৮. সুপ্পৱাসাসুত্তৱণ্ণনা
১৮. অট্ঠমে কুণ্ডিকাযন্তি এৱংনামকে কোলিযানং নগৰে. কুণ্ডধানৱনেতি তস্স নগৰস্স অৱিদূৰে কুণ্ডধানসঙ্খাতে ৱনে.
পুব্বে কিৰ কুণ্ডো নাম একো যক্খো তস্মিং ৱনসণ্ডে ৱাসং কপ্পেসি, কুণ্ডধানমিস্সকেন চ বলিকম্মেন তুস্সতীতি তস্স তথা তত্থ বলিং উপহৰন্তি, তেনেতং ৱনসণ্ডং কুণ্ডধানৱনন্ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. তস্স অৱিদূৰে একা গামপতিকা অহোসি, সাপি তস্স যক্খস্স আণাপৱত্তিট্ঠানে নিৱিট্ঠত্তা তেনেৱ পৰিপালিতত্তা কুণ্ডিকাতি ৱোহৰীযিত্থ. অপৰভাগে তত্থ কোলিযৰাজানো নগৰং কাৰেসুং, তম্পি পুৰিমৱোহাৰেন কুণ্ডিকাত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. তস্মিঞ্চ ৱনসণ্ডে কোলিযৰাজানো ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ ৱসনত্থায ৱিহাৰং পতিট্ঠাপেসুং, তম্পি কুণ্ডধানৱনন্ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. অথ ভগৱা জনপদচাৰিকং চৰন্তো অনুক্কমেন তং ৱিহাৰং পত্ৱা তত্থ ৱিহাসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘একং সমযং ভগৱা কুণ্ডিকাযং ৱিহৰতি কুণ্ডধানৱনে’’তি.
সুপ্পৱাসাতি তস্সা উপাসিকায নামং. কোলিযধীতাতি কোলিযৰাজপুত্তী. সা হি ভগৱতো অগ্গুপট্ঠাযিকা পণীতদাযিকানং সাৱিকানং এতদগ্গে ঠপিতা সোতাপন্না অৰিযসাৱিকা. যঞ্হি কিঞ্চি ভগৱতো যুত্তৰূপং খাদনীযং ভোজনীযং ভেসজ্জং ৱা ন তত্থ অঞ্ঞাহি সংৱিধাতব্বং অত্থি, সব্বং তং সযমেৱ অত্তনো পঞ্ঞায ৱিচাৰেত্ৱা সক্কচ্চং সম্পাদেত্ৱা উপনেতি. দেৱসিকঞ্চ অট্ঠসতং সঙ্ঘভত্তপাটিপুগ্গলিকভত্তানি দেতি. যো কোচি ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা তং কুলং পিণ্ডায পৱিট্ঠো ৰিত্তহত্থো ন গচ্ছতি. এৱং মুত্তচাগা পযতপাণী ৱোস্সগ্গৰতা যাচযোগা দানসংৱিভাগৰতা. অস্সা কুচ্ছিযং পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো পচ্ছিমভৱিকো সাৱকবোধিসত্তো পটিসন্ধিং গণ্হি. সা তং গব্ভং কেনচিদেৱ পাপকম্মেন সত্ত ৱস্সানি কুচ্ছিনা পৰিহৰি, সত্তাহঞ্চ মূড়্হগব্ভা অহোসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সত্ত ৱস্সানি গব্ভং ধাৰেতি সত্তাহং মূড়্হগব্ভা’’তি.
তত্থ সত্ত ৱস্সানীতি সত্ত সংৱচ্ছৰানি, অচ্চন্তসংযোগে চ ইদং উপযোগৱচনং. গব্ভং ধাৰেতীতি গব্ভং ৱহতি, গব্ভিনী হোতীতি অত্থো. সত্তাহং মূড়্হগব্ভাতি সত্ত অহানি ব্যাকুলগব্ভা. গব্ভো হি পৰিপক্কো সম্পজ্জমানো ৱিজাযনকালে কম্মজৱাতেহি সঞ্চালেত্ৱা পৰিৱত্তিতো উদ্ধংপাদো অধোসিৰো হুত্ৱা যোনিমুখাভিমুখো হোতি, এৱং সো কত্থচি অলগ্গো বহি নিক্খমতি. ৱিপজ্জমানো পন ৱিপৰিৱত্তনৱসেন যোনিমগ্গং পিদহিত্ৱা তিৰিযং নিপজ্জতি, সযমেৱ ৱা যোনিমগ্গো পিদহতি, সো তত্থ কম্মজৱাতেহি অপৰাপৰং পৰিৱত্তমানো ব্যাকুলো মূড়্হগব্ভোতি ৱুচ্চতি. তস্সাপি সত্ত দিৱসে এৱং অহোসি, তেন ৱুত্তং ‘‘সত্তাহং মূড়্হগব্ভা’’তি.
অযঞ্চ গব্ভো সীৱলিত্থেৰো. তস্স কথং সত্ত ৱস্সানি গব্ভৱাসদুক্খং, সত্তাহং মূড়্হগব্ভভাৱপ্পত্তি, মাতু চস্সাপি সোতাপন্নায অৰিযসাৱিকায তথা দুক্খানুভৱনং জাতন্তি? ৱুচ্চতে – অতীতে কাসিকৰাজে বাৰাণসিযং ৰজ্জং কাৰেন্তে একো কোসলৰাজা মহন্তেন বলেনাগন্ত্ৱা বাৰাণসিং গহেত্ৱা তং ৰাজানং মাৰেত্ৱা তস্স অগ্গমহেসিং অত্তনো অগ্গমহেসিং অকাসি. বাৰাণসিৰঞ্ঞো পন পুত্তো পিতু মৰণকালে নিদ্ধমনদ্ৱাৰেন পলাযিত্ৱা অত্তনো ঞাতিমিত্তবন্ধৱে একজ্ঝং কত্ৱা অনুক্কমেন বলং সংহৰিত্ৱা বাৰাণসিং আগন্ত্ৱা অৱিদূৰে মহন্তং খন্ধাৱাৰং বন্ধিত্ৱা তস্স ৰঞ্ঞো পণ্ণং পেসেসি ‘‘ৰজ্জং ৱা দেতু, যুদ্ধং ৱা’’তি. ৰাজকুমাৰস্স মাতা সাসনং সুত্ৱা ‘‘যুদ্ধেন কম্মং নত্থি, সব্বদিসাসু সঞ্চাৰং পচ্ছিন্দিত্ৱা বাৰাণসিনগৰং পৰিৱাৰেতু, ততো দাৰূদকভত্তপৰিক্খযেন কিলন্তা নগৰে মনুস্সা ৱিনাৱ যুদ্ধেন ৰাজানং গহেত্ৱা দস্সন্তী’’তি পণ্ণং পেসেসি. সো মাতু সাসনং সুত্ৱা চত্তাৰি মহাদ্ৱাৰানি ৰক্খন্তো সত্ত ৱস্সানি নগৰং উপৰুন্ধি, নগৰে মনুস্সা চূড়দ্ৱাৰেন নিক্খমিত্ৱা দাৰূদকানি আহৰন্তি, সব্বকিচ্চানি কৰোন্তি.
অথ ৰাজকুমাৰস্স মাতা তং পৱত্তিং সুত্ৱা ‘‘বালো মম পুত্তো উপাযং ন জানাতি, গচ্ছথ, অস্স চূড়দ্ৱাৰানি পিধায নগৰং উপৰুন্ধতূতি ৱদেথা’’তি পুত্তস্স গূড়্হসাসনং পহিণি. সো মাতু সাসনং সুত্ৱা সত্ত দিৱসে তথা অকাসি. নাগৰা বহি নিক্খমিতুং অলভন্তা সত্তমে দিৱসে তস্স ৰঞ্ঞো সীসং গহেত্ৱা কুমাৰস্স অদংসু. কুমাৰো নগৰং পৱিসিত্ৱা ৰজ্জং অগ্গহেসি. সো তদা সত্ত ৱস্সানি নগৰৰুন্ধনকম্মনিস্সন্দেন এতৰহি সত্ত ৱস্সানি মাতুকুচ্ছিসঙ্খাতায লোহিতকুম্ভিযা ৱসি, অৱসেসতো পন সত্তাহং নগৰূপৰুন্ধনেন সত্তাহং মূড়্হগব্ভভাৱং আপজ্জি. জাতকট্ঠকথাযং পন ‘‘সত্ত দিৱসানি নগৰং ৰুন্ধিত্ৱা গহিতকম্মনিস্সন্দেন সত্তৱস্সানি লোহিতকুম্ভিযং ৱসিত্ৱা সত্তাহং মূড়্হগব্ভভাৱং আপজ্জী’’তি ৱুত্তং. যং পন সো পদুমুত্তৰসম্মাসম্বুদ্ধপাদমূলে ‘‘লাভীনং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি মহাদানং দত্ৱা পত্থনং অকাসি, যঞ্চ ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে নাগৰেহি সদ্ধিং সহস্সগ্ঘনিকং গুড়দধিং দত্ৱা পত্থনং অকাসি, তস্সানুভাৱেন লাভীনং অগ্গো জাতো. সুপ্পৱাসাপি ‘‘নগৰং ৰুন্ধিত্ৱা গণ্হ, তাতা’’তি পেসিতভাৱেন সত্ত ৱস্সানি কুচ্ছিনা গব্ভং পৰিহৰিত্ৱা সত্তাহং মূড়্হগব্ভাজাতা. এৱং তে মাতাপুত্তা অত্তনো কম্মস্স অনুৰূপং ঈদিসং দুক্খং পটিসংৱেদিংসু.
তীহি ৱিতক্কেহীতি ৰতনত্তযগুণানুস্সতিপটিসংযুত্তেহি তীহি সম্মাৱিতক্কেহি. অধিৱাসেতীতি মূড়্হগব্ভতায উপ্পন্নদুক্খং সহতি. সা হি ভগৱতো সম্বুদ্ধভাৱং, অৰিযসঙ্ঘস্স সুপ্পটিপত্তিং, নিব্বানস্স চ দুক্খনিস্সৰণভাৱং অনুস্সৰন্তী অত্তনো উপ্পজ্জমানদুক্খং অমনসিকৰণেনেৱ অভিভৱিত্ৱা খমতি. তেন ৱুত্তং ‘‘তীহি ৱিতক্কেহি অধিৱাসেতী’’তি.
সম্মাসম্বুদ্ধো ৱতাতিআদি তেসং ৱিতক্কানং পৱত্তিআকাৰদস্সনং. তস্সত্থো – যো ভগ্যৱন্ততাদীহি কাৰণেহি ভগৱা লোকনাথো সম্মা অৱিপৰীতং সামং সযমেৱ সব্বধম্মে অহো ৱত বুদ্ধো, সো ভগৱা এৱৰূপস্স এতৰহি মযা অনুভৱিযমানস্স অঞ্ঞস্স চ এৱংজাতিকস্স সকলস্স ৱট্টদুক্খস্স পহানায অচ্চন্তং অনুপ্পাদনিৰোধায ধম্মং কথেতি, অৱিপৰীতধম্মং কথেতি. অৱিপৰীতধম্মদেসনতায হি সত্থু সম্মাসম্বোধিসিদ্ধি. তস্স যথাৱুত্তগুণস্স ভগৱতো ধম্মস্সৱনন্তে জাতত্তা সীলদিট্ঠিসামঞ্ঞেন সংহতত্তা চ সাৱকসঙ্ঘোতি লদ্ধনামো অট্ঠঅৰিযপুগ্গলসমূহো সুপ্পটিপন্নো ৱত অহো ৱত সম্মা পটিপন্নো, যো অৰিযসঙ্ঘো এৱৰূপস্স ঈদিসস্স ৱট্টদুক্খস্স পহানায অনুপ্পাদনিৰোধায অনিৱত্তিপটিপদং পটিপন্নো. সুসুখং ৱত অহো ৱত সুট্ঠু সুখং সব্বসঙ্খতনিস্সটং নিব্বানং, যস্মিং নিব্বানে ঈদিসং ৱট্টদুক্খং ন উপলব্ভতীতি. এত্থ চ পটিপজ্জমানাপি পটিপন্না ইচ্চেৱ ৱুত্তা পটিপত্তিযা অনিৱত্তিভাৱতো. অথ ৱা উপ্পন্নসদ্দো ৱিয পটিপন্নসদ্দো ৱত্তমানত্থোপি ৱেদিতব্বো. তেনেৱাহ ‘‘সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো’’তি.
সামিকন্তি অত্তনো পতিং কোলিযৰাজপুত্তং. আমন্তেসীতি অভাসি. মম ৱচনেন ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দাহীতি ময্হং ৱচনেন চক্কলক্খণপ্পটিমণ্ডিতানি ৱিকসিতপদুমসস্সিৰীকানি ভগৱতো চৰণানি তৱ সিৰসা ৱন্দাহি, উত্তমঙ্গেন অভিৱাদনং কৰোহীতি অত্থো. অপ্পাবাধন্তিআদীসু আবাধোতি ৱিসভাগৱেদনা ৱুচ্চতি, যা একদেসে উপ্পজ্জিত্ৱাপি সকলসৰীৰং অযপট্টেন আবন্ধিত্ৱা ৱিয গণ্হতি. আতঙ্কোতি কিচ্ছজীৱিতকৰো ৰোগো. অথ ৱা যাপেতব্বৰোগো আতঙ্কো, ইতৰো আবাধো. খুদ্দকো ৱা ৰোগো আতঙ্কো, বলৱা আবাধো. কেচি পন ‘‘অজ্ঝত্তসমুট্ঠানো আবাধো, বহিদ্ধাসমুট্ঠানো আতঙ্কো’’তি ৱদন্তি. তদুভযস্সাপি অভাৱং পুচ্ছাতি ৱদতি. গিলানস্সেৱ চ উট্ঠানং নাম গৰুকং হোতি, কাযে বলং ন হোতি, তস্মা নিগ্গেলঞ্ঞতায লহুপৰিৱত্তিসঙ্খাতং কাযস্স লহুট্ঠানং সৰীৰবলঞ্চ পুচ্ছাতি ৱদতি. ফাসুৱিহাৰন্তি ঠাননিসিন্নগমনসযনসঙ্খাতেসু চতূসু ইৰিযাপথেসু সুখৱিহাৰঞ্চ পুচ্ছাতি ৱদতি. অথস্স পুচ্ছিতব্বাকাৰং দস্সেন্তী ‘‘সুপ্পৱাসা, ভন্তে’’তিআদিমাহ. এৱঞ্চ ৱদেহীতি ইদানি ৱত্তব্বাকাৰং নিদস্সেতি.
পৰমন্তি ৱচনসম্পটিচ্ছনং. তেন সাধু, ভদ্দে, যথা ৱুত্তং, তথা পটিপজ্জামীতি দস্সেতি. কোলিযপুত্তোতি সুপ্পৱাসায সামিকো কোলিযৰাজপুত্তো. সুখিনী হোতূতি সদেৱকে লোকে অগ্গদক্খিণেয্যো সত্থা সুপ্পৱাসায পেসিতৱন্দনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা তদনন্তৰং অত্তনো মেত্তাৱিহাৰসংসূচকং বুদ্ধাচিণ্ণং সুখূপসংহাৰং তস্সা সামঞ্ঞতো পকাসেত্ৱা পুন তস্সা পুত্তস্স চ গব্ভৱিপত্তিমূলকদুক্খুপ্পত্তিপটিক্খেপমুখেন সুখূপসংহাৰং নিদস্সেন্তো ‘‘সুখিনী…পে… অৰোগা, অৰোগং পুত্তং ৱিজাযতূ’’তি আহ.
সহ ৱচনাতি ভগৱতো ৱচনেন সহেৱ. যস্মিং কালে ভগৱা তথা অৱোচ, তস্মিংযেৱ কালে তম্পি কম্মং পৰিক্খযং অগমাসি. তস্স পৰিক্খীণভাৱং ওলোকেত্ৱা সত্থা তথা অভাসি. অপৰে পন ৱদন্তি – সচে তথা সত্থা নাচিক্খিস্সা, ততো পৰম্পি কিঞ্চি কালং তস্সা তং দুক্খং অনুবন্ধিস্সা. যস্মা পন ভগৱতা ‘‘সুখিনী অৰোগা অৰোগঞ্চ পুত্তং ৱিজাযতূ’’তি ৱুত্তং, তস্মা তস্স ৱচনসমকালমেৱ সো গব্ভো ব্যাকুলভাৱং ৱিজহিত্ৱা সুখেনেৱ বহি নিক্খমি, এৱং তেসং মাতাপুত্তানং সোত্থি অহোসি. অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধানং বুদ্ধানুভাৱো. যথা হি পটাচাৰায পিযৱিপ্পযোগসম্ভূতেন সোকেন উম্মাদং পত্ৱা –
‘‘উভো পুত্তা কালকতা, পন্থে ময্হং পতী মতো;
মাতা পিতা চ ভাতা চ, একচিতকম্হি ঝাযৰে’’তি. (অপ. থেৰী ২.২.৪৯৮) –
ৱত্ৱা জাতৰূপেনেৱ চৰন্তিযা ‘‘সতিং পটিলভাহি ভগিনী’’তি ভগৱতো ৱচনসমনন্তৰমেৱ উম্মাদো ৱূপসমি, তথা সুপ্পিযাপি উপাসিকা অত্তনাৱ অত্তনো ঊৰুযং কতেন মহাৱণেন ৱুট্ঠাতুং অসক্কোন্তী সযনপিট্ঠে নিপন্না ‘‘আগন্ত্ৱা মং ৱন্দতূ’’তি ৱচনসমনন্তৰমেৱ ৱণে পাকতিকে জাতে সযমেৱ গন্ত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দীতি এৱমাদীনি ৱত্থূনি ইধ উদাহৰিতব্বানীতি.
এৱং, ভন্তেতি, ভন্তে, যথা ভগৱা সপুত্তায মাতুযা অৰোগভাৱং আসীসন্তো আহ – ‘‘সুখিনী অৰোগা অৰোগং পুত্তং ৱিজাযতূ’’তি, তং এৱমেৱ. ন হি কদাচি বুদ্ধানং ভগৱন্তানং ৱচনস্স অঞ্ঞথাভাৱোতি অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘এৱমত্থূ’’তি ৱদন্তি, অপৰে ‘‘হোতূ’’তি পদস্স অত্থং আনেত্ৱা ৱণ্ণযন্তি. অভিনন্দিত্ৱাতি কৰৱীকৰুতমঞ্জুনা ব্ৰহ্মস্সৰেন ভগৱতা ৱুচ্চমানে তস্মিং ৱচনে পীতিসোমনস্সপটিলাভতো অভিমুখভাৱেন নন্দিত্ৱা. অনুমোদিত্ৱাতি ততো পচ্ছাপি সম্মোদনং উপ্পাদেত্ৱা, চিত্তেন ৱা অভিনন্দিত্ৱা ৱাচায অনুমোদিত্ৱা, ৱচনসম্পত্তিযা ৱা অভিনন্দিত্ৱা অত্থসম্পত্তিযা অনুমোদিত্ৱা. সকং ঘৰং পচ্চাযাসীতি অত্তনো ঘৰং পটিগচ্ছি. যে পন ‘‘যেন সকং ঘৰ’’ন্তি পঠন্তি, তেসং যদিপি য-ত-সদ্দানং সম্বন্ধভাৱতো ‘‘তেনা’’তি পদং ৱুত্তমেৱ হোতি, তথাপি ‘‘পটিযাযিত্ৱা’’তি পাঠসেসো যোজেতব্বো হোতি.
ৱিজাতন্তি পজাতং, পসুতন্তি অত্থো. অচ্ছৰিযন্তি অন্ধস্স পব্বতাৰোহনং ৱিয নিচ্চং ন হোতীতি অচ্ছৰিযং, অযং তাৱ সদ্দনযো. অট্ঠকথাসু পন ‘‘অচ্ছৰাযোগ্গং অচ্ছৰিয’’ন্তি ৱুত্তং, অচ্ছৰং পহৰিতুং যুত্তন্তি অত্থো. ৱতাতি সম্ভাৱনে, অহো অচ্ছৰিযন্তি অত্থো. ভোতি ধম্মালপনং. অভূতপুব্বং ভূতন্তি অব্ভুতং.
তথাগতস্সাতি অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা তথাগতো – তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৱাদিতায তথাগতো, তথাকাৰিতায তথাগতো, অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো.
কথং ভগৱা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্না পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা আগতাতি. কিং ৱুত্তং হোতি? যেন অভিনীহাৰেন তে ভগৱন্তো আগতা, তেন অট্ঠগুণসমন্নাগতেন অযম্পি ভগৱা আগতো. যথা চ তে ভগৱন্তো দানপাৰমিং পূৰেত্ৱা সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৱীৰিযখন্তিসচ্চঅধিট্ঠানমেত্তাউপেক্খাপাৰমীতি ইমা দস পাৰমিযো, দস উপপাৰমিযো, দস পৰমত্থপাৰমিযোতি সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজিত্ৱা পুব্বযোগপুব্বচৰিযধম্মক্খানঞাতত্থচৰিযাদযো পূৰেত্ৱা বুদ্ধিচৰিযায কোটিং পত্ৱা আগতা, তথা অযম্পি ভগৱা আগতো. যথা চ তে ভগৱন্তো চত্তাৰো সতিপট্ঠানে…পে… অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱেত্ৱা ব্ৰূহেত্ৱা আগতা, তথা অযম্পি ভগৱা আগতো. এৱং তথা আগতোতি তথাগতো.
কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতা তে ভগৱন্তো সমেহি পাদেহি পথৱিযং পতিট্ঠায উত্তৰাভিমুখা সত্তপদৱীতিহাৰেন গতা, সেতচ্ছত্তে ধাৰিযমানে সব্বাৱ দিসা অনুৱিলোকেসুং, আসভিঞ্চ ৱাচং ভাসিংসু লোকে অত্তনো জেট্ঠসেট্ঠভাৱং পকাসেন্তা, তঞ্চ নেসং গমনং তথং অহোসি অৱিতথং অনেকেসং ৱিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৱেন, তথা অযম্পি ভগৱা গতো, তঞ্চস্স গমনং কথং অহোসি অৱিতথং তেসঞ্ঞেৱ ৱিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৱেন. এৱং তথা গতোতি তথাগতো.
যথা ৱা তে ভগৱন্তো নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং পহায গতা, অব্যাপাদেন ব্যাপাদং, আলোকসঞ্ঞায থিনমিদ্ধং, অৱিক্খেপেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং, ধম্মৱৱত্থানেন ৱিচিকিচ্ছং পহায গতা, ঞাণেন অৱিজ্জং পদালেত্ৱা, পামোজ্জেন অৰতিং ৱিনোদেত্ৱা, অট্ঠসমাপত্তীহি অট্ঠাৰসহি মহাৱিপস্সনাহি চতূহি চ অৰিযমগ্গেহি তং তং পটিপক্খং পহায গতা, এৱং অযম্পি ভগৱা গতো. এৱম্পি তথা গতোতি তথাগতো.
কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? পথৱীধাতুযা কক্খড়লক্খণং, আপোধাতুযা পগ্ঘৰণলক্খণং, তেজোধাতুযা উণ্হত্তলক্খণং, ৱাযোধাতুযা ৱিত্থম্ভনলক্খণং, আকাসধাতুযা অসম্ফুট্ঠলক্খণং, ৰূপস্স ৰুপ্পনলক্খণং, ৱেদনায ৱেদযিতলক্খণং, সঞ্ঞায সঞ্জাননলক্খণং, সঙ্খাৰানং অভিসঙ্খৰণলক্খণং, ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিজাননলক্খণন্তি এৱং পঞ্চন্নং খন্ধানং, দ্ৱাদসন্নং আযতনানং, অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং, বাৱীসতিযা ইন্দ্ৰিযানং, চতুন্নং সচ্চানং, দ্ৱাদসপদিকস্স পচ্চযাকাৰস্স, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং, চতুন্নং সম্মপ্পধানানং, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং, পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং, পঞ্চন্নং বলানং, সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং, অৰিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স, সত্তন্নং ৱিসুদ্ধীনং, অমতোগধস্স নিব্বানস্সাতি এৱং তস্স তস্স ধম্মস্স যং সভাৱসৰসলক্খণং, তং তথং অৱিতথং অনঞ্ঞথং লক্খণং ঞাণগতিযা আগতো অৱিৰজ্ঝিত্ৱা পত্তো অধিগতোতি তথাগতো. এৱং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো.
কথং তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তাৰি? ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৱিত্থাৰো. তানি চ ভগৱা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো.
অপিচ জৰামৰণস্স জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৱিতথো অনঞ্ঞথো…পে… সঙ্খাৰানং অৱিজ্জাপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৱিতথো অনঞ্ঞথো, তথা অৱিজ্জায সঙ্খাৰানং পচ্চযট্ঠো…পে... জাতিযা জৰামৰণস্স পচ্চযট্ঠো তথো অৱিতথো অনঞ্ঞথো, তং সব্বং ভগৱা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মাপি তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো. অভিসম্বুদ্ধত্থো হি এত্থ গতসদ্দোতি. এৱং তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো.
কথং তথদস্সিতায তথাগতো? যং সদেৱকে…পে… সদেৱমনুস্সায পজায অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছন্তং ৰূপাৰম্মণং নাম অত্থি, তং ভগৱা সব্বাকাৰতো জানাতি পস্সতি. এৱং জানতা পস্সতা চ তেন তং ইট্ঠানিট্ঠাদিৱসেন ৱা দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানকপদৱসেন ৱা ‘‘কতমং তং ৰূপং ৰূপাযতনং, যং ৰূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৱণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬) নযেন অনেকেহি নামেহি তেৰসহি ৱাৰেহি দ্ৱিপঞ্ঞাসায নযেহি ৱিভজ্জমানং তথমেৱ হোতি, ৱিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৱাৰাদীসু আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স…পে… সদেৱমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, তমহং জানামি, তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৱিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪).
এৱং তথদস্সিতায তথাগতো. তত্থ তথদস্সীঅত্থে তথাগতোতি পদসম্ভৱো ৱেদিতব্বো.
কথং তথৱাদিতায তথাগতো? যং ৰত্তিং ভগৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ ৰত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি, এত্থন্তৰে পঞ্চচত্তালীসৱস্সপৰিমাণকালং যং ভগৱতা ভাসিতং লপিতং সুত্তগেয্যাদি, সব্বং তং পৰিসুদ্ধং পৰিপুণ্ণং ৰাগমদাদিনিম্মথনং একসদিসং তথং অৱিতথং. তেনাহ –
‘‘যঞ্চ, চুন্দ, ৰত্তিং তথাগতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ ৰত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তৰে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথেৱ হোতি, নো অঞ্ঞথা, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (দী. নি. ৩.১৮৮).
গদঅত্থো এত্থ গতসদ্দো. এৱং তথৱাদিতায তথাগতো.
অপিচ আগদনং আগদো, ৱচনন্তি অত্থো. তথো অৱিতথো অৱিপৰীতো আগদো অস্সাতি দকাৰস্স তকাৰং কত্ৱা তথাগতোতি এৱমেত্থ পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.
কথং তথাকাৰিতায তথাগতো? ভগৱতো হি ৱাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৱাচা, তস্মা যথাৱাদী তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী চ হোতি. এৱংভূতস্স চস্স যথাৱাচা, কাযোপি তথা গতো পৱত্তোতি অত্থো. যথা চ কাযো, ৱাচাপি তথা গতা পৱত্তাতি তথাগতো. তেনাহ –
‘‘যথাৱাদী, ভিক্খৱে, তথাগতো তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী. ইতি যথাৱাদী তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).
এৱং তথাকাৰিতায তথাগতো.
কথং অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো? যস্মা উপৰি ভৱগ্গং হেট্ঠা অৱীচিং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা তিৰিযং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৱতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৱিমুত্তিযাপি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনেনপি, ন তস্স তুলা ৱা পমাণং ৱা অত্থি, অথ খো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তৰো দেৱদেৱো সক্কানং অতিসক্কো, ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা সব্বসত্তুত্তমো, তস্মা তথাগতো. তেনাহ –
‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… সদেৱমনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থুদসো ৱসৱত্তি, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).
তত্ৰাযং পদসিদ্ধি – অগদো ৱিয অগদো, দেসনাৱিলাসো চেৱ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন সো মহানুভাৱো ভিসক্কো ৱিয দিব্বাগদেন সপ্পে সব্বপৰপ্পৱাদিনো সদেৱকঞ্চ লোকং অভিভৱতি. ইতি সব্বলোকাভিভৱনে তথো অৱিতথো অৱিপৰীতো যথাৱুত্তোৱ অগদো এতস্সাতি দকাৰস্স তকাৰং কত্ৱা তথাগতোতি ৱেদিতব্বো. এৱং অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো.
অপিচ তথায গতোতি তথাগতো, তথং গতোতি তথাগতো. তত্থ সকললোকং তীৰণপৰিঞ্ঞায তথায গতো অৱগতোতি তথাগতো. লোকসমুদযং পহানপৰিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো. লোকনিৰোধং সচ্ছিকিৰিযায তথায গতো অধিগতোতি তথাগতো. লোকনিৰোধগামিনিং পটিপদং তথং গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘লোকো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকস্মা তথাগতো ৱিসংযুত্তো. লোকসমুদযো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকসমুদযো তথাগতস্স পহীনো, লোকনিৰোধো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকনিৰোধো তথাগতস্স সচ্ছিকতো. লোকনিৰোধগামিনী পটিপদা, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, লোকনিৰোধগামিনী পটিপদা তথাগতস্স ভাৱিতা. যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স…পে… সব্বং তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).
অপৰেহিপি অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা তথাগতো – তথায আগতোতি তথাগতো, তথায গতোতি তথাগতো, তথানি আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথাৱিধোতি তথাগতো, তথা পৱত্তিতোতি তথাগতো, তথেহি অগতোতি তথাগতো, তথা গতভাৱেন তথাগতো.
কথং তথায আগতোতি তথাগতো? যা সা ভগৱতা সুমেধভূতেন দীপঙ্কৰদসবলস্স পাদমূলে –
‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং,
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;
অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৯) –
এৱং ৱুত্তং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং অভিনীহাৰং সম্পাদেন্তেন ‘‘অহং সদেৱকং লোকং তিণ্ণো তাৰেস্সামি, মুত্তো মোচেস্সামি, দন্তো দমেস্সামি, সন্তো সমেস্সামি, অস্সত্থো অস্সাসেস্সামি, পৰিনিব্বুতো পৰিনিব্বাপেস্সামি, বুদ্ধো বোধেস্সামী’’তি মহাপটিঞ্ঞা পৱত্তিতা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘কিং মে একেন তিণ্ণেন, পুৰিসেন থামদস্সিনা;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা, সন্তাৰেস্সং সদেৱকং.
‘‘ইমিনা মে অধিকাৰেন, কতেন পুৰিসুত্তমে;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা, তাৰেমি জনতং বহুং.
‘‘সংসাৰসোতং ছিন্দিত্ৱা, ৱিদ্ধংসেত্ৱা তযো ভৱে;
ধম্মনাৱং সমাৰুয্হ, সন্তাৰেস্সং সদেৱকং.
‘‘কিং মে অঞ্ঞাতৱেসেন, ধম্মং সচ্ছিকতেনিধ;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা, বুদ্ধো হেস্সং সদেৱকে’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৫-৫৮);
তং পনেতং মহাপটিঞ্ঞং সকলস্সাপি বুদ্ধকৰধম্মসমুদাযস্স পৱিচয পচ্চৱেক্খণসমাদানানং কাৰণভূতং অৱিসংৱাদেত্ৱা লোকনাযকো যস্মা মহাকপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি সক্কচ্চং নিৰন্তৰং নিৰৱসেসতো দানপাৰমিআদযো সমতিংসপাৰমিযো পূৰেত্ৱা, অঙ্গপৰিচ্চাগাদযো পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজিত্ৱা, সচ্চাধিট্ঠানাদীনি চত্তাৰি অধিট্ঠানানি পৰিব্ৰূহেত্ৱা, পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰে সম্ভৰিত্ৱা, পুব্বযোগপুব্বচৰিযধম্মক্খানঞাতত্থচৰিযাদযো উক্কংসাপেত্ৱা, বুদ্ধিচৰিযং পৰমকোটিং পাপেত্ৱা, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি, তস্মা তস্সেৱ সা মহাপটিঞ্ঞা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা, ন তস্স ৱালগ্গমত্তম্পি ৱিতথং অত্থি. তথা হি দীপঙ্কৰদসবলো কোণ্ডঞ্ঞো মঙ্গলো…পে… কস্সপো ভগৱাতি ইমে চতুৱীসতি সম্মাসম্বুদ্ধা পটিপাটিযা উপ্পন্না ‘‘বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকৰিংসু. এৱং চতুৱীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে লদ্ধব্যাকৰণো যে তে কতাভিনীহাৰেহি বোধিসত্তেহি লদ্ধব্বা আনিসংসা, তে লভিত্ৱাৱ আগতোতি তায যথাৱুত্তায মহাপটিঞ্ঞায তথায অভিসম্বুদ্ধভাৱং আগতো অধিগতোতি তথাগতো. এৱং তথায আগতোতি তথাগতো.
কথং তথায গতোতি তথাগতো? যায মহাকৰুণায লোকনাথো মহাদুক্খসম্বাধপ্পটিপন্নং সত্তনিকাযং দিস্ৱা ‘‘তস্স নত্থঞ্ঞো কোচি পটিস্সৰণং, অহমেৱ নমিতো সংসাৰদুক্খতো মুত্তো মোচেস্সামী’’তি সমুস্সাহিতমানসো মহাভিনীহাৰমকাসি. কত্ৱা চ যথাপণিধানং সকললোকহিতসম্পাদনায উস্সুক্কমাপন্নো অত্তনো কাযজীৱিতনিৰপেক্খো পৰেসং সোতপথাগমনমত্তেনপি চিত্তুত্ৰাসসমুপ্পাদিকা অতিদুক্কৰা দুক্কৰচৰিযা সমাচৰন্তো যথা মহাবোধিযা পটিপত্তি হানভাগিযা সংকিলেসভাগিযা ঠিতিভাগিযা ৱা ন হোতি, অথ খো উত্তৰুত্তৰি ৱিসেসভাগিযাৱ হোতি, তথা পটিপজ্জমানো অনুপুব্বেন নিৰৱসেসে বোধিসম্ভাৰে সম্পাদেত্ৱা অভিসম্বোধিং পাপুণি. ততো পৰঞ্চ তাযেৱ মহাকৰুণায সঞ্চোদিতমানসো পৱিৱেকৰতিং পৰমঞ্চ সন্তং ৱিমোক্খসুখং পহায বালজনবহুলে লোকে তেহি সমুপ্পাদিতং সম্মানাৱমানৱিপ্পকাৰং অগণেত্ৱা ৱিনেয্যজনস্স ৱিনযনেন নিৰৱসেসং বুদ্ধকিচ্চং নিট্ঠপেসি. তত্থ যো ভগৱতো সত্তেসু মহাকৰুণায সমোক্কমনাকাৰো, সো পৰতো আৱিভৱিস্সতি. যথা চ বুদ্ধভূতস্স লোকনাথস্স সত্তেসু মহাকৰুণা, এৱং বোধিসত্তভূতস্সপি মহাভিনীহাৰকালাদীসূতি সব্বত্থ সব্বদা চ একসদিসতায তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা, তস্মা তীসুপি অৱত্থাসু সব্বসত্তেসু সমানৰসায তথায মহাকৰুণায সকললোকহিতায গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. এৱং তথায গতোতি তথাগতো.
কথং তথানি আগতোতি তথাগতো? তথানি নাম চত্তাৰি অৰিযমগ্গঞাণানি. তানি হি ইদং দুক্খং, অযং দুক্খসমুদযো, অযং দুক্খনিৰোধো, অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি এৱং সব্বঞেয্যধম্মসঙ্গাহকানং পৱত্তিনিৱত্তিতদুভযহেতুভূতানং চতুন্নং অৰিযসচ্চানং দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো, সমুদযস্স আযূহনট্ঠো নিদানট্ঠো সংযোগট্ঠো পলিবোধট্ঠো, নিৰোধস্স নিস্সৰণট্ঠো ৱিৱেকট্ঠো অসঙ্খতট্ঠো অমতট্ঠো, মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো হেত্ৱট্ঠো দস্সনট্ঠো আধিপতেয্যট্ঠোতিআদীনং তব্বিভাগানঞ্চ যথাভূতসভাৱাৱবোধৱিবন্ধকস্স সংকিলেসপক্খস্স সমুচ্ছিন্দনেন পটিলদ্ধায তত্থ অসম্মোহাভিসমযসঙ্খাতায অৱিপৰীতাকাৰপ্পৱত্তিযা ধম্মানং সভাৱসৰসলক্খণস্স অৱিসংৱাদনতো তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি, তানি ভগৱা অনঞ্ঞনেয্যো সযমেৱ আগতো অধিগতো, তস্মা তথানি আগতোতি তথাগতো.
যথা চ মগ্গঞাণানি, এৱং ভগৱতো তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি চতুপটিসম্ভিদাঞাণানি চতুৱেসাৰজ্জঞাণানি পঞ্চগতিপৰিচ্ছেদঞাণানি ছঅসাধাৰণঞাণানি সত্তবোজ্ঝঙ্গৱিভাৱনঞাণানি অট্ঠমগ্গঙ্গৱিভাৱনঞাণানি নৱানুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তিঞাণানি দসবলঞাণানি চ তথভাৱে ৱেদিতব্বানি.
তত্ৰাযং ৱিভাৱনা – যঞ্হি কিঞ্চি অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং হীনাদিভেদভিন্নাসু অতীতাসু খন্ধাযতনধাতূসু সভাৱকিচ্চাদি অৱত্থাৱিসেসাদি খন্ধপ্পটিবদ্ধনামগোত্তাদি চ জানিতব্বং. অনিন্দ্ৰিযবদ্ধেসু চ অতিসুখুমতিৰোহিতৱিদূৰদেসেসুপি ৰূপধম্মেসু যো তংতংপচ্চযৱিসেসেহি সদ্ধিং পচ্চযুপ্পন্নানং ৱণ্ণসণ্ঠানগন্ধৰসফস্সাদিৱিসেসো, তত্থ সব্বত্থেৱ হত্থতলে ঠপিতআমলকে ৱিয পচ্চক্খতো অপ্পটিহতং ভগৱতো ঞাণং পৱত্ততি, তথা অনাগতাসু পচ্চুপ্পন্নাসু চাতি ইমানি তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি নাম. যথাহ –
‘‘অতীতংসে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতংসে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং, পচ্চুপ্পন্নংসে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫).
তানি পনেতানি তত্থ তত্থ ধম্মানং সভাৱসৰসলক্খণস্স অৱিসংৱাদনতো তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি, তানি ভগৱা সযম্ভূঞাণেন অধিগঞ্ছীতি. এৱম্পি তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা অত্থপ্পটিসম্ভিদা ধম্মপ্পটিসম্ভিদা নিৰুত্তিপ্পটিসম্ভিদা পটিভানপ্পটিসম্ভিদাতি চতস্সো পটিসম্ভিদা. তত্থ অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং অত্থপ্পভেদগতং ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা. ধম্মপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং ধম্মপ্পভেদগতং ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. নিৰুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং নিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপ্পটিসম্ভিদা. পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং পটিভানপ্পভেদগতং ঞাণং পটিভানপ্পটিসম্ভিদা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, ধম্মে ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা, তত্ৰ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণং নিৰুত্তিপ্পটিসম্ভিদা, ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপ্পটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৮-৭২১).
এত্থ চ হেতুঅনুসাৰেন অৰণীযতো অধিগন্তব্বতো চ সঙ্খেপতো হেতুফলং অত্থো নাম. পভেদতো পন যং কিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৱিপাকো, কিৰিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অত্থো. তং অত্থং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা. ধম্মোতি সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং অত্থং ৱিদহতি পৱত্তেতি চেৱ পাপেতি চ, তস্মা ধম্মোতি ৱুচ্চতি, পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তনকো হেতু অৰিযমগ্গো ভাসিতং কুসলং অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মো, তং ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘দুক্খে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, দুক্খসমুদযে ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা, দুক্খনিৰোধে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৯).
অথ ৱা হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা, হেতুফলে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা. যে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা. যম্হা ধম্মা তে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, তেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. জৰামৰণে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, জৰামৰণসমুদযে ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. জৰামৰণনিৰোধে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, জৰামৰণনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. জাতিযা, ভৱে, উপাদানে, তণ্হায, ৱেদনায, ফস্সে, সড়াযতনে, নামৰূপে, ৱিঞ্ঞাণে, সঙ্খাৰেসু ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, সঙ্খাৰসমুদযে ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. সঙ্খাৰনিৰোধে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা.
‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি সুত্তং গেয্যং…পে… ৱেদল্লং, অযং ৱুচ্চতি ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. সো তস্স তস্সেৱ ভাসিতস্স অত্থং জানাতি ‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো, অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’তি, অযং ৱুচ্চতি অত্থপ্পটিসম্ভিদা.
‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা যং যং ৱা পনাৰব্ভ, তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতি…পে… ইমে ধম্মা কুসলা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা, তেসং ৱিপাকে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা’’তিআদি (ৱিভ. ৭২৪-৭২৫) ৱিত্থাৰো.
যা পনেতস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ সভাৱনিৰুত্তি অব্যভিচাৰৱোহাৰো অভিলাপো, তস্মিং সভাৱনিৰুত্তাভিলাপে মাগধিকায সব্বসত্তানং মূলভাসায ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তি, অযং অসভাৱনিৰুত্তী’’তি পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপ্পটিসম্ভিদা. যথাৱুত্তেসু তেসু ঞাণেসু গোচৰকিচ্চতো ৱিত্থাৰতো পৱত্তং সব্বম্পি তং ঞাণং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং ঞাণে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপ্পটিসম্ভিদা. ইতি ইমানি চত্তাৰি পটিসম্ভিদাঞাণানি সযমেৱ ভগৱতা অধিগতানি অত্থধম্মাদিকে তস্মিং তস্মিং অত্তনো ৱিসযে অৱিসংৱাদনৱসেন অৱিপৰীতাকাৰপ্পৱত্তিযা তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা যংকিঞ্চি ঞেয্যং নাম, সব্বং তং ভগৱতা সব্বাকাৰেন ঞাতং দিট্ঠং অধিগতং অভিসম্বুদ্ধং. তথা হিস্স অভিঞ্ঞেয্যা ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধা, পৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যতো, পহাতব্বা ধম্মা পহাতব্বতো, সচ্ছিকাতব্বা ধম্মা সচ্ছিকাতব্বতো, ভাৱেতব্বা ধম্মা ভাৱেতব্বতো, যতো নং কোচি সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা ‘‘ইমে নাম তে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি.
যংকিঞ্চি পহাতব্বং নাম, সব্বং তং ভগৱতো অনৱসেসতো বোধিমূলেযেৱ পহীনং অনুপ্পত্তিধম্মং, ন তস্স পহানায উত্তৰি কৰণীযং অত্থি. তথা হিস্স লোভদোসমোহৱিপৰীতমনসিকাৰঅহিৰিকানোত্তপ্পথিনমিদ্ধকোধূপনাহ- মক্খপলাসইস্সামচ্ছৰিযমাযাসাঠেয্যথম্ভসাৰম্ভমানাতিমানমদপ্পমাদতিৱিধা- কুসলমূলদুচ্চৰিতৱিসমৱিপৰীতসঞ্ঞা- মলৱিতক্কপপঞ্চএসনাতণ্হাচতুব্বিধৱিপৰিযেসআসৱগন্থ- ওঘযোগাগতিতণ্হুপাদানপঞ্চাভিনন্দননীৱৰণচেতোখিলচেতসোৱিনিবন্ধ- ছৱিৱাদমূলসত্তানুসযঅট্ঠমিচ্ছত্তনৱআঘাতৱত্থুতণ্হা- মূলকদসঅকুসলকম্মপথএকৱীসতি অনেসনদ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতঅট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতাদিপ্পভেদং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং সহ ৱাসনায পহীনং সমুচ্ছিন্নং সমূহতং, যতো নং কোচি সমণো ৱা…পে… ব্ৰহ্মা ৱা ‘‘ইমে নাম তে কিলেসা অপ্পহীনা’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি.
যে চিমে ভগৱতা কম্মৱিপাককিলেসূপৱাদআণাৱীতিক্কমপ্পভেদা অন্তৰাযিকা ৱুত্তা, অলমেৱ তে পটিসেৱতো একন্তেন অন্তৰাযায. যতো নং কোচি সমণো ৱা…পে… ব্ৰহ্মা ৱা ‘‘নালং তে পটিসেৱতো অন্তৰাযাযা’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি.
যো চ ভগৱতা নিৰৱসেসৱট্টদুক্খনিস্সৰণায সীলসমাধিপঞ্ঞায সঙ্গহো সত্তকোট্ঠাসিকো সত্ততিংসপ্পভেদো অৰিযমগ্গপুব্বঙ্গমো অনুত্তৰো নিয্যানিকো ধম্মো দেসিতো, সো একন্তেনেৱ নিয্যাতি, পটিপন্নস্স ৱট্টদুক্খতো মোক্খায হোতি, যতো নং কোচি সমণো ৱা…পে… ব্ৰহ্মা ৱা ‘‘নিয্যানিকো ধম্মোতি তযা দেসিতো ন নিয্যাতী’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থীতি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’’তি (ম. নি. ১.১৫০) ৱিত্থাৰো. এৱমেতানি অত্তনো ঞাণপ্পহানদেসনাৱিসেসানং অৱিতথভাৱাৱবোধনতো অৱিপৰীতাকাৰপ্পৱত্তিতানি ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জঞাণানি তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা নিৰযগতি, তিৰচ্ছানগতি, পেতগতি, মনুস্সগতি, দেৱগতীতি পঞ্চ গতিযো, তাসু সঞ্জীৱাদযো অট্ঠ মহানিৰযা, কুক্কুড়াদযো সোড়স উস্সদনিৰযা, লোকন্তৰিকনিৰযোতি সব্বেপিমে একন্তদুক্খতায নিৰস্সাদট্ঠেন নিৰযা, যথাকম্মুনা গন্তব্বতো গতি চাতি নিৰযগতি, তিব্বন্ধকাৰসীতনৰকাপি এতেস্ৱেৱ অন্তোগধা. কিমিকীটসৰীসপপক্খিসোণসিঙ্গালাদযো তিৰিযং অঞ্ছিতভাৱেন তিৰচ্ছানা, তে এৱ গতীতি তিৰচ্ছানগতি. খুপ্পিপাসিতত্তা পৰদত্তূপজীৱিনিজ্ঝামতণ্হিকাদযো দুক্খবহুলতায পাকটসুখতো ইতা ৱিগতাতি পেতা, তে এৱ গতীতি পেতগতি, কালকঞ্চিকাদিঅসুৰাপি এতেস্ৱেৱন্তোগধা. পৰিত্তদীপৱাসীহি সদ্ধিং জম্বুদীপাদিচতুমহাদীপৱাসিনো মনসো উস্সন্নতায মনুস্সা, তে এৱ গতীতি মনুস্সগতি. চাতুমহাৰাজিকতো পট্ঠায যাৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগাতি ইমে ছব্বীসতি দেৱনিকাযা দিব্বন্তি অত্তনো ইদ্ধানুভাৱেন কীড়ন্তি জোতন্তি চাতি দেৱা, তে এৱ গতীতি দেৱগতি.
তা পনেতা গতিযো যস্মা তংতংকম্মনিব্বত্তো উপপত্তিভৱৱিসেসো, তস্মা অত্থতো ৱিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ ৰূপং. তত্থ ‘‘অযং নাম গতি ইমিনা নাম কম্মুনা জাযতি, তস্স চ কম্মস্স পচ্চযৱিসেসেহি এৱং ৱিভাগভিন্নত্তা ৱিসুং এতে সত্তনিকাযা এৱং ৱিভাগভিন্না’’তি যথাসকং হেতুফলৱিভাগপৰিচ্ছিন্দনৱসেন ঠানসো হেতুসো ভগৱতো ঞাণং পৱত্ততি. তেনাহ ভগৱা –
‘‘পঞ্চ খো ইমা, সাৰিপুত্ত, গতিযো. কতমা পঞ্চ? নিৰযো, তিৰচ্ছানযোনি, পেত্তিৱিসযো, মনুস্সা, দেৱা. নিৰযঞ্চাহং, সাৰিপুত্ত, পজানামি নিৰযগামিঞ্চ মগ্গং নিৰযগামিনিঞ্চ পটিপদং, যথা পটিপন্নো চ কাযস্স ভেদা পৰম্মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি, তঞ্চ পজানামী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৫৩).
তানি পনেতানি ভগৱতো ঞাণানি তস্মিং তস্মিং ৱিসযে অৱিপৰীতাকাৰপ্পৱত্তিযা অৱিসংৱাদনতো তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা যং সত্তানং সদ্ধাদিযোগৱিকলাৱিকলভাৱাৱবোধনেন অপ্পৰজক্খমহাৰজক্খতাদিৱিসেসৱিভাৱনং পঞ্ঞাসায আকাৰেহি পৱত্তং ভগৱতো ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণং. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘সদ্ধো পুগ্গলো অপ্পৰজক্খো, অস্সদ্ধো পুগ্গলো মহাৰজক্খো’’তি (পটি. ম. ১.১১১) ৱিত্থাৰো.
যঞ্চ ‘‘অযং পুগ্গলো অপ্পৰজক্খো, অযং সস্সতদিট্ঠিকো, অযং উচ্ছেদদিট্ঠিকো, অযং অনুলোমিকাযং খন্তিযং ঠিতো, অযং যথাভূতঞাণে ঠিতো, অযং কামাসযো, ন নেক্খম্মাদিআসযো, অযং নেক্খম্মাসযো, ন কামাদিআসযো’’তিআদিনা ‘‘ইমস্স কামৰাগো অতিৱিয থামগতো, ন পটিঘাদিকো, ইমস্স পটিঘো অতিৱিয থামগতো, ন কামৰাগাদিকো’’তিআদিনা ‘‘ইমস্স পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো অধিকো, ন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো ন আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো, ইমস্স অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো অধিকো, ন পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো ন আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো, ইমস্স আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো অধিকো, ন পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো ন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো. ইমস্স কাযসুচৰিতং অধিকং, ইমস্স ৱচীসুচৰিতং, ইমস্স মনোসুচৰিতং, অযং হীনাধিমুত্তিকো, অযং পণীতাধিমুত্তিকো, অযং কম্মাৱৰণেন সমন্নাগতো, অযং কিলেসাৱৰণেন সমন্নাগতো, অযং ৱিপাকাৱৰণেন সমন্নাগতো, অযং ন কম্মাৱৰণেন সমন্নাগতো, ন কিলেসাৱৰণেন সমন্নাগতো, ন ৱিপাকাৱৰণেন সমন্নাগতো’’তিআদিনা চ সত্তানং আসযাদীনং যথাভূতং ৱিভাৱনাকাৰপ্পৱত্তং ভগৱতো আসযানুসযঞাণং. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘ইধ তথাগতো সত্তানং আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চৰিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, ভব্বাভব্বে সত্তে জানাতী’’তিআদি (পটি. ম. ১.১১৩).
যঞ্চ উপৰিমহেট্ঠিমপুৰিমপচ্ছিমকাযেহি দক্খিণৱামঅক্খিকণ্ণসোতনাসিকসোতঅংসকূটহত্থপাদেহি অঙ্গুলিঅঙ্গুলন্তৰেহি লোমকূপেহি চ অগ্গিক্খন্ধূদকধাৰাপৱত্তনং অনঞ্ঞসাধাৰণং ৱিৱিধৱিকুব্বনিদ্ধিনিম্মাপনকং ভগৱতো যমকপাটিহাৰিযঞাণং. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘ইধ তথাগতো যমকপাটিহাৰিযং কৰোতি অসাধাৰণং সাৱকেহি, উপৰিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, হেট্ঠিমকাযতো উদকধাৰা পৱত্ততি. হেট্ঠিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, উপৰিমকাযতো উদকধাৰা পৱত্ততী’’তিআদি (পটি. ম. ১.১১৬).
যঞ্চ ৰাগাদীহি জাতিআদীহি চ অনেকেহি দুক্খধম্মেহি উপদ্দুতং সত্তনিকাযং ততো নীহৰিতুকামতাৱসেন নানানযেহি পৱত্তস্স ভগৱতো মহাকৰুণোক্কমনস্স পচ্চযভূতং মহাকৰুণাসমাপত্তিঞাণং. যথাহ (পটি. ম. ১.১১৭-১১৮) –
‘‘কতমং তথাগতস্স মহাকৰুণাসমাপত্তিযা ঞাণং? বহুকেহি আকাৰেহি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সত্তেসু মহাকৰুণা ওক্কমতি, আদিত্তো লোকসন্নিৱাসোতি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সত্তেসু মহাকৰুণা ওক্কমতি. উয্যুত্তো, পযাতো, কুম্মগ্গপ্পটিপন্নো, উপনীযতি লোকো অদ্ধুৱো, অতাণো লোকো অনভিস্সৰো, অস্সকো লোকো, সব্বং পহায গমনীযং, ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসোতি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সত্তেসু মহাকৰুণা ওক্কমতি.
‘‘অতাযনো লোকসন্নিৱাসো, অলেণো, অসৰণো, অসৰণীভূতো. উদ্ধতো লোকো অৱূপসন্তো, সসল্লো লোকসন্নিৱাসো ৱিদ্ধো পুথুসল্লেহি, অৱিজ্জন্ধকাৰাৱৰণো কিলেসপঞ্জৰপক্খিত্তো, অৱিজ্জাগতো লোকসন্নিৱাসো অণ্ডভূতো পৰিযোনদ্ধো তন্তাকুলকজাতো কুলগুণ্ডিকজাতো মুঞ্জপব্বজভূতো অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং সংসাৰং নাতিৱত্ততি, অৱিজ্জাৱিসদোসসংলিত্তো, কিলেসকললীভূতো, ৰাগদোসমোহজটাজটিতো.
‘‘তণ্হাসঙ্ঘাটপটিমুক্কো, তণ্হাজালেন ওত্থটো, তণ্হাসোতেন ৱুয্হতি, তণ্হাসঞ্ঞোজনেন সংযুত্তো, তণ্হানুসযেন অনুসটো, তণ্হাসন্তাপেন সন্তপ্পতি, তণ্হাপৰিড়াহেন পৰিডয্হতি.
‘‘দিট্ঠিসঙ্ঘাটপটিমুক্কো, দিট্ঠিজালেন ওত্থটো, দিট্ঠিসোতেন ৱুয্হতি, দিট্ঠিসঞ্ঞোজনেন সংযুত্তো, দিট্ঠানুসযেন অনুসটো, দিট্ঠিসন্তাপেন সন্তপ্পতি, দিট্ঠিপৰিড়াহেন পৰিডয্হতি.
‘‘জাতিযা অনুগতো, জৰায অনুসটো, ব্যাধিনা অভিভূতো, মৰণেন অব্ভাহতো, দুক্খে পতিট্ঠিতো.
‘‘তণ্হায উড্ডিতো, জৰাপাকাৰপৰিক্খিত্তো, মচ্চুপাসেন পৰিক্খিত্তো, মহাবন্ধনবদ্ধো, ৰাগবন্ধনেন দোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসদুচ্চৰিতবন্ধনেন বদ্ধো, মহাসম্বাধপ্পটিপন্নো, মহাপলিবোধেন পলিবুদ্ধো, মহাপপাতে পতিতো, মহাকন্তাৰপ্পটিপন্নো, মহাসংসাৰপ্পটিপন্নো, মহাৱিদুগ্গে সম্পৰিৱত্ততি, মহাপলিপে পলিপন্নো.
‘‘অব্ভাহতো লোকসন্নিৱাসো, আদিত্তো লোকসন্নিৱাসো ৰাগগ্গিনা দোসগ্গিনা মোহগ্গিনা জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, উন্নীতকো লোকসন্নিৱাসো হঞ্ঞতি নিচ্চমতাণো পত্তদণ্ডো তক্কৰো, ৱজ্জবন্ধনবদ্ধো আঘাতনপচ্চুপট্ঠিতো, অনাথো লোকসন্নিৱাসো পৰমকাৰুঞ্ঞপ্পত্তো, দুক্খাভিতুন্নো চিৰৰত্তং পীড়িতো, গধিতো নিচ্চং পিপাসিতো.
‘‘অন্ধো অচক্খুকো, হতনেত্তো অপৰিণাযকো, ৱিপথপক্খন্দো অঞ্জসাপৰদ্ধো, মহোঘপক্খন্দো.
‘‘দ্ৱীহি দিট্ঠিগতেহি পৰিযুট্ঠিতো, তীহি দুচ্চৰিতেহি ৱিপ্পটিপন্নো, চতূহি যোগেহি যোজিতো, চতূহি গন্থেহি গন্থিতো, চতূহি উপাদানেহি উপাদিযতি, পঞ্চগতিসমাৰুড়্হো, পঞ্চহি কামগুণেহি ৰজ্জতি, পঞ্চহি নীৱৰণেহি ওত্থটো, ছহি ৱিৱাদমূলেহি ৱিৱদতি, ছহি তণ্হাকাযেহি ৰজ্জতি, ছহি দিট্ঠিগতেহি পৰিযুট্ঠিতো, সত্তহি অনুসযেহি অনুসটো, সত্তহি সঞ্ঞোজনেহি সংযুত্তো, সত্তহি মানেহি উন্নতো, অট্ঠহি লোকধম্মেহি সম্পৰিৱত্ততি, অট্ঠহি মিচ্ছত্তেহি নিয্যাতো, অট্ঠহি পুৰিসদোসেহি দুস্সতি, নৱহি আঘাতৱত্থূহি আঘাতিতো, নৱৱিধমানেহি উন্নতো, নৱহি তণ্হামূলকেহি ধম্মেহি ৰজ্জতি, দসহি কিলেসৱত্থূহি কিলিস্সতি, দসহি আঘাতৱত্থূহি আঘাতিতো, দসহি অকুসলকম্মপথেহি সমন্নাগতো, দসহি সংযোজনেহি সংযুত্তো, দসহি মিচ্ছত্তেহি নিয্যাতো, দসৱত্থুকায মিচ্ছাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো, দসৱত্থুকায অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা সমন্নাগতো, অট্ঠসততণ্হাপপঞ্চেহি পপঞ্চিতো, দ্ৱাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতেহি পৰিযুট্ঠিতো, লোকসন্নিৱাসোতি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সত্তেসু মহাকৰুণা ওক্কমতি.
‘‘অহঞ্চম্হি তিণ্ণো, লোকো চ অতিণ্ণো. অহঞ্চম্হি মুত্তো, লোকো চ অমুত্তো. অহঞ্চম্হি দন্তো, লোকো চ অদন্তো. অহঞ্চম্হি সন্তো, লোকো চ অসন্তো. অহঞ্চম্হি অস্সত্থো, লোকো চ অনস্সত্থো. অহঞ্চম্হি পৰিনিব্বুতো, লোকো চ অপৰিনিব্বুতো. পহোমি খ্ৱাহং তিণ্ণো তাৰেতুং, মুত্তো মোচেতুং, দন্তো দমেতুং, সন্তো সমেতুং, অস্সত্থো অস্সাসেতুং, পৰিনিব্বুতো পৰিনিব্বাপেতুন্তি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সত্তেসু মহাকৰুণা ওক্কমতী’’তি (পটি. ম. ১.১১৭-১১৮).
এৱং একূননৱুতিযা আকাৰেহি ৱিভজনং কতং.
যং পন যাৱতা ধম্মধাতুযা যত্তকং ঞাতব্বং সঙ্খতাসঙ্খতাদিকস্স সব্বস্স পৰোপদেসনিৰপেক্খং সব্বাকাৰেন পটিৱিজ্ঝনসমত্থং আকঙ্খমত্তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিঅনঞ্ঞসাধাৰণং ভগৱতো ঞাণং সব্বথা অনৱসেসসঙ্খতাসঙ্খতসম্মুতিসচ্চাৱবোধতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তত্থাৱৰণাভাৱতো নিস্সঙ্গপ্পৱত্তিমুপাদায অনাৱৰণঞাণন্তি ৱুচ্চতি. একমেৱ হি তং ঞাণং ৱিসযপ্পৱত্তিমুখেন অঞ্ঞেহি অসাধাৰণভাৱদস্সনত্থং দুৱিধেন উদ্দিট্ঠং. অঞ্ঞথা সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণঞাণানং সাধাৰণতা সব্বৱিসযতা আপজ্জেয্যুং, ন চ তং যুত্তং কিঞ্চাপি ইমায যুত্তিযা. অযঞ্হেত্থ পাড়ি –
‘‘সব্বং সঙ্খতমসঙ্খতং অনৱসেসং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ আৱৰণং নত্থীতি অনাৱৰণঞাণং. অতীতং সব্বং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ আৱৰণং নত্থীতি অনাৱৰণঞাণং. অনাগতং সব্বং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ আৱৰণং নত্থীতি অনাৱৰণঞাণং. পচ্চুপ্পন্নং সব্বং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ আৱৰণং নত্থীতি অনাৱৰণঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.১১৯-১২০) ৱিত্থাৰো.
এৱমেতানি ভগৱতো ছঅসাধাৰণঞাণানি অৱিপৰীতাকাৰপ্পৱত্তিযা যথাসকৱিসযস্স অৱিসংৱাদনতো তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা –
‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, বোজ্ঝঙ্গা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি (পটি. ম. ২.১৭; সং. নি. ৫.১৮৫) এৱং সৰূপতো, ‘‘যাযং লোকুত্তৰমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানা লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৱেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৱানং পটিপক্খভূতা সতিআদিভেদা ধম্মসামগ্গী, যায অৰিযসাৱকো বুজ্ঝতি কিলেসনিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, নিব্বানমেৱ ৱা সচ্ছিকৰোতীতি, সা ধম্মসামগ্গী বোধীতি ৱুচ্চতি. তস্সা ‘বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা, অৰিযসাৱকো ৱা যথাৱুত্তায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৱা বোধীতি ৱুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা’’তি এৱং সামঞ্ঞলক্খণতো. ‘‘উপট্ঠানলক্খণো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পৱিচযলক্খণো ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পগ্গহলক্খণো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ফৰণলক্খণো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপসমলক্খণো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, অৱিক্খেপলক্খণো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পটিসঙ্খানলক্খণো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি এৱং ৱিসেসলক্খণতো.
‘‘তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? ইধ, ভিক্খু, সতিমা হোতি পৰমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো, চিৰকতম্পি চিৰভাসিতম্পি সৰিতা হোতি অনুস্সৰিতা’’তিআদিনা (ৱিভ. ৪৬৭) সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞোপকাৰৱসেন একক্খণে পৱত্তিদস্সনতো, ‘‘তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? অত্থি অজ্ঝত্তং, ভিক্খৱে, ধম্মেসু সতি, অত্থি বহিদ্ধা ধম্মেসু সতী’’তিআদিনা তেসং ৱিসযৱিভাগেন পৱত্তিদস্সনতো. ‘‘তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামি’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. ৪৭১) ভাৱনাৱিধিদস্সনতো. ‘‘তত্থ কতমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা? ইধ ভিক্খু যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং ঝানং ভাৱেতি…পে… তস্মিং সমযে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা হোন্তি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? যা সতি…পে… অনুস্সতী’’তিআদিনা (ৱিভ. ৪৭৮-৪৭৯) ছন্নৱুতিযা নযসহস্সৱিভাগেহীতি এৱং নানাকাৰতো পৱত্তানি ভগৱতো সম্বোজ্ঝঙ্গৱিভাৱনঞাণানি তস্স তস্স অত্থস্স অৱিসংৱাদনতো তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা –
‘‘তত্থ কতমং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং? অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. সেয্যথিদং, সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধী’’তি (ৱিভ. ২০৫) এৱং সৰূপতো. সব্বকিলেসেহি আৰকত্তা অৰিযভাৱকৰত্তা অৰিযফলপ্পটিলাভকৰত্তা চ অৰিযো, অট্ঠৱিধত্তা নিব্বানাধিগমায একন্তকাৰণত্তা চ অট্ঠঙ্গিকো. কিলেসে মাৰেন্তো গচ্ছতি, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গীযতি, সযং ৱা নিব্বানং মগ্গতীতি মগ্গোতি এৱং সামঞ্ঞলক্খণতো. ‘‘সম্মা দস্সনলক্খণা সম্মাদিট্ঠি, সম্মা অভিনিৰোপনলক্খণো সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মা পৰিগ্গহণলক্খণা সম্মাৱাচা, সম্মা সমুট্ঠানলক্খণো সম্মাকম্মন্তো, সম্মা ৱোদানলক্খণো সম্মাআজীৱো, সম্মা পগ্গহলক্খণো সম্মাৱাযামো, সম্মা উপট্ঠানলক্খণা সম্মাসতি, সম্মা অৱিক্খেপলক্খণো সম্মাসমাধী’’তি এৱং ৱিসেসলক্খণতো. সম্মাদিট্ঠি অঞ্ঞেহিপি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিং মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি, নিব্বানং আৰম্মণং কৰোতি, তপ্পটিচ্ছাদকমোহৱিধমনেন অসম্মোহতো সম্পযুত্তধম্মে চ পস্সতি. তথা সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীনি পজহন্তি, নিব্বানঞ্চ আৰম্মণং কৰোন্তি, সহজাতধম্মানং সম্মাঅভিনিৰোপনপৰিগ্গহণসমুট্ঠানৱোদানপগ্গহউপট্ঠানসমাদহনানি চ কৰোন্তীতি এৱং কিচ্চৱিভাগতো. সম্মাদিট্ঠি পুব্বভাগে নানক্খণা ৱিসুং ৱিসুং দুক্খাদিআৰম্মণা হুত্ৱা মগ্গকালে একক্খণা নিব্বানমেৱ আৰম্মণং কত্ৱা কিচ্চতো ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদীনি চত্তাৰি নামানি লভতি, সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি পুব্বভাগে নানক্খণা নানাৰম্মণা মগ্গকালে একক্খণা একাৰম্মণা.
তেসু সম্মাসঙ্কপ্পো কিচ্চতো নেক্খম্মসঙ্কপ্পোতিআদীনি তীণি নামানি লভতি, সম্মাৱাচাদযো তযো পুব্বভাগে মুসাৱাদাৱেৰমণীতিআদিৱিভাগা ৱিৰতিযোপি চেতনাযোপি হুত্ৱা মগ্গক্খণে ৱিৰতিযোৱ, সম্মাৱাযামসতিযো কিচ্চতো সম্মপ্পধানসতিপট্ঠানৱসেন চত্তাৰি নামানি লভন্তি. সম্মাসমাধি পন মগ্গক্খণেপি পঠমজ্ঝানাদিৱসেন নানা এৱাতি এৱং পুব্বভাগপৰভাগেসু পৱত্তিৱিভাগতো, ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্মাদিট্ঠিং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. ৪৮৯) ভাৱনাৱিধিতো, ‘‘তত্থ কতমো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো? ইধ, ভিক্খু, যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং ঝানং ভাৱেতি…পে… দুক্খাপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, তস্মিং সমযে অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো হোতি সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো’’তিআদিনা (ৱিভ. ৪৯৯) চতুৰাসীতিযা নযসহস্সৱিভাগেহীতি এৱং অনেকাকাৰতো পৱত্তানি ভগৱতো অৰিযমগ্গৱিভাৱনঞাণানি অত্থস্স অৱিসংৱাদনতো সব্বানিপি তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা পঠমজ্ঝানসমাপত্তি যা চ নিৰোধসমাপত্তীতি এতাসু অনুপটিপাটিযা ৱিহৰিতব্বট্ঠেন সমাপজ্জিতব্বট্ঠেন চ অনুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তীসু সম্পাদনপচ্চৱেক্খণাদিৱসেন যথাৰহং সম্পযোগৱসেন চ পৱত্তানি ভগৱতো ঞাণানি তদত্থসিদ্ধিযা তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. তথা ‘‘ইদং ইমস্স ঠানং, ইদং অট্ঠান’’ন্তি অৱিপৰীতং তস্স তস্স ফলস্স কাৰণাকাৰণজাননং, তেসং তেসং সত্তানং অতীতাদিভেদভিন্নস্স কম্মসমাদানস্স অনৱসেসতো যথাভূতং ৱিপাকন্তৰজাননং, আযূহনক্খণেযেৱ তস্স তস্স সত্তস্স ‘‘অযং নিৰযগামিনী পটিপদা…পে… অযং নিব্বানগামিনী পটিপদা’’তি যাথাৱতো সাসৱানাসৱকম্মৱিভাগজাননং, ০.খন্ধাযতনাদীনং উপাদিন্নানুপাদিন্নাদিঅনেকসভাৱং নানাসভাৱঞ্চ তস্স লোকস্স ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্মিং ধম্মপ্পবন্ধে অযং ৱিসেসো জাযতী’’তিআদিনা নযেন যথাভূতং ধাতুনানত্তজাননং, অনৱসেসতো সত্তানং হীনাদিঅজ্ঝাসযাধিমুত্তিজাননং, সদ্ধাদিইন্দ্ৰিযানং তিক্খমুদুতাজাননং, সংকিলেসাদীহি সদ্ধিং ঝানৱিমোক্খাদিৱিসেসজাননং, সত্তানং অপৰিমাণাসু জাতীসু তপ্পটিবন্ধেন সদ্ধিং অনৱসেসতো পুব্বেনিৱুত্থক্খন্ধসন্ততিজাননং, হীনাদিৱিভাগেহি সদ্ধিং চুতিপটিসন্ধিজাননং, ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ চতুসচ্চজাননন্তি ইমানি ভগৱতো দসবলঞাণানি অৱিৰজ্ঝিত্ৱা যথাসকং ৱিসযাৱগাহনতো যথাধিপ্পেতত্থসাধনতো চ যথাভূতৱুত্তিযা তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘ইধ তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতী’’তিআদি (ৱিভ. ৮০৯; অ. নি. ১০.২১).
এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
যথা চেতেসং ঞাণানং ৱসেন, এৱং যথাৱুত্তানং সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানৱিভাৱনঞাণাদীনং অনন্তাপৰিমেয্যভেদানং অনঞ্ঞসাধাৰণানং পঞ্ঞাৱিসেসানং ৱসেন ভগৱা তথানি ঞাণানি আগতো অধিগতোতি তথাগতো. এৱম্পি তথানি আগতোতি তথাগতো.
কথং তথা গতোতি তথাগতো? যা সা ভগৱতো অভিজাতি অভিসম্বোধি ধম্মৱিনযপঞ্ঞাপনা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু, সা তথা. কিং ৱুত্তং হোতি? যদত্থং লোকনাথেন অভিসম্বোধি পত্থিতা পৱত্তিতা চ, তদত্থস্স একন্তসিদ্ধিযা অৱিসংৱাদনতো অৱিপৰীতত্থৱুত্তিযা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. তথা হি অযং ভগৱা বোধিসত্তভূতো সমতিংসপাৰমিপৰিপূৰণাদিকং ৱুত্তপ্পভেদং সব্বং বুদ্ধত্তহেতুং সম্পাদেত্ৱা তুসিতপুৰে ঠিতোৱ বুদ্ধকোলাহলং সুত্ৱা দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতাহি একতো সন্নিপতিতাহি উপসঙ্কমিত্ৱা –
‘‘কালো দেৱ মহাৱীৰ, উপ্পজ্জ মাতুকুচ্ছিযং;
সদেৱকং তাৰযন্তো, বুজ্ঝস্সু অমতং পদ’’ন্তি. (বু. ৱং. ১.৬৭) –
আযাচিতো উপ্পন্নপুব্বনিমিত্তো পঞ্চ মহাৱিলোকনানি ৱিলোকেত্ৱা ‘‘ইদানাহং মনুস্সযোনিযং উপ্পজ্জিত্ৱা অভিসম্বুজ্ঝিস্সামী’’তি আসাড়্হিপুণ্ণমায সক্যৰাজকুলে মহামাযায দেৱিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গহেত্ৱা দস মাসে দেৱমনুস্সেহি মহতা পৰিহাৰেন পৰিহৰিযমানো ৱিসাখপুণ্ণমায পচ্চূসসমযে অভিজাতিং পাপুণি.
অভিজাতিক্খণে পনস্স পটিসন্ধিগ্গহণক্খণে ৱিয দ্ৱত্তিংসপুব্বনিমিত্তানি পাতুৰহেসুং. অযঞ্হি দসসহস্সী লোকধাতু কম্পি সঙ্কম্পি সম্পকম্পি সম্পৱেধি, দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু অপ্পমাণো ওভাসো ফৰি, তস্স তং সিৰিং দট্ঠুকামা ৱিয জচ্চন্ধা চক্খূনি পটিলভিংসু, বধিৰা সদ্দং সুণিংসু. মূগা সমালপিংসু, খুজ্জা উজুগত্তা অহেসুং, পঙ্গুলা পদসা গমনং পটিলভিংসু, বন্ধনগতা সব্বসত্তা অন্দুবন্ধনাদীহি মুচ্চিংসু, সব্বনিৰযেসু অগ্গি নিব্বাযি, পেত্তিৱিসযে খুপ্পিপাসা ৱূপসমি, তিৰচ্ছানানং ভযং নাহোসি, সব্বসত্তানং ৰোগো ৱূপসমি, সব্বসত্তা পিযংৱদা অহেসুং, মধুৰেনাকাৰেন অস্সা হসিংসু, ৱাৰণা গজ্জিংসু, সব্বতূৰিযানি সকং সকং নিন্নাদং মুঞ্চিংসু, অঘট্টিতানি এৱ মনুস্সানং হত্থূপগাদীনি আভৰণানি মধুৰেনাকাৰেন ৰৱিংসু, সব্বদিসা ৱিপ্পসন্না অহেসুং, সত্তানং সুখং উপ্পাদযমানো মুদুসীতলৱাতো ৱাযি, অকালমেঘো ৱস্সি, পথৱিতোপি উদকং উব্ভিজ্জিত্ৱা ৱিস্সন্দি, পক্খিনো আকাসগমনং ৱিজহিংসু, নদিযো অসন্দমানা অট্ঠংসু, মহাসমুদ্দে মধুৰং উদকং অহোসি, উপক্কিলেসৱিমুত্তে সূৰিযে দিস্সমানে এৱ আকাসগতা সব্বা জোতিযো জলিংসু, ঠপেত্ৱা অৰূপাৱচৰে দেৱে অৱসেসা সব্বে দেৱা সব্বেপি নেৰযিকা দিস্সমানৰূপা অহেসুং, তৰুকুট্টকৱাটসেলাদযো অনাৱৰণভূতা অহেসুং, সত্তানং চুতূপপাতা নাহেসুং, সব্বং অনিট্ঠগন্ধং অভিভৱিত্ৱা দিব্বগন্ধো ৱাযি, সব্বে ফলূপগা ৰুক্খা ফলধৰা সম্পজ্জিংসু, মহাসমুদ্দো সব্বত্থকমেৱ পঞ্চৱণ্ণেহি পদুমেহি সঞ্ছন্নতলো অহোসি, থলজজলজাদীনি সব্বপুপ্ফানি পুপ্ফিংসু, ৰুক্খানং খন্ধেসু খন্ধপদুমানি, সাখাসু সাখপদুমানি, লতাসু লতাপদুমানি পুপ্ফিংসু, মহীতলে সিলাতলানি ভিন্দিত্ৱা উপৰূপৰি সত্ত সত্ত হুত্ৱা দণ্ডপদুমানি নাম নিক্খমিংসু, আকাসে ওলম্বকপদুমানি নিব্বত্তিংসু, সমন্ততো পুপ্ফৱস্সং ৱস্সি, আকাসে দিব্বতূৰিযানি ৱজ্জিংসু, সকলদসসহস্সী লোকধাতু ৱট্টেত্ৱা ৱিস্সট্ঠমালাগুড়ং ৱিয উপ্পীড়েত্ৱা বদ্ধমালাকলাপো ৱিয অলঙ্কতপ্পটিযত্তং মালাসনং ৱিয চ একমালামালিনী ৱিপ্ফুৰন্তৱাড়বীজনী পুপ্ফধূপগন্ধপৰিৱাসিতা পৰমসোভগ্গপ্পত্তা অহোসি, তানি চ পুব্বনিমিত্তানি উপৰি অধিগতানং অনেকেসং ৱিসেসাধিগমানং নিমিত্তভূতানি এৱ অহেসুং. এৱং অনেকচ্ছৰিযপাতুভাৱপ্পটিমণ্ডিতা চাযং অভিজাতি যদত্থং অনেন অভিসম্বোধি পত্থিতা, তস্সা অভিসম্বোধিযা একন্তসিদ্ধিযা তথাৱ অহোসি অৱিতথা অনঞ্ঞথা.
তথা যে বুদ্ধৱেনেয্যা বোধনেয্যবন্ধৱা, তে সব্বেপি অনৱসেসতো সযমেৱ ভগৱতা ৱিনীতা. যে চ সাৱকৱেনেয্যা ধম্মৱেনেয্যা চ, তেপি সাৱকাদীহি ৱিনীতা ৱিনযং গচ্ছন্তি গমিস্সন্তি চাতি যদত্থং ভগৱতা অভিসম্বোধি অভিপত্থিতা, তদত্থস্স একন্তসিদ্ধিযা অভিসম্বোধি তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা.
অপিচ যস্স যস্স ঞেয্যধম্মস্স যো যো সভাৱো বুজ্ঝিতব্বো, সো সো হত্থতলে ঠপিতআমলকং ৱিয আৱজ্জনমত্তপ্পটিবদ্ধেন অত্তনো ঞাণেন অৱিপৰীতং অনৱসেসতো ভগৱতা অভিসম্বুদ্ধোতি এৱম্পি অভিসম্বোধি তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা.
তথা তেসং তেসং ধম্মানং তথা তথা দেসেতব্বপ্পকাৰং তেসং তেসঞ্চ সত্তানং আসযানুসযচৰিতাধিমুত্তিং সম্মদেৱ ওলোকেত্ৱা ধম্মতং অৱিজহন্তেনেৱ পঞ্ঞত্তিনযৱোহাৰমগ্গং অনতিধাৱন্তেনেৱ চ ধম্মতং ৱিভাৱন্তেন যথাপৰাধং যথাজ্ঝাসযং যথাধম্মঞ্চ অনুসাসন্তেন ভগৱতা ৱেনেয্যা ৱিনীতা অৰিযভূমিং সম্পাপিতাতি ধম্মৱিনযপঞ্ঞাপনাপিস্স তদত্থসিদ্ধিযা যথাভূতৱুত্তিযা চ তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা.
তথা যা সা ভগৱতা অনুপ্পত্তা পথৱিযাদিফস্সৱেদনাদিৰূপাৰূপসভাৱৱিনিমুত্তা লুজ্জনভাৱাভাৱতো লোকসভাৱাতীতা তমসা ৱিসংসট্ঠত্তা কেনচি অনোভাসনীযা লোকসভাৱাভাৱতো এৱ গতিআদিভাৱৰহিতা অপ্পতিট্ঠা অনাৰম্মণা অমতমহানিব্বানধাতু খন্ধসঙ্খাতানং উপাদীনং লেসমত্তস্সপি অভাৱতো অনুপাদিসেসাতি ৱুচ্চতি, যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, তদাযতনং, যত্থ নেৱ পথৱী ন আপো ন তেজো ন ৱাযো ন আকাসানঞ্চাযতনং ন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নাযং লোকো ন পৰো লোকো ন চ উভো চন্দিমসূৰিযা, তত্ৰাপাহং, ভিক্খৱে, নেৱ আগতিং ৱদামি ন গতিং ন ঠিতিং ন চুতিং ন উপপত্তিং, অপ্পতিট্ঠং অপ্পৱত্তং অনাৰম্মণমেৱেতং, এসেৱন্তো দুক্খস্সা’’তি (উদা. ৭১).
সা সব্বেসম্পি উপাদানক্খন্ধানং অত্থঙ্গমো, সব্বসঙ্খাৰানং সমথো, সব্বূপধীনং পটিনিস্সগ্গো, সব্বদুক্খানং ৱূপসমো, সব্বালযানং সমুগ্ঘাতো, সব্বৱট্টানং উপচ্ছেদো, অচ্চন্তসন্তিলক্খণোতি যথাৱুত্তসভাৱস্স কদাচিপি অৱিসংৱাদনতো তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. এৱমেতা অভিজাতিআদিকা তথা গতো উপগতো অধিগতো পটিপন্নো পত্তোতি তথাগতো. এৱং ভগৱা তথা গতোতি তথাগতো.
কথং তথাৱিধোতি তথাগতো? যথাৱিধা পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা, অযম্পি ভগৱা তথাৱিধো. কিং ৱুত্তং হোতি? যথাৱিধা তে ভগৱন্তো মগ্গসীলেন ফলসীলেন সব্বেনপি লোকিযলোকুত্তৰসীলেন, মগ্গসমাধিনা ফলসমাধিনা সব্বেনপি লোকিযলোকুত্তৰসমাধিনা, মগ্গপঞ্ঞায ফলপঞ্ঞায সব্বাযপি লোকিযলোকুত্তৰপঞ্ঞায, দেৱসিকং ৱলঞ্জিতব্বেহি চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিৱিহাৰেহি, তদঙ্গৱিমুত্তিযা, ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তিযা, সমুচ্ছেদৱিমুত্তিযা, পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তিযা, নিস্সৰণৱিমুত্তিযাতি সঙ্খেপতো. ৱিত্থাৰতো পন অনন্তাপৰিমাণভেদেহি অচিন্তেয্যানুভাৱেহি সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি, অযম্পি অম্হাকং ভগৱা তথাৱিধো. সব্বেসঞ্হি সম্মাসম্বুদ্ধানং আযুৱেমত্তং, সৰীৰপ্পমাণৱেমত্তং, কুলৱেমত্তং, দুক্কৰচৰিযাৱেমত্তং, ৰস্মিৱেমত্তন্তি, ইমেহি পঞ্চহি ৱেমত্তেহি সিযা ৱেমত্তং, ন পন সীলৱিসুদ্ধিযাদীসু ৱিসুদ্ধীসু সমথৱিপস্সনাপটিপত্তিযং অত্তনা পটিলদ্ধগুণেসু চ কিঞ্চি নানাকৰণং অত্থি. অথ খো মজ্ঝে ভিন্নসুৱণ্ণং ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞং নিব্বিসেসা তে বুদ্ধা ভগৱন্তো. তস্মা যথাৱিধা পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা, অযম্পি ভগৱা তথাৱিধো. এৱং তথাৱিধোতি তথাগতো. ৱিধত্থো চেত্থ গতসদ্দো, তথা হি লোকিযা ৱিধযুত্তগতসদ্দে পকাৰত্থে ৱদন্তি.
কথং তথা পৱত্তিতোতি তথাগতো? অনঞ্ঞসাধাৰণেন ইদ্ধানুভাৱেন সমন্নাগতত্তা অত্থপ্পটিসম্ভিদাদীনং উক্কংসপাৰমিপ্পত্তিযা অনাৱৰণঞাণপ্পটিলাভেন চ ভগৱতো কাযপ্পৱত্তিযাদীনং কত্থচি পটিঘাতাভাৱতো যথা ৰুচি তথা গতং গতি গমনং কাযৱচীচিত্তপ্পৱত্তি এতস্সাতি তথাগতো. এৱং তথা পৱত্তিতোতি তথাগতো.
কথং তথেহি অগতোতি তথাগতো? বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণে তপ্পটিপক্খপ্পৱত্তিসঙ্খাতং নত্থি এতস্স গতন্তি অগতো. সো পনস্স অগতভাৱো মচ্ছেৰদানপাৰমিআদীসু অৱিপৰীতং আদীনৱানিসংসপচ্চৱেক্খণাদিনযপ্পৱত্তেহি ঞাণেহীতি তথেহি ঞাণেহি অগতোতি তথাগতো.
অথ ৱা কিলেসাভিসঙ্খাৰপ্পৱত্তিসঙ্খাতং খন্ধপ্পৱত্তিসঙ্খাতমেৱ ৱা পঞ্চসুপি গতীসু গতং গমনং এতস্স নত্থীতি অগতো. সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিযা স্ৱাযমস্স অগতভাৱো তথেহি অৰিযমগ্গঞাণেহীতি এৱম্পি ভগৱা তথেহি অগতোতি তথাগতো.
কথং তথা গতভাৱেন তথাগতো? তথা গতভাৱেনাতি চ তথাগতস্স সব্ভাৱেন অত্থিতাযাতি অত্থো. কো পনেস তথাগতো, যস্স অত্থিতায ভগৱা তথাগতোতি ৱুচ্চতীতি? সদ্ধম্মো. সদ্ধম্মো হি অৰিযমগ্গো তাৱ যথা যুগনদ্ধসমথৱিপস্সনাবলেন অনৱসেসতো কিলেসপক্খং সমূহনন্তেন সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন গন্তব্বং, তথা গতো. ফলধম্মো যথা অত্তনো মগ্গানুৰূপং পটিপ্পস্সদ্ধিপহানৱসেন গন্তব্বং, তথা গতো পৱত্তো. নিব্বানধম্মো পন যথা গতো পঞ্ঞায পটিৱিদ্ধো সকলৱট্টদুক্খৱূপসমায সম্পজ্জতি, বুদ্ধাদীহি তথা গতো সচ্ছিকতোতি তথাগতো. পৰিযত্তিধম্মোপি যথা পুৰিমবুদ্ধেহি সুত্তগেয্যাদিৱসেন পৱত্তিআদিপ্পকাসনৱসেন চ ৱেনেয্যানং আসযাদিঅনুৰূপং পৱত্তিতো, অম্হাকম্পি ভগৱতা তথা গতো গদিতো পৱত্তিতোতি ৱা তথাগতো. যথা ভগৱতা দেসিতো, তথা ভগৱতো সাৱকেহি গতো অৱগতোতি তথাগতো. এৱং সব্বোপি সদ্ধম্মো তথাগতো. তেনাহ সক্কো দেৱানমিন্দো – ‘‘তথাগতং দেৱমনুস্সপূজিতং, ধম্মং নমস্সাম সুৱত্থি হোতূ’’তি (খু. পা. ৬.১৭; সু. নি. ২৪০). স্ৱাস্স অত্থীতি ভগৱা তথাগতো.
যথা চ ধম্মো, এৱং অৰিযসঙ্ঘোপি যথা অত্তহিতায পৰহিতায চ পটিপন্নেহি সুৱিসুদ্ধং পুব্বভাগসমথৱিপস্সনাপটিপদং পুৰক্খত্ৱা তেন তেন মগ্গেন গন্তব্বং, তং তং তথা গতোতি তথাগতো. যথা ৱা ভগৱতা সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদযো দেসিতা, তথাৱ বুদ্ধত্তা তথা গদনতো চ তথাগতো. তেনাহ সক্কো দেৱৰাজা – ‘‘তথাগতং দেৱমনুস্সপূজিতং, সঙ্ঘং নমস্সাম সুৱত্থি হোতূ’’তি. স্ৱাস্স সাৱকভূতো অত্থীতি ভগৱা তথাগতো. এৱং তথাগতভাৱেন তথাগতোতি.
ইদম্পি চ তথাগতস্স তথাগতভাৱদীপনে মুখমত্তকমেৱ, সব্বাকাৰেন পন তথাগতোৱ তথাগতস্স তথাগতভাৱং ৱণ্ণেয্য. ইদঞ্হি তথাগতপদং মহত্থং মহাগতিকং মহাৱিসযং, তস্স অপ্পমাদপদস্স ৱিয তেপিটকম্পি বুদ্ধৱচনং যুত্তিতো অত্থভাৱেন আহৰন্তো ‘‘অতিত্থেন ধম্মকথিকো পক্খন্দো’’তি ন ৱত্তব্বোতি.
তত্থেতং ৱুচ্চতি –
‘‘যথেৱ লোকে পুৰিমা মহেসিনো,
সব্বঞ্ঞুভাৱং মুনযো ইধাগতা;
তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো,
তথাগতো ৱুচ্চতি তেন চক্খুমা.
‘‘পহায কামাদিমলে অসেসতো,
সমাধিঞাণেহি যথা গতা জিনা;
পুৰাতনা সক্যমুনী জুতিন্ধৰো,
তথা গতো তেন তথাগতো মতো.
‘‘তথঞ্চ ধাতাযতনাদিলক্খণং,
সভাৱসামঞ্ঞৱিভাগভেদতো;
সযম্ভুঞাণেন জিনোযমাগতো,
তথাগতো ৱুচ্চতি সক্যপুঙ্গৱো.
‘‘তথানি সচ্চানি সমন্তচক্খুনা,
তথা ইদপ্পচ্চযতা চ সব্বসো;
অনঞ্ঞনেয্যা নযতো ৱিভাৱিতা,
তথা গতো তেন জিনো তথাগতো.
‘‘অনেকভেদাসুপি লোকধাতুসু,
জিনস্স ৰূপাযতনাদিগোচৰে;
ৱিচিত্তভেদে তথমেৱ দস্সনং,
তথাগতো তেন সমন্তলোচনো.
‘‘যতো চ ধম্মং তথমেৱ ভাসতি,
কৰোতি ৱাচায নুৰূপমত্তনো;
গুণেহি লোকং অভিভুয্যিৰীযতি,
তথাগতো তেনপি লোকনাযকো.
‘‘তথা পৰিঞ্ঞায তথায সব্বসো,