১০. লোকসুত্তৱণ্ণনা
৩০. দসমে বুদ্ধচক্খুনাতি এত্থ আসযানুসযঞাণং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণঞ্চ বুদ্ধচক্খু নাম. যথাহ –
‘‘অদ্দসা খো ভগৱা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো সত্তে অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে’’তিআদি (ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯).
লোকন্তি তযো লোকা – ওকাসলোকো, সঙ্খাৰলোকো, সত্তলোকোতি. তত্থ –
‘‘যাৱতা চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তি,
দিসা ভন্তি ৱিৰোচনা;
তাৱ সহস্সধা লোকো,
এত্থ তে ৱত্ততী ৱসো’’তি. –
আদীসু (ম. নি. ১.৫০৩) ওকাসলোকো. ‘‘একো লোকো – সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা, দ্ৱে লোকা – নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, তযো লোকা – তিস্সো ৱেদনা, চত্তাৰো লোকা – চত্তাৰো আহাৰা, পঞ্চ লোকা – পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ছ লোকা – ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, সত্ত লোকা – সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, অট্ঠ লোকা – অট্ঠ লোকধম্মা, নৱ লোকা – নৱ সত্তাৱাসা, দস লোকা – দসাযতনানি, দ্ৱাদস লোকা – দ্ৱাদসাযতনানি, অট্ঠাৰস লোকা – অট্ঠাৰস ধাতুযো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১১২) সঙ্খাৰলোকো. ‘‘সস্সতো লোকো, অসস্সতো লোকো’’তিআদীসু সত্তলোকো ৱুত্তো. ইধাপি সত্তলোকো ৱেদিতব্বো.
তত্থ লোকীযতি ৱিচিত্তাকাৰতো দিস্সতীতি চক্কৱাড়সঙ্খাতো লোকো ওকাসলোকো, সঙ্খাৰো লুজ্জতি পলুজ্জতীতি লোকো, লোকীযতি এত্থ পুঞ্ঞপাপং তব্বিপাকো চাতি সত্তলোকো. তেসু ভগৱা মহাকৰুণায অনুকম্পমানো সংসাৰদুক্খতো মোচেতুকামো সত্তলোকং ওলোকেসি. কতমস্স পন সত্তাহস্স অচ্চযেন ওলোকেসি? পঠমস্স সত্তাহস্স. ভগৱা হি পল্লঙ্কসত্তাহস্স পৰিযোসানে পচ্ছিমযামাৱসানে ‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা…পে… সূৰিযোৱ ওভাসযমন্তলিক্খ’’ন্তি (উদা. ১-৩; কথা. ৩২১; মহাৱ. ১-৩) ইমং অৰিযমগ্গানুভাৱদীপকং উদানং উদানেত্ৱা, ‘‘অহং তাৱ এৱং সুদুত্তৰং সংসাৰমহোঘং ইমায ধম্মনাৱায সমুত্তৰিত্ৱা নিব্বানপাৰে ঠিতো, হন্দ দানি লোকম্পি তাৰেস্সামি, কীদিসো নু খো লোকো’’তি লোকং ৱোলোকেসি. তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৱা তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠহিত্ৱা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেসী’’তি.
তত্থ ৱোলোকেসীতি ৱিৱিধেহি আকাৰেহি পস্সি, হত্থতলে ঠপিতআমলকং ৱিয অত্তনো ঞাণেন পচ্চক্খং অকাসি. অনেকেহি সন্তাপেহীতিআদি ৱোলোকিতাকাৰদস্সনং. অনেকেহি সন্তাপেহীতি অনেকেহি দুক্খেহি. দুক্খঞ্হি সন্তাপনপীড়নট্ঠেন সন্তাপোতি ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো’’তি (পটি. ম. ১.১৭). তঞ্চ দুক্খদুক্খাদিৱসেন চেৱ জাতিআদিৱসেন চ অনেকপ্পকাৰং. তেন ৱুত্তং ‘‘অনেকেহি সন্তাপেহী’’তি. অনেকেহি দুক্খেহি সন্তপ্পমানে পীড়িযমানে বাধিযমানে. পৰিড়াহেহীতি পৰিদাহেহি. পৰিডয্হমানেতি ইন্ধনং ৱিয অগ্গিনা সমন্ততো ডয্হমানে. ৰাগজেহীতি ৰাগসম্ভূতেহি. এস নযো সেসেসুপি. ৰাগাদযো হি যস্মিং সন্তানে উপ্পজ্জন্তি, তং নিদ্দহন্তা ৱিয ৱিবাধেন্তি, তেন ৱুত্তং – ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, অগ্গী – ৰাগগ্গি, দোসগ্গি, মোহগ্গী’’তি (ইতিৱু. ৯৩). যতো তে চিত্তং কাযঞ্চ কিলেসেন্তীতি কিলেসাতি ৱুচ্চন্তি. এত্থ চ পৰিডয্হমানেতি এতেন ভগৱা ৰাগাদিকিলেসানং পৱত্তিদুক্খতং, তেন চ সত্তানং অভিভূততং দস্সেতি. সন্তপ্পমানেতি ইমিনা পন তেসং কালন্তৰদুক্খতং, তেন নিৰন্তৰোপদ্দৱতঞ্চ দস্সেতি.
ভগৱা হি বোধিৰুক্খমূলে অপৰাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰিত্ৱা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেত্ৱা পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতাৰেত্ৱা কিলেসমূলকং ৱট্টদুক্খং অভিঞ্ঞায সঙ্খাৰে পৰিগ্গহেত্ৱা সম্মসন্তো অনুক্কমেন ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰিযমগ্গাধিগমেন সযং ৱিগতৱিদ্ধস্তকিলেসো অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা পচ্চৱেক্খণানন্তৰং অনৱসেসানং কিলেসানং পহীনত্তা অত্তনো ৱট্টদুক্খস্স পৰিক্খীণভাৱদীপকং সব্ববুদ্ধানং অৱিজহিতং ‘‘অনেকজাতিসংসাৰ’’ন্তি (ধ. প. ১৫৩) উদানং উদানেত্ৱা তেনেৱ পল্লঙ্কেন সত্তাহং ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদী নিসিন্নো সত্তমায ৰত্তিযা তীসু যামেসু ৱুত্তনযেন তীণি উদানানি উদানেত্ৱা ততিযউদানানন্তৰং বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো ‘‘সকলমিদং সত্তানং ৱট্টদুক্খং কিলেসমূলকং, কিলেসা নামেতে পৱত্তিদুক্খা আযতিম্পি দুক্খহেতুভূতা, তেহি ইমে সত্তা সন্তপ্পন্তি পৰিডয্হন্তি চা’’তি পস্সি. তেন ৱুত্তং ‘‘অদ্দসা খো ভগৱা…পে… মোহজেহিপী’’তি.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি এতং লোকস্স যথাৱুত্তসন্তাপপৰিড়াহেহি অভিভুয্যমানতং সব্বাকাৰতো ৱিদিত্ৱা. ইমং উদানন্তি ইমং সব্বসন্তাপপৰিড়াহতো পৰিনিব্বানৱিভাৱনং মহাউদানং উদানেসি.
তত্থ অযং লোকো সন্তাপজাতোতি অযং সব্বোপি লোকো জৰাৰোগমৰণেহি চেৱ নানাৱিধব্যসনেহি চ কিলেসপৰিযুট্ঠানেহি চ জাতসন্তাপো, উপ্পন্নকাযিকচেতসিকদুক্খাভিভৱোতি অত্থো. ফস্সপৰেতোতি ততো এৱ অনেকেহি দুক্খসম্ফস্সেহি পৰিহতো উপদ্দুতো. অথ ৱা ফস্সপৰেতোতি সুখাদিসঙ্খাতানং তিস্সন্নং দুক্খতানং পচ্চযভূতেহি ছহি ফস্সেহি অভিভূতো, ততো ততো দ্ৱাৰতো তস্মিং তস্মিং আৰম্মণে পৱত্তিৱসেন উপস্সট্ঠো. ৰোগং ৱদতি অত্ততোতি ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জমানং ৱেদনাসঙ্খাতং ৰোগং দুক্খং, খন্ধপঞ্চকমেৱ ৱা যথাভূতং অজানন্তো ‘‘অহ’’ন্তি সঞ্ঞায দিট্ঠিগাহৱসেন ‘‘অহং সুখিতো দুক্খিতো’’তি অত্ততো ৱদতি. ‘‘অত্তনো’’তিপি পঠন্তি. তস্সত্থো – য্ৱাযং লোকো কেনচি দুক্খধম্মেন ফুট্ঠো অভাৱিতত্ততায অধিৱাসেতুং অসক্কোন্তো ‘‘অহো দুক্খং, ঈদিসং দুক্খং ময্হং অত্তনোপি মা হোতূ’’তিআদিনা ৱিপ্পলপন্তো কেৱলং অত্তনো ৰোগং ৱদতি, তস্স পন পহানায ন পটিপজ্জতীতি অধিপ্পাযো. অথ ৱা তং যথাৱুত্তং দুক্খং যথাভূতং অজানন্তো তণ্হাগাহৱসেন ‘‘মম’’ন্তি সঞ্ঞায অত্ততো ৱদতি, ‘‘মম ইদ’’ন্তি ৱাচং নিচ্ছাৰেতি.
যেন যেন হি মঞ্ঞতীতি এৱমিমং ৰোগভূতং খন্ধপঞ্চকং অত্ততো অত্তনো ৱা ৱদন্তো লোকো যেন যেন ৰূপৱেদনাদিনা কাৰণভূতেন, যেন ৱা সস্সতাদিনা পকাৰেন দিট্ঠিমানতণ্হামঞ্ঞনাহি মঞ্ঞতি. ততো তং হোতি অঞ্ঞথাতি ততো অত্তনা পৰিকপ্পিতাকাৰতো তং মঞ্ঞনায ৱত্থুভূতং খন্ধপঞ্চকং অঞ্ঞথা অনত্তানত্তনিযমেৱ হোতি. ৱসে ৱত্তেতুং অসক্কুণেয্যতায অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰত্তং ন নিপ্ফাদেতীতি অত্থো. অথ ৱা ততোতি তস্মা মঞ্ঞনামত্তভাৱতো তং খন্ধপঞ্চকং নিচ্চাদিৱসেন মঞ্ঞিতং অঞ্ঞথা অনিচ্চাদিসভাৱমেৱ হোতি. ন হি মঞ্ঞনা ভাৱঞ্ঞথত্তং ৱা লক্খণঞ্ঞথত্তং ৱা কাতুং সক্কোতি.
অঞ্ঞথাভাৱী ভৱসত্তোতি অসম্ভৱে ৱড্ঢিযং হিতসুখে সত্তো লগ্গো সত্তলোকো মঞ্ঞনায যথাৰুচি চিন্তিযমানোপি ৱিপৰীতপ্পটিপত্তিযা ততো অঞ্ঞথাভাৱী অহিতদুক্খভাৱী ৱিঘাতংযেৱ পাপুণাতি. ভৱমেৱাভিনন্দতীতি এৱং সন্তেপি তং মঞ্ঞনাপৰিকপ্পিতং অৱিজ্জমানং ভৱং ৱড্ঢিং অভিনন্দতি এৱ অভিকঙ্খতি এৱ. অথ ৱা অঞ্ঞথাভাৱীতি ‘‘নিচ্চো মে অত্তা’’তিআদিনা মঞ্ঞনায পৰিকপ্পিতাকাৰতো সযং অঞ্ঞথাভাৱী সমানো অনিচ্চো অধুৱোতি অত্থো. ভৱসত্তোতি কামাদিভৱেসু ভৱতণ্হায সত্তো লগ্গো গধিতো. ভৱমেৱাভিনন্দতীতি অনিচ্চাদিসভাৱং ভৱমেৱ নিচ্চাদিৱসেন পৰামসিত্ৱা, তত্থ ৱা অধিমুত্তিসঞ্ঞং তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনাহি অভিনন্দতি, ন তত্থ নিব্বিন্দতি. যদভিনন্দতি তং ভযন্তি যং ৱড্ঢিসঙ্খাতং ভৱং কামাদিভৱং ৱা অভিনন্দতি, তং অনিচ্চাদিৱিপৰিণামসভাৱত্তা অনেকব্যসনানুবন্ধত্তা চ ভৱহেতুভাৱতো অতিৱিয ভযানকট্ঠেন ভযং. যস্স ভাযতীতি যতো জৰামৰণাদিতো ভাযতি, তং জৰামৰণাদি দুক্খাধিট্ঠানভাৱতো দুক্খদুক্খভাৱতো চ দুক্খং. অথ ৱা যস্স ভাযতীতি ভৱাভিনন্দনেন যস্স ৱিভৱস্স ভাযতি, সো উচ্ছেদসঙ্খাতো ৱিভৱো, ততো ভাযনঞ্চ দুক্খৱত্থুভাৱতো জাতিআদিদুক্খস্স অনতিৱত্তনতো চ দুক্খং দুক্খসভাৱমেৱাতি অত্থো. অথ ৱা যস্স ভাযতি তং দুক্খন্তি যস্স অনিচ্চাদিকস্স ভাযতি তং নিস্সৰণং অজানন্তো, তং ভযং তস্স দুক্খং হোতি, দুক্খং আৱহতীতি অত্থো.
এত্তকেন ৱট্টং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিৱট্টং দস্সেতুং, ‘‘ভৱৱিপ্পহানায খো পনিদং ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতী’’তি আহ. তত্থ ভৱৱিপ্পহানাযাতি কামাদিভৱস্স পজহনত্থায. খোতি অৱধাৰণে, পনাতি পদপূৰণে নিপাতো. ইদন্তি আসন্নপচ্চক্খৱচনং. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং. ৱুস্সতীতি পূৰেস্সতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – একন্তেনেৱ কামাদিভৱস্স সমুদযপ্পহানেন অনৱসেসপজহনত্থায ইদং মযা সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি অতিদুক্কৰানি আচৰিত্ৱা পাৰমিযো পূৰেত্ৱা বোধিমণ্ডে তিণ্ণং মাৰানং মত্থকং মদ্দিত্ৱা অধিগতং সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহং অট্ঠঙ্গিকমগ্গব্ৰহ্মচৰিযং চৰিযতি ভাৱিযতীতি.
এৱং অৰিযমগ্গস্স একংসেনেৱ নিয্যানিকভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি অঞ্ঞমগ্গস্স তদভাৱং দস্সেন্তো ‘‘যে হি কেচী’’তিআদিমাহ. তত্থ যেতি অনিযমনিদ্দেসো. হীতি নিপাতমত্তং. কেচীতি একচ্চে. পদদ্ৱযেনাপি তথাৱাদিনো দিট্ঠিগতিকে অনিযমতো পৰিযাদিযতি. সমণাতি পব্বজ্জূপগমনমত্তেন সমণা, ন সমিতপাপা. ব্ৰাহ্মণাতি জাতিমত্তেন ব্ৰাহ্মণা, ন বাহিতপাপা. ৱাসদ্দো ৱিকপ্পত্থো. ভৱেন ভৱস্স ৱিপ্পমোক্খমাহংসূতি একচ্চে কামভৱেন ৰূপভৱেন ৱা সব্বভৱতো ৱিমুত্তিং সংসাৰসুদ্ধিং কথযিংসু.
কে পনেৱং ৱদন্তীতি? দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদিনো তেসু হি কেচি ‘‘উড়াৰেহি পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো অত্তা দিট্ঠেৱ ধম্মে পৰমং নিব্বুতিং পত্তো হোতী’’তি ৱদন্তি. কেচি ‘‘ৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু পঠমজ্ঝানসমঙ্গী…পে… কেচি ‘‘দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানসমঙ্গী অত্তা দিট্ঠেৱ ধম্মে পৰমং নিব্বুতিং পত্তো হোতী’’তি ৱদন্তি. যথাহ –
‘‘ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱংৱাদী হোতি এৱংদিট্ঠি ‘যতো খো ভো অযং অত্তা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো’’’তি (দী. নি. ১.৯৪) ৱিত্থাৰো.
তে পন যস্মা যাৱদত্থং পীতত্তা সুহিতায জলূকায ৱিয ৰুহিৰপিপাসা কামাদিসুখেহি সমপ্পিতস্স তস্স অত্তনো কামেসনাদযো ন ভৱিস্সন্তি, তদভাৱে চ ভৱস্স অভাৱোযেৱ, যস্মিং যস্মিঞ্চ ভৱে ঠিতস্স অযং নযো লব্ভতি, তেন তেন ভৱেন সব্বভৱতো ৱিমুত্তি হোতীতি ৱদন্তি, তস্মা ‘‘ভৱেন ভৱস্স ৱিপ্পমোক্খমাহংসূ’’তি ৱুত্তা. যেসঞ্চ ‘‘এত্তকং নাম কালং সংসৰিত্ৱা বালা চ পণ্ডিতা চ পৰিযোসানভৱে ঠত্ৱা সংসাৰতো ৱিমুচ্চন্তী’’তি লদ্ধি, তেপি ভৱেন ভৱস্স ৱিপ্পমোক্খং ৱদন্তি নাম. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘চুল্লাসীতি মহাকপ্পিনো সতসহস্সানি যানি বালে চ পণ্ডিতে চ সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সন্তী’’তি (দী. নি. ১.১৬৮).
অথ ৱা ভৱেনাতি ভৱদিট্ঠিযা. ভৱতি সস্সতং তিট্ঠতীতি পৱত্তনতো সস্সতদিট্ঠি ভৱদিট্ঠীতি ৱুচ্চতি, ভৱদিট্ঠি এৱেত্থ উত্তৰপদলোপেন ভৱতণ্হাতিআদীসু ৱিয ভৱোতি ৱুত্তো. ভৱদিট্ঠিৱসেন চ একচ্চে ভৱৱিসেসংযেৱ কিলেসানং ৱূপসন্তৱুত্তিযা আযুনো চ দীঘাৱাসতায নিচ্চাদিসভাৱং ভৱৱিমোক্খং মঞ্ঞন্তি, সেয্যথাপি বকো ব্ৰহ্মা ‘‘ইদং নিচ্চং, ইদং ধুৱং, ইদং সস্সতং, ইদং অৱিপৰিণামধম্ম’’ন্তি (ম. নি. ১.৫০১) অৱোচ. তেসমেৱং ৱিপৰীতগাহীনং অনিস্সৰণে নিস্সৰণদিট্ঠীনং কুতো ভৱৱিমোক্খো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘সব্বে তে ‘অৱিপ্পমুত্তা ভৱস্মা’তি ৱদামী’’তি.
ৱিভৱেনাতি উচ্ছেদেন. ভৱস্স নিস্সৰণমাহংসূতি সব্বভৱতো নিগ্গমনং নিক্খন্তিং সংসাৰসুদ্ধিং ৱদিংসু. তে হি ‘‘ভৱেন ভৱস্স ৱিপ্পমোক্খো’’তি ৱদন্তানং ৱাদং অননুজানন্তা ভৱূপচ্ছেদেন নিস্সৰণং পটিজানিংসু. ৱিভৱেনাতি ৱা উচ্ছেদদিট্ঠিযা. ৱিভৱতি ৱিনস্সতি উচ্ছিজ্জতি অত্তা চ লোকো চাতি পৱত্তনতো উচ্ছেদদিট্ঠি ৱুত্তনযেন ‘‘ৱিভৱো’’তি ৱুচ্চতি. উচ্ছেদদিট্ঠিৱসেন হি সত্তা অধিমুচ্চিত্ৱা তত্থ তত্থ উপ্পন্না উচ্ছিজ্জন্তি, সা এৱ সংসাৰসুদ্ধীতি উচ্ছেদৱাদিনো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যতো খো ভো অযং অত্তা ৰূপী চাতুমহাভূতিকো…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, এত্তাৱতা খো ভো অযং অত্তা সম্মা সমুচ্ছিন্নো হোতী’’তি (দী. নি. ১.৮৫).
তথা –
‘‘নত্থি, মহাৰাজ, দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং নত্থি হুতং…পে… বালে চ পণ্ডিতে চ কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জন্তি ৱিনস্সন্তি ন হোন্তি পৰং মৰণা’’তি চ (দী. নি. ১.১৭১).
তেসম্পি এৱং ৱিপৰীতগাহীনং কুতো ভৱনিস্সৰণং. তেনাহ ভগৱা – ‘‘সব্বে তে ‘অনিস্সটা ভৱস্মা’তি ৱদামী’’তি. ন হি অৰিযমগ্গভাৱনায অনৱসেসকিলেসং অসমুগ্ঘাতেত্ৱা কদাচিপি ভৱতো নিস্সৰণৱিমুত্তি সম্ভৱতি. তথা হি তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং যথাভূতাৱবোধাভাৱতো ‘‘অত্থি নত্থী’’তি অন্তদ্ৱযনিপতিতানং তণ্হাদিট্ঠিৱসেন সম্পৰিতসিতৱিপ্ফন্দিতমত্তং, যতো তে দিট্ঠিগতিকা পৱত্তিহেতূসুপি সম্মূড়্হা সক্কাযভূমিযং সুনিখাতে ৱিপৰীতদস্সনথম্ভে তণ্হাবন্ধনেন বদ্ধা গদ্দূলবন্ধনা ৱিয সা ন ৱিজহন্তি বন্ধনট্ঠানং, কুতো নেসং ৱিমোক্খো?
যে পন চতুসচ্চৱিভাৱনেন পৱত্তিআদীসু অসম্মোহতো তং অন্তদ্ৱযং অনুপগম্ম মজ্ঝিমং পটিপদং সমাৰুড়্হা, তেসংযেৱ ভৱৱিপ্পমোক্খো নিস্সৰণঞ্চাতি দস্সেন্তো সত্থা ‘‘উপধিং হী’’তিআদিমাহ. তত্থ উপধিন্তি খন্ধাদিউপধিং. হীতি নিপাতমত্তং. পটিচ্চাতি নিস্সায, পচ্চযং কত্ৱা. দুক্খন্তি জাতিআদি দুক্খং. কিং ৱুত্তং হোতি? যত্থিমে দিট্ঠিগতিকা ৱিমোক্খসঞ্ঞিনো, তত্থ খন্ধকিলেসাভিসঙ্খাৰূপধযো অধিগতা, কুতো তত্থ দুক্খনিস্সৰণং? যত্ৰ হি কিলেসা, তত্ৰাভিসঙ্খাৰসম্ভৱতো ভৱপবন্ধস্স অৱিচ্ছেদোযেৱাতি ৱট্টদুক্খস্স অনিৱত্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘উপধিঞ্হি পটিচ্চ দুক্খমিদং সম্ভোতী’’তি.
ইদানি যং পৰমত্থতো দুক্খস্স নিস্সৰণং, তং দস্সেতুং, ‘‘সব্বুপাদানক্খযা নত্থি দুক্খস্স সম্ভৱো’’তি ৱুত্তং. তত্থ সব্বুপাদানক্খযাতি কামুপাদানং দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৱাদুপাদানন্তি সব্বেসং ইমেসং চতুন্নম্পি উপাদানানং অৰিযমগ্গাধিগমেন অনৱসেসপ্পহানতো. তত্থ দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৱাদুপাদানন্তি ইমানি তীণি উপাদানানি সোতাপত্তিমগ্গেন খীযন্তি, অনুপ্পত্তিধম্মতং আপজ্জন্তি. কামুপাদানং অপাযগমনীযং পঠমেন, কামৰাগভূতং বহলং দুতিযেন, সুখুমং ততিযেন, ৰূপৰাগাৰূপৰাগপ্পহানং চতুত্থেনাতি চতূহিপি মগ্গেহি খীযতি, অনুপ্পত্তিধম্মতং আপজ্জতীতি ৱেদিতব্বং. নত্থি দুক্খস্স সম্ভৱোতি এৱং সব্বসো উপাদানক্খযা তদেকট্ঠতায সব্বস্সপি কিলেসগণস্স অনুপ্পাদনতো অপ্পমত্তকস্সপি ৱট্টদুক্খস্স সম্ভৱো পাতুভাৱো নত্থি.
এৱং ভগৱা হেতুনা সদ্ধিং পৱত্তিং নিৱত্তিঞ্চ দস্সেত্ৱা ‘‘ইমং নযং অজানন্তো অযং সত্তলোকো ৱট্টতোপি সীসং ন উক্খিপতী’’তি দস্সেন্তো ‘‘লোকমিমং পস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ লোকমিমং পস্সাতি অত্তনো বুদ্ধচক্খুনা পচ্চক্খতো ৱিসযভাৱস্স উপগতত্তা ‘‘লোকমিমং পস্সা’’তি ভগৱাদস্সনকিৰিযায নিযোজেন্তো অত্তানমেৱালপতি. পুথূতি বহূ, ৱিসুং ৱিসুং ৱা. অৱিজ্জায পৰেতাতি ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১১০৬; ৱিভ. ২২৬) নযেন ৱুত্তায চতুসচ্চপটিচ্ছাদিকায অৱিজ্জায অভিভূতা. ভূতাতি কম্মকিলেসেহি জাতা নিব্বত্তা. ভূতৰতাতি ভূতেসু মাতাপিতুপুত্তদাৰাদিসঞ্ঞায অঞ্ঞসত্তেসু তণ্হায ৰতা, ভূতে ৱা খন্ধপঞ্চকে অনিচ্চাসুভদুক্খানত্তসভাৱে তংসভাৱানৱবোধতো ইত্থিপুৰিসাদিপৰিকপ্পৱসেন নিচ্চাদিৱসেন অত্তত্তনিযগাহৱসেন চ অভিৰতা. ভৱা অপৰিমুত্তাতি যথাৱুত্তেন তণ্হাদিট্ঠিগাহেন ভৱতো সংসাৰতো ন পৰিমুত্তা.
এত্থ চ ‘‘লোকমিম’’ন্তি পঠমং তাৱ সকলম্পি সত্তনিকাযং সামঞ্ঞতো একত্তং উপনেন্তো একৱচনেন অনোধিসো গহণং দীপেত্ৱা ‘‘স্ৱাযং লোকো ভৱযোনিগতিঠিতিসত্তাৱাসাদিৱসেন চেৱ তত্থাপি তংতংসত্তনিকাযাদিৱসেন চ অনেকভেদভিন্নো পচ্চেকং মযা ৱোলোকিতো’’তি অত্তনো বুদ্ধচক্খুঞাণানুভাৱং পকাসেন্তো সত্থা পুন ৱচনভেদং কত্ৱা বহুৱচনেন ওধিসো গহণং দীপেতি ‘‘পুথূ অৱিজ্জায পৰেতা ভূতা’’তিআদিনা. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘লোকমিম’’ন্তি উপযোগৱচনং কত্ৱা ‘‘অৱিজ্জায পৰেতা’’তিআদিনা পচ্চত্তবহুৱচননিদ্দেসোপি অৱিৰুদ্ধো হোতি ভিন্নৱাক্যত্তা. কেচি পন একৱাক্যতাধিপ্পাযেন ‘‘অৱিজ্জায পৰেতং ভূতং ভূতৰতং ভৱা অপৰিমুত্ত’’ন্তি পঠন্তি, ৱিভত্তিভেদৱসেনেৱ পন পুৰাণপাঠো.
ইদানি যেন উপাযেন ভৱৱিপ্পমোক্খো হোতি, তং সব্বং তিত্থিযানং অৱিসযভূতং বুদ্ধগোচৰং ৱিপস্সনাৱীথিং দস্সেন্তো ‘‘যে হি কেচী’’তিআদিমাহ. তত্থ যে হি কেচি ভৱাতি কামভৱাদি সঞ্ঞীভৱাদি একৱোকাৰভৱাদিৱিভাগেন নানাভেদভিন্না সাতৱন্তো ৱা অসাতৱন্তো ৱা দীঘাযুকা ৱা ইত্তৰক্খণা ৱা যে হি কেচি ভৱা. সব্বধীতি উদ্ধং অধো তিৰিযন্তি আদিৱিভাগেন সব্বত্থ. সব্বত্থতাযাতি সগ্গাপাযমনুস্সাদিৱিভাগেন. সব্বে তেতিআদীসু সব্বেপি তে ভৱা ৰূপৱেদনাদিধম্মা হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চা, উদযব্বযপটিপীড়িতত্তা দুক্খা, জৰায মৰণেন চাতি দ্ৱিধা ৱিপৰিণামেতব্বতায ৱিপৰিণামধম্মা. ইতিসদ্দো আদিঅত্থো পকাৰত্থো ৱা, তেন অনত্তলক্খণম্পি সঙ্গহেত্ৱা অৱসৱত্তনট্ঠেন অনত্তা, ৱিপৰিণামধম্মতায ৱা অৱসৱত্তনট্ঠেন অনত্তাতি ৱুত্তা.
এৱং লক্খণত্তযপটিৱিজ্ঝনাকাৰেন এতং ভৱসঙ্খাতং খন্ধপঞ্চকং যথাভূতং অৱিপৰীতং সম্মপ্পঞ্ঞায সম্মা ঞাযেন ৱিপস্সনাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায পস্সতো পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন পটিৱিজ্ঝতো ‘‘ভৱো নিচ্চো’’তি আদিনযপ্পৱত্তা ভৱেসু তণ্হা পহীযতি, অগ্গমগ্গপ্পত্তিসমকালমেৱ অনৱসেসং নিৰুজ্ঝতি, উচ্ছেদদিট্ঠিযা সব্বসো পহীনত্তা ৱিভৱং ৱিচ্ছেদং নাভিনন্দতি ন পত্থেতি. এৱংভূতস্স তস্স যা কামতণ্হাদিৱসেন অট্ঠসতভেদা অৱত্থাদিৱিভাগেন অনন্তভেদা চ, তাসং সব্বসো সব্বপ্পকাৰেন তণ্হানং খযা পহানা, তদেকট্ঠতায সব্বস্সপি সংকিলেসপক্খস্স অসেসং নিস্সেসং ৱিৰাগেন অৰিযমগ্গেন যো অনুপ্পাদনিৰোধো, তং নিব্বানন্তি.
এৱং তণ্হায পহানমুখেন সউপাদিসেসনিব্বানং দস্সেত্ৱা ইদানি অনুপাদিসেসনিব্বানং দস্সেন্তো ‘‘তস্স নিব্বুতস্সা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যো সো সব্বসো তণ্হানং খযা কিলেসপৰিনিব্বানেন নিব্বুতো ৱুত্তনযেন ভিন্নকিলেসো খীণাসৱভিক্খু, তস্স নিব্বুতস্স ভিক্খুনো অনুপাদা উপাদানাভাৱতো কিলেসাভিসঙ্খাৰমাৰানং ৱা অগ্গহণতো পুনব্ভৱো ন হোতি, আযতিং পটিসন্ধিৱসেন উপপত্তিভৱো নত্থি. এৱংভূতেন চ তেন অভিভূতো মাৰো, অৰিযমগ্গক্খণে কিলেসমাৰো অভিসঙ্খাৰমাৰো দেৱপুত্তমাৰো চ চৰিমকচিত্তক্খণে খন্ধমাৰো মচ্চুমাৰো চাতি পঞ্চৱিধো মাৰো অভিভূতো পৰাজিতো, পুন সীসং উক্খিপিতুং অপ্পদানেন নিব্বিসেৱনো কতো, যতো তেন ৱিজিতো সঙ্গামো মাৰেহি তত্থ তত্থ পৱত্তিতো. এৱং ৱিজিতসঙ্গামো পন ইট্ঠাদীসু সব্বেসু ৱিকাৰাভাৱেন তাদিলক্খণপ্পত্তিযা তাদী অৰহা সব্বভৱানি যথাৱুত্তভেদে সব্বেপি ভৱে উপচ্চগা সমতিক্কন্তো, ন যত্থ কত্থচি সঙ্খং উপেতি, অঞ্ঞদত্থু অনুপাদানো ৱিয জাতৱেদো পৰিনিব্বানতো উদ্ধং অপঞ্ঞত্তিকোৱ হোতীতি. ইতি ভগৱা ইমং মহাউদানং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা কূটং গহেত্ৱা নিট্ঠপেসি.
দসমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতা চ নন্দৱগ্গৱণ্ণনা.