্তো অনুপৱিট্ঠত্তা অন্তোপূতিং. ছহি দ্ৱাৰেহি ৰাগাদিকিলেসৱস্সনেন তিন্তত্তা অৱস্সুতং. সঞ্জাতৰাগাদিকচৱৰত্তা সীলৱন্তেহি ছড্ডেতব্বত্তা চ কসম্বুজাতং. মজ্ঝে ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিসিন্নন্তি সঙ্ঘপৰিযাপন্নো ৱিয ভিক্খুসঙ্ঘস্স অন্তো নিসিন্নং. দিট্ঠোসীতি অযং পন ন পকতত্তোতি ভগৱতা দিট্ঠো অসি. যস্মা চ এৱং দিট্ঠো, তস্মা নত্থি তে তৱ ভিক্খূহি সদ্ধিং এককম্মাদিসংৱাসো. যস্মা পন সো সংৱাসো তৱ নত্থি, তস্মা উট্ঠেহি, আৱুসোতি এৱমেত্থ পদযোজনা ৱেদিতব্বা.
ততিযম্পি খো সো পুগ্গলো তুণ্হী অহোসীতি অনেকৱাৰং ৱত্ৱাপি থেৰো ‘‘সযমেৱ নিব্বিন্নো ওৰমিস্সতী’’তি ৱা, ‘‘ইদানি ইমেসং পটিপত্তিং জানিস্সামী’’তি ৱা অধিপ্পাযেন তুণ্হী অহোসি. বাহাযং গহেত্ৱাতি ভগৱতা মযা চ যাথাৱতো দিট্ঠো, যাৱততিযং উট্ঠেহীতি ৱুত্তো ন উট্ঠাতি, ‘‘ইদানিস্স নিক্কড্ঢনকালো মা সঙ্ঘস্স উপোসথন্তৰাযো অহোসী’’তি তং বাহাযং অগ্গহেসি, তথা গহেত্ৱা. বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকা নিক্খামেত্ৱাতি দ্ৱাৰকোট্ঠকসালতো বহি নিক্খামেত্ৱা. বহীতি পন নিক্খামিতট্ঠানদস্সনং, অথ ৱা বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকাতি বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকতোপি নিক্খামেত্ৱা, ন অন্তোদ্ৱাৰকোট্ঠকতো, এৱং উভযথাপি ৱিহাৰতো বহি কত্ৱাতি অত্থো. সূচিঘটিকং দত্ৱাতি অগ্গড়সূচিঞ্চ উপৰিঘটিকঞ্চ আদহিত্ৱা, সুট্ঠুতৰং কৱাটং থকেত্ৱাতি অত্থো. যাৱ বাহাগহণাপি নামাতি ইমিনা ‘‘অপৰিসুদ্ধা, আনন্দ, পৰিসা’’তি ৱচনং সুত্ৱা এৱ হি তেন পক্কমিতব্বং সিযা, এৱং অপক্কমিত্ৱা যাৱ বাহাগহণাপি নাম সো মোঘপুৰিসো আগমেস্সতীতি অচ্ছৰিযমিদন্তি দস্সেতি. ইদম্পি গৰহণচ্ছৰিযমেৱাতি ৱেদিতব্বং.
অথ ভগৱা চিন্তেসি – ‘‘ইদানি ভিক্খুসঙ্ঘো অব্বুদজাতো, অপৰিসুদ্ধা পুগ্গলা উপোসথং আগচ্ছন্তি, ন চ তথাগতা অপৰিসুদ্ধায পৰিসায উপোসথং কৰোন্তি, পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি, অনুদ্দিসন্তে চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপোসথো পচ্ছিজ্জতি, যংনূনাহং ইতো পট্ঠায ভিক্খূনংযেৱ পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানেয্য’’ন্তি. এৱং পন চিন্তেত্ৱা ভিক্খূনংযেৱ পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৱা…পে… পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাথা’’তি.
তত্থ ন দানাহন্তি ইদানি অহং উপোসথং ন কৰিস্সামি, পাতিমোক্খং ন উদ্দিসিস্সামীতি পচ্চেকং ন-কাৰেন সম্বন্ধো. দুৱিধঞ্হি পাতিমোক্খং আণাপাতিমোক্খং ওৱাদপাতিমোক্খন্তি. তেসু ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে’’তিআদিকং (মহাৱ. ১৩৪) আণাপাতিমোক্খং, তং সাৱকাৱ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা, অযং অন্ৱদ্ধমাসং উদ্দিসিযতি. ‘‘খন্তী পৰমং…পে… সব্বপাপস্স অকৰণং…পে… অনূপৱাদো অনূপঘাতো…পে… এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩-১৮৫) ইমা পন তিস্সো গাথা ওৱাদপাতিমোক্খং নাম, তং বুদ্ধাৱ উদ্দিসন্তি, ন সাৱকা, ছন্নম্পি ৱস্সানং অচ্চযেন উদ্দিসন্তি. দীঘাযুকবুদ্ধানঞ্হি ধৰমানকালে অযমেৱ পাতিমোক্খুদ্দেসো, অপ্পাযুকবুদ্ধানং পন পঠমবোধিযংযেৱ. ততো পৰং ইতৰো, তঞ্চ খো ভিক্খূ এৱ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা, তস্মা অম্হাকম্পি ভগৱা ৱীসতিৱস্সমত্তং ওৱাদপাতিমোক্খং উদ্দিসিত্ৱা ইমং অন্তৰাযং দিস্ৱা ততো পৰং ন উদ্দিসি. অট্ঠানন্তি অকাৰণং. অনৱকাসোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. কাৰণঞ্হি যথা তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ঠানন্তি ৱুচ্চতি, এৱং অনৱকাসোতিপি ৱুচ্চতীতি. যন্তি কিৰিযাপৰামসনং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং.
অট্ঠিমে, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দেতি কো অনুসন্ধি? য্ৱাযং অপৰিসুদ্ধায পৰিসায পাতিমোক্খস্স অনুদ্দেসো ৱুত্তো, সো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে অচ্ছৰিযো অব্ভুতো ধম্মোতি তং অপৰেহি সত্তহি অচ্ছৰিযব্ভুতধম্মেহি সদ্ধিং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুকামো পঠমং তাৱ তেসং উপমাভাৱেন মহাসমুদ্দে অট্ঠ অচ্ছৰিযব্ভুতধম্মে দস্সেন্তো সত্থা ‘‘অট্ঠিমে, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দে’’তিআদিমাহ.
পকতিদেৱা ৱিয ন সুৰন্তি ন ইসন্তি ন ৱিৰোচন্তীতি অসুৰা, সুৰা নাম দেৱা, তেসং পটিপক্খাতি ৱা অসুৰা, ৱেপচিত্তিপহাৰাদাদযো. তেসং ভৱনং সিনেৰুস্স হেট্ঠাভাগে, তে তত্থ পৱিসন্তা নিক্খমন্তা সিনেৰুপাদে মণ্ডপাদিং নিম্মিনিত্ৱা কীড়ন্তাৱ অভিৰমন্তি. তত্থ তেসং অভিৰতি ইমে গুণে দিস্ৱাতি আহ – ‘‘যে দিস্ৱা দিস্ৱা অসুৰা মহাসমুদ্দে অভিৰমন্তী’’তি. তত্থ অভিৰমন্তীতি ৰতিং ৱিন্দন্তি, অনুক্কণ্ঠমানা ৱসন্তীতি অত্থো.
অনুপুব্বনিন্নোতিআদীনি সব্বানি অনুপটিপাটিযা নিন্নভাৱস্সেৱ ৱেৱচনানি. ন আযতকেনেৱ পপাতোতি ন ছিন্নতটো মহাসোব্ভো ৱিয আদিতো এৱ পপাতো. সো হি তীৰদেসতো পট্ঠায একঙ্গুলদ্ৱঙ্গুলৱিদত্থিৰতনযট্ঠিউসভঅড্ঢগাৱুতগাৱুতড্ঢযোজনাদিৱসেন গম্ভীৰো হুত্ৱা গচ্ছন্তো গচ্ছন্তো সিনেৰুপাদমূলে চতুৰাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীৰো হুত্ৱা ঠিতোতি দস্সেতি.
ঠিতধম্মোতি ঠিতসভাৱো অৱট্ঠিতসভাৱো. ন মতেন কুণপেন সংৱসতীতি যেন কেনচি হত্থিঅস্সাদীনং কড়েৱৰেন সদ্ধিং ন সংৱসতি. তীৰং ৱাহেতীতি তীৰং অপনেতি. থলং উস্সাৰেতীতি হত্থেন গহেত্ৱা ৱিয ৱীচিপ্পহাৰেনেৱ থলে খিপতি. গঙ্গা যমুনাতি অনোতত্তদহস্স দক্খিণমুখতো নিক্খন্তনদী পঞ্চ ধাৰা হুত্ৱা পৱত্তট্ঠানে গঙ্গাতিআদিনা পঞ্চধা সঙ্খং গতা.
তত্ৰাযং ইমাসং নদীনং আদিতো পট্ঠায উপ্পত্তিকথা – অযঞ্হি জম্বুদীপো দসসহস্সযোজনপৰিমাণো, তত্থ চতুসহস্সযোজনপ্পমাণো পদেসো উদকেন অজ্ঝোত্থটো সমুদ্দোতি সঙ্খং গতো, তিসহস্সযোজনপ্পমাণে মনুস্সা ৱসন্তি, তিসহস্সযোজনপ্পমাণে হিমৱা পতিট্ঠিতো উব্বেধেন পঞ্চযোজনসতিকো চতুৰাসীতিকূটসহস্সপটিমণ্ডিতো সমন্ততো সন্দমানপঞ্চসতনদীৱিচিত্তো, যত্থ আযামেন ৱিত্থাৰেন গম্ভীৰতায চ পণ্ণাসযোজনপ্পমাণো দিযড্ঢযোজনসতপৰিমণ্ডলো অনোতত্তদহো কণ্ণমুণ্ডদহো ৰথকাৰদহো ছদ্দন্তদহো কুণালদহো মন্দাকিনিদহো সীহপপাতদহোতি সত্ত মহাসৰা পতিট্ঠিতা.
তেসু অনোতত্তদহো সুদস্সনকূটং চিত্তকূটং কাড়কূটং গন্ধমাদনকূটং কেলাসকূটন্তি ইমেহি পঞ্চহি পব্বতকূটেহি পৰিক্খিত্তো. তত্থ সুদস্সনকূটং সোৱণ্ণমযং তিযোজনসতুব্বেধং অন্তোৱঙ্কং কাকমুখসণ্ঠানং তমেৱ সৰং পটিচ্ছাদেত্ৱা ঠিতং, চিত্তকূটং সত্তৰতনমযং. কাড়কূটং অঞ্জনমযং. গন্ধমাদনকূটং মসাৰগল্লমযং অব্ভন্তৰে মুগ্গৱণ্ণং; মূলগন্ধো, সাৰগন্ধো, ফেগ্গুগন্ধো, তচগন্ধো, পপটিকাগন্ধো, খন্ধগন্ধো, ৰসগন্ধো, পুপ্ফগন্ধো, ফলগন্ধো, পত্তগন্ধোতি ইমেহি দসহি গন্ধেহি উস্সন্নং, নানপ্পকাৰওসধসঞ্ছন্নং, কাড়পক্খুপোসথদিৱসে আদিত্তং ৱিয অঙ্গাৰং পজ্জলন্তং তিট্ঠতি. কেলাসকূটং ৰজতমযং. সব্বানি চেতানি সুদস্সনেন সমানুব্বেধসণ্ঠানানি তমেৱ সৰং পটিচ্ছাদেত্ৱা ঠিতানি. তত্থ দেৱানুভাৱেন নাগানুভাৱেন চ দেৱো ৱস্সতি, নদিযো চ সন্দন্তি, তং সব্বম্পি উদকং অনোতত্তমেৱ পৱিসতি, চন্দিমসূৰিযা দক্খিণেন ৱা উত্তৰেন ৱা গচ্ছন্তা পব্বতন্তৰেন তত্থ ওভাসং কৰোন্তি, উজুকং গচ্ছন্তা ন কৰোন্তি, তেনেৱস্স ‘‘অনোতত্ত’’ন্তি সঙ্খা উদপাদি.
তত্থ ৰতনমযমনুঞ্ঞসোপানসিলাতলানি নিম্মচ্ছকচ্ছপানি ফলিকসদিসানি নিম্মলূদকানি তদুপভোগসত্তানং কম্মনিব্বত্তানেৱ নহানতিত্থানি চ হোন্তি, যত্থ বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধা ইদ্ধিমন্তো সাৱকা ইসযো চ নহানাদীনি কৰোন্তি, দেৱযক্খাদযো উদককীড়ং কীড়ন্তি.
তস্স চতূসু পস্সেসু সীহমুখং, হত্থিমুখং, অস্সমুখং, উসভমুখন্তি চত্তাৰি উদকনিক্খমনমুখানি হোন্তি, যেহি চতস্সো নদিযো সন্দন্তি. সীহমুখেন নিক্খন্তনদীতীৰে কেসৰসীহা বহুতৰা হোন্তি, তথা হত্থিমুখাদীহি হত্থিঅস্সউসভা. পুৰত্থিমদিসতো নিক্খন্তনদী অনোতত্তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা ইতৰা তিস্সো নদিযো অনুপগম্ম পাচীনহিমৱন্তেনেৱ অমনুস্সপথং গন্ত্ৱা মহাসমুদ্দং পৱিসতি. পচ্ছিমদিসতো উত্তৰদিসতো চ নিক্খন্তনদিযোপি তথেৱ পদক্খিণং কত্ৱা পচ্ছিমহিমৱন্তেনেৱ উত্তৰহিমৱন্তেনেৱ চ অমনুস্সপথং গন্ত্ৱা মহাসমুদ্দং পৱিসন্তি.
দক্খিণদিসতো নিক্খন্তনদী পন তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা দক্খিণেন উজুকং পাসাণপিট্ঠেনেৱ সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৱা পব্বতং পহৰিত্ৱা উট্ঠায পৰিক্খেপেন তিগাৱুতপ্পমাণউদকধাৰা হুত্ৱা আকাসেন সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৱা তিযগ্গড়ে নাম পাসাণে পতিতা, পাসাণো উদকধাৰাৱেগেন ভিন্নো. তত্থ পঞ্ঞাসযোজনপ্পমাণা তিযগ্গড়া নাম পোক্খৰণী জাতা, পোক্খৰণিযা কূলং ভিন্দিত্ৱা পাসাণং পৱিসিত্ৱা সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৱা ততো ঘনপথৱিং ভিন্দিত্ৱা উমঙ্গেন সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৱা ৱিঞ্ঝং নাম তিৰচ্ছানপব্বতং পহৰিত্ৱা হত্থতলে পঞ্চঙ্গুলিসদিসা পঞ্চধাৰা হুত্ৱা পৱত্তন্তি.
সা তিক্খত্তুং অনোতত্তং পদক্খিণং কত্ৱা গতট্ঠানে ‘‘আৱট্টগঙ্গা’’তি ৱুচ্চতি, উজুকং পাসাণপিট্ঠেন সট্ঠিযোজনানি গতট্ঠানে ‘‘কণ্হগঙ্গা’’তি, আকাসেন সট্ঠিযোজনানি গতট্ঠানে ‘‘আকাসগঙ্গা’’তি, তিযগ্গড়পাসাণে পঞ্ঞাসযোজনোকাসে ঠিতা ‘‘তিযগ্গড়পোক্খৰণী’’তি, কূলং ভিন্দিত্ৱা পাসাণং পৱিসিত্ৱা সট্ঠিযোজনানি গতট্ঠানে ‘‘বহলগঙ্গা’’তি, উমঙ্গেন সট্ঠিযোজনানি গতট্ঠানে ‘‘উমঙ্গগঙ্গা’’তি ৱুচ্চতি, ৱিঞ্ঝং নাম তিৰচ্ছানপব্বতং পহৰিত্ৱা পঞ্চধাৰা হুত্ৱা পৱত্তট্ঠানে গঙ্গা, যমুনা, অচিৰৱতী, সৰভূ, মহীতি পঞ্চধা সঙ্খং গতা. এৱমেতা পঞ্চ মহানদিযো হিমৱন্ততো পৱত্তন্তীতি ৱেদিতব্বা.
তত্থ নদী নিন্নগাতিআদিকং গোত্তং, গঙ্গা যমুনাতিআদিকং নামং. সৱন্তিযোতি যা কাচি সৱমানা সন্দমানা গচ্ছন্তিযো মহানদিযো ৱা কুন্নদিযো ৱা. অপ্পেন্তীতি অল্লীযন্তি ওসৰন্তি. ধাৰাতি ৱুট্ঠিধাৰা. পূৰত্তন্তি পুণ্ণভাৱো. মহাসমুদ্দস্স হি অযং ধম্মতা – ‘‘ইমস্মিং কালে দেৱো মন্দো জাতো, জালক্খিপাদীনি আদায মচ্ছকচ্ছপে গণ্হিস্সামা’’তি ৱা ‘‘ইমস্মিং কালে অতিমহন্তী ৱুট্ঠি, ন লভিস্সাম নু খো পিট্ঠিপসাৰণট্ঠান’’ন্তি ৱা তং ন সক্কা ৱত্তুং. পঠমকপ্পিককালতো পট্ঠায হি যং ৱস্সিত্ৱা সিনেৰুমেখলং আহচ্চ উদকং ঠিতং, তং ততো একঙ্গুলমত্তম্পি উদকং নেৱ হেট্ঠা ওতৰতি, ন উদ্ধং উত্তৰতি.
একৰসোতি অসম্ভিন্নৰসো. মুত্তাতি খুদ্দকমহন্তৱট্টদীঘাদিভেদা অনেকৱিধা মুত্তা. মণীতি ৰত্তনীলাদিভেদো অনেকৱিধো মণি. ৱেড়ুৰিযোতি ৱংসৱণ্ণসিৰীসপুপ্ফৱণ্ণাদিসণ্ঠানতো অনেকৱিধো. সঙ্খোতি দক্খিণাৱত্ততম্বকুচ্ছিকধমনসঙ্খাদিভেদো অনেকৱিধো. সিলাতি সেতকাড়মুগ্গৱণ্ণাদিভেদা অনেকৱিধা. পৱাড়ন্তি খুদ্দকমহন্তমন্দৰত্তঘনৰত্তাদিভেদং অনেকৱিধং. লোহিতঙ্গোতি পদুমৰাগাদিভেদো অনেকৱিধো মসাৰগল্লন্তি কবৰমণি. ‘‘চিত্তফলিক’’ন্তিপি ৱদন্তি.
মহতং ভূতানন্তি মহন্তানং সত্তানং. তিমিতিমিঙ্গলাদিকা তিস্সো মচ্ছজাতিযো. তিমিং গিলনসমত্থা তিমিঙ্গলা, তিমিঞ্চ তিমিঙ্গলঞ্চ গিলনসমত্থা ‘‘তিমিতিমিঙ্গলা’’তি ৱদন্তি. নাগাতি ঊমিপিট্ঠিৱাসিনোপি ৱিমানট্ঠকনাগাপি.
এৱমেৱ খোতি কিঞ্চাপি সত্থা ইমস্মিং ধম্মৱিনযে সোড়সপি বাত্তিংসপি ততো ভিয্যোপি অচ্ছৰিযব্ভুতধম্মে ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং সক্কোতি, তদা উপমাভাৱেন পন গহিতানং অট্ঠন্নং অনুৰূপৱসেন অট্ঠেৱ তে উপমেতব্বধম্মে ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইমস্মিং ধম্মৱিনযে অট্ঠ অচ্ছৰিযা অব্ভুতা ধম্মা’’তিআদিমাহ.
তত্থ অনুপুব্বসিক্খায তিস্সো ভিক্খা গহিতা, অনুপুব্বকিৰিযায তেৰস ধুতঙ্গধম্মা, অনুপুব্বপটিপদায সত্ত অনুপস্সনা অট্ঠাৰস মহাৱিপস্সনা অট্ঠতিংস আৰম্মণৱিভত্তিযো সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা চ গহিতা. ন আযতকেনেৱ অঞ্ঞাপটিৱেধোতি মণ্ডূকস্স উপ্পতিত্ৱা গমনং ৱিয আদিতোৱ সীলপূৰণাদীনি অকত্ৱা অৰহত্তপটিৱেধো নাম নত্থি, পটিপাটিযা পন সীলসমাধিপঞ্ঞাযো পূৰেত্ৱাৱ অৰহত্তপ্পত্তীতি অত্থো.
মম সাৱকাতি সোতাপন্নাদিকে অৰিযপুগ্গলে সন্ধায ৱদতি. ন সংৱসতীতি উপোসথকম্মাদিৱসেন সংৱাসং ন কৰোতি. উক্খিপতীতি অপনেতি. আৰকাৱাতি দূৰেযেৱ. ন তেন নিব্বানধাতুযা ঊনত্তং ৱা পূৰত্তং ৱাতি অসঙ্খ্যেয্যেপি মহাকপ্পে বুদ্ধেসু অনুপ্পজ্জন্তেসু একসত্তোপি পৰিনিব্বাতুং ন সক্কোতি, তদাপি ‘‘তুচ্ছা নিব্বানধাতূ’’তি ন সক্কা ৱত্তুং, বুদ্ধকালে পন একেকস্মিং সমাগমে অসঙ্খ্যেয্যাপি সত্তা অমতং আৰাধেন্তি, তদাপি ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘পূৰা নিব্বানধাতূ’’তি. ৱিমুত্তিৰসোতি কিলেসেহি ৱিমুচ্চনৰসো. সব্বা হি সাসনস্স সম্পত্তি যাৱদেৱ অনুপাদায আসৱেহি চিত্তস্স ৱিমুত্তিযা হোতি.
ৰতনানীতি ৰতিজননট্ঠেন ৰতনানি. সতিপট্ঠানাদযো হি ভাৱিযমানা পুব্বভাগেপি অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং নিব্বত্তেন্তি, পগেৱ অপৰভাগে. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪) –
লোকিযৰতননিমিত্তং পন পীতিপামোজ্জং ন তস্স কলভাগম্পি অগ্ঘতীতি অযমত্থো হেট্ঠা দস্সিতো এৱ. অপিচ –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ‘ৰতন’ন্তি পৱুচ্চতী’’তি.
যদি চ চিত্তীকতাদিভাৱেন ৰতনং নাম হোতি, সতিপট্ঠানাদীনংযেৱ ভূততো ৰতনভাৱো. বোধিপক্খিযধম্মানঞ্হি সো আনুভাৱো, যং সাৱকা সাৱকপাৰমীঞাণং, পচ্চেকবুদ্ধা পচ্চেকবোধিঞাণং, সম্মাসম্বুদ্ধা সম্মাসম্বোধিং অধিগচ্ছন্তীতি আসন্নকাৰণত্তা. পৰম্পৰকাৰণঞ্হি দানাদিউপনিস্সযোতি এৱং ৰতিজননট্ঠেন চিত্তীকতাদিঅত্থেন চ ৰতনভাৱো বোধিপক্খিযধম্মানং সাতিসযো. তেন ৱুত্তং – ‘‘তত্ৰিমানি ৰতনানি, সেয্যথিদং, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদি.
তত্থ আৰম্মণে পক্খন্দিত্ৱা উপট্ঠানট্ঠেন পট্ঠানং, সতিযেৱ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. আৰম্মণস্স পন কাযাদিৱসেন চতুব্বিধত্তা ৱুত্তং ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি. তথা হি কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু সুভসুখনিচ্চঅত্তসঞ্ঞানং পহানতো অসুভদুক্খানিচ্চানত্ততাগহণতো চ নেসং কাযানুপস্সনাদিভাৱো ৱিভত্তো.
সম্মা পদহন্তি এতেন, সযং ৱা সম্মা পদহতি, পসত্থং, সুন্দৰং ৱা পদহন্তি সম্মপ্পধানং. পুগ্গলস্স ৱা সম্মদেৱ পধানভাৱকৰণতো সম্মপ্পধানং. ৱীৰিযস্সেতং অধিৱচনং. তম্পি অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং অকুসলানং অনুপ্পাদনপহানৱসেন অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদনভাৱনৱসেন চ চতুকিচ্চং কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘চত্তাৰো সম্মপ্পধানা’’তি.
ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতীতি অত্থো. ইজ্ঝন্তি ৱা এতায সত্তা ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি. ইতি পঠমেন অত্থেন ইদ্ধি এৱ পাদো ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো. দুতিযেন অত্থেন ইদ্ধিযা পাদো পতিট্ঠা অধিগমূপাযোতি ইদ্ধিপাদো. তেন হি উপৰূপৰিৱিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি, স্ৱাযং ইদ্ধিপাদো যস্মা ছন্দাদিকে চত্তাৰো অধিপতিধম্মে ধুৰে জেট্ঠকে কত্ৱা নিব্বত্তিযতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা’’তি.
পঞ্চিন্দ্ৰিযানীতি সদ্ধাদীনি পঞ্চ ইন্দ্ৰিযানি. তত্থ অস্সদ্ধিযং অভিভৱিত্ৱা অধিমোক্খলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি সদ্ধিন্দ্ৰিযং, কোসজ্জং অভিভৱিত্ৱা পগ্গহলক্খণে, পমাদং অভিভৱিত্ৱা উপট্ঠানলক্খণে, ৱিক্খেপং অভিভৱিত্ৱা অৱিক্খেপলক্খণে, অঞ্ঞাণং অভিভৱিত্ৱা দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং.
তানিযেৱ অস্সদ্ধিযাদীহি অনভিভৱনীযতো অকম্পিযট্ঠেন সম্পযুত্তধম্মেসু থিৰভাৱেন ‘‘বলানী’’তি ৱেদিতব্বানি.
সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিযা, বোধিস্স ৱা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. যা হি এসা ধম্মসামগ্গী যায লোকুত্তৰমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগ- উচ্ছেদসস্সতাভিনিৱেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৱানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অৰিযসাৱকো বুজ্ঝতি, কিলেসনিদ্দায ৱুট্ঠহতি, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, নিব্বানমেৱ ৱা সচ্ছিকৰোতীতি ‘‘বোধী’’তি ৱুচ্চতি, তস্সা ধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৱিয. যোপেস ৱুত্তপ্পকাৰায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৱা অৰিযসাৱকো ‘‘বোধী’’তি ৱুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিয. তেনাহু পোৰাণা – ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি. ‘‘বোধিযা সংৱত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তিআদিনা নযেনপি বোজ্ঝঙ্গানং বোজ্ঝঙ্গত্থো ৱেদিতব্বো.
অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি তংতংমগ্গৱজ্ঝকিলেসেহি আৰকত্তা অৰিযভাৱকৰত্তা অৰিযফলপটিলাভকৰত্তা চ অৰিযো. সম্মাদিট্ঠিআদীনি অট্ঠঙ্গানি অস্স অত্থি, অট্ঠ অঙ্গানিযেৱ ৱা অট্ঠঙ্গিকো. কিলেসে মাৰেন্তো গচ্ছতি, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গিযতি, সযং ৱা নিব্বানং মগ্গতীতি মগ্গোতি. এৱমেতেসং সতিপট্ঠানাদীনং অত্থৱিভাগো ৱেদিতব্বো.
সোতাপন্নোতি মগ্গসঙ্খাতং সোতং আপজ্জিত্ৱা পাপুণিত্ৱা ঠিতো, সোতাপত্তিফলট্ঠোতি অত্থো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নোতি সোতাপত্তিফলস্স অত্তপচ্চক্খকৰণায পটিপজ্জমানো পঠমমগ্গট্ঠো, যো অট্ঠমকোতিপি ৱুচ্চতি. সকদাগামীতি সকিদেৱ ইমং লোকং পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন আগমনসীলো দুতিযফলট্ঠো. অনাগামীতি পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন কামলোকং অনাগমনসীলো ততিযফলট্ঠো. যো পন সদ্ধানুসাৰী ধম্মানুসাৰী একবীজীতি এৱমাদিকো অৰিযপুগ্গলৱিভাগো, সো এতেসংযেৱ পভেদোতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি এতং অত্তনো ধম্মৱিনযে মতকুণপসদিসেন দুস্সীলপুগ্গলেন সদ্ধিং সংৱাসাভাৱসঙ্খাতং অত্থং ৱিদিত্ৱা. ইমং উদানন্তি ইমং অসংৱাসাৰহসংৱাসাৰহৱিভাগকাৰণপৰিদীপনং উদানং উদানেসি.
তত্থ ছন্নমতিৱস্সতীতি আপত্তিং আপজ্জিত্ৱা পটিচ্ছাদেন্তো অঞ্ঞং নৱং আপত্তিং আপজ্জতি, ততো পৰং ততো পৰন্তি এৱং আপত্তিৱস্সং কিলেসৱস্সং অতিৱিয ৱস্সতি. ৱিৱটং নাতিৱস্সতীতি আপত্তিং আপন্নো তং অপ্পটিচ্ছাদেত্ৱা ৱিৱৰন্তো সব্ৰহ্মচাৰীনং পকাসেন্তো যথাধম্মং যথাৱিনযং পটিকৰোন্তো দেসেন্তো ৱুট্ঠহন্তো অঞ্ঞং নৱং আপত্তিং ন আপজ্জতি, তেনস্স ৱিৱটং পুন আপত্তিৱস্সং কিলেসৱস্সং ন ৱস্সতি. যস্মা চ এতদেৱং, তস্মা ছন্নং ছাদিতং আপত্তিং ৱিৱৰেথ পকাসেথ. এৱং তং নাতিৱস্সতীতি এৱং সন্তে তং আপত্তিআপজ্জনকং আপন্নপুগ্গলং অত্তভাৱং অতিৱিজ্ঝিত্ৱা কিলেসৱস্সং ন ৱস্সতি ন তেমেতি. এৱং সো কিলেসেহি অনৱস্সুতো পৰিসুদ্ধসীলো সমাহিতো হুত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা সম্মসন্তো অনুক্কমেন নিব্বানং পাপুণাতীতি অধিপ্পাযো.
পঞ্চমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.