৬. মহাকস্সপসুত্তৱণ্ণনা
৬. ছট্ঠে ৰাজগহেতি এৱংনামকে নগৰে. তঞ্হি মহামন্ধাতুমহাগোৱিন্দাদীহি পৰিগ্গহিতত্তা ‘‘ৰাজগহ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘দুৰভিভৱনীযত্তা পটিৰাজূনং গহভূতন্তি ৰাজগহ’’ন্তিআদিনা অঞ্ঞেনেত্থ পকাৰেন ৱণ্ণযন্তি. কিন্তেহি? নামমেতং তস্স নগৰস্স. তং পনেতং বুদ্ধকালে চক্কৱত্তিকালে চ নগৰং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং যক্খপৰিগ্গহিতং তেসং ৱসনট্ঠানং হুত্ৱা তিট্ঠতি. ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপেতি ৱেড়ুৱনন্তি তস্স ৱিহাৰস্স নামং. তং কিৰ অট্ঠাৰসহত্থুব্বেধেন পাকাৰেন পৰিক্খিত্তং বুদ্ধস্স ভগৱতো ৱসনানুচ্ছৱিকায মহতিযা গন্ধকুটিযা অঞ্ঞেহি চ পাসাদকুটিলেণমণ্ডপচঙ্কমদ্ৱাৰকোট্ঠকাদীহি পটিমণ্ডিতং বহি ৱেড়ূহি পৰিক্খিত্তং অহোসি নীলোভাসং মনোৰমং, তেন ‘‘ৱেড়ুৱন’’ন্তি ৱুচ্চতি. কলন্দকানঞ্চেত্থ নিৱাপং অদংসু, তস্মা ‘‘কলন্দকনিৱাপো’’তি ৱুচ্চতি. পুব্বে কিৰ অঞ্ঞতৰো ৰাজা তং উয্যানং কীড়নত্থং পৱিট্ঠো সুৰামদমত্তো দিৱাসেয্যং উপগতো সুপি, পৰিজনোপিস্স ‘‘সুত্তো ৰাজা’’তি পুপ্ফফলাদীহি পলোভিযমানো ইতো চিতো চ পক্কামি. অথ সুৰাগন্ধেন অঞ্ঞতৰস্মা ৰুক্খসুসিৰা কণ্হসপ্পো নিক্খমিত্ৱা ৰঞ্ঞো অভিমুখো আগচ্ছতি. তং দিস্ৱা ৰুক্খদেৱতা ‘‘ৰঞ্ঞো জীৱিতং দস্সামী’’তি কলন্দকৱেসেন গন্ত্ৱা কণ্ণমূলে সদ্দমকাসি. ৰাজা পটিবুজ্ঝি, কণ্হসপ্পো নিৱত্তো. সো তং দিস্ৱা ‘‘ইমায কাড়কায মম জীৱিতং দিন্ন’’ন্তি কাড়কানং নিৱাপং তত্থ পট্ঠপেসি, অভযঘোসঞ্চ ঘোসাপেসি. তস্মা ততো পট্ঠায তং ‘‘কলন্দকনিৱাপ’’ন্তি সঙ্খং গতং. কলন্দকাতি হি কাড়কানং নামং, তস্মিং ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে.
মহাকস্সপোতি মহন্তেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা মহন্তো কস্সপোতি মহাকস্সপো, অপিচ কুমাৰকস্সপত্থেৰং উপাদায অযং মহাথেৰো ‘‘মহাকস্সপো’’তি ৱুচ্চতি. পিপ্পলিগুহাযন্তি তস্সা কিৰ গুহায দ্ৱাৰসমীপে একো পিপ্পলিৰুক্খো অহোসি, তেন সা ‘‘পিপ্পলিগুহা’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. তস্সং পিপ্পলিগুহাযং. আবাধিকোতি আবাধো অস্স অত্থীতি আবাধিকো, ব্যাধিকোতি অত্থো. দুক্খিতোতি কাযসন্নিস্সিতং দুক্খং সঞ্জাতং অস্সাতি দুক্খিতো, দুক্খপ্পত্তোতি অত্থো. বাড়্হগিলানোতি অধিমত্তগেলঞ্ঞো, তং পন গেলঞ্ঞং সতো সম্পজানো হুত্ৱা অধিৱাসেসি. অথস্স ভগৱা তং পৱত্তিং ঞত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা বোজ্ঝঙ্গপৰিত্তং অভাসি, তেনেৱ থেৰস্স সো আবাধো ৱূপসমি. ৱুত্তঞ্হেতং বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তে –
‘‘তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহাকস্সপো পিপ্পলিগুহাযং ৱিহৰতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাকস্সপো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা…পে… এতদৱোচ – ‘কচ্চি তে, কস্সপ, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি দুক্খা ৱেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি, পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো অভিক্কমো’তি? ‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং, বাড়্হা মে ভন্তে, দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি নো পটিক্কমন্তি, অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো’তি.
‘‘‘সত্তিমে, কস্সপ, বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, কস্সপ, মযা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, কস্সপ, মযা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি. ইমে খো, কস্সপ, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহূলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তী’তি. ‘তগ্ঘ ভগৱা বোজ্ঝঙ্গা, তগ্ঘ, সুগত, বোজ্ঝঙ্গা’’’তি.
‘‘ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা মহাকস্সপো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দি. ৱুট্ঠহি চাযস্মা মহাকস্সপো তম্হা আবাধা, তথা পহীনো চাযস্মতো মহাকস্সপস্স সো আবাধো অহোসী’’তি.
তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো অপৰেন সমযেন তম্হা আবাধা ৱুট্ঠাসী’’তি.
এতদহোসীতি পুব্বে গেলঞ্ঞদিৱসেসু সদ্ধিৱিহাৰিকেহি উপনীতং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা ৱিহাৰে এৱ অহোসি. অথস্স তম্হা আবাধা ৱুট্ঠিতস্স এতং ‘‘যংনূনাহং ৰাজগহং পিণ্ডায পৱিসেয্য’’ন্তি পৰিৱিতক্কো অহোসি. পঞ্চমত্তানি দেৱতাসতানীতি সক্কস্স দেৱৰঞ্ঞো পৰিচাৰিকা পঞ্চসতা ককুটপাদিনিযো অচ্ছৰাযো. উস্সুক্কং আপন্নানি হোন্তীতি থেৰস্স পিণ্ডপাতং দস্সামাতি পঞ্চপিণ্ডপাতসতানি সজ্জেত্ৱা সুৱণ্ণভাজনেহি আদায অন্তৰামগ্গে ঠত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ইমং পিণ্ডপাতং গণ্হথ, সঙ্গহং নো কৰোথা’’তি ৱদমানা পিণ্ডপাতদানে যুত্তপ্পযুত্তানি হোন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘আযস্মতো মহাকস্সপস্স পিণ্ডপাতপ্পটিলাভাযা’’তি.
সক্কো কিৰ দেৱৰাজা থেৰস্স চিত্তপ্পৱত্তিং ঞত্ৱা তা অচ্ছৰাযো উয্যোজেসি ‘‘গচ্ছথ তুম্হে অয্যস্স মহাকস্সপত্থেৰস্স পিণ্ডপাতং দত্ৱা অত্তনো পতিট্ঠং কৰোথা’’তি. এৱং হিস্স অহোসি ‘‘ইমাসু সব্বাসু গতাসু কদাচি একিস্সাপি হত্থতো পিণ্ডপাতং থেৰো পটিগ্গণ্হেয্য, তং তস্সা ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি. পটিক্খিপি থেৰো, ‘‘ভন্তে, ময্হং পিণ্ডপাতং গণ্হথ, ময্হং পিণ্ডপাতং গণ্হথা’’তি ৱদন্তিযো ‘‘গচ্ছথ তুম্হে কতপুঞ্ঞা মহাভোগা, অহং দুগ্গতানং সঙ্গহং কৰিস্সামী’’তি ৱত্ৱা, ‘‘ভন্তে, মা নো নাসেথ, সঙ্গহং নো কৰোথা’’তি ৱদন্তিযো পুনপি পটিক্খিপিত্ৱা পুনপি অপগন্তুং অনিচ্ছমানা যাচন্তিযো ‘‘ন অত্তনো পমাণং জানাথ, অপগচ্ছথা’’তি ৱত্ৱা অচ্ছৰং পহৰি. তা থেৰস্স অচ্ছৰাসদ্দং সুত্ৱা সন্তজ্জিতা ঠাতুং অসক্কোন্তিযো পলাযিত্ৱা দেৱলোকমেৱ গতা. তেন ৱুত্তং – ‘‘পঞ্চমত্তানি দেৱতাসতানি পটিক্খিপিত্ৱা’’তি.
পুব্বণ্হসমযন্তি পুব্বণ্হে একং সমযং, একস্মিং কালে. নিৱাসেত্ৱাতি ৱিহাৰনিৱাসনপৰিৱত্তনৱসেন নিৱাসনং দড়্হং নিৱাসেত্ৱা. পত্তচীৱৰমাদাযাতি চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা পত্তং হত্থেন গহেত্ৱা. পিণ্ডায পাৱিসীতি পিণ্ডপাতত্থায পাৱিসি. দলিদ্দৱিসিখাতি দুগ্গতমনুস্সানং ৱসনোকাসো. কপণৱিসিখাতি ভোগপাৰিজুঞ্ঞপ্পত্তিযা দীনমনুস্সানং ৱাসো. পেসকাৰৱিসিখাতি তন্তৱাযৱাসো. অদ্দসা খো ভগৱাতি কথং অদ্দস? ‘‘আবাধা ৱুট্ঠিতো মম পুত্তো কস্সপো কিন্নু খো কৰোতী’’তি আৱজ্জেন্তো ৱেড়ুৱনে নিসিন্নো এৱ ভগৱা দিব্বচক্খুনা অদ্দস.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি যাযং আযস্মতো মহাকস্সপস্স পঞ্চহি অচ্ছৰাসতেহি উপনীতং অনেকসূপং অনেকব্যঞ্জনং দিব্বপিণ্ডপাতং পটিক্খিপিত্ৱা কপণজনানুগ্গহপ্পটিপত্তি ৱুত্তা, এতমত্থং জানিত্ৱা. ইমং উদানন্তি ইমং পৰমপ্পিচ্ছতাদস্সনমুখেন খীণাসৱস্স তাদীভাৱানুভাৱদীপকং উদানং উদানেসি.
তত্থ অনঞ্ঞপোসিন্তি অঞ্ঞং পোসেতীতি অঞ্ঞপোসী, ন অঞ্ঞপোসী অনঞ্ঞপোসী, অত্তনা পোসেতব্বস্স অঞ্ঞস্স অভাৱেন অদুতিযো, এককোতি অত্থো. তেন থেৰস্স সুভৰতং দস্সেতি. থেৰো হি কাযপৰিহাৰিকেন চীৱৰেন কুচ্ছিপৰিহাৰিকেন চ পিণ্ডপাতেন অত্তানমেৱ পোসেন্তো পৰমপ্পিচ্ছো হুত্ৱা ৱিহৰতি, অঞ্ঞং ঞাতিমিত্তাদীসু কঞ্চি ন পোসেতি কত্থচি অলগ্গভাৱতো. অথ ৱা অঞ্ঞেন অঞ্ঞতৰেন পোসেতব্বতায অভাৱতো অনঞ্ঞপোসী. যো হি একস্মিংযেৱ পচ্চযদাযকে পটিবদ্ধচতুপচ্চযো সো অনঞ্ঞপোসী নাম ন হোতি একাযত্তৱুত্তিতো. থেৰো পন ‘‘যথাপি ভমৰো পুপ্ফ’’ন্তি (ধ. প. ৪৯) গাথায ৱুত্তনযেন জঙ্ঘাবলং নিস্সায পিণ্ডায চৰন্তো কুলেসু নিচ্চনৱো হুত্ৱা মিস্সকভত্তেন যাপেতি. তথা হি নং ভগৱা চন্দূপমপ্পটিপদায থোমেসি. অঞ্ঞাতন্তি অভিঞ্ঞাতং, যথাভুচ্চগুণেহি পত্থটযসং, তেনেৱ ৱা অনঞ্ঞপোসিভাৱেন অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিতাহি ঞাতং. অথ ৱা অঞ্ঞাতন্তি সব্বসো পহীনতণ্হতায লাভসক্কাৰসিলোকনিকামনহেতু অত্তানং জানাপনৱসেন ন ঞাতং. অৱীততণ্হো হি পাপিচ্ছো কুহকতায সম্ভাৱনাধিপ্পাযেন অত্তানং জানাপেতি. দন্তন্তি ছড়ঙ্গুপেক্খাৱসেন ইন্দ্ৰিযেসু উত্তমদমনেন দন্তং. সাৰে পতিট্ঠিতন্তি ৱিমুত্তিসাৰে অৱট্ঠিতং, অসেক্খসীলক্খন্ধাদিকে ৱা সীলাদিসাৰে পতিট্ঠিতং. খীণাসৱং ৱন্তদোসন্তি কামাসৱাদীনং চতুন্নং আসৱানং অনৱসেসং পহীনত্তা খীণাসৱং. ততো এৱ ৰাগাদিদোসানং সব্বসো ৱন্তত্তা ৱন্তদোসং. তমহং ব্ৰূমি ব্ৰাহ্মণন্তি তং যথাৱুত্তগুণং পৰমত্থব্ৰাহ্মণং অহং ব্ৰাহ্মণন্তি ৱদামীতি. ইধাপি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ দেসনানানত্তং ৱেদিতব্বং.
ছট্ঠসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.