২. ৰাজসুত্তৱণ্ণনা
১২. দুতিযে সম্বহুলানন্তি ৱিনযপৰিযাযেন তযো জনা ‘‘সম্বহুলা’’তি ৱুচ্চন্তি, ততো পৰং সঙ্ঘো. সুত্তন্তপৰিযাযেন পন তযো তযো এৱ, ততো উদ্ধং সম্বহুলা. তস্মা ইধাপি সুত্তন্তপৰিযাযেন সম্বহুলাতি ৱেদিতব্বা. উপট্ঠানসালাযন্তি ধম্মসভামণ্ডপে. সা হি ধম্মং দেসেতুং আগতস্স তথাগতস্স ভিক্খূনং উপট্ঠানকৰণট্ঠানন্তি ‘‘উপট্ঠানসালা’’তি ৱুচ্চতি. অথ ৱা যত্থ ভিক্খূ ৱিনযং ৱিনিচ্ছিনন্তি, ধম্মং কথেন্তি, সাকচ্ছং সমাপজ্জন্তি, সন্নিপতনৱসেন পকতিযা উপতিট্ঠন্তি, সা সালাপি মণ্ডপোপি ‘‘উপট্ঠানসালা’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. তত্থাপি হি বুদ্ধাসনং নিচ্চং পঞ্ঞত্তমেৱ হোতি. ইদঞ্হি বুদ্ধানং ধৰমানকালে ভিক্খূনং চাৰিত্তং. সন্নিসিন্নানন্তি নিসজ্জনৱসেন সঙ্গম্ম নিসিন্নানং. সন্নিপতিতানন্তি ততো ততো আগন্ত্ৱা সন্নিপতনৱসেন সন্নিপতিতানং. অথ ৱা বুদ্ধাসনং পুৰতো কত্ৱা সত্থু সম্মুখে ৱিয আদৰুপ্পত্তিযা সক্কচ্চং নিসীদনৱসেন সন্নিসিন্নানং, সমানজ্ঝাসযত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অজ্ঝাসযেন সুট্ঠু সম্মা চ নিপতনৱসেন সন্নিপতিতানং. অযন্তি ইদানি ৱুচ্চমানং নিদ্দিসতি. অন্তৰাকথাতি কম্মট্ঠানমনসিকাৰউদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীনং অন্তৰা অঞ্ঞা একা কথা, অথ ৱা মজ্ঝন্হিকে লদ্ধস্স সুগতোৱাদস্স, সাযং লভিতব্বস্স ধম্মস্সৱনস্স চ অন্তৰা পৱত্তত্তা অন্তৰাকথা, সমণসমাচাৰস্সেৱ ৱা অন্তৰা পৱত্তা অঞ্ঞা একা কথাতি অন্তৰাকথা. উদপাদীতি উপ্পন্না.
ইমেসং দ্ৱিন্নং ৰাজূনন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. মহদ্ধনতৰো ৱাতিআদীসু পথৱিযং নিখণিত্ৱা ঠপিতং সত্তৰতননিচযসঙ্খাতং মহন্তং ধনং এতস্সাতি মহদ্ধনো, দ্ৱীসু অযং অতিসযেন মহদ্ধনোতি মহদ্ধনতৰো. ৱাসদ্দো ৱিকপ্পত্থো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. অযং পন ৱিসেসো – নিচ্চপৰিব্বযৱসেন মহন্তো ভোগো এতস্সাতি মহাভোগো. দেৱসিকং পৱিসনআযভূতো মহন্তো কোসো এতস্সাতি মহাকোসো. অপৰে পন ‘‘দেৱসিকং পৱিসনআযভূতং মণিসাৰফেগ্গুগুম্বাদিভেদভিন্নং পৰিগ্গহৱত্থু ধনং, তদেৱ সাৰগব্ভাদীসু নিহিতং কোসো’’তি ৱদন্তি. ৱজিৰো, মহানীলো, ইন্দনীলো, মৰকতো, ৱেড়ুৰিযো, পদুমৰাগো, ফুস্সৰাগো, কক্কেতনো, পুলাকো, ৱিমলো, লোহিতঙ্কো, ফলিকো, পৱাড়ো, জোতিৰসো, গোমুত্তকো, গোমেদকো, সোগন্ধিকো, মুত্তা, সঙ্খো, অঞ্জনমূলো, ৰাজপট্টো, অমতংসকো, পিযকো, ব্ৰাহ্মণী চাতি চতুব্বীসতি মণি নাম. সত্ত লোহানি কহাপণো চ সাৰো নাম. সযনচ্ছাদনপাৱুৰণগজদন্তসিলাদীনি ফেগ্গু নাম. চন্দনাগৰুকুঙ্কুমতগৰকপ্পূৰাদি গুম্বা নাম. তত্থ পুৰিমেন আদিসদ্দেন সালিৱীহিআদিমুগ্গমাসাদিপুব্বণ্ণাপৰণ্ণভেদং ধঞ্ঞৱিকতিং আদিং কত্ৱা যং সত্তানং উপভোগপৰিভোগভূতং ৱত্থু, তং সব্বং সঙ্গয্হতি. মহন্তং ৱিজিতং ৰট্ঠং এতস্সাতি মহাৱিজিতো. মহন্তো হত্থিঅস্সাদিৱাহনো এতস্সাতি মহাৱাহনো. মহন্তং সেনাবলঞ্চেৱ থামবলঞ্চ এতস্সাতি মহব্বলো. ইচ্ছিতনিব্বত্তিসঙ্খাতা পুঞ্ঞকম্মনিপ্ফন্না মহতী ইদ্ধি এতস্সাতি মহিদ্ধিকো. তেজসঙ্খাতো উস্সাহমন্তপভুসত্তিসঙ্খাতো ৱা মহন্তো আনুভাৱো এতস্সাতি মহানুভাৱো.
এত্থ চ পঠমেন আযসম্পদা, দুতিযেন ৱিত্তূপকৰণসম্পদা, ততিযেন ৱিভৱসম্পদা, চতুত্থেন জনপদসম্পদা, পঞ্চমেন যানসম্পদা, ছট্ঠেন পৰিৱাৰসম্পদায সদ্ধিং অত্তসম্পদা, সত্তমেন পুঞ্ঞকম্মসম্পদা, অট্ঠমেন পভাৱসম্পদা তেসং ৰাজূনং পকাসিতা হোতি. তেন যা সা সামিসম্পত্তি, অমচ্চসম্পত্তি, সেনাসম্পত্তি, ৰট্ঠসম্পত্তি, ৱিভৱসম্পত্তি, মিত্তসম্পত্তি, দুগ্গসম্পত্তীতি সত্ত পকতিসম্পদা ৰাজূনং ইচ্ছিতব্বা. তা সব্বা যথাৰহং পৰিদীপিতাতি ৱেদিতব্বা.
দানাদীহি চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি পৰিসং ৰঞ্জেতীতি ৰাজা. মগধানং ইস্সৰোতি মাগধো. মহতিযা সেনায সমন্নাগতত্তা সেনিযগোত্তত্তা ৱা সেনিযো. বিম্বি ৱুচ্চতি সুৱণ্ণং, তস্মা সাৰবিম্বিৱণ্ণতায বিম্বিসাৰো. কেচি পন ‘‘নামমেৱেতং তস্স ৰঞ্ঞো’’তি ৱদন্তি. পচ্চামিত্তং পৰসেনং জিনাতীতি পসেনদি. কোসলৰট্ঠস্স অধিপতীতি কোসলো. অযঞ্চৰহীতি এত্থ চৰহীতি নিপাতমত্তং. ৱিপ্পকতাতি অপৰিযোসিতা. অযং তেসং ভিক্খূনং অন্তৰাকথা অনিট্ঠিতাতি অত্থো.
সাযন্হসমযন্তি সাযন্হে একং সমযং. পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতোতি ততো ততো ৰূপাদিআৰম্মণতো চিত্তস্স পটিসংহৰণতো পটিসল্লানসঙ্খাতায ফলসমাপত্তিতো যথাকালপৰিচ্ছেদং ৱুট্ঠিতো. ভগৱা হি পুব্বণ্হসমযং ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো সাৱত্থিং পৱিসিত্ৱা ভিক্খূনং সুলভপিণ্ডপাতং কত্ৱা কতভত্তকিচ্চো ভিক্খূহি সদ্ধিং সাৱত্থিতো নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা গন্ধকুটিপ্পমুখে ঠত্ৱা ৱত্তং দস্সেত্ৱা ঠিতানং ভিক্খূনং যথাসমুট্ঠিতং সুগতোৱাদং দত্ৱা তেসু অৰঞ্ঞৰুক্খমূলাদিদিৱাট্ঠানং উদ্দিস্স গতেসু গন্ধকুটিং পৱিসিত্ৱা ফলসমাপত্তিসুখেন দিৱসভাগং ৱীতিনামেত্ৱা যথাকালপৰিচ্ছেদে সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায, ‘‘ময্হং উপগমনং আগমযমানা চতস্সো পৰিসা সকলৱিহাৰং পৰিপূৰেন্তিযো নিসিন্না, ইদানি মে ধম্মদেসনত্থং ধম্মসভামণ্ডলং উপগন্তুং কালো’’তি আসনতো ৱুট্ঠায, কেসৰসীহো ৱিয কঞ্চনগুহায সুৰভিগন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৱা যূথং উপসঙ্কমন্তো মত্তৱৰৱাৰণো ৱিয অকাযচাপল্লেন চাৰুৱিক্কন্তগমনো অসীতিঅনুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতবাত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণসমুজ্জলায ব্যামপ্পভায পৰিক্খেপৱিলাসসম্পন্নায পভস্সৰকেতুমালালঙ্কতায নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সৰানং ৱসেন ছব্বণ্ণবুদ্ধৰংসিযো ৱিস্সজ্জেন্তিযা অচিন্তেয্যানুভাৱায অনুপমায বুদ্ধলীলায সমন্নাগতায ৰূপকাযসম্পত্তিযা সকলৱিহাৰং একালোকং কুৰুমানো উপট্ঠানসালং উপসঙ্কমি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৱা…পে… তেনুপসঙ্কমী’’তি.
এৱং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱত্তং দস্সেত্ৱা নিসিন্নে তে ভিক্খূ তুণ্হীভূতে দিস্ৱা ‘‘মযি অকথেন্তে ইমে ভিক্খূ বুদ্ধগাৰৱেন কপ্পম্পি ন কথেস্সন্তী’’তি কথাসমুট্ঠাপনত্থং ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ কায নুত্থাতি কতমায নু ভৱথ. ‘‘কায নোত্থা’’তিপি পাড়ি, সো এৱত্থো, ‘‘কায ন্ৱেত্থা’’তিপি পঠন্তি, তস্স কতমায নু এত্থাতি অত্থো. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৱে, কতমায নাম কথায ইধ সন্নিসিন্না ভৱথ, কতমা চ তুম্হাকং কথা মমাগমনপচ্চযা অনিট্ঠিতা, তং নিট্ঠাপেস্সামীতি এৱং সব্বঞ্ঞুপৱাৰণায পৱাৰেসি.
ন খ্ৱেতন্তি ন খো এতং, অযমেৱ ৱা পাঠো. ‘‘ন খোত’’ন্তিপি পঠন্তি, ন খো এতং ইচ্চেৱ পদৱিভাগো. কুলপুত্তানন্তি জাতিআচাৰকুলপুত্তানং. সদ্ধাতি সদ্ধায, কম্মফলসদ্ধায ৰতনত্তযসদ্ধায চ. অগাৰস্মাতি ঘৰতো, গহট্ঠভাৱাতি অত্থো. অনগাৰিযন্তি পব্বজ্জং. পব্বজিতানন্তি উপগতানং. যন্তি কিৰিযাপৰামসনং. তত্থাযং পদযোজনা – ‘‘ভিক্খৱে, তুম্হে নেৱ ৰাজাভিনীতা ন চোৰাভিনীতা ন ইণট্টা ন জীৱিতপকতা পব্বজিতা, অথ খো সদ্ধায অগাৰতো নিক্খমিত্ৱা মম সাসনে পব্বজিতা, তুম্হে এতৰহি এৱৰূপিং ৰাজপ্পটিসংযুত্তং তিৰচ্ছানকথং কথেয্যাথ, যং এৱৰূপায কথায কথনং, এতং তুম্হাকং ন খো পতিৰূপং ন যুত্তমেৱা’’তি.
এৱং সন্নিপতিতানং পব্বজিতানং অপ্পতিৰূপং পটিক্খিপিত্ৱা ইদানি নেসং পতিৰূপং পটিপত্তিং অনুজানন্তো ‘‘সন্নিপতিতানং ৱো, ভিক্খৱে, দ্ৱযং কৰণীযং ধম্মী ৱা কথা অৰিযো ৱা তুণ্হীভাৱো’’তি আহ. তত্থ ৱোতি তুম্হাকং. কৰণীযন্তি হি পদং অপেক্খিত্ৱা কত্তৰি সামিৱচনমেতং, তস্মা তুম্হেহীতি অত্থো. দ্ৱযং কৰণীযন্তি দ্ৱে কাতব্বা. ধম্মী কথাতি চতুসচ্চধম্মতো অনপেতা কথা, পৱত্তিনিৱত্তিপৰিদীপিনী ধম্মদেসনাতি অত্থো. দসকথাৱত্থুসঙ্খাতাপি হি ধম্মকথা তদেকদেসা এৱাতি. অৰিযোতি একন্তহিতাৱহত্তা অৰিযো, ৱিসুদ্ধো উত্তমোতি ৱা অৰিযো. তুণ্হীভাৱোতি সমথৱিপস্সনাভাৱনাভূতং অকথনং. কেচি পন ‘‘ৱচীসঙ্খাৰপটিপক্খভাৱতো দুতিযজ্ঝানং অৰিযো তুণ্হীভাৱো’’তি ৱদন্তি. অপৰে ‘‘চতুত্থজ্ঝানং অৰিযো তুণ্হীভাৱো’’তি ৱদন্তি. অযং পনেত্থ অত্থো – ‘‘ভিক্খৱে, চিত্তৱিৱেকস্স পৰিব্ৰূহনত্থং ৱিৱেকট্ঠকাযা সুঞ্ঞাগাৰে ৱিহৰন্তা সচে কদাচি সন্নিপতথ, এৱং সন্নিপতিতেহি তুম্হেহি ‘অস্সুতং সাৱেতি সুতং ৱা পৰিযোদপেতী’তি ৱুত্তনযেন অঞ্ঞমঞ্ঞস্সূপকাৰায খন্ধাদীনং অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তা ধম্মকথা ৱা পৱত্তেতব্বা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অব্যাবাধনত্থং ঝানসমাপত্তিযা ৱা ৱিহৰিতব্ব’’ন্তি.
তত্থ পুৰিমেন কৰণীযৱচনেন অনোতিণ্ণানং সাসনে ওতৰণূপাযং দস্সেতি, পচ্ছিমেন ওতিণ্ণানং সংসাৰতো নিস্সৰণূপাযং. পুৰিমেন ৱা আগমৱেয্যত্তিযে নিযোজেতি, পচ্ছিমেন অধিগমৱেয্যত্তিযে. অথ ৱা পুৰিমেন সম্মাদিট্ঠিযা পঠমং উপ্পত্তিহেতুং দীপেতি, দুতিযেন দুতিযং. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, হেতূ দ্ৱে পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পৰতো চ ঘোসো, পচ্চত্তঞ্চ যোনিসো মনসিকাৰো’’তি (অ. নি. ২.১২৭).
পুৰিমেন ৱা লোকিযসম্মাদিট্ঠিযা মূলকাৰণং ৱিভাৱেতি, পচ্ছিমেন লোকুত্তৰসম্মাদিট্ঠিযা মূলকাৰণন্তি এৱমাদিনা এত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি তেহি ভিক্খূহি কিত্তিতকামসম্পত্তিতো ঝানাদিসম্পত্তি সন্ততৰা চেৱ পণীততৰা চাতি এতমত্থং সব্বাকাৰতো ৱিদিত্ৱা. ইমং উদানন্তি ইমং অৰিযৱিহাৰসুখানুভাৱদীপকং উদানং উদানেসি.
তত্থ যঞ্চ কামসুখং লোকেতি লোকসদ্দো ‘‘খন্ধলোকো আযতনলোকো ধাতুলোকো’’তিআদীসু (মহানি. ৩, ৭; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২) সঙ্খাৰেসু আগতো.
‘‘যাৱতা চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তি,
দিসা ভন্তি ৱিৰোচনা;
তাৱ সহস্সধা লোকো,
এত্থ তে ৱত্ততী ৱসো’’তি. –
আদীসু (ম. নি. ১.৫০৩) ওকাসে আগতো. ‘‘অদ্দসা খো ভগৱা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো’’তিআদীসু (মহাৱ. ৯; ম. নি. ১.২৮৩) সত্তেসু. ইধ পন সত্তলোকে ওকাসলোকে চ ৱেদিতব্বো. তস্মা অৱীচিতো পট্ঠায উপৰি ব্ৰহ্মলোকতো হেট্ঠা এতস্মিং লোকে যং ৱত্থুকামে পটিচ্চ কিলেসকামৱসেন উপ্পজ্জনতো কামসহগতং সুখং. যঞ্চিদং দিৱিযং সুখন্তি যঞ্চ ইদং দিৱি ভৱং দিব্বৱিহাৰৱসেন চ লদ্ধব্বং ব্ৰহ্মানং মনুস্সানঞ্চ ৰূপসমাপত্তিসুখং. তণ্হক্খযসুখস্সাতি যং আগম্ম তণ্হা খীযতি, তং নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা তণ্হায চ পটিপস্সম্ভনৱসেন পৱত্তফলসমাপত্তিসুখং তণ্হক্খযসুখং নাম, তস্স তণ্হক্খযসুখস্স. এতেতি লিঙ্গৱিপল্লাসেন নিদ্দেসো, এতানি সুখানীতি অত্থো. কেচি উভযম্পি সুখসামঞ্ঞেন গহেত্ৱা ‘‘এত’’ন্তি পঠন্তি, তেসং ‘‘কলং নাগ্ঘতী’’তি পাঠেন ভৱিতব্বং.
সোড়সিন্তি সোড়সন্নং পূৰণিং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – চক্কৱত্তিসুখং আদিং কত্ৱা সব্বস্মিং মনুস্সলোকে মনুস্সসুখং, নাগসুপণ্ণাদিলোকে নাগাদীহি অনুভৱিতব্বং সুখং, চাতুমহাৰাজিকাদিদেৱলোকে ছব্বিধং কামসুখন্তি যং একাদসৱিধে কামলোকে উপ্পজ্জন্তং কামসুখং, যঞ্চ ইদং ৰূপাৰূপদেৱেসু দিব্বৱিহাৰভূতেসু ৰূপাৰূপজ্ঝানেসু চ উপ্পন্নত্তা ‘‘দিৱিয’’ন্তি লদ্ধনামং লোকিযজ্ঝানসুখং, সকলম্পি তদুভযং তণ্হক্খযসুখসঙ্খাতং ফলসমাপত্তিসুখং সোড়স ভাগে কত্ৱা ততো একভাগং সোড়সভাগগুণে লদ্ধং একভাগসঙ্খাতং কলং ন অগ্ঘতীতি.
অযঞ্চ অত্থৱণ্ণনা ফলসমাপত্তিসামঞ্ঞেন ৱুত্তা. পাড়িযং অৱিসেসেন তণ্হক্খযস্স আগতত্তা পঠমফলসমাপত্তিসুখস্সাপি কলং লোকিযং ন অগ্ঘতি এৱ. তথা হি ৱুত্তং –
‘‘পথব্যা একৰজ্জেন, সগ্গস্স গমনেন ৱা;
সব্বলোকাধিপচ্চেন, সোতাপত্তিফলং ৱৰ’’ন্তি. (ধ. প. ১৭৮);
সোতাপত্তিসংযুত্তেপি ৱুত্তং –
‘‘কিঞ্চাপি, ভিক্খৱে, ৰাজা চক্কৱত্তী চতুন্নং দীপানং ইস্সৰিযাধিপচ্চং ৰজ্জং কাৰেত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি দেৱানং তাৱতিংসানং সহব্যতং, সো তত্থ নন্দনে ৱনে অচ্ছৰাসঙ্ঘপৰিৱুতো দিব্বেহি চ পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পৰিচাৰেতি, সো চতূহি ধম্মেহি অসমন্নাগতো. অথ খো সো অপৰিমুত্তোৱ নিৰযা, অপৰিমুত্তো তিৰচ্ছানযোনিযা, অপৰিমুত্তো পেত্তিৱিসযা, অপৰিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৱিনিপাতা. কিঞ্চাপি, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো পিণ্ডিযালোপেন যাপেতি, নন্তকানি চ ধাৰেতি, সো চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো, অথ খো সো পৰিমুত্তো নিৰযা, পৰিমুত্তো তিৰচ্ছানযোনিযা, পৰিমুত্তো পেত্তিৱিসযা, পৰিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৱিনিপাতা.
‘‘কতমেহি চতূহি? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং…পে... বুদ্ধো ভগৱা’তি. ধম্মে অৱেচ্চপ্পসাদেন…পে… ৱিঞ্ঞূহী’তি. সঙ্ঘে অৱেচ্চপ্পসাদেন…পে… পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’তি. অৰিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি…পে… সমাধিসংৱত্তনিকেহি. ইমেহি চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি. যো চ, ভিক্খৱে, চতুন্নং দীপানং পটিলাভো, যো চতুন্নং ধম্মানং পটিলাভো, চতুন্নং দীপানং পটিলাভো চতুন্নং ধম্মানং পটিলাভস্স কলং নাগ্ঘতি সোড়সি’’ন্তি (সং. নি. ৫.৯৯৭).
এৱং ভগৱা সব্বত্থ লোকিযসুখং সউত্তৰং সাতিসযং, লোকুত্তৰসুখমেৱ অনুত্তৰন্তি অতিসযন্তি ভাজেসীতি.
দুতিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.