২. মুচলিন্দৱগ্গো
১. মুচলিন্দসুত্তৱণ্ণনা
১১. মুচলিন্দৱগ্গস্স পঠমে মুচলিন্দমূলেতি এত্থ মুচলিন্দো ৱুচ্চতি নীপৰুক্খো. সো ‘‘নিচুলো’’তিপি ৱুচ্চতি, তস্স সমীপে. কেচি পন ‘‘মুচলোতি তস্স ৰুক্খস্স নামং, তং ৱনজেট্ঠকতায পন মুচলিন্দোতি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. মহা অকালমেঘোতি অসম্পত্তে ৱস্সকালে উপ্পন্নমহামেঘো. সো হি গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে সকলচক্কৱাড়গব্ভং পূৰেন্তো উদপাদি. সত্তাহৱদ্দলিকাতি তস্মিং উপ্পন্নে সত্তাহং অৱিচ্ছিন্নৱুট্ঠিকা অহোসি. সীতৱাতদুদ্দিনীতি সা চ সত্তাহৱদ্দলিকা উদকফুসিতসম্মিস্সেন সীতৱাতেন সমন্ততো পৰিব্ভমন্তেন দুসিতদিৱসত্তা দুদ্দিনী নাম অহোসি. মুচলিন্দো নাম নাগৰাজাতি তস্সেৱ মুচলিন্দৰুক্খস্স সমীপে পোক্খৰণিযা হেট্ঠা নাগভৱনং অত্থি, তত্থ নিব্বত্তো মহানুভাৱো নাগৰাজা. সকভৱনাতি অত্তনো নাগভৱনতো. সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পৰিক্খিপিত্ৱাতি সত্তৱাৰে অত্তনো সৰীৰভোগেহি ভগৱতো কাযং পৰিৱাৰেত্ৱা. উপৰিমুদ্ধনি মহন্তং ফণং ৱিহচ্চাতি ভগৱতো মুদ্ধপ্পদেসস্স উপৰি অত্তনো মহন্তং ফণং পসাৰেত্ৱা. ‘‘ফণং কৰিত্ৱা’’তিপি পাঠো, সো এৱত্থো.
তস্স কিৰ নাগৰাজস্স এতদহোসি ‘‘ভগৱা চ ময্হং ভৱনসমীপে ৰুক্খমূলে নিসিন্নো, অযঞ্চ সত্তাহৱদ্দলিকা ৱত্ততি, ৱাসাগাৰমস্স লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি. সো সত্তৰতনমযং পাসাদং নিম্মিনিতুং সক্কোন্তোপি ‘‘এৱং কতে কাযসাৰো গহিতো ন ভৱিস্সতি, দসবলস্স কাযৱেয্যাৱচ্চং কৰিস্সামী’’তি মহন্তং অত্তভাৱং কত্ৱা সত্থাৰং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পৰিক্খিপিত্ৱা উপৰি ফণং কত্ৱা ধাৰেসি. ‘‘পৰিক্খেপব্ভন্তৰং লোহপাসাদে ভণ্ডাগাৰগব্ভপ্পমাণং অহোসী’’তি খন্ধকট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৫) ৱুত্তং. মজ্ঝিমট্ঠকথাযং পন ‘‘হেট্ঠালোহপাসাদপ্পমাণ’’ন্তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮৪). ‘‘ইচ্ছিতিচ্ছিতেন ইৰিযাপথেন সত্থা ৱিহৰিস্সতী’’তি কিৰ নাগৰাজস্স অজ্ঝাসযো. ভগৱা পন যথানিসিন্নোৱ সত্তাহং ৱীতিনামেসি. তঞ্চ ঠানং সুপিহিতৱাতপানং সুফুসিতঅগ্গড়দ্ৱাৰং কূটাগাৰং ৱিয অহোসি. মা ভগৱন্তং সীতন্তিআদি তস্স তথা কৰিত্ৱা ঠানকাৰণপৰিদীপনং. সো হি ‘‘মা ভগৱন্তং সীতং বাধযিত্থ, মা উণ্হং, মা ডংসাদিসম্ফস্সো বাধযিত্থা’’তি তথা কৰিত্ৱা অট্ঠাসি.
তত্থ কিঞ্চাপি সত্তাহৱদ্দলিকায উণ্হমেৱ নত্থি, সচে পন অন্তৰন্তৰা মেঘো ৱিগচ্ছেয্য, উণ্হং ভৱেয্য, তম্পি মা বাধযিত্থাতি এৱং তস্স চিন্তেতুং যুত্তং. কেচি পনেত্থ ৱদন্তি ‘‘উণ্হগ্গহণং ভোগপৰিক্খেপস্স ৱিপুলভাৱকৰণে কাৰণকিত্তনং. খুদ্দকে হি তস্মিং ভগৱন্তং নাগস্স সৰীৰসম্ভূতা উস্মা বাধেয্য, ৱিপুলভাৱকৰণেন পন তাদিসং ‘মা উণ্হং বাধযিত্থা’তি তথা কৰিত্ৱা অট্ঠাসী’’তি.
ৱিদ্ধন্তি উব্বিদ্ধং, মেঘৱিগমেন দূৰীভূতন্তি অত্থো. ৱিগতৱলাহকন্তি অপগতমেঘং. দেৱন্তি আকাসং. ৱিদিত্ৱাতি ‘‘ইদানি ৱিগতৱলাহকো আকাসো, নত্থি ভগৱতো সীতাদিউপদ্দৱো’’তি ঞত্ৱা. ৱিনিৱেঠেত্ৱাতি অপনেত্ৱা. সকৱণ্ণন্তি অত্তনো নাগৰূপং. পটিসংহৰিত্ৱাতি অন্তৰধাপেত্ৱা. মাণৱকৱণ্ণন্তি কুমাৰকৰূপং.
এতমত্থন্তি ৱিৱেকসুখপ্পটিসংৱেদিনো যত্থ কত্থচি সুখমেৱ হোতীতি এতমত্থং সব্বাকাৰেন জানিত্ৱা. ইমং উদানন্তি ইমং ৱিৱেকসুখানুভাৱদীপকং উদানং উদানেসি.
তত্থ সুখো ৱিৱেকোতি নিব্বানসঙ্খাতো উপধিৱিৱেকো সুখো. তুট্ঠস্সাতি চতুমগ্গঞাণসন্তোসেন তুট্ঠস্স. সুতধম্মস্সাতি পকাসিতধম্মস্স ৱিস্সুতধম্মস্স. পস্সতোতি তং ৱিৱেকং, যং ৱা কিঞ্চি পস্সিতব্বং নাম, তং সব্বং অত্তনো ৱীৰিযবলাধিগতেন ঞাণচক্খুনা পস্সন্তস্স. অব্যাপজ্জন্তি অকুপ্পনভাৱো, এতেন মেত্তাপুব্বভাগো দস্সিতো. পাণভূতেসু সংযমোতি সত্তেসু চ সংযমো অৱিহিংসনভাৱো সুখোতি অত্থো. এতেন কৰুণাপুব্বভাগো দস্সিতো.
সুখা ৱিৰাগতা লোকেতি ৱিগতৰাগতাপি লোকে সুখা. কীদিসী? কামানং সমতিক্কমোতি, যা কামানং সমতিক্কমোতি ৱুচ্চতি, সা ৱিগতৰাগতাপি সুখাতি অত্থো, এতেন অনাগামিমগ্গো কথিতো. অস্মিমানস্স যো ৱিনযোতি ইমিনা পন অৰহত্তং কথিতং. অৰহত্তঞ্হি অস্মিমানস্স পটিপ্পস্সদ্ধিৱিনযোতি ৱুচ্চতি, ইতো পৰঞ্চ সুখং নাম নত্থি, তেনাহ ‘‘এতং ৱে পৰমং সুখ’’ন্তি. এৱং অৰহত্তেন দেসনায কূটং গণ্হীতি.
পঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৰাজসুত্তৱণ্ণনা
১২. দুতিযে সম্বহুলানন্তি ৱিনযপৰিযাযেন তযো জনা ‘‘সম্বহুলা’’তি ৱুচ্চন্তি, ততো পৰং সঙ্ঘো. সুত্তন্তপৰিযাযেন পন তযো তযো এৱ, ততো উদ্ধং সম্বহুলা. তস্মা ইধাপি সুত্তন্তপৰিযাযেন সম্বহুলাতি ৱেদিতব্বা. উপট্ঠানসালাযন্তি ধম্মসভামণ্ডপে. সা হি ধম্মং দেসেতুং আগতস্স তথাগতস্স ভিক্খূনং উপট্ঠানকৰণট্ঠানন্তি ‘‘উপট্ঠানসালা’’তি ৱুচ্চতি. অথ ৱা যত্থ ভিক্খূ ৱিনযং ৱিনিচ্ছিনন্তি, ধম্মং কথেন্তি, সাকচ্ছং সমাপজ্জন্তি, সন্নিপতনৱসেন পকতিযা উপতিট্ঠন্তি, সা সালাপি মণ্ডপোপি ‘‘উপট্ঠানসালা’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. তত্থাপি হি বুদ্ধাসনং নিচ্চং পঞ্ঞত্তমেৱ হোতি. ইদঞ্হি বুদ্ধানং ধৰমানকালে ভিক্খূনং চাৰিত্তং. সন্নিসিন্নানন্তি নিসজ্জনৱসেন সঙ্গম্ম নিসিন্নানং. সন্নিপতিতানন্তি ততো ততো আগন্ত্ৱা সন্নিপতনৱসেন সন্নিপতিতানং. অথ ৱা বুদ্ধাসনং পুৰতো কত্ৱা সত্থু সম্মুখে ৱিয আদৰুপ্পত্তিযা সক্কচ্চং নিসীদনৱসেন সন্নিসিন্নানং, সমানজ্ঝাসযত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অজ্ঝাসযেন সুট্ঠু সম্মা চ নিপতনৱসেন সন্নিপতিতানং. অযন্তি ইদানি ৱুচ্চমানং নিদ্দিসতি. অন্তৰাকথাতি কম্মট্ঠানমনসিকাৰউদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীনং অন্তৰা অঞ্ঞা একা কথা, অথ ৱা মজ্ঝন্হিকে লদ্ধস্স সুগতোৱাদস্স, সাযং লভিতব্বস্স ধম্মস্সৱনস্স চ অন্তৰা পৱত্তত্তা অন্তৰাকথা, সমণসমাচাৰস্সেৱ ৱা অন্তৰা পৱত্তা অঞ্ঞা একা কথাতি অন্তৰাকথা. উদপাদীতি উপ্পন্না.
ইমেসং দ্ৱিন্নং ৰাজূনন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. মহদ্ধনতৰো ৱাতিআদীসু পথৱিযং নিখণিত্ৱা ঠপিতং সত্তৰতননিচযসঙ্খাতং মহন্তং ধনং এতস্সাতি মহদ্ধনো, দ্ৱীসু অযং অতিসযেন মহদ্ধনোতি মহদ্ধনতৰো. ৱাসদ্দো ৱিকপ্পত্থো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. অযং পন ৱিসেসো – নিচ্চপৰিব্বযৱসেন মহন্তো ভোগো এতস্সাতি মহাভোগো. দেৱসিকং পৱিসনআযভূতো মহন্তো কোসো এতস্সাতি মহাকোসো. অপৰে পন ‘‘দেৱসিকং পৱিসনআযভূতং মণিসাৰফেগ্গুগুম্বাদিভেদভিন্নং পৰিগ্গহৱত্থু ধনং, তদেৱ সাৰগব্ভাদীসু নিহিতং কোসো’’তি ৱদন্তি. ৱজিৰো, মহানীলো, ইন্দনীলো, মৰকতো, ৱেড়ুৰিযো, পদুমৰাগো, ফুস্সৰাগো, কক্কেতনো, পুলাকো, ৱিমলো, লোহিতঙ্কো, ফলিকো, পৱাড়ো, জোতিৰসো, গোমুত্তকো, গোমেদকো, সোগন্ধিকো, মুত্তা, সঙ্খো, অঞ্জনমূলো, ৰাজপট্টো, অমতংসকো, পিযকো, ব্ৰাহ্মণী চাতি চতুব্বীসতি মণি নাম. সত্ত লোহানি কহাপণো চ সাৰো নাম. সযনচ্ছাদনপাৱুৰণগজদন্তসিলাদীনি ফেগ্গু নাম. চন্দনাগৰুকুঙ্কুমতগৰকপ্পূৰাদি গুম্বা নাম. তত্থ পুৰিমেন আদিসদ্দেন সালিৱীহিআদিমুগ্গমাসাদিপুব্বণ্ণাপৰণ্ণভেদং ধঞ্ঞৱিকতিং আদিং কত্ৱা যং সত্তানং উপভোগপৰিভোগভূতং ৱত্থু, তং সব্বং সঙ্গয্হতি. মহন্তং ৱিজিতং ৰট্ঠং এতস্সাতি মহাৱিজিতো. মহন্তো হত্থিঅস্সাদিৱাহনো এতস্সাতি মহাৱাহনো. মহন্তং সেনাবলঞ্চেৱ থামবলঞ্চ এতস্সাতি মহব্বলো. ইচ্ছিতনিব্বত্তিসঙ্খাতা পুঞ্ঞকম্মনিপ্ফন্না মহতী ইদ্ধি এতস্সাতি মহিদ্ধিকো. তেজসঙ্খাতো উস্সাহমন্তপভুসত্তিসঙ্খাতো ৱা মহন্তো আনুভাৱো এতস্সাতি মহানুভাৱো.
এত্থ চ পঠমেন আযসম্পদা, দুতিযেন ৱিত্তূপকৰণসম্পদা, ততিযেন ৱিভৱসম্পদা, চতুত্থেন জনপদসম্পদা, পঞ্চমেন যানসম্পদা, ছট্ঠেন পৰিৱাৰসম্পদায সদ্ধিং অত্তসম্পদা, সত্তমেন পুঞ্ঞকম্মসম্পদা, অট্ঠমেন পভাৱসম্পদা তেসং ৰাজূনং পকাসিতা হোতি. তেন যা সা সামিসম্পত্তি, অমচ্চসম্পত্তি, সেনাসম্পত্তি, ৰট্ঠসম্পত্তি, ৱিভৱসম্পত্তি, মিত্তসম্পত্তি, দুগ্গসম্পত্তীতি সত্ত পকতিসম্পদা ৰাজূনং ইচ্ছিতব্বা. তা সব্বা যথাৰহং পৰিদীপিতাতি ৱেদিতব্বা.
দানাদীহি চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি পৰিসং ৰঞ্জেতীতি ৰাজা. মগধানং ইস্সৰোতি মাগধো. মহতিযা সেনায সমন্নাগতত্তা সেনিযগোত্তত্তা ৱা সেনিযো. বিম্বি ৱুচ্চতি সুৱণ্ণং, তস্মা সাৰবিম্বিৱণ্ণতায বিম্বিসাৰো. কেচি পন ‘‘নামমেৱেতং তস্স ৰঞ্ঞো’’তি ৱদন্তি. পচ্চামিত্তং পৰসেনং জিনাতীতি পসেনদি. কোসলৰট্ঠস্স অধিপতীতি কোসলো. অযঞ্চৰহীতি এত্থ চৰহীতি নিপাতমত্তং. ৱিপ্পকতাতি অপৰিযোসিতা. অযং তেসং ভিক্খূনং অন্তৰাকথা অনিট্ঠিতাতি অত্থো.
সাযন্হসমযন্তি সাযন্হে একং সমযং. পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতোতি ততো ততো ৰূপাদিআৰম্মণতো চিত্তস্স পটিসংহৰণতো পটিসল্লানসঙ্খাতায ফলসমাপত্তিতো যথাকালপৰিচ্ছেদং ৱুট্ঠিতো. ভগৱা হি পুব্বণ্হসমযং ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো সাৱত্থিং পৱিসিত্ৱা ভিক্খূনং সুলভপিণ্ডপাতং কত্ৱা কতভত্তকিচ্চো ভিক্খূহি সদ্ধিং সাৱত্থিতো নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা গন্ধকুটিপ্পমুখে ঠত্ৱা ৱত্তং দস্সেত্ৱা ঠিতানং ভিক্খূনং যথাসমুট্ঠিতং সুগতোৱাদং দত্ৱা তেসু অৰঞ্ঞৰুক্খমূলাদিদিৱাট্ঠানং উদ্দিস্স গতেসু গন্ধকুটিং পৱিসিত্ৱা ফলসমাপত্তিসুখেন দিৱসভাগং ৱীতিনামেত্ৱা যথাকালপৰিচ্ছেদে সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায, ‘‘ময্হং উপগমনং আগমযমানা চতস্সো পৰিসা সকলৱিহাৰং পৰিপূৰেন্তিযো নিসিন্না, ইদানি মে ধম্মদেসনত্থং ধম্মসভামণ্ডলং উপগন্তুং কালো’’তি আসনতো ৱুট্ঠায, কেসৰসীহো ৱিয কঞ্চনগুহায সুৰভিগন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৱা যূথং উপসঙ্কমন্তো মত্তৱৰৱাৰণো ৱিয অকাযচাপল্লেন চাৰুৱিক্কন্তগমনো অসীতিঅনুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতবাত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণসমুজ্জলায ব্যামপ্পভায পৰিক্খেপৱিলাসসম্পন্নায পভস্সৰকেতুমালালঙ্কতায নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সৰানং ৱসেন ছব্বণ্ণবুদ্ধৰংসিযো ৱিস্সজ্জেন্তিযা অচিন্তেয্যানুভাৱায অনুপমায বুদ্ধলীলায সমন্নাগতায ৰূপকাযসম্পত্তিযা সকলৱিহাৰং একালোকং কুৰুমানো উপট্ঠানসালং উপসঙ্কমি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৱা…পে… তেনুপসঙ্কমী’’তি.
এৱং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱত্তং দস্সেত্ৱা নিসিন্নে তে ভিক্খূ তুণ্হীভূতে দিস্ৱা ‘‘মযি অকথেন্তে ইমে ভিক্খূ বুদ্ধগাৰৱেন কপ্পম্পি ন কথেস্সন্তী’’তি কথাসমুট্ঠাপনত্থং ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ কায নুত্থাতি কতমায নু ভৱথ. ‘‘কায নোত্থা’’তিপি পাড়ি, সো এৱত্থো, ‘‘কায ন্ৱেত্থা’’তিপি পঠন্তি, তস্স কতমায নু এত্থাতি অত্থো. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৱে, কতমায নাম কথায ইধ সন্নিসিন্না ভৱথ, কতমা চ তুম্হাকং কথা মমাগমনপচ্চযা অনিট্ঠিতা, তং নিট্ঠাপেস্সামীতি এৱং সব্বঞ্ঞুপৱাৰণায পৱাৰেসি.
ন খ্ৱেতন্তি ন খো এতং, অযমেৱ ৱা পাঠো. ‘‘ন খোত’’ন্তিপি পঠন্তি, ন খো এতং ইচ্চেৱ পদৱিভাগো. কুলপুত্তানন্তি জাতিআচাৰকুলপুত্তানং. সদ্ধাতি সদ্ধায, কম্মফলসদ্ধায ৰতনত্তযসদ্ধায চ. অগাৰস্মাতি ঘৰতো, গহট্ঠভাৱাতি অত্থো. অনগাৰিযন্তি পব্বজ্জং. পব্বজিতানন্তি উপগতানং. যন্তি কিৰিযাপৰামসনং. তত্থাযং পদযোজনা – ‘‘ভিক্খৱে, তুম্হে নেৱ ৰাজাভিনীতা ন চোৰাভিনীতা ন ইণট্টা ন জীৱিতপকতা পব্বজিতা, অথ খো সদ্ধায অগাৰতো নিক্খমিত্ৱা মম সাসনে পব্বজিতা, তুম্হে এতৰহি এৱৰূপিং ৰাজপ্পটিসংযুত্তং তিৰচ্ছানকথং কথেয্যাথ, যং এৱৰূপায কথায কথনং, এতং তুম্হাকং ন খো পতিৰূপং ন যুত্তমেৱা’’তি.
এৱং সন্নিপতিতানং পব্বজিতানং অপ্পতিৰূপং পটিক্খিপিত্ৱা ইদানি নেসং পতিৰূপং পটিপত্তিং অনুজানন্তো ‘‘সন্নিপতিতানং ৱো, ভিক্খৱে, দ্ৱযং কৰণীযং ধম্মী ৱা কথা অৰিযো ৱা তুণ্হীভাৱো’’তি আহ. তত্থ ৱোতি তুম্হাকং. কৰণীযন্তি হি পদং অপেক্খিত্ৱা কত্তৰি সামিৱচনমেতং, তস্মা তুম্হেহীতি অত্থো. দ্ৱযং কৰণীযন্তি দ্ৱে কাতব্বা. ধম্মী কথাতি চতুসচ্চধম্মতো অনপেতা কথা, পৱত্তিনিৱত্তিপৰিদীপিনী ধম্মদেসনাতি অত্থো. দসকথাৱত্থুসঙ্খাতাপি হি ধম্মকথা তদেকদেসা এৱাতি. অৰিযোতি একন্তহিতাৱহত্তা অৰিযো, ৱিসুদ্ধো উত্তমোতি ৱা অৰিযো. তুণ্হীভাৱোতি সমথৱিপস্সনাভাৱনাভূতং অকথনং. কেচি পন ‘‘ৱচীসঙ্খাৰপটিপক্খভাৱতো দুতিযজ্ঝানং অৰিযো তুণ্হীভাৱো’’তি ৱদন্তি. অপৰে ‘‘চতুত্থজ্ঝানং অৰিযো তুণ্হীভাৱো’’তি ৱদন্তি. অযং পনেত্থ অত্থো – ‘‘ভিক্খৱে, চিত্তৱিৱেকস্স পৰিব্ৰূহনত্থং ৱিৱেকট্ঠকাযা সুঞ্ঞাগাৰে ৱিহৰন্তা সচে কদাচি সন্নিপতথ, এৱং সন্নিপতিতেহি তুম্হেহি ‘অস্সুতং সাৱেতি সুতং ৱা পৰিযোদপেতী’তি ৱুত্তনযেন অঞ্ঞমঞ্ঞস্সূপকাৰায খন্ধাদীনং অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তা ধম্মকথা ৱা পৱত্তেতব্বা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অব্যাবাধনত্থং ঝানসমাপত্তিযা ৱা ৱিহৰিতব্ব’’ন্তি.
তত্থ পুৰিমেন কৰণীযৱচনেন অনোতিণ্ণানং সাসনে ওতৰণূপাযং দস্সেতি, পচ্ছিমেন ওতিণ্ণানং সংসাৰতো নিস্সৰণূপাযং. পুৰিমেন ৱা আগমৱেয্যত্তিযে নিযোজেতি, পচ্ছিমেন অধিগমৱেয্যত্তিযে. অথ ৱা পুৰিমেন সম্মাদিট্ঠিযা পঠমং উপ্পত্তিহেতুং দীপেতি, দুতিযেন দুতিযং. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, হেতূ দ্ৱে পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পৰতো চ ঘোসো, পচ্চত্তঞ্চ যোনিসো মনসিকাৰো’’তি (অ. নি. ২.১২৭).
পুৰিমেন ৱা লোকিযসম্মাদিট্ঠিযা মূলকাৰণং ৱিভাৱেতি, পচ্ছিমেন লোকুত্তৰসম্মাদিট্ঠিযা মূলকাৰণন্তি এৱমাদিনা এত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি তেহি ভিক্খূহি কিত্তিতকামসম্পত্তিতো ঝানাদিসম্পত্তি সন্ততৰা চেৱ পণীততৰা চাতি এতমত্থং সব্বাকাৰতো ৱিদিত্ৱা. ইমং উদানন্তি ইমং অৰিযৱিহাৰসুখানুভাৱদীপকং উদানং উদানেসি.
তত্থ যঞ্চ কামসুখং লোকেতি লোকসদ্দো ‘‘খন্ধলোকো আযতনলোকো ধাতুলোকো’’তিআদীসু (মহানি. ৩, ৭; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২) সঙ্খাৰেসু আগতো.
‘‘যাৱতা চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তি,
দিসা ভন্তি ৱিৰোচনা;
তাৱ সহস্সধা লোকো,
এত্থ তে ৱত্ততী ৱসো’’তি. –
আদীসু (ম. নি. ১.৫০৩) ওকাসে আগতো. ‘‘অদ্দসা খো ভগৱা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো’’তিআদীসু (মহাৱ. ৯; ম. নি. ১.২৮৩) সত্তেসু. ইধ পন সত্তলোকে ওকাসলোকে চ ৱেদিতব্বো. তস্মা অৱীচিতো পট্ঠায উপৰি ব্ৰহ্মলোকতো হেট্ঠা এতস্মিং লোকে যং ৱত্থুকামে পটিচ্চ কিলেসকামৱসেন উপ্পজ্জনতো কামসহগতং সুখং. যঞ্চিদং দিৱিযং সুখন্তি যঞ্চ ইদং দিৱি ভৱং দিব্বৱিহাৰৱসেন চ লদ্ধব্বং ব্ৰহ্মানং মনুস্সানঞ্চ ৰূপসমাপত্তিসুখং. তণ্হক্খযসুখস্সাতি যং আগম্ম তণ্হা খীযতি, তং নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা তণ্হায চ পটিপস্সম্ভনৱসেন পৱত্তফলসমাপত্তিসুখং তণ্হক্খযসুখং নাম, তস্স তণ্হক্খযসুখস্স. এতেতি লিঙ্গৱিপল্লাসেন নিদ্দেসো, এতানি সুখানীতি অত্থো. কেচি উভযম্পি সুখসামঞ্ঞেন গহেত্ৱা ‘‘এত’’ন্তি পঠন্তি, তেসং ‘‘কলং নাগ্ঘতী’’তি পাঠেন ভৱিতব্বং.
সোড়সিন্তি সোড়সন্নং পূৰণিং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – চক্কৱত্তিসুখং আদিং কত্ৱা সব্বস্মিং মনুস্সলোকে মনুস্সসুখং, নাগসুপণ্ণাদিলোকে নাগাদীহি অনুভৱিতব্বং সুখং, চাতুমহাৰাজিকাদিদেৱলোকে ছব্বিধং কামসুখন্তি যং একাদসৱিধে কামলোকে উপ্পজ্জন্তং কামসুখং, যঞ্চ ইদং ৰূপাৰূপদেৱেসু দিব্বৱিহাৰভূতেসু ৰূপাৰূপজ্ঝানেসু চ উপ্পন্নত্তা ‘‘দিৱিয’’ন্তি লদ্ধনামং লোকিযজ্ঝানসুখং, সকলম্পি তদুভযং তণ্হক্খযসুখসঙ্খাতং ফলসমাপত্তিসুখং সোড়স ভাগে কত্ৱা ততো একভাগং সোড়সভাগগুণে লদ্ধং একভাগসঙ্খাতং কলং ন অগ্ঘতীতি.
অযঞ্চ অত্থৱণ্ণনা ফলসমাপত্তিসামঞ্ঞেন ৱুত্তা. পাড়িযং অৱিসেসেন তণ্হক্খযস্স আগতত্তা পঠমফলসমাপত্তিসুখস্সাপি কলং লোকিযং ন অগ্ঘতি এৱ. তথা হি ৱুত্তং –
‘‘পথব্যা একৰজ্জেন, সগ্গস্স গমনেন ৱা;
সব্বলোকাধিপচ্চেন, সোতাপত্তিফলং ৱৰ’’ন্তি. (ধ. প. ১৭৮);
সোতাপত্তিসংযুত্তেপি ৱুত্তং –
‘‘কিঞ্চাপি, ভিক্খৱে, ৰাজা চক্কৱত্তী চতুন্নং দীপানং ইস্সৰিযাধিপচ্চং ৰজ্জং কাৰেত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি দেৱানং তাৱতিংসানং সহব্যতং, সো তত্থ নন্দনে ৱনে অচ্ছৰাসঙ্ঘপৰিৱুতো দিব্বেহি চ পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পৰিচাৰেতি, সো চতূহি ধম্মেহি অসমন্নাগতো. অথ খো সো অপৰিমুত্তোৱ নিৰযা, অপৰিমুত্তো তিৰচ্ছানযোনিযা, অপৰিমুত্তো পেত্তিৱিসযা, অপৰিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৱিনিপাতা. কিঞ্চাপি, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো পিণ্ডিযালোপেন যাপেতি, নন্তকানি চ ধাৰেতি, সো চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো, অথ খো সো পৰিমুত্তো নিৰযা, পৰিমুত্তো তিৰচ্ছানযোনিযা, পৰিমুত্তো পেত্তিৱিসযা, পৰিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৱিনিপাতা.
‘‘কতমেহি চতূহি? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং…পে... বুদ্ধো ভগৱা’তি. ধম্মে অৱেচ্চপ্পসাদেন…পে… ৱিঞ্ঞূহী’তি. সঙ্ঘে অৱেচ্চপ্পসাদেন…পে… পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’তি. অৰিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি…পে… সমাধিসংৱত্তনিকেহি. ইমেহি চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি. যো চ, ভিক্খৱে, চতুন্নং দীপানং পটিলাভো, যো চতুন্নং ধম্মানং পটিলাভো, চতুন্নং দীপানং পটিলাভো চতুন্নং ধম্মানং পটিলাভস্স কলং নাগ্ঘতি সোড়সি’’ন্তি (সং. নি. ৫.৯৯৭).
এৱং ভগৱা সব্বত্থ লোকিযসুখং সউত্তৰং সাতিসযং, লোকুত্তৰসুখমেৱ অনুত্তৰন্তি অতিসযন্তি ভাজেসীতি.
দুতিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. দণ্ডসুত্তৱণ্ণনা
১৩. ততিযে কুমাৰকাতি দাৰকা. অন্তৰা চ সাৱত্থিং অন্তৰা চ জেতৱনন্তি অন্তৰাসদ্দো ‘‘তদন্তৰং কো জানেয্য, অঞ্ঞত্ৰ তথাগতা’’তি (অ. নি. ৬.৪৪; ১০.৭৫), ‘‘জনা সঙ্গম্ম মন্তেন্তি, মঞ্চ ত্ৱঞ্চ কিমন্তৰ’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.২২৮) কাৰণে আগতো. ‘‘অদ্দসা মং, ভন্তে, অঞ্ঞতৰা ইত্থী ৱিজ্জন্তৰিকায ভাজনং ধোৱন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) খণে. ‘‘যস্সন্তৰতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা. ২০) চিত্তে. ‘‘অন্তৰা ৱোসানমাপাদী’’তিআদীসু ৱেমজ্ঝে. ‘‘অপিচাযং, ভিক্খৱে, তপোদা দ্ৱিন্নং মহানিৰযানং অন্তৰিকায আগচ্ছতী’’তিআদীসু (পাৰা. ২৩১) ৱিৱৰে. স্ৱাযমিধাপি ৱিৱৰে ৱেদিতব্বো. তস্মা সাৱত্থিযা চ জেতৱনস্স চ ৱিৱৰেতি, এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. অন্তৰাসদ্দযোগতো চেত্থ উপযোগৱচনং ‘‘অন্তৰা চ সাৱত্থিং অন্তৰা চ জেতৱন’’ন্তি. ঈদিসেসু ঠানেসু অক্খৰচিন্তকা ‘‘অন্তৰা গামঞ্চ নদিঞ্চ গচ্ছতী’’তি একমেৱ অন্তৰাসদ্দং পযুজ্জন্তি, সো দুতিযপদেনপি যোজেতব্বো হোতি. ইধ পন যোজেত্ৱা ৱুত্তো.
অহিং দণ্ডেন হনন্তীতি বিলতো নিক্খমিত্ৱা গোচৰায গচ্ছন্তং কণ্হসপ্পং ছাতজ্ঝত্তং অনুবন্ধিত্ৱা যট্ঠীহি পোথেন্তি. তেন চ সমযেন ভগৱা সাৱত্থিং পিণ্ডায গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে তে দাৰকে অহিং দণ্ডেন হনন্তে দিস্ৱা ‘‘কস্মা কুমাৰকা ইমং অহিং দণ্ডেন হনথা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ডংসনভযেন, ভন্তে’’তি চ ৱুত্তে ‘‘ইমে অত্তনো সুখং কৰিস্সামাতি ইমং পহৰন্তা নিব্বত্তট্ঠানে দুক্খং অনুভৱিস্সন্তি, অহো অৱিজ্জায নিকতিকোসল্ল’’ন্তি ধম্মসংৱেগং উপ্পাদেসি. তেনেৱ চ ধম্মসংৱেগেন উদানং উদানেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘অথ খো ভগৱা’’তিআদি.
তত্থ এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি ‘‘ইমে দাৰকা অত্তসুখায পৰদুক্খং কৰোন্তা সযং পৰত্থ সুখং ন লভিস্সন্তী’’তি এতমত্থং জানিত্ৱাতি এৱমেকে ৱণ্ণেন্তি. অঞ্ঞেসং দুপ্পটিপন্নানং সুখপৰিযেসনং আযতিং দুক্খায সংৱত্ততি, সুপ্পটিপন্নানং একন্তেন সুখায সংৱত্ততি. তস্মা ‘‘পৰৱিহেসাৱিনিমুত্তা অচ্চন্তমেৱ সুখভাগিনো ৱত ময্হং ওৱাদপ্পটিকৰা’’তি সোমনস্সৱসেনেৱেতম্পি সত্থা উদানং উদানেসীতি ৱদন্তি. অপৰে পন ভণন্তি ‘‘এৱং তেহি কুমাৰকেহি পৱত্তিতং পৰৱিহেঠনং সব্বাকাৰেন আদীনৱতো ৱিদিত্ৱা পৰৱিহেসায পৰানুকম্পায চ যথাক্কমং আদীনৱানিসংসৱিভাৱনং ইমং উদানং উদানেসী’’তি.
তত্থ সুখকামানীতি একন্তেনেৱ অত্তনো সুখস্স ইচ্ছনতো সুখানুগিদ্ধানি. ভূতানীতি পাণিনো. যো দণ্ডেন ৱিহিংসতীতি এত্থ দণ্ডেনাতি দেসনামত্তং, দণ্ডেন ৱা লেড্ডুসত্থপাণিপ্পহাৰাদীহি ৱাতি অত্থো. অথ ৱা দণ্ডেনাতি দণ্ডনেন. ইদং ৱুত্তং হোতি – যো সুখকামানি সব্বভূতানি জাতিআদিনা ঘট্টনৱসেন ৱচীদণ্ডেন ৱা পাণিমুগ্গৰসত্থাদীহি পোথনতাড়নচ্ছেদনাদিৱসেন সৰীৰদণ্ডেন ৱা সতং ৱা সহস্সং ৱা ঠাপনৱসেন ধনদণ্ডেন ৱাতি ইমেসু দণ্ডেসু যেন কেনচি দণ্ডেন ৱিহিংসতি ৱিহেঠেতি দুক্খং পাপেতি, অত্তনো সুখমেসানো, পেচ্চ সো ন লভতে সুখন্তি সো পুগ্গলো অত্তনো সুখং এসন্তো গৱেসন্তো পত্থেন্তো পেচ্চ পৰলোকে মনুস্সসুখং দিব্বসুখং নিব্বানসুখন্তি তিৱিধম্পি সুখং ন লভতি, অঞ্ঞদত্থু তেন দণ্ডেন দুক্খমেৱ লভতীতি অত্থো.
পেচ্চ সো লভতে সুখন্তি যো খন্তিমেত্তানুদ্দযসম্পন্নো ‘‘যথাহং সুখকামো দুক্খপ্পটিকূলো, এৱং সব্বেপী’’তি চিন্তেত্ৱা সম্পত্তৱিৰতিআদীসু ঠিতো ৱুত্তনযেন কেনচি দণ্ডেন সব্বানিপি ভূতানি ন হিংসতি ন বাধতি, সো পুগ্গলো পৰলোকে মনুস্সভূতো মনুস্সসুখং, দেৱভূতো দিব্বসুখং, উভযং অতিক্কমন্তো নিব্বানসুখং লভতীতি. এত্থ চ তাদিসস্স পুগ্গলস্স অৱস্সংভাৱিতায তং সুখং পচ্চুপ্পন্নং ৱিয হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘লভতে’’তি ৱুত্তং. পুৰিমগাথাযপি এসেৱ নযো.
ততিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সক্কাৰসুত্তৱণ্ণনা
১৪. চতুত্থে তেন খো পন সমযেন ভগৱা সক্কতো হোতীতি কপ্পানং সতসহস্সাধিকেসু চতূসু অসঙ্খ্যেয্যেসু পৰিপূৰিতস্স পুঞ্ঞসম্ভাৰৱিসেসস্স ফলভূতেন ‘‘ইতো পৰং ময্হং ওকাসো নত্থী’’তি উস্সহজাতেন ৱিয উপৰূপৰি ৱড্ঢমানেন সক্কাৰাদিনা ভগৱা সক্কতো হোতি. সব্বদিসাসু হি যমকমহামেঘো ৱুট্ঠহিত্ৱা মহোঘং ৱিয সব্বপাৰমিযো ‘‘একস্মিং অত্তভাৱে ৱিপাকং দস্সামা’’তি সম্পিণ্ডিতা ৱিয ভগৱতো লাভসক্কাৰমহোঘং নিব্বত্তযিংসু. ততো অন্নপানৱত্থযানমালাগন্ধৱিলেপনাদিহত্থা খত্তিযব্ৰাহ্মণাদযো আগন্ত্ৱা ‘‘কহং বুদ্ধো, কহং ভগৱা, কহং দেৱদেৱো, কহং নৰাসভো, কহং পুৰিসসীহো’’তি ভগৱন্তং পৰিযেসন্তি. সকটসতেহি পচ্চযে আহৰিত্ৱা ওকাসং অলভমানা সমন্তা গাৱুতপ্পমাণেপি সকটধুৰেন সকটধুৰং আহচ্চ তিট্ঠন্তি চেৱ অনুবন্ধন্তি চ অন্ধকৱিন্দব্ৰাহ্মণাদযো ৱিয. সব্বং তং খন্ধকে (মহাৱ. ২৮২) তেসু তেসু চ সুত্তেসু আগতনযেন ৱেদিতব্বং. যথা চ ভগৱতো, এৱং ভিক্খুসঙ্ঘস্সাতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যাৱতা খো, চুন্দ, এতৰহি সঙ্ঘা ৱা গণা ৱা লোকে উপ্পন্না, নাহং, চুন্দ, অঞ্ঞং একসঙ্ঘম্পি সমনুপস্সামি এৱং লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তং, যথৰিৱাযং, চুন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি (দী. নি. ৩.১৭৬).
স্ৱাযং ভগৱতো চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ উপ্পন্নো লাভসক্কাৰো একতো হুত্ৱা দ্ৱিন্নং মহানদীনং উদকোঘো ৱিয অপ্পমেয্যো অহোসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৱা সক্কতো হোতি…পে… পৰিক্খাৰানং, ভিক্খুসঙ্ঘোপি সক্কতো…পে… পৰিক্খাৰান’’ন্তি.
তিত্থিযা পন পুব্বে অকতপুঞ্ঞতায চ দুপ্পটিপন্নতায চ অসক্কতা অগৰুকতা, বুদ্ধুপ্পাদেন পন ৱিসেসতো ৱিপন্নসোভা সূৰিযুগ্গমনে খজ্জোপনকা ৱিয নিপ্পভা নিত্তেজা হতলাভসক্কাৰা অহেসুং. তে তাদিসং ভগৱতো সঙ্ঘস্স চ লাভসক্কাৰং অসহমানা ইস্সাপকতা ‘‘এৱং ইমে ফৰুসাহি ৱাচাহি ঘট্টেত্ৱাৱ পলাপেস্সামা’’তি উসূযা ৱিসুগ্গাৰং উগ্গিৰন্তা তত্থ তত্থ ভিক্খূ অক্কোসন্তা পৰিভাসন্তা ৱিচৰিংসু. তেন ৱুত্তং – ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা পন পৰিব্বাজকা অসক্কতা হোন্তি…পে… পৰিক্খাৰানং. অথ খো তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা ভগৱতো সক্কাৰং অসহমানা ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ গামে চ অৰঞ্ঞে চ ভিক্খূ দিস্ৱা অসব্ভাহি ফৰুসাহি ৱাচাহি অক্কোসন্তি পৰিভাসন্তি ৰোসেন্তি ৱিহেসেন্তী’’তি.
তত্থ অসব্ভাহীতি অসভাযোগ্গাহি সভাযং সাধুজনসমূহে ৱত্তুং অযুত্তাহি, দুট্ঠুল্লাহীতি অত্থো. ফৰুসাহীতি কক্খড়াহি মম্মচ্ছেদিকাহি. অক্কোসন্তীতি জাতিআদীহি অক্কোসৱত্থূহি খুংসেন্তি. পৰিভাসন্তীতি ভণ্ডনৱসেন ভযং উপ্পাদেন্তা তজ্জেন্তি. ৰোসেন্তীতি যথা পৰস্স ৰোসো হোতি, এৱং অনুদ্ধংসনৱসেন ৰোসং উপ্পাদেন্তি. ৱিহেসেন্তীতি ৱিহেঠেন্তি, ৱিৱিধেহি আকাৰেহি অফাসুং কৰোন্তি.
কথং পনেতে সমন্তপাসাদিকে ভগৱতি ভিক্খুসঙ্ঘে চ অক্কোসাদীনি পৱত্তেসুন্তি? ভগৱতো উপ্পাদতো পহীনলাভসক্কাৰতায উপহতচিত্তা পথৱিং খণিত্ৱা পক্খলন্তা ৱিয অৱণে ৱেড়ুৰিযমণিম্হি ৱণং উপ্পাদেন্তা ৱিয চ সুন্দৰিকং নাম পৰিব্বাজিকং সঞ্ঞাপেত্ৱা তায সত্থু ভিক্খূনঞ্চ অৱণ্ণং ৱুট্ঠাপেত্ৱা অক্কোসাদীনি পৱত্তেসুং. তং পনেতং সুন্দৰীৱত্থু পৰতো সুন্দৰীসুত্তে (উদা. ৩৮) পাড়িযংযেৱ আগমিস্সতি, তস্মা যমেত্থ ৱত্তব্বং, তং তত্থেৱ ৱণ্ণযিস্সাম.
ভিক্খূ ভগৱতো সন্তিকং উপসঙ্কমিত্ৱা তং পৱত্তিমাৰোচেসুং. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু…পে… ৱিহেসেন্তী’’তি. তং ৱুত্তত্থমেৱ.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি এতং ইস্সাপকতানং তিত্থিযানং ৱিপ্পটিপত্তিং সব্বাকাৰতো ৱিদিত্ৱা. ইমং উদানন্তি ইমং তেহি কতে ৱিপ্পকাৰে পসন্নচিত্তেহি চ পৰেহি কতে উপকাৰে তাদিভাৱানুভাৱদীপকং উদানং উদানেসি.
তত্থ গামে অৰঞ্ঞে সুখদুক্খফুট্ঠোতি গামে ৱা অৰঞ্ঞে ৱা যত্থ কত্থচি সুখেন দুক্খেন চ ফুট্ঠো সুখদুক্খানি অনুভৱন্তো, তেসং ৱা পচ্চযেহি সমঙ্গীভূতো. নেৱত্ততো নো পৰতো দহেথাতি ‘‘অহং সুখিতো, অহং দুক্খিতো, মম সুখং, মম দুক্খং, পৰেনিদং ময্হং সুখদুক্খং উপ্পাদিত’’ন্তি চ নেৱ অত্ততো ন পৰতো তং সুখদুক্খং ঠপেথ. কস্মা? ন হেত্থ খন্ধপঞ্চকে অহন্তি ৱা মমন্তি ৱা পৰোতি ৱা পৰস্সাতি ৱা পস্সিতব্বযুত্তকং কিঞ্চি অত্থি, কেৱলং সঙ্খাৰা এৱ পন যথাপচ্চযং উপ্পজ্জিত্ৱা খণে খণে ভিজ্জন্তীতি. সুখদুক্খগ্গহণঞ্চেত্থ দেসনাসীসং, সব্বস্সাপি লোকধম্মস্স ৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ইতি ভগৱা ‘‘নাহং ক্ৱচনি, কস্সচি কিঞ্চনতস্মিং, ন চ মম ক্ৱচনি, কত্থচি কিঞ্চনতত্থী’’তি চতুকোটিকং সুঞ্ঞতং ৱিভাৱেসি.
ইদানি তস্স অত্ততো পৰতো চ অদহনস্স কাৰণং দস্সেতি ‘‘ফুসন্তি ফস্সা উপধিং পটিচ্চা’’তি. এতে সুখৱেদনীযা দুক্খৱেদনীযা চ ফস্সা নাম খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং উপধিং পটিচ্চ তস্মিং সতি যথাসকং ৱিসযং ফুসন্তি, তত্থ পৱত্তন্তিযেৱ. অদুক্খমসুখা হি ৱেদনা সন্তসভাৱতায সুখে এৱ সঙ্গহং গচ্ছতীতি দুৱিধসম্ফস্সৱসেনেৱাযং অত্থৱণ্ণনা কতা.
যথা পন তে ফস্সা ন ফুসন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘নিৰুপধিং কেন ফুসেয্যুং ফস্সা’’তি ৱুত্তং. সব্বসো হি খন্ধূপধিযা অসতি কেন কাৰণেন তে ফস্সা ফুসেয্যুং, ন তং কাৰণং অত্থি. যদি হি তুম্হে অক্কোসাদিৱসেন উপ্পজ্জনসুখদুক্খং ন ইচ্ছথ, সব্বসো নিৰুপধিভাৱেযেৱ যোগং কৰেয্যাথাতি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুযা গাথং নিট্ঠপেসি. এৱং ইমিনা উদানেন ৱট্টৱিৱট্টং কথিতং.
চতুত্থসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. উপাসকসুত্তৱণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে ইচ্ছানঙ্গলকোতি ইচ্ছানঙ্গলনামকো কোসলেসু একো ব্ৰাহ্মণগামো, তংনিৱাসিতায তত্থ ৱা জাতো ভৱোতি ৱা ইচ্ছানঙ্গলকো. উপাসকোতি তীহি সৰণগমনেহি ভগৱতো সন্তিকে উপাসকভাৱস্স পৱেদিতত্তা উপাসকো পঞ্চসিক্খাপদিকো বুদ্ধমামকো, ধম্মমামকো, সঙ্ঘমামকো. কেনচিদেৱ কৰণীযেনাতি উদ্ধাৰসোধাপনাদিনা কেনচিদেৱ কত্তব্বেন. তীৰেত্ৱাতি নিট্ঠাপেত্ৱা. অযং কিৰ উপাসকো পুব্বে অভিণ্হং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পযিৰুপাসতি, সো কতিপযং কালং বহুকৰণীযতায সত্থু দস্সনং নাভিসম্ভোসি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘চিৰস্সং খো ত্ৱং, উপাসক, ইমং পৰিযাযমকাসি, যদিদং ইধাগমনাযা’’তি.
তত্থ চিৰস্সন্তি চিৰেন. পৰিযাযন্তি ৱাৰং. যদিদন্তি নিপাতো, যো অযন্তি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ইধ মম সন্তিকে আগমনায যো অযং অজ্জ কতো ৱাৰো, তং ইমং চিৰেন পপঞ্চং কত্ৱা অকাসীতি. চিৰপটিকাহন্তি চিৰপটিকো অহং, চিৰকালতো পট্ঠায অহং উপসঙ্কমিতুকামোতি সম্বন্ধো. কেহিচি কেহিচীতি একচ্চেহি একচ্চেহি. অথ ৱা কেহিচি কেহিচীতি যেহি ৱা তেহি ৱা. তত্থ গাৰৱং দস্সেতি. সত্থৰি অভিপ্পসন্নস্স হি সত্থুদস্সনধম্মস্সৱনেসু ৱিয ন অঞ্ঞত্থ আদৰো হোতি. কিচ্চকৰণীযেহীতি এত্থ অৱস্সং কাতব্বং কিচ্চং, ইতৰং কৰণীযং. পঠমং ৱা কাতব্বং কিচ্চং, পচ্ছা কাতব্বং কৰণীযং. খুদ্দকং ৱা কিচ্চং, মহন্তং কৰণীযং. ব্যাৱটোতি উস্সুক্কো. এৱাহন্তি এৱং ইমিনা পকাৰেন অহং নাসক্খিং উপসঙ্কমিতুং, ন অগাৰৱাদিনাতি অধিপ্পাযো.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি দুল্লভে বুদ্ধুপ্পাদে মনুস্সত্তলাভে চ সত্তানং সকিঞ্চনভাৱেন কিচ্চপসুততায কুসলন্তৰাযো হোতি, ন অকিঞ্চনস্সাতি এতমত্থং সব্বাকাৰতো ৱিদিত্ৱা. ইমং উদানন্তি তদত্থপৰিদীপনমেৱ ইমং উদানং উদানেসি.
তত্থ সুখং ৱত তস্স ন হোতি কিঞ্চীতি যস্স পুগ্গলস্স কিঞ্চি ৰূপাদীসু একৱত্থুম্পি ‘‘মমেত’’ন্তি তণ্হায পৰিগ্গহিতভাৱেন ন হোতি নত্থি ন ৱিজ্জতি, সুখং ৱত তস্স পুগ্গলস্স, অহো সুখমেৱাতি অত্থো. ‘‘ন হোসী’’তিপি পাঠো, তস্স অতীতকালৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. কেচি পন ন হোতি কিঞ্চীতি পদস্স ‘‘ৰাগাদিকিঞ্চনং যস্স ন হোতী’’তি অত্থং ৱণ্ণেন্তি, তং ন সুন্দৰং পৰিগ্গহধম্মৱসেন দেসনায আগতত্তা. ৰাগাদিকিঞ্চনন্তি পৰিগ্গহেতব্বস্সাপি সঙ্গহে সতি যুত্তমেৱ ৱুত্তং সিযা অথ ৱা যস্স পুগ্গলস্স কিঞ্চি অপ্পম্পি কিঞ্চনং পলিবোধজাতং ৰাগাদিকিঞ্চনাভাৱতো এৱ ন হোতি, তং তস্স অকিঞ্চনত্তং সুখস্স পচ্চযভাৱতো সুখং ৱতং, অহো সুখন্তি অত্থো. কস্স পন ন হোতি কিঞ্চনন্তি চে, আহ ‘‘সঙ্খাতধম্মস্স বহুস্সুতস্সা’’তি. যো চতূহিপি মগ্গসঙ্খাহি সোড়সকিচ্চনিপ্ফত্তিযা সঙ্খাতধম্মো কতকিচ্চো, ততো এৱ পটিৱেধবাহুসচ্চেন বহুস্সুতো, তস্স.
ইতি ভগৱা অকিঞ্চনভাৱে আনিসংসং দস্সেত্ৱা সকিঞ্চনভাৱে আদীনৱং দস্সেতুং ‘‘সকিঞ্চনং পস্সা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – ৰাগাদিকিঞ্চনানং আমিসকিঞ্চনানঞ্চ অত্থিতায সকিঞ্চনং, সকিঞ্চনত্তা এৱ অলদ্ধানঞ্চ লদ্ধানঞ্চ কামানং পৰিযেসনাৰক্খণহেতু কিচ্চকৰণীযৱসেন ‘‘অহং মমা’’তি গহণৱসেন চ ৱিহঞ্ঞমানং ৱিঘাতং আপজ্জমানং পস্সাতি ধম্মসংৱেগপ্পত্তো সত্থা অত্তনো চিত্তং ৱদতি. জনো জনস্মিং পটিবন্ধৰূপোতি সযং অঞ্ঞো জনো সমানো অঞ্ঞস্মিং জনে ‘‘অহং ইমস্স, মম অয’’ন্তি তণ্হাৱসেন পটিবন্ধসভাৱো হুত্ৱা ৱিহঞ্ঞতি ৱিঘাতং আপজ্জতি. ‘‘পটিবদ্ধচিত্তো’’তিপি পাঠো. অযঞ্চ অত্থো –
‘‘পুত্তা মত্থি ধনম্মত্থি, ইতি বালো ৱিহঞ্ঞতি;
অত্তা হি অত্তনো নত্থি, কুতো পুত্তা কুতো ধন’’ন্তি. (ধ. প. ৬২) –
আদীহি সুত্তপদেহি দীপেতব্বোতি.
পঞ্চমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. গব্ভিনীসুত্তৱণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে অঞ্ঞতৰস্স পৰিব্বাজকস্সাতি একস্স কুটুম্বিকস্স পৰিব্বাজকস্স. দহৰাতি তৰুণী. মাণৱিকাতি ব্ৰাহ্মণধীতায ৱোহাৰো. পজাপতীতি ভৰিযা. গব্ভিনীতি আপন্নসত্তা. উপৱিজঞ্ঞাতি অজ্জ সুৱেতি পচ্চুপট্ঠিতৱিজাযনকালা হোতীতি সম্বন্ধো. সো কিৰ ব্ৰাহ্মণজাতিকো সভৰিযো ৱাদপত্থস্সমে ঠিতো, তেন নং সপজাপতিকং পৰিব্বাজকৱোহাৰেন সমুদাচৰন্তি. ভৰিযা পনস্স ব্ৰাহ্মণজাতিকত্তা ব্ৰাহ্মণাতি আলপতি. তেলন্তি তিলতেলং. তেলসীসেন চেত্থ যং যং ৱিজাতায পসৱদুক্খপ্পটিকাৰত্থং ইচ্ছিতব্বং, তং সব্বং সপ্পিলোণাদিং আহৰাতি আণাপেতি. যং মে ৱিজাতায ভৱিস্সতীতি যং তেলাদি ময্হং ৱিজাতায বহিনিক্খন্তগব্ভায উপকাৰায ভৱিস্সতি. ‘‘পৰিব্বাজিকাযা’’তিপি পাঠো. কুতোতি কস্মা ঠানা, যতো ঞাতিকুলা ৱা মিত্তকুলা ৱা তেলাদিং আহৰেয্যং, তং ঠানং মে নত্থীতি অধিপ্পাযো. তেলং আহৰামীতি ৱত্তমানসমীপতায ৱত্তমানং কত্ৱা ৱুত্তং, তেলং আহৰিস্সামীতি অত্থো. সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা সপ্পিস্স ৱা তেলস্স ৱাতি চ সমুচ্চযত্থো ৱা-সদ্দো ‘‘অগ্গিতো ৱা উদকতো ৱা মিথুভেদা ৱা’’তিআদীসু (মহাৱ. ২৮৬; দী. নি. ২.১৫২; উদা. ৭৬) ৱিয. সপ্পিস্স ৱা তেলস্স ৱাতি পচ্চত্তে সামিৱচনং, সপ্পি চ তেলঞ্চ যাৱদত্থং পাতুং পিৱিতুং দীযতীতি অত্থো. অপৰে পন ‘‘সপ্পিস্স ৱা তেলস্স ৱাতি অৱযৱসম্বন্ধে সামিৱচনং. সপ্পিতেলসমুদাযস্স হি অৱযৱো ইধ যাৱদত্থসদ্দেন ৱুচ্চতী’’তি ৱদন্তি. নো নীহৰিতুন্তি ভাজনেন ৱা হত্থেন ৱা বহি নেতুং নো দীযতি, উচ্ছদ্দিত্ৱানাতি ৱমিত্ৱা, যংনূন দদেয্যন্তি সম্বন্ধো. এৱং কিৰস্স অহোসি ‘‘অহং ৰঞ্ঞো কোট্ঠাগাৰং গন্ত্ৱা তেলং কণ্ঠমত্তং পিৱিত্ৱা তাৱদেৱ ঘৰং আগন্ত্ৱা একস্মিং ভাজনে যথাপীতং ৱমিত্ৱা উদ্ধনং আৰোপেত্ৱা পচিস্সামি, যং পিত্তসেম্হাদিমিস্সিতং, তং অগ্গিনা ঝাযিস্সতি, তেলং পন গহেত্ৱা ইমিস্সা পৰিব্বাজিকায কম্মে উপনেস্সামী’’তি.
উদ্ধং কাতুন্তি ৱমনৱসেন উদ্ধং নীহৰিতুং. ন পন অধোতি ৱিৰিঞ্চনৱসেন হেট্ঠা নীহৰিতুং ন পন সক্কোতি. সো হি ‘‘অধিকং পীতং সযমেৱ মুখতো নিগ্গমিস্সতী’’তি পিৱিত্ৱা আসযস্স অৰিত্ততায অনিগ্গতে ৱমনৱিৰেচনযোগং অজানন্তো অলভন্তো ৱা কেৱলং দুক্খাহি ৱেদনাহি ফুট্ঠো আৱট্টতি চ পৰিৱট্টতি চ. দুক্খাহীতি দুক্খমাহি. তিব্বাহীতি বহলাহি তিখিণাহি ৱা. খৰাহীতি কক্খড়াহি. কটুকাহীতি অতিৱিয অনিট্ঠভাৱেন দাৰুণাহি. আৱট্টতীতি একস্মিংযেৱ ঠানে অনিপজ্জিত্ৱা অত্তনো সৰীৰং ইতো চিতো আকড্ঢন্তো আৱট্টতি. পৰিৱট্টতীতি একস্মিং পদেসে নিপন্নোপি অঙ্গপচ্চঙ্গানি পৰিতো খিপন্তো ৱট্টতি, অভিমুখং ৱা ৱট্টন্তো আৱট্টতি, সমন্ততো ৱট্টন্তো পৰিৱট্টতি.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি ‘‘সকিঞ্চনস্স অপ্পটিসঙ্খাপৰিভোগহেতুকা অযং দুক্খুপ্পত্তি, অকিঞ্চনস্স পন সব্বসো অযং নত্থী’’তি এতমত্থং সব্বাকাৰতো জানিত্ৱা তদত্থপ্পকাসনং ইমং উদানং উদানেসি.
তত্থ সুখিনো ৱতাতি সুখিনো ৱত সপ্পুৰিসা. কে পন তেতি? যে অকিঞ্চনা, যে ৰাগাদিকিঞ্চনস্স পৰিগ্গহকিঞ্চনস্স চ অভাৱেন অকিঞ্চনা, কেসং পনিদং কিঞ্চনং নত্থীতি আহ – ‘‘ৱেদগুনো হি জনা অকিঞ্চনা’’তি, যে অৰিযমগ্গঞাণসঙ্খাতং ৱেদং গতা অধিগতা, তেন ৱা ৱেদেন নিব্বানং গতাতি ৱেদগুনো, তে অৰিযজনা খীণাসৱপুগ্গলা অনৱসেসৰাগাদিকিঞ্চনানং অগ্গমগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা অকিঞ্চনা নাম. অসতি হি ৰাগাদিকিঞ্চনে কুতো পৰিগ্গহকিঞ্চনস্স সম্ভৱো. এৱং গাথায পুৰিমভাগেন অৰহন্তে পসংসিত্ৱা অপৰভাগেন অন্ধপুথুজ্জনে গৰহন্তো ‘‘সকিঞ্চনং পস্সা’’তিআদিমাহ. তং পুৰিমসুত্তে ৱুত্তত্থমেৱ. এৱং ইমাযপি গাথায ৱট্টৱিৱট্টং কথিতং.
ছট্ঠসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. একপুত্তকসুত্তৱণ্ণনা
১৭. সত্তমে একপুত্তকোতি একো পুত্তো, সো চ অনুকম্পিতব্বট্ঠেন একপুত্তকো, পিযাযিতব্বট্ঠেন পিযো, মনস্স ৱড্ঢনট্ঠেন মনাপো. সৰীৰসোভাসম্পত্তিযা ৱা দস্সনীযট্ঠেন পিযো, সীলাচাৰসম্পত্তিযা কল্যাণধম্মতায মনাপো. কলেতি সত্তে খেপেতীতি কালো, মৰণং. তং কতো পত্তোতি কালঙ্কতো, কালেন ৱা মচ্চুনা কতো নট্ঠো অদস্সনং গতোতি কালঙ্কতো, মতোতি অত্থো.
সম্বহুলা উপাসকাতি সাৱত্থিৱাসিনো বহূ উপাসকা মতপুত্তউপাসকস্স সহসোকীভাৱেন যাৱ আড়াহনা পচ্ছতো গন্ত্ৱা মতসৰীৰস্স কত্তব্বং কাৰেত্ৱা পটিনিৱত্তা যথানিৱত্থাৱ উদকং ওতৰিত্ৱা সীসংন্হাতা ৱত্থানি পীড়েত্ৱা অনোতাপেত্ৱাৱ একং নিৱাসেত্ৱা একং উত্তৰাসঙ্গং কত্ৱা উপাসকং পুৰতো কত্ৱা ‘‘সোকৱিনোদনং ধম্মং সত্থু সন্তিকে সোস্সামা’’তি ভগৱন্তং উপসঙ্কমিংসু. তেন ৱুত্তং ‘‘অল্লকেসা’’তিআদি.
তত্থ অল্লৱত্থাতি উদকেন তিন্তৱত্থা. দিৱা দিৱস্সাতি দিৱসস্সপি দিৱা, মজ্ঝন্হিকে কালেতি অত্থো. যস্মা জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তি, জানন্তাপি ন পুচ্ছন্তি. কালং ৱিদিত্ৱা পুচ্ছন্তি, কালং ৱিদিত্ৱা ন পুচ্ছন্তি, তস্মা জানন্তোযেৱ ভগৱা কথাসমুট্ঠাপনত্থং পুচ্ছন্তো ‘‘কিং নু খো তুম্হে উপাসকা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – তুম্হে উপাসকা অঞ্ঞেসু দিৱসেসু মম সন্তিকং আগচ্ছন্তা ওতাপিতসুদ্ধৱত্থা সাযন্হে আগচ্ছথ, অজ্জ পন অল্লৱত্থা অল্লকেসা ঠিতমজ্ঝন্হিকে কালে ইধাগতা, তং কিং কাৰণন্তি. তেন মযন্তি তেন পুত্তৱিযোগজনিতচিত্তসন্তাপেন বলৱসোকাভিভূততায এৱংভূতা মযং ইধূপসঙ্কমন্তাতি.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি পিযৱত্থুসম্ভৱা সোকদুক্খদোমনস্সাদযো, অসতি পিযৱত্থুস্মিং সব্বসো এতে ন সন্তীতি এতমত্থং সব্বাকাৰতো জানিত্ৱা তদত্থপ্পকাসনং ইমং উদানং উদানেসি.
তত্থ পিযৰূপস্সাদগধিতাসেতি পিযসভাৱেসু ৰূপক্খন্ধাদীসু সুখৱেদনস্সাদেন গধিতা পটিবদ্ধচিত্তা. গধিতাসেতি হি গধিতাইচ্চেৱত্থো. সেতি ৱা নিপাতমত্তং. পিযৰূপা নাম চক্খাদযো পুত্তদাৰাদযো চ. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘কিঞ্চ লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং চক্খু লোকে …পে… ধম্মতণ্হা লোকে পিযৰূপং সাতৰূপ’’ন্তি (চূড়নি. হেমকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৫৫).
‘‘খেত্তং ৱত্থুং হিৰঞ্ঞং ৱা, গৱস্সং দাসপোৰিসং;
থিযো বন্ধূ পুথু কামে, যো নৰো অনুগিজ্ঝতী’’তি চ. (সু. নি. ৭৭৫);
তস্মা তেসু পিযৰূপেসু অস্সাদেন গিদ্ধা মুচ্ছিতা অজ্ঝাপন্নাতি অত্থো. কে পন তে পিযৰূপস্সাদগধিতাতি তে দস্সেতি ‘‘দেৱকাযা পুথুমনুস্সা চা’’তি, চাতুমহাৰাজিকাদযো বহুদেৱসমূহা চেৱ জম্বুদীপকাদিকা বহুমনুস্সা চ. অঘাৱিনোতি কাযিকচেতসিকদুক্খেন দুক্খিতা. পৰিজুন্নাতি জৰাৰোগাদিৱিপত্তিযা যোব্বনাৰোগ্যাদিসম্পত্তিতো পৰিহীনা. যথালাভৱসেন ৱাযমত্থো দেৱমনুস্সেসু ৱেদিতব্বো. অথ ৱা কামঞ্চেকন্তসুখসমপ্পিতানং দেৱানং দুক্খজৰাৰোগা ন সম্ভৱন্তি, তদনতিৱত্তসভাৱতায পন তেপি ‘‘অঘাৱিনো’’তি ‘‘পৰিজুন্না’’তি চ ৱুত্তা. তেসম্পি ৱা পুব্বনিমিত্তুপ্পত্তিযা পটিচ্ছন্নজৰায চেতসিকৰোগস্স চ ৱসেন দুক্খাদীনং সম্ভৱো ৱেদিতব্বো. মচ্চুৰাজস্স ৱসং গচ্ছন্তীতি পিযৱত্থুৱিসযায তণ্হায অপ্পহীনত্তা পুনপ্পুনং গব্ভূপগমনতো ধাতুত্তযিস্সৰতায মচ্চুৰাজসঙ্খাতস্স মৰণস্স ৱসং হত্থমেৱ গচ্ছন্তি.
এত্তাৱতা ৱট্টং দস্সেত্ৱা ইদানি ‘‘যে ৱে দিৱা’’তিআদিনা ৱিৱট্টং দস্সেতি. তত্থ যে ৱে দিৱা চ ৰত্তো চ অপ্পমত্তাতি ‘‘দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতী’’তিআদিনা ৱুত্তনযেন দিৱসভাগে ৰত্তিভাগে চ দড়্হং অপ্পমত্তা অপ্পমাদপ্পটিপদং পূৰেন্তি. জহন্তি পিযৰূপন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৱনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰিযমগ্গাধিগমেন পিযৰূপং পিযজাতিকং চক্খাদিপিযৱত্থুং তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগজহনেন জহন্তি. তে ৱে খণন্তি অঘমূলং, মচ্চুনো আমিসং দুৰতিৱত্তন্তি তে অৰিযপুগ্গলা অঘস্স ৱট্টদুক্খস্স মূলভূতং, মচ্চুনা মৰণেন আমসিতব্বতো আমিসং, ইতো বহিদ্ধা কেহিচিপি সমণব্ৰাহ্মণেহি নিৱত্তিতুং অসক্কুণেয্যতায দুৰতিৱত্তং, সহ অৱিজ্জায তণ্হং অৰিযমগ্গঞাণকুদালেন খণন্তি, লেসমত্তম্পি অনৱসেসন্তা উম্মূলযন্তীতি. স্ৱাযমত্থো –
‘‘অপ্পমাদো অমতপদং, পমাদো মচ্চুনো পদং;
অপ্পমত্তা ন মীযন্তি, যে পমত্তা যথা মতা’’তি. (ধ. প. ২১) –
আদীহি সুত্তপদেহি ৱিত্থাৰেতব্বোতি.
সত্তমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. সুপ্পৱাসাসুত্তৱণ্ণনা
১৮. অট্ঠমে কুণ্ডিকাযন্তি এৱংনামকে কোলিযানং নগৰে. কুণ্ডধানৱনেতি তস্স নগৰস্স অৱিদূৰে কুণ্ডধানসঙ্খাতে ৱনে.
পুব্বে কিৰ কুণ্ডো নাম একো যক্খো তস্মিং ৱনসণ্ডে ৱাসং কপ্পেসি, কুণ্ডধানমিস্সকেন চ বলিকম্মেন তুস্সতীতি তস্স তথা তত্থ বলিং উপহৰন্তি, তেনেতং ৱনসণ্ডং কুণ্ডধানৱনন্ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. তস্স অৱিদূৰে একা গামপতিকা অহোসি, সাপি তস্স যক্খস্স আণাপৱত্তিট্ঠানে নিৱিট্ঠত্তা তেনেৱ পৰিপালিতত্তা কুণ্ডিকাতি ৱোহৰীযিত্থ. অপৰভাগে তত্থ কোলিযৰাজানো নগৰং কাৰেসুং, তম্পি পুৰিমৱোহাৰেন কুণ্ডিকাত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. তস্মিঞ্চ ৱনসণ্ডে কোলিযৰাজানো ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ ৱসনত্থায ৱিহাৰং পতিট্ঠাপেসুং, তম্পি কুণ্ডধানৱনন্ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. অথ ভগৱা জনপদচাৰিকং চৰন্তো অনুক্কমেন তং ৱিহাৰং পত্ৱা তত্থ ৱিহাসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘একং সমযং ভগৱা কুণ্ডিকাযং ৱিহৰতি কুণ্ডধানৱনে’’তি.
সুপ্পৱাসাতি তস্সা উপাসিকায নামং. কোলিযধীতাতি কোলিযৰাজপুত্তী. সা হি ভগৱতো অগ্গুপট্ঠাযিকা পণীতদাযিকানং সাৱিকানং এতদগ্গে ঠপিতা সোতাপন্না অৰিযসাৱিকা. যঞ্হি কিঞ্চি ভগৱতো যুত্তৰূপং খাদনীযং ভোজনীযং ভেসজ্জং ৱা ন তত্থ অঞ্ঞাহি সংৱিধাতব্বং অত্থি, সব্বং তং সযমেৱ অত্তনো পঞ্ঞায ৱিচাৰেত্ৱা সক্কচ্চং সম্পাদেত্ৱা উপনেতি. দেৱসিকঞ্চ অট্ঠসতং সঙ্ঘভত্তপাটিপুগ্গলিকভত্তানি দেতি. যো কোচি ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা তং কুলং পিণ্ডায পৱিট্ঠো ৰিত্তহত্থো ন গচ্ছতি. এৱং মুত্তচাগা পযতপাণী ৱোস্সগ্গৰতা যাচযোগা দানসংৱিভাগৰতা. অস্সা কুচ্ছিযং পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো পচ্ছিমভৱিকো সাৱকবোধিসত্তো পটিসন্ধিং গণ্হি. সা তং গব্ভং কেনচিদেৱ পাপকম্মেন সত্ত ৱস্সানি কুচ্ছিনা পৰিহৰি, সত্তাহঞ্চ মূড়্হগব্ভা অহোসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সত্ত ৱস্সানি গব্ভং ধাৰেতি সত্তাহং মূড়্হগব্ভা’’তি.
তত্থ সত্ত ৱস্সানীতি সত্ত সংৱচ্ছৰানি, অচ্চন্তসংযোগে চ ইদং উপযোগৱচনং. গব্ভং ধাৰেতীতি গব্ভং ৱহতি, গব্ভিনী হোতীতি অত্থো. সত্তাহং মূড়্হগব্ভাতি সত্ত অহানি ব্যাকুলগব্ভা. গব্ভো হি পৰিপক্কো সম্পজ্জমানো ৱিজাযনকালে কম্মজৱাতেহি সঞ্চালেত্ৱা পৰিৱত্তিতো উদ্ধংপাদো অধোসিৰো হুত্ৱা যোনিমুখাভিমুখো হোতি, এৱং সো কত্থচি অলগ্গো বহি নিক্খমতি. ৱিপজ্জমানো পন ৱিপৰিৱত্তনৱসেন যোনিমগ্গং পিদহিত্ৱা তিৰিযং নিপজ্জতি, সযমেৱ ৱা যোনিমগ্গো পিদহতি, সো তত্থ কম্মজৱাতেহি অপৰাপৰং পৰিৱত্তমানো ব্যাকুলো মূড়্হগব্ভোতি ৱুচ্চতি. তস্সাপি সত্ত দিৱসে এৱং অহোসি, তেন ৱুত্তং ‘‘সত্তাহং মূড়্হগব্ভা’’তি.
অযঞ্চ গব্ভো সীৱলিত্থেৰো. তস্স কথং সত্ত ৱস্সানি গব্ভৱাসদুক্খং, সত্তাহং মূড়্হগব্ভভাৱপ্পত্তি, মাতু চস্সাপি সোতাপন্নায অৰিযসাৱিকায তথা দুক্খানুভৱনং জাতন্তি? ৱুচ্চতে – অতীতে কাসিকৰাজে বাৰাণসিযং ৰজ্জং কাৰেন্তে একো কোসলৰাজা মহন্তেন বলেনাগন্ত্ৱা বাৰাণসিং গহেত্ৱা তং ৰাজানং মাৰেত্ৱা তস্স অগ্গমহেসিং অত্তনো অগ্গমহেসিং অকাসি. বাৰাণসিৰঞ্ঞো পন পুত্তো পিতু মৰণকালে নিদ্ধমনদ্ৱাৰেন পলাযিত্ৱা অত্তনো ঞাতিমিত্তবন্ধৱে একজ্ঝং কত্ৱা অনুক্কমেন বলং সংহৰিত্ৱা বাৰাণসিং আগন্ত্ৱা অৱিদূৰে মহন্তং খন্ধাৱাৰং বন্ধিত্ৱা তস্স ৰঞ্ঞো পণ্ণং পেসেসি ‘‘ৰজ্জং ৱা দেতু, যুদ্ধং ৱা’’তি. ৰাজকুমাৰস্স মাতা সাসনং সুত্ৱা ‘‘যুদ্ধেন কম্মং নত্থি, সব্বদিসাসু সঞ্চাৰং পচ্ছিন্দিত্ৱা বাৰাণসিনগৰং পৰিৱাৰেতু, ততো দাৰূদকভত্তপৰিক্খযেন কিলন্তা নগৰে মনুস্সা ৱিনাৱ যুদ্ধেন ৰাজানং গহেত্ৱা দস্সন্তী’’তি পণ্ণং পেসেসি. সো মাতু সাসনং সুত্ৱা চত্তাৰি মহাদ্ৱাৰানি ৰক্খন্তো সত্ত ৱস্সানি নগৰং উপৰুন্ধি, নগৰে মনুস্সা চূড়দ্ৱাৰেন নিক্খমিত্ৱা দাৰূদকানি আহৰন্তি, সব্বকিচ্চানি কৰোন্তি.
অথ ৰাজকুমাৰস্স মাতা তং পৱত্তিং সুত্ৱা ‘‘বালো মম পুত্তো উপাযং ন জানাতি, গচ্ছথ, অস্স চূড়দ্ৱাৰানি পিধায নগৰং উপৰুন্ধতূতি ৱদেথা’’তি পুত্তস্স গূড়্হসাসনং পহিণি. সো মাতু সাসনং সুত্ৱা সত্ত দিৱসে তথা অকাসি. নাগৰা বহি নিক্খমিতুং অলভন্তা সত্তমে দিৱসে তস্স ৰঞ্ঞো সীসং গহেত্ৱা কুমাৰস্স অদংসু. কুমাৰো নগৰং পৱিসিত্ৱা ৰজ্জং অগ্গহেসি. সো তদা সত্ত ৱস্সানি নগৰৰুন্ধনকম্মনিস্সন্দেন এতৰহি সত্ত ৱস্সানি মাতুকুচ্ছিসঙ্খাতায লোহিতকুম্ভিযা ৱসি, অৱসেসতো পন সত্তাহং নগৰূপৰুন্ধনেন সত্তাহং মূড়্হগব্ভভাৱং আপজ্জি. জাতকট্ঠকথাযং পন ‘‘সত্ত দিৱসানি নগৰং ৰুন্ধিত্ৱা গহিতকম্মনিস্সন্দেন সত্তৱস্সানি লোহিতকুম্ভিযং ৱসিত্ৱা সত্তাহং মূড়্হগব্ভভাৱং আপজ্জী’’তি ৱুত্তং. যং পন সো পদুমুত্তৰসম্মাসম্বুদ্ধপাদমূলে ‘‘লাভীনং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি মহাদানং দত্ৱা পত্থনং অকাসি, যঞ্চ ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে নাগৰেহি সদ্ধিং সহস্সগ্ঘনিকং গুড়দধিং দত্ৱা পত্থনং অকাসি, তস্সানুভাৱেন লাভীনং অগ্গো জাতো. সুপ্পৱাসাপি ‘‘নগৰং ৰুন্ধিত্ৱা গণ্হ, তাতা’’তি পেসিতভাৱেন সত্ত ৱস্সানি কুচ্ছিনা গব্ভং পৰিহৰিত্ৱা সত্তাহং মূড়্হগব্ভাজাতা. এৱং তে মাতাপুত্তা অত্তনো কম্মস্স অনুৰূপং ঈদিসং দুক্খং পটিসংৱেদিংসু.
তীহি ৱিতক্কেহীতি ৰতনত্তযগুণানুস্সতিপটিসংযুত্তেহি তীহি সম্মাৱিতক্কেহি. অধিৱাসেতীতি মূড়্হগব্ভতায উপ্পন্নদুক্খং সহতি. সা হি ভগৱতো সম্বুদ্ধভাৱং, অৰিযসঙ্ঘস্স সুপ্পটিপত্তিং, নিব্বানস্স চ দুক্খনিস্সৰণভাৱং অনুস্সৰন্তী অত্তনো উপ্পজ্জমানদুক্খং অমনসিকৰণেনেৱ অভিভৱিত্ৱা খমতি. তেন ৱুত্তং ‘‘তীহি ৱিতক্কেহি অধিৱাসেতী’’তি.
সম্মাসম্বুদ্ধো ৱতাতিআদি তেসং ৱিতক্কানং পৱত্তিআকাৰদস্সনং. তস্সত্থো – যো ভগ্যৱন্ততাদীহি কাৰণেহি ভগৱা লোকনাথো সম্মা অৱিপৰীতং সামং সযমেৱ সব্বধম্মে অহো ৱত বুদ্ধো, সো ভগৱা এৱৰূপস্স এতৰহি মযা অনুভৱিযমানস্স অঞ্ঞস্স চ এৱংজাতিকস্স সকলস্স ৱট্টদুক্খস্স পহানায অচ্চন্তং অনুপ্পাদনিৰোধায ধম্মং কথেতি, অৱিপৰীতধম্মং কথেতি. অৱিপৰীতধম্মদেসনতায হি সত্থু সম্মাসম্বোধিসিদ্ধি. তস্স যথাৱুত্তগুণস্স ভগৱতো ধম্মস্সৱনন্তে জাতত্তা সীলদিট্ঠিসামঞ্ঞেন সংহতত্তা চ সাৱকসঙ্ঘোতি লদ্ধনামো অট্ঠঅৰিযপুগ্গলসমূহো সুপ্পটিপন্নো ৱত অহো ৱত সম্মা পটিপন্নো, যো অৰিযসঙ্ঘো এৱৰূপস্স ঈদিসস্স ৱট্টদুক্খস্স পহানায অনুপ্পাদনিৰোধায অনিৱত্তিপটিপদং পটিপন্নো. সুসুখং ৱত অহো ৱত সুট্ঠু সুখং সব্বসঙ্খতনিস্সটং নিব্বানং, যস্মিং নিব্বানে ঈদিসং ৱট্টদুক্খং ন উপলব্ভতীতি. এত্থ চ পটিপজ্জমানাপি পটিপন্না ইচ্চেৱ ৱুত্তা পটিপত্তিযা অনিৱত্তিভাৱতো. অথ ৱা উপ্পন্নসদ্দো ৱিয পটিপন্নসদ্দো ৱত্তমানত্থোপি ৱেদিতব্বো. তেনেৱাহ ‘‘সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো’’তি.
সামিকন্তি অত্তনো পতিং কোলিযৰাজপুত্তং. আমন্তেসীতি অভাসি. মম ৱচনেন ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দাহীতি ময্হং ৱচনেন চক্কলক্খণপ্পটিমণ্ডিতানি ৱিকসিতপদুমসস্সিৰীকানি ভগৱতো চৰণানি তৱ সিৰসা ৱন্দাহি, উত্তমঙ্গেন অভিৱাদনং কৰোহীতি অত্থো. অপ্পাবাধন্তিআদীসু আবাধোতি ৱিসভাগৱেদনা ৱুচ্চতি, যা একদেসে উপ্পজ্জিত্ৱাপি সকলসৰীৰং অযপট্টেন আবন্ধিত্ৱা ৱিয গণ্হতি. আতঙ্কোতি কিচ্ছজীৱিতকৰো ৰোগো. অথ ৱা যাপেতব্বৰোগো আতঙ্কো, ইতৰো আবাধো. খুদ্দকো ৱা ৰোগো আতঙ্কো, বলৱা আবাধো. কেচি পন ‘‘অজ্ঝত্তসমুট্ঠানো আবাধো, বহিদ্ধাসমুট্ঠানো আতঙ্কো’’তি ৱদন্তি. তদুভযস্সাপি অভাৱং পুচ্ছাতি ৱদতি. গিলানস্সেৱ চ উট্ঠানং নাম গৰুকং হোতি, কাযে বলং ন হোতি, তস্মা নিগ্গেলঞ্ঞতায লহুপৰিৱত্তিসঙ্খাতং কাযস্স লহুট্ঠানং সৰীৰবলঞ্চ পুচ্ছাতি ৱদতি. ফাসুৱিহাৰন্তি ঠাননিসিন্নগমনসযনসঙ্খাতেসু চতূসু ইৰিযাপথেসু সুখৱিহাৰঞ্চ পুচ্ছাতি ৱদতি. অথস্স পুচ্ছিতব্বাকাৰং দস্সেন্তী ‘‘সুপ্পৱাসা, ভন্তে’’তিআদিমাহ. এৱঞ্চ ৱদেহীতি ইদানি ৱত্তব্বাকাৰং নিদস্সেতি.
পৰমন্তি ৱচনসম্পটিচ্ছনং. তেন সাধু, ভদ্দে, যথা ৱুত্তং, তথা পটিপজ্জামীতি দস্সেতি. কোলিযপুত্তোতি সুপ্পৱাসায সামিকো কোলিযৰাজপুত্তো. সুখিনী হোতূতি সদেৱকে লোকে অগ্গদক্খিণেয্যো সত্থা সুপ্পৱাসায পেসিতৱন্দনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা তদনন্তৰং অত্তনো মেত্তাৱিহাৰসংসূচকং বুদ্ধাচিণ্ণং সুখূপসংহাৰং তস্সা সামঞ্ঞতো পকাসেত্ৱা পুন তস্সা পুত্তস্স চ গব্ভৱিপত্তিমূলকদুক্খুপ্পত্তিপটিক্খেপমুখেন সুখূপসংহাৰং নিদস্সেন্তো ‘‘সুখিনী…পে… অৰোগা, অৰোগং পুত্তং ৱিজাযতূ’’তি আহ.
সহ ৱচনাতি ভগৱতো ৱচনেন সহেৱ. যস্মিং কালে ভগৱা তথা অৱোচ, তস্মিংযেৱ কালে তম্পি কম্মং পৰিক্খযং অগমাসি. তস্স পৰিক্খীণভাৱং ওলোকেত্ৱা সত্থা তথা অভাসি. অপৰে পন ৱদন্তি – সচে তথা সত্থা নাচিক্খিস্সা, ততো পৰম্পি কিঞ্চি কালং তস্সা তং দুক্খং অনুবন্ধিস্সা. যস্মা পন ভগৱতা ‘‘সুখিনী অৰোগা অৰোগঞ্চ পুত্তং ৱিজাযতূ’’তি ৱুত্তং, তস্মা তস্স ৱচনসমকালমেৱ সো গব্ভো ব্যাকুলভাৱং ৱিজহিত্ৱা সুখেনেৱ বহি নিক্খমি, এৱং তেসং মাতাপুত্তানং সোত্থি অহোসি. অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধানং বুদ্ধানুভাৱো. যথা হি পটাচাৰায পিযৱিপ্পযোগসম্ভূতেন সোকেন উম্মাদং পত্ৱা –
‘‘উভো পুত্তা কালকতা, পন্থে ময্হং পতী মতো;
মাতা পিতা চ ভাতা চ, একচিতকম্হি ঝাযৰে’’তি. (অপ. থেৰী ২.২.৪৯৮) –
ৱত্ৱা জাতৰূপেনেৱ চৰন্তিযা ‘‘সতিং পটিলভাহি ভগিনী’’তি ভগৱতো ৱচনসমনন্তৰমেৱ উম্মাদো ৱূপসমি, তথা সুপ্পিযাপি উপাসিকা অত্তনাৱ অত্তনো ঊৰুযং কতেন মহাৱণেন ৱুট্ঠাতুং অসক্কোন্তী সযনপিট্ঠে নিপন্না ‘‘আগন্ত্ৱা মং ৱন্দতূ’’তি ৱচনসমনন্তৰমেৱ ৱণে পাকতিকে জাতে সযমেৱ গন্ত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দীতি এৱমাদীনি ৱত্থূনি ইধ উদাহৰিতব্বানীতি.
এৱং, ভন্তেতি, ভন্তে, যথা ভগৱা সপুত্তায মাতুযা অৰোগভাৱং আসীসন্তো আহ – ‘‘সুখিনী অৰোগা অৰোগং পুত্তং ৱিজাযতূ’’তি, তং এৱমেৱ. ন হি কদাচি বুদ্ধানং ভগৱন্তানং ৱচনস্স অঞ্ঞথাভাৱোতি অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘এৱমত্থূ’’তি ৱদন্তি, অপৰে ‘‘হোতূ’’তি পদস্স অত্থং আনেত্ৱা ৱণ্ণযন্তি. অভিনন্দিত্ৱাতি কৰৱীকৰুতমঞ্জুনা ব্ৰহ্মস্সৰেন ভগৱতা ৱুচ্চমানে তস্মিং ৱচনে পীতিসোমনস্সপটিলাভতো অভিমুখভাৱেন নন্দিত্ৱা. অনুমোদিত্ৱাতি ততো পচ্ছাপি সম্মোদনং উপ্পাদেত্ৱা, চিত্তেন ৱা অভিনন্দিত্ৱা ৱাচায অনুমোদিত্ৱা, ৱচনসম্পত্তিযা ৱা অভিনন্দিত্ৱা অত্থসম্পত্তিযা অনুমোদিত্ৱা. সকং ঘৰং পচ্চাযাসীতি অত্তনো ঘৰং পটিগচ্ছি. যে পন ‘‘যেন সকং ঘৰ’’ন্তি পঠন্তি, তেসং যদিপি য-ত-সদ্দানং সম্বন্ধভাৱতো ‘‘তেনা’’তি পদং ৱুত্তমেৱ হোতি, তথাপি ‘‘পটিযাযিত্ৱা’’তি পাঠসেসো যোজেতব্বো হোতি.
ৱিজাতন্তি পজাতং, পসুতন্তি অত্থো. অচ্ছৰিযন্তি অন্ধস্স পব্বতাৰোহনং ৱিয নিচ্চং ন হোতীতি অচ্ছৰিযং, অযং তাৱ সদ্দনযো. অট্ঠকথাসু পন ‘‘অচ্ছৰাযোগ্গং অচ্ছৰিয’’ন্তি ৱুত্তং, অচ্ছৰং পহৰিতুং যুত্তন্তি অত্থো. ৱতাতি সম্ভাৱনে, অহো অচ্ছৰিযন্তি অত্থো. ভোতি ধম্মালপনং. অভূতপুব্বং ভূতন্তি অব্ভুতং.
তথাগতস্সাতি অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা তথাগতো – তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৱাদিতায তথাগতো, তথাকাৰিতায তথাগতো, অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো.
কথং ভগৱা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্না পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা আগতাতি. কিং ৱুত্তং হোতি? যেন অভিনীহাৰেন তে ভগৱন্তো আগতা, তেন অট্ঠগুণসমন্নাগতেন অযম্পি ভগৱা আগতো. যথা চ তে ভগৱন্তো দানপাৰমিং পূৰেত্ৱা সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৱীৰিযখন্তিসচ্চঅধিট্ঠানমেত্তাউপেক্খাপাৰমীতি ইমা দস পাৰমিযো, দস উপপাৰমিযো, দস পৰমত্থপাৰমিযোতি সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজিত্ৱা পুব্বযোগপুব্বচৰিযধম্মক্খানঞাতত্থচৰিযাদযো পূৰেত্ৱা বুদ্ধিচৰিযায কোটিং পত্ৱা আগতা, তথা অযম্পি ভগৱা আগতো. যথা চ তে ভগৱন্তো চত্তাৰো সতিপট্ঠানে…পে… অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱেত্ৱা ব্ৰূহেত্ৱা আগতা, তথা অযম্পি ভগৱা আগতো. এৱং তথা আগতোতি তথাগতো.
কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতা তে ভগৱন্তো সমেহি পাদেহি পথৱিযং পতিট্ঠায উত্তৰাভিমুখা সত্তপদৱীতিহাৰেন গতা, সেতচ্ছত্তে ধাৰিযমানে সব্বাৱ দিসা অনুৱিলোকেসুং, আসভিঞ্চ ৱাচং ভাসিংসু লোকে অত্তনো জেট্ঠসেট্ঠভাৱং পকাসেন্তা, তঞ্চ নেসং গমনং তথং অহোসি অৱিতথং অনেকেসং ৱিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৱেন, তথা অযম্পি ভগৱা গতো, তঞ্চস্স গমনং কথং অহোসি অৱিতথং তেসঞ্ঞেৱ ৱিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৱেন. এৱং তথা গতোতি তথাগতো.
যথা ৱা তে ভগৱন্তো নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং পহায গতা, অব্যাপাদেন ব্যাপাদং, আলোকসঞ্ঞায থিনমিদ্ধং, অৱিক্খেপেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং, ধম্মৱৱত্থানেন ৱিচিকিচ্ছং পহায গতা, ঞাণেন অৱিজ্জং পদালেত্ৱা, পামোজ্জেন অৰতিং ৱিনোদেত্ৱা, অট্ঠসমাপত্তীহি অট্ঠাৰসহি মহাৱিপস্সনাহি চতূহি চ অৰিযমগ্গেহি তং তং পটিপক্খং পহায গতা, এৱং অযম্পি ভগৱা গতো. এৱম্পি তথা গতোতি তথাগতো.
কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? পথৱীধাতুযা কক্খড়লক্খণং, আপোধাতুযা পগ্ঘৰণলক্খণং, তেজোধাতুযা উণ্হত্তলক্খণং, ৱাযোধাতুযা ৱিত্থম্ভনলক্খণং, আকাসধাতুযা অসম্ফুট্ঠলক্খণং, ৰূপস্স ৰুপ্পনলক্খণং, ৱেদনায ৱেদযিতলক্খণং, সঞ্ঞায সঞ্জাননলক্খণং, সঙ্খাৰানং অভিসঙ্খৰণলক্খণং, ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিজাননলক্খণন্তি এৱং পঞ্চন্নং খন্ধানং, দ্ৱাদসন্নং আযতনানং, অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং, বাৱীসতিযা ইন্দ্ৰিযানং, চতুন্নং সচ্চানং, দ্ৱাদসপদিকস্স পচ্চযাকাৰস্স, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং, চতুন্নং সম্মপ্পধানানং, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং, পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং, পঞ্চন্নং বলানং, সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং, অৰিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স, সত্তন্নং ৱিসুদ্ধীনং, অমতোগধস্স নিব্বানস্সাতি এৱং তস্স তস্স ধম্মস্স যং সভাৱসৰসলক্খণং, তং তথং অৱিতথং অনঞ্ঞথং লক্খণং ঞাণগতিযা আগতো অৱিৰজ্ঝিত্ৱা পত্তো অধিগতোতি তথাগতো. এৱং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো.
কথং তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তাৰি? ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৱিত্থাৰো. তানি চ ভগৱা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো.
অপিচ জৰামৰণস্স জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৱিতথো অনঞ্ঞথো…পে… সঙ্খাৰানং অৱিজ্জাপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৱিতথো অনঞ্ঞথো, তথা অৱিজ্জায সঙ্খাৰানং পচ্চযট্ঠো…পে... জাতিযা জৰামৰণস্স পচ্চযট্ঠো তথো অৱিতথো অনঞ্ঞথো, তং সব্বং ভগৱা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মাপি তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো. অভিসম্বুদ্ধত্থো হি এত্থ গতসদ্দোতি. এৱং তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো.
কথং তথদস্সিতায তথাগতো? যং সদেৱকে…পে… সদেৱমনুস্সায পজায অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছন্তং ৰূপাৰম্মণং নাম অত্থি, তং ভগৱা সব্বাকাৰতো জানাতি পস্সতি. এৱং জানতা পস্সতা চ তেন তং ইট্ঠানিট্ঠাদিৱসেন ৱা দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানকপদৱসেন ৱা ‘‘কতমং তং ৰূপং ৰূপাযতনং, যং ৰূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৱণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬) নযেন অনেকেহি নামেহি তেৰসহি ৱাৰেহি দ্ৱিপঞ্ঞাসায নযেহি ৱিভজ্জমানং তথমেৱ হোতি, ৱিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৱাৰাদীসু আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স…পে… সদেৱমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, তমহং জানামি, তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৱিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪).
এৱং তথদস্সিতায তথাগতো. তত্থ তথদস্সীঅত্থে তথাগতোতি পদসম্ভৱো ৱেদিতব্বো.
কথং তথৱাদিতায তথাগতো? যং ৰত্তিং ভগৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ ৰত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি, এত্থন্তৰে পঞ্চচত্তালীসৱস্সপৰিমাণকালং যং ভগৱতা ভাসিতং লপিতং সুত্তগেয্যাদি, সব্বং তং পৰিসুদ্ধং পৰিপুণ্ণং ৰাগমদাদিনিম্মথনং একসদিসং তথং অৱিতথং. তেনাহ –
‘‘যঞ্চ, চুন্দ, ৰত্তিং তথাগতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ ৰত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তৰে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথেৱ হোতি, নো অঞ্ঞথা, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (দী. নি. ৩.১৮৮).
গদঅত্থো এত্থ গতসদ্দো. এৱং তথৱাদিতায তথাগতো.
অপিচ আগদনং আগদো, ৱচনন্তি অত্থো. তথো অৱিতথো অৱিপৰীতো আগদো অস্সাতি দকাৰস্স তকাৰং কত্ৱা তথাগতোতি এৱমেত্থ পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.
কথং তথাকাৰিতায তথাগতো? ভগৱতো হি ৱাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৱাচা, তস্মা যথাৱাদী তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী চ হোতি. এৱংভূতস্স চস্স যথাৱাচা, কাযোপি তথা গতো পৱত্তোতি অত্থো. যথা চ কাযো, ৱাচাপি তথা গতা পৱত্তাতি তথাগতো. তেনাহ –
‘‘যথাৱাদী, ভিক্খৱে, তথাগতো তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী. ইতি যথাৱাদী তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).
এৱং তথাকাৰিতায তথাগতো.
কথং অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো? যস্মা উপৰি ভৱগ্গং হেট্ঠা অৱীচিং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা তিৰিযং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৱতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৱিমুত্তিযাপি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনেনপি, ন তস্স তুলা ৱা পমাণং ৱা অত্থি, অথ খো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তৰো দেৱদেৱো সক্কানং অতিসক্কো, ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা সব্বসত্তুত্তমো, তস্মা তথাগতো. তেনাহ –
‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… সদেৱমনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থুদসো ৱসৱত্তি, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).
তত্ৰাযং পদসিদ্ধি – অগদো ৱিয অগদো, দেসনাৱিলাসো চেৱ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন সো মহানুভাৱো ভিসক্কো ৱিয দিব্বাগদেন সপ্পে সব্বপৰপ্পৱাদিনো সদেৱকঞ্চ লোকং অভিভৱতি. ইতি সব্বলোকাভিভৱনে তথো অৱিতথো অৱিপৰীতো যথাৱুত্তোৱ অগদো এতস্সাতি দকাৰস্স তকাৰং কত্ৱা তথাগতোতি ৱেদিতব্বো. এৱং অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো.
অপিচ তথায গতোতি তথাগতো, তথং গতোতি তথাগতো. তত্থ সকললোকং তীৰণপৰিঞ্ঞায তথায গতো অৱগতোতি তথাগতো. লোকসমুদযং পহানপৰিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো. লোকনিৰোধং সচ্ছিকিৰিযায তথায গতো অধিগতোতি তথাগতো. লোকনিৰোধগামিনিং পটিপদং তথং গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘লোকো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকস্মা তথাগতো ৱিসংযুত্তো. লোকসমুদযো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকসমুদযো তথাগতস্স পহীনো, লোকনিৰোধো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকনিৰোধো তথাগতস্স সচ্ছিকতো. লোকনিৰোধগামিনী পটিপদা, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, লোকনিৰোধগামিনী পটিপদা তথাগতস্স ভাৱিতা. যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স…পে… সব্বং তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).
অপৰেহিপি অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা তথাগতো – তথায আগতোতি তথাগতো, তথায গতোতি তথাগতো, তথানি আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথাৱিধোতি তথাগতো, তথা পৱত্তিতোতি তথাগতো, তথেহি অগতোতি তথাগতো, তথা গতভাৱেন তথাগতো.
কথং তথায আগতোতি তথাগতো? যা সা ভগৱতা সুমেধভূতেন দীপঙ্কৰদসবলস্স পাদমূলে –
‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং,
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;
অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৯) –
এৱং ৱুত্তং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং অভিনীহাৰং সম্পাদেন্তেন ‘‘অহং সদেৱকং লোকং তিণ্ণো তাৰেস্সামি, মুত্তো মোচেস্সামি, দন্তো দমেস্সামি, সন্তো সমেস্সামি, অস্সত্থো অস্সাসেস্সামি, পৰিনিব্বুতো পৰিনিব্বাপেস্সামি, বুদ্ধো বোধেস্সামী’’তি মহাপটিঞ্ঞা পৱত্তিতা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘কিং মে একেন তিণ্ণেন, পুৰিসেন থামদস্সিনা;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা, সন্তাৰেস্সং সদেৱকং.
‘‘ইমিনা মে অধিকাৰেন, কতেন পুৰিসুত্তমে;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা, তাৰেমি জনতং বহুং.
‘‘সংসাৰসোতং ছিন্দিত্ৱা, ৱিদ্ধংসেত্ৱা তযো ভৱে;
ধম্মনাৱং সমাৰুয্হ, সন্তাৰেস্সং সদেৱকং.
‘‘কিং মে অঞ্ঞাতৱেসেন, ধম্মং সচ্ছিকতেনিধ;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা, বুদ্ধো হেস্সং সদেৱকে’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৫-৫৮);
তং পনেতং মহাপটিঞ্ঞং সকলস্সাপি বুদ্ধকৰধম্মসমুদাযস্স পৱিচয পচ্চৱেক্খণসমাদানানং কাৰণভূতং অৱিসংৱাদেত্ৱা লোকনাযকো যস্মা মহাকপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি সক্কচ্চং নিৰন্তৰং নিৰৱসেসতো দানপাৰমিআদযো সমতিংসপাৰমিযো পূৰেত্ৱা, অঙ্গপৰিচ্চাগাদযো পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজিত্ৱা, সচ্চাধিট্ঠানাদীনি চত্তাৰি অধিট্ঠানানি পৰিব্ৰূহেত্ৱা, পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰে সম্ভৰিত্ৱা, পুব্বযোগপুব্বচৰিযধম্মক্খানঞাতত্থচৰিযাদযো উক্কংসাপেত্ৱা, বুদ্ধিচৰিযং পৰমকোটিং পাপেত্ৱা, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি, তস্মা তস্সেৱ সা মহাপটিঞ্ঞা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা, ন তস্স ৱালগ্গমত্তম্পি ৱিতথং অত্থি. তথা হি দীপঙ্কৰদসবলো কোণ্ডঞ্ঞো মঙ্গলো…পে… কস্সপো ভগৱাতি ইমে চতুৱীসতি সম্মাসম্বুদ্ধা পটিপাটিযা উপ্পন্না ‘‘বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকৰিংসু. এৱং চতুৱীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে লদ্ধব্যাকৰণো যে তে কতাভিনীহাৰেহি বোধিসত্তেহি লদ্ধব্বা আনিসংসা, তে লভিত্ৱাৱ আগতোতি তায যথাৱুত্তায মহাপটিঞ্ঞায তথায অভিসম্বুদ্ধভাৱং আগতো অধিগতোতি তথাগতো. এৱং তথায আগতোতি তথাগতো.
কথং তথায গতোতি তথাগতো? যায মহাকৰুণায লোকনাথো মহাদুক্খসম্বাধপ্পটিপন্নং সত্তনিকাযং দিস্ৱা ‘‘তস্স নত্থঞ্ঞো কোচি পটিস্সৰণং, অহমেৱ নমিতো সংসাৰদুক্খতো মুত্তো মোচেস্সামী’’তি সমুস্সাহিতমানসো মহাভিনীহাৰমকাসি. কত্ৱা চ যথাপণিধানং সকললোকহিতসম্পাদনায উস্সুক্কমাপন্নো অত্তনো কাযজীৱিতনিৰপেক্খো পৰেসং সোতপথাগমনমত্তেনপি চিত্তুত্ৰাসসমুপ্পাদিকা অতিদুক্কৰা দুক্কৰচৰিযা সমাচৰন্তো যথা মহাবোধিযা পটিপত্তি হানভাগিযা সংকিলেসভাগিযা ঠিতিভাগিযা ৱা ন হোতি, অথ খো উত্তৰুত্তৰি ৱিসেসভাগিযাৱ হোতি, তথা পটিপজ্জমানো অনুপুব্বেন নিৰৱসেসে বোধিসম্ভাৰে সম্পাদেত্ৱা অভিসম্বোধিং পাপুণি. ততো পৰঞ্চ তাযেৱ মহাকৰুণায সঞ্চোদিতমানসো পৱিৱেকৰতিং পৰমঞ্চ সন্তং ৱিমোক্খসুখং পহায বালজনবহুলে লোকে তেহি সমুপ্পাদিতং সম্মানাৱমানৱিপ্পকাৰং অগণেত্ৱা ৱিনেয্যজনস্স ৱিনযনেন নিৰৱসেসং বুদ্ধকিচ্চং নিট্ঠপেসি. তত্থ যো ভগৱতো সত্তেসু মহাকৰুণায সমোক্কমনাকাৰো, সো পৰতো আৱিভৱিস্সতি. যথা চ বুদ্ধভূতস্স লোকনাথস্স সত্তেসু মহাকৰুণা, এৱং বোধিসত্তভূতস্সপি মহাভিনীহাৰকালাদীসূতি সব্বত্থ সব্বদা চ একসদিসতায তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা, তস্মা তীসুপি অৱত্থাসু সব্বসত্তেসু সমানৰসায তথায মহাকৰুণায সকললোকহিতায গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. এৱং তথায গতোতি তথাগতো.
কথং তথানি আগতোতি তথাগতো? তথানি নাম চত্তাৰি অৰিযমগ্গঞাণানি. তানি হি ইদং দুক্খং, অযং দুক্খসমুদযো, অযং দুক্খনিৰোধো, অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি এৱং সব্বঞেয্যধম্মসঙ্গাহকানং পৱত্তিনিৱত্তিতদুভযহেতুভূতানং চতুন্নং অৰিযসচ্চানং দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো, সমুদযস্স আযূহনট্ঠো নিদানট্ঠো সংযোগট্ঠো পলিবোধট্ঠো, নিৰোধস্স নিস্সৰণট্ঠো ৱিৱেকট্ঠো অসঙ্খতট্ঠো অমতট্ঠো, মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো হেত্ৱট্ঠো দস্সনট্ঠো আধিপতেয্যট্ঠোতিআদীনং তব্বিভাগানঞ্চ যথাভূতসভাৱাৱবোধৱিবন্ধকস্স সংকিলেসপক্খস্স সমুচ্ছিন্দনেন পটিলদ্ধায তত্থ অসম্মোহাভিসমযসঙ্খাতায অৱিপৰীতাকাৰপ্পৱত্তিযা ধম্মানং সভাৱসৰসলক্খণস্স অৱিসংৱাদনতো তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি, তানি ভগৱা অনঞ্ঞনেয্যো সযমেৱ আগতো অধিগতো, তস্মা তথানি আগতোতি তথাগতো.
যথা চ মগ্গঞাণানি, এৱং ভগৱতো তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি চতুপটিসম্ভিদাঞাণানি চতুৱেসাৰজ্জঞাণানি পঞ্চগতিপৰিচ্ছেদঞাণানি ছঅসাধাৰণঞাণানি সত্তবোজ্ঝঙ্গৱিভাৱনঞাণানি অট্ঠমগ্গঙ্গৱিভাৱনঞাণানি নৱানুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তিঞাণানি দসবলঞাণানি চ তথভাৱে ৱেদিতব্বানি.
তত্ৰাযং ৱিভাৱনা – যঞ্হি কিঞ্চি অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং হীনাদিভেদভিন্নাসু অতীতাসু খন্ধাযতনধাতূসু সভাৱকিচ্চাদি অৱত্থাৱিসেসাদি খন্ধপ্পটিবদ্ধনামগোত্তাদি চ জানিতব্বং. অনিন্দ্ৰিযবদ্ধেসু চ অতিসুখুমতিৰোহিতৱিদূৰদেসেসুপি ৰূপধম্মেসু যো তংতংপচ্চযৱিসেসেহি সদ্ধিং পচ্চযুপ্পন্নানং ৱণ্ণসণ্ঠানগন্ধৰসফস্সাদিৱিসেসো, তত্থ সব্বত্থেৱ হত্থতলে ঠপিতআমলকে ৱিয পচ্চক্খতো অপ্পটিহতং ভগৱতো ঞাণং পৱত্ততি, তথা অনাগতাসু পচ্চুপ্পন্নাসু চাতি ইমানি তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি নাম. যথাহ –
‘‘অতীতংসে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতংসে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং, পচ্চুপ্পন্নংসে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫).
তানি পনেতানি তত্থ তত্থ ধম্মানং সভাৱসৰসলক্খণস্স অৱিসংৱাদনতো তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি, তানি ভগৱা সযম্ভূঞাণেন অধিগঞ্ছীতি. এৱম্পি তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা অত্থপ্পটিসম্ভিদা ধম্মপ্পটিসম্ভিদা নিৰুত্তিপ্পটিসম্ভিদা পটিভানপ্পটিসম্ভিদাতি চতস্সো পটিসম্ভিদা. তত্থ অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং অত্থপ্পভেদগতং ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা. ধম্মপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং ধম্মপ্পভেদগতং ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. নিৰুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং নিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপ্পটিসম্ভিদা. পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং পটিভানপ্পভেদগতং ঞাণং পটিভানপ্পটিসম্ভিদা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, ধম্মে ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা, তত্ৰ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণং নিৰুত্তিপ্পটিসম্ভিদা, ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপ্পটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৮-৭২১).