১. বোধিৱগ্গো

১. পঠমবোধিসুত্তৱণ্ণনা

১. যং পনেত্থ ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিকং নিদানং, তত্থ এৱন্তি নিপাতপদং. মেতিআদীনি নামপদানি. উৰুৱেলাযং ৱিহৰতীতি এত্থ ৱীতি উপসগ্গপদং, হৰতীতি আখ্যাতপদন্তি ইমিনাৱ নযেন সব্বত্থ পদৱিভাগো ৱেদিতব্বো.

অত্থতো পন এৱংসদ্দো তাৱ উপমূপদেসসম্পহংসনগৰহণৱচনসম্পটিগ্গহাকাৰ- নিদস্সনাৱধাৰণপুচ্ছাইদমত্থপৰিমাণাদি অনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস ‘‘এৱং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি এৱমাদীসু (ধ. প. ৫৩) উপমাযং আগতো. ‘‘এৱং তে অভিক্কমিতব্বং, এৱং তে পটিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১২২) উপদেসে. ‘‘এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগতা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) সম্পহংসনে. ‘‘এৱমেৱং পনাযং ৱসলী যস্মিং ৱা তস্মিং ৱা তস্স মুণ্ডকস্স সমণকস্স ৱণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৮৭) গৰহণে. ‘‘এৱং, ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩; ম. নি. ১.১) ৱচনসম্পটিগ্গহে. ‘‘এৱং ব্যা খো অহং, ভন্তে, ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৯৮) আকাৰে. ‘‘এহি ত্ৱং, মাণৱক, যেন সমণো আনন্দো তেনুপসঙ্কম, উপসঙ্কমিত্ৱা মম ৱচনেন সমণং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছ ‘সুভো মাণৱো তোদেয্যপুত্তো ভৱন্তং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছতী’তি, এৱঞ্চ ৱদেহি ‘সাধু কিৰ ভৱং আনন্দো যেন সুভস্স মাণৱস্স তোদেয্যপুত্তস্স নিৱেসনং, তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’তি’’আদীসু (দী. নি. ১.৪৪৫) নিদস্সনে. ‘‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৱা অকুসলা ৱা’তি? ‘অকুসলা, ভন্তে’. ‘সাৱজ্জা ৱা অনৱজ্জা ৱা’তি? ‘সাৱজ্জা, ভন্তে’. ‘ৱিঞ্ঞূগৰহিতা ৱা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৱা’তি? ‘ৱিঞ্ঞূগৰহিতা, ভন্তে’. ‘সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি, নো’ৱা? ‘কথং ৱো এত্থ হোতী’তি? ‘সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি, এৱং নো এত্থ হোতীতি’’’আদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) অৱধাৰণে. ‘‘এৱমেতে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ আমুত্তমালাভৰণা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৬) পুচ্ছাযং. ‘‘এৱংগতানি পুথুসিপ্পাযতনানি (দী. নি. ১.১৮২), এৱংৱিধো এৱমাকাৰো’’তিআদীসু ইদংসদ্দস্স অত্থে. গতসদ্দো হি পকাৰপৰিযাযো, তথা ৱিধাকাৰসদ্দা. তথা হি ৱিধযুত্তগতসদ্দে লোকিযা পকাৰত্থে ৱদন্তি. ‘‘এৱং লহুপৰিৱত্তং এৱমাযুপৰিযন্তো’’তিআদীসু (অ. নি. ১.৪৮) পৰিমাণে.

ননু চ ‘‘এৱং ৱিতক্কিতং নো তুম্হেহি, এৱমাযুপৰিযন্তো’’তি চেত্থ এৱংসদ্দেন পুচ্ছনাকাৰপৰিমাণাকাৰানং ৱুত্তত্তা আকাৰত্থো এৱ এৱংসদ্দোতি. ন, ৱিসেসসব্ভাৱতো. আকাৰমত্তৱাচকো হেত্থ এৱংসদ্দো আকাৰত্থোতি অধিপ্পেতো. ‘‘এৱং ব্যা খো’’তিআদীসু পন আকাৰৱিসেসৱচনো. আকাৰৱিসেসৱাচিনো চেতে এৱংসদ্দা পুচ্ছনাকাৰপৰিমাণাকাৰানং ৱাচকত্তা. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘এৱং জাতেন মচ্চেনা’’তিআদীনি উপমানউদাহৰণানি যুজ্জন্তি. তত্থ হি –

‘‘যথাপি পুপ্ফৰাসিম্হা, কযিৰা মালাগুণে বহূ;

এৱং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি. –

এত্থ পুপ্ফৰাসিট্ঠানীযতো মনুস্সুপ্পত্তি সপ্পুৰিসূপনিস্সযসদ্ধম্মস্সৱনযোনিসোমনসিকাৰভোগসম্পত্তিআদিতো দানাদিপুঞ্ঞকিৰিযাহেতুসমুদাযতো সোভাসুগন্ধতাদিগুণৱিসেসযোগতো মালাগুণসদিসিযো বহুকা পুঞ্ঞকিৰিযা মৰিতব্বসভাৱতায মচ্চেন কত্তব্বাতি অভেদতায পুপ্ফৰাসি মালাগুণা চ উপমা, তেসং উপমানাকাৰো যথাসদ্দেন অনিযমতো ৱুত্তো. পুন এৱংসদ্দেন নিযমনৱসেন ৱুত্তো. সো পন উপমাকাৰো নিযমিযমানো অত্থতো উপমা এৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘উপমাযং আগতো’’তি.

তথা ‘‘এৱং ইমিনা আকাৰেন অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসাৰুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা যো তত্থ উপদেসাকাৰো, সো অত্থতো উপদেসোযেৱাতি ৱুত্তং – ‘‘এৱং তে অভিক্কমিতব্বং, এৱং তে পটিক্কমিতব্বন্তিআদীসু উপদেসে’’তি.

‘‘এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগতা’’তি এত্থ ভগৱতা যথাৱুত্তমত্থং অৱিপৰীততো জানন্তেহি কতং যং তত্থ ৱিজ্জমানগুণানং পকাৰেহি হংসনং উদগ্গতাকৰণং সম্পহংসনং, সো তত্থ পহংসনাকাৰোতি ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং.

‘‘এৱমেৱং পনায’’ন্তি এত্থ গৰহণাকাৰোতি ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং. সো চ গৰহণাকাৰো ‘‘ৱসলী’’তিআদিখুংসনসদ্দসন্নিধানতো ইধ এৱংসদ্দেন পকাসিতোতি ৱিঞ্ঞাযতি. যথা চেত্থ, এৱং উপমাকাৰাদযোপি উপমাদিৱসেন ৱুত্তানং পুপ্ফৰাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতো ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং.

‘‘এৱং নো’’তি এত্থাপি তেসং যথাৱুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৱহভাৱেন সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগ্গহণৱসেন ‘‘নো ৱা কথং ৱো এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৱং নো এত্থ হোতী’’তি ৱুত্তত্তা তদাকাৰসন্নিট্ঠানং এৱংসদ্দেন আৱিকতং. সো পন তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৱত্তনাকাৰো নিযমিযমানো অৱধাৰণত্থো হোতীতি ৱুত্তং – ‘‘এৱং নো এত্থ হোতীতিআদীসু অৱধাৰণে’’তি.

‘‘এৱঞ্চ ৱদেহী’’তি যথাহং ৱদামি এৱং সমণং আনন্দং ৱদেহীতি ৱদনাকাৰো ইদানি ৱত্তব্বো এৱংসদ্দেন নিদস্সীযতীতি ‘‘নিদস্সনত্থো’’তি ৱুত্তং.

এৱমাকাৰৱিসেসৱাচীনম্পি এতেসং এৱংসদ্দানং উপমাদিৱিসেসত্থৱুত্তিতায উপমাদিঅত্থতা ৱুত্তা. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি পন ধম্মস্স সাধুকং সৱনমনসিকাৰে নিযোজিতেহি ভিক্খূহি তত্থ পতিট্ঠিতভাৱস্স পটিজাননৱসেন ৱুত্তত্তা তত্থ এৱংসদ্দো ৱচনসম্পটিগ্গহত্থো. তেন এৱং, ভন্তেতি সাধু, ভন্তে, সুট্ঠু, ভন্তেতি ৱুত্তং হোতি. স্ৱাযমিধ আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণেসু দট্ঠব্বো.

তত্থ আকাৰত্থেন এৱংসদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণমনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৱিৱিধপাটিহাৰিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধগম্ভীৰং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুৰূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৱতো ৱচনং সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৱাপি এৱং মে সুতং, মযাপি একেনাকাৰেন সুতন্তি.

এত্থ চ একত্তনানত্তঅব্যাপাৰএৱংধম্মতাসঙ্খাতা নন্দিযাৱত্ততিপুক্খলসীহৱিক্কীড়িতদিসালোচনঅঙ্কুসসঙ্খাতা চ অস্সাদাদিৱিসযাদিভেদেন নানাৱিধা নযা নানানযা. নযা ৱা পাড়িগতিযো, তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তাদিৱসেন সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৱোমিস্সকাদিৱসেন কুসলাদিৱসেন খন্ধাদিৱসেন, সঙ্গহাদিৱসেন, সমযৱিমুত্তাদিৱসেন, ঠপনাদিৱসেন, কুসলমূলাদিৱসেন, তিকপট্ঠানাদিৱসেন চ নানপ্পকাৰাতি নানানযা, তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমন্তি নানানযনিপুণং.

আসযোৱ অজ্ঝাসযো, সো চ সস্সতাদিভেদেন অপ্পৰজক্খতাদিভেদেন চ অনেকৱিধো. অত্তজ্ঝাসযাদিকো এৱ ৱা অনেকো অজ্ঝাসযো অনেকজ্ঝাসযো. সো সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং.

সীলাদিঅত্থসম্পত্তিযা তব্বিভাৱনব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সঙ্কাসনপকাসনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতত্তা অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং.

ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীভেদেন তেসু চ একেকস্স ৱিসযাদিভেদেন ৱিৱিধং বহুৱিধং ৱা পাটিহাৰিযং এতস্সাতি ৱিৱিধপাটিহাৰিযং. তত্থ পটিপক্খহৰণতো ৰাগাদিকিলেসাপনযনতো পাটিহাৰিযন্তি অত্থে সতি ভগৱতো ন পটিপক্খা ৰাগাদযো সন্তি যে হৰিতব্বা, পুথুজ্জনানম্পি ৱিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৱিধং পৱত্ততি, তস্মা তত্থ পৱত্তৱোহাৰেন চ ন সক্কা ইধ পাটিহাৰিযন্তি ৱত্তুং. সচে পন মহাকাৰুণিকস্স ভগৱতো ৱেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হৰণতো পাটিহাৰিযন্তি ৱুত্তং, এৱং সতি যুত্তমেতং. অথ ৱা ভগৱতো চেৱ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হৰণতো পাটিহাৰিযং. তে হি দিট্ঠিহৰণৱসেন দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৱেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হৰিতা অপনীতা হোন্তি. পটীতি ৱা অযং সদ্দো পচ্ছাতি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৱিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্ৰাহ্মণো’’তিআদীসু (চূড়নি. পাৰাযনৱগ্গ, ৱত্থুগাথা ৪) ৱিয. তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৱিগতূপক্কিলেসে কতকিচ্চেন পচ্ছা হৰিতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি পটিহাৰিযং. অত্তনো ৱা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হৰিতেসু পচ্ছা হৰণং পটিহাৰিযং. ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো ৱিগতূপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন সত্তহিতত্থং পুন পৱত্তেতব্বা, হৰিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পৰসত্তানং উপক্কিলেসহৰণানি হোন্তীতি পটিহাৰিযানি ভৱন্তি. পটিহাৰিযমেৱ পাটিহাৰিযং, পটিহাৰিযে ৱা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীসমুদাযে ভৱং একেকং পাটিহাৰিযন্তি ৱুচ্চতি. পটিহাৰিযং ৱা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহৰণতো. তত্থ জাতং নিমিত্তভূততো ততো ৱা আগতন্তি পাটিহাৰিযন্তি অত্থো ৱেদিতব্বো.

যস্মা পন তন্তিঅত্থদেসনা তব্বোহাৰাভিসমযসঙ্খাতা হেতুহেতুফলতদুভযপঞ্ঞত্তিপটিৱেধসঙ্খাতা ৱা ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধা গম্ভীৰা, সসাদীহি ৱিয মহাসমুদ্দো অনুপচিতকুসলসম্ভাৰেহি অলব্ভনেয্যপ্পতিট্ঠা দুপ্পৰিযোগাহা চ, তস্মা তেহি চতূহি গম্ভীৰভাৱেহি যুত্তন্তি ভগৱতো ৱচনং ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধগম্ভীৰং.

একো এৱ ভগৱতো ধম্মদেসনাঘোসো, একস্মিং খণে পৱত্তমানো নানাভাসানং সত্তানং অত্তনো অত্তনো ভাসাৱসেন অপুব্বং অচৰিমং গহণূপগো হোতি. অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধানং বুদ্ধানুভাৱোতি সব্বসত্তানং সকসকভাসানুৰূপতো সোতপথং আগচ্ছতীতি ৱেদিতব্বং.

নিদস্সনত্থেন ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পৰিমোচেন্তো ‘‘এৱং মে সুতং, মযাপি এৱং সুত’’ন্তি ইদানি ৱত্তব্বং সকলং সুত্তং নিদস্সেতি.

অৱধাৰণত্থেন ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, গতিমন্তানং, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩) এৱং ভগৱতা, ‘‘আযস্মা আনন্দো অত্থকুসলো, ধম্মকুসলো, ব্যঞ্জনকুসলো, নিৰুত্তিকুসলো, পুব্বাপৰকুসলো’’তি (অ. নি. ৫.১৬৯) এৱং ধম্মসেনাপতিনা চ পসত্থভাৱানুৰূপং অত্তনো ধাৰণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকামতং জনেতি. ‘‘এৱং মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৱা ব্যঞ্জনতো ৱা অনূনমনধিকং, এৱমেৱ ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি. অঞ্ঞথাতি ভগৱতো সম্মুখা সুতাকাৰতো অঞ্ঞথা ন পন ভগৱতা দেসিতাকাৰতো. অচিন্তেয্যানুভাৱা হি ভগৱতো দেসনা, সা নেৱ সব্বাকাৰেন সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. সুতাকাৰাৱিৰুজ্ঝনমেৱ হি ধাৰণবলং.

মেসদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হিস্স ‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১৯৪; সু. নি. ৮১) মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৮৮; ৫.৩৮২; অ. নি. ৪.২৫৭) ময্হন্তি অত্থো. ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৱে, ভৱথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) মমাতি অত্থো. ইধ পন ‘‘মযা সুতং, মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৱযে যুজ্জতি.

এত্থ চ যো পৰো ন হোতি, সো অত্তাতি এৱং ৱত্তব্বে নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতে সসন্তানে ৱত্তনতো তিৱিধোপি মেসদ্দো কিঞ্চাপি একস্মিংযেৱ অত্থে দিস্সতি, কৰণসম্পদানাদিৱিসেসসঙ্খাতো পন ৱিঞ্ঞাযতেৱাযং অত্থভেদোতি ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং.

সুতন্তি অযং সুতসদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ গমনৱিস্সুতকিলিন্নূপচিতানুযোগসোতৱিঞ্ঞেয্য সোতদ্ৱাৰানুসাৰ ৱিঞ্ঞাতাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. কিঞ্চাপি হি উপসগ্গো কিৰিযং ৱিসেসেতি, জোতকভাৱতো পন সতিপি তস্মিং সুতসদ্দো এৱ তং তমত্থং ৱদতীতি অনুপসগ্গস্স সুতসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৱিৰুজ্ঝতি.

তত্থ ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১) ৱিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৱস্সুতা অৱস্সুতস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) কিলেসেন কিলিন্না কিলিন্নস্সাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘যে ঝানপ্পসুতা ধীৰা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) ঝানানুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সোতৱিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সুতধৰো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতধৰোতি অত্থো. ইধ পনস্স ‘‘সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিত’’ন্তি ৱা ‘‘উপধাৰণ’’ন্তি ৱা অত্থো. মে-সদ্দস্স হি মযাতি অত্থে সতি ‘‘এৱং মযা সুতং সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিত’’ন্তি যুজ্জতি. মমাতি অত্থে সতি ‘‘এৱং মম সুতং সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰণ’’ন্তি যুজ্জতি.

এৱমেতেসু তীসু পদেসু যস্মা সুতসদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন এৱংসদ্দেন সৱনকিৰিযাজোতকেন ভৱিতব্বং, তস্মা এৱন্তি সোতৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনাদিসোতদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানন্তৰং উপ্পন্নমনোদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সনং. মেতি ৱুত্তৱিঞ্ঞাণসমঙ্গীপুগ্গলনিদস্সনং. সব্বানি হি ৱাক্যানি এৱকাৰত্থসহিতানিযেৱ অৱধাৰণফলত্তা তেসং. সুতন্তি অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপতো অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সনং. যথা হি সুতং সুতমেৱাতি ৱত্তব্বতং অৰহতি তথা তং সম্মা সুতং অনূনগ্গহণং অনধিকগ্গহণং অৱিপৰীতগ্গহণঞ্চ হোতীতি. অথ ৱা সদ্দন্তৰত্থাপোহনৱসেন সদ্দো অত্থং ৱদতীতি এতস্মিং পক্খে যস্মা সুতন্তি এতস্স অসুতং ন হোতীতি অযমত্থো ৱুত্তো, তস্মা সুতন্তি অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপতো অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – এৱং মে সুতং, ন মযা ইদং দিট্ঠং, ন সযম্ভূঞাণেন সচ্ছিকতং, ন অঞ্ঞথা ৱা উপলদ্ধং. অপি চ সুতংৱ, তঞ্চ খো সম্মদেৱাতি. অৱধাৰণত্থে ৱা এৱংসদ্দে অযমত্থযোজনা, তদপেক্খস্স সুতসদ্দস্স নিযমত্থো সম্ভৱতীতি তদপেক্খস্স সুতসদ্দস্স অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপো অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সনতা চ ৱেদিতব্বা. ইতি সৱনহেতুসৱনৱিসেসৱসেনপি সুতসদ্দস্স অত্থযোজনা কতাতি দট্ঠব্বং.

তথা এৱন্তি তস্সা সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন পৱত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণতো নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিভাৱপ্পকাসনং আকাৰত্থো এৱংসদ্দোতি কৰিত্ৱা. মেতি অত্তপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনং যথাৱুত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা পৰিযত্তিধম্মাৰম্মণত্তা. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো – নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা কৰণভূতায মযা ন অঞ্ঞং কতং, ইদং পন কতং, অযং ধম্মো সুতোতি.

তথা এৱন্তি নিদস্সিতব্বপ্পকাসনং নিদস্সনত্থো এৱংসদ্দোতি কত্ৱা নিদস্সেতব্বস্স নিদ্দিসিতব্বভাৱতো. তস্মা এৱংসদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. মেতি পুগ্গলপ্পকাসনং. সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসনং. সুতসদ্দেন হি লব্ভমানা সৱনকিৰিযা সৱনৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধপ্পটিবদ্ধা, তত্থ চ পুগ্গলৱোহাৰো, ন চ পুগ্গলৱোহাৰৰহিতে ধম্মপ্পবন্ধে সৱনকিৰিযা লব্ভতি. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – যং সুত্তং নিদ্দিসিস্সামি, তং মযা এৱং সুতন্তি.

তথা এৱন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাৰম্মণপ্পৱত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকাৰনিদ্দেসো আকাৰত্থো এৱ এৱংসদ্দোতি কত্ৱা. এৱন্তি হি অযমাকাৰপঞ্ঞত্তি ধম্মানং তং তং পৱত্তিআকাৰং উপাদায পঞ্ঞপেতব্বসভাৱত্তা. মেতি কত্তুনিদ্দেসো. সুতন্তি ৱিসযনিদ্দেসো, সোতব্বো হি ধম্মো সৱনকিৰিযাকত্তুপুগ্গলস্স সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তিট্ঠানং হোতি. এত্তাৱতা নানপ্পকাৰেন পৱত্তেন চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো কত্তু ৱিসযে গহণসন্নিট্ঠানং দস্সিতং হোতি.

অথ ৱা এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো, সুতানঞ্হি ধম্মানং গহিতাকাৰস্স নিদস্সনস্স অৱধাৰণস্স ৱা পকাসনসভাৱেন এৱংসদ্দেন তদাকাৰাদিধাৰণস্স পুগ্গলৱোহাৰুপাদানধম্মব্যাপাৰভাৱতো পুগ্গলকিচ্চংনাম নিদ্দিট্ঠং হোতীতি. সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো, পুগ্গলৱাদিনোপি হি সৱনকিৰিযা ৱিঞ্ঞাণনিৰপেক্খা ন হোতীতি. মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো. মেতি হি সদ্দপ্পৱত্তি একন্তেনেৱ সত্তৱিসেসৱিসযা ৱিঞ্ঞাণকিচ্চঞ্চ তত্থেৱ সমোদহিতব্বন্তি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – মযা সৱনকিচ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা পুগ্গলেন ৱিঞ্ঞাণৱসেন লদ্ধসৱনকিচ্চৱোহাৰেন সুতন্তি.

তথা এৱন্তি চ মেতি চ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. সব্বস্স হি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৱ পটিপজ্জিতব্বত্তা সব্বপঞ্ঞত্তীনঞ্চ ৱিজ্জমানাদীসু ছসু পঞ্ঞত্তীসু অৱৰোধো, তস্মা যো মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতত্থো অনুস্সৱাদীহি গহেতব্বো ৱিয অনুত্তমত্থোপি ন হোতি. সো ৰূপসদ্দাদিকো ৰুপ্পনানুভৱনাদিকো চ পৰমত্থসভাৱো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন ৱিজ্জতি. যো পন এৱন্তি চ মেতি চ ৱুচ্চমানো আকাৰত্থো, সো অপৰমত্থসভাৱো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অনুপলব্ভমানো অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. তস্মা কিঞ্হেত্থ তং পৰমত্থতো অত্থি, যং এৱন্তি ৱা মেতি ৱা নিদ্দেসং লভেথ? সুতন্তি ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধং, তং পৰমত্থতো ৱিজ্জমানন্তি.

তথা এৱন্তি সোতপথমাগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধাৰিতাকাৰাদীনং পচ্চামসনৱসেন. মেতি সসন্ততিপৰিযাপন্নে খন্ধে কৰণাদিৱিসেসৱিসিট্ঠে উপাদায ৱত্তব্বতো উপাদাপঞ্ঞত্তি. সুতন্তি দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বতো উপনিধাপঞ্ঞত্তি. দিট্ঠাদিসভাৱৰহিতে সদ্দাযতনে পৱত্তমানোপি সুতৱোহাৰো দুতিযং ততিযন্তিআদিকো ৱিয পঠমাদীনি, দিট্ঠমুতৱিঞ্ঞাতে অপেক্খিত্ৱা সুতন্তি ৱিঞ্ঞেয্যত্তা দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বো হোতি. অসুতং ন হোতীতি হি সুতন্তি পকাসিতোযমত্থোতি.

এত্থ চ এৱন্তিৱচনেন অসম্মোহং দীপেতি. পটিৱিদ্ধা হি অত্তনা সুতস্স পকাৰৱিসেসা এৱন্তি ইধ আযস্মতা আনন্দেন পচ্চামট্ঠা, তেনস্স অসম্মোহো দীপিতো হোতি. ন হি সম্মূড়্হো নানপ্পকাৰপটিৱেধসমত্থো হোতি, পচ্চযাকাৰৱসেন নানপ্পকাৰা দুপ্পটিৱিদ্ধা চ সুত্তন্তাতি দীপিতন্তি. সুতন্তিৱচনেন সুতস্স অসম্মোসং দীপেতি, সুতাকাৰস্স যাথাৱতো দস্সিযমানত্তা. যস্স হি সুতং সম্মুট্ঠং হোতি, ন সো কালন্তৰে মযা সুতন্তি পটিজানাতি. ইচ্চস্স অসম্মোহেন পঞ্ঞাসিদ্ধি, সম্মোহাভাৱেন পঞ্ঞায এৱ ৱা সৱনকালসম্ভূতায তদুত্তৰিকালপঞ্ঞাসিদ্ধি, তথা অসম্মোসেন সতিসিদ্ধি. তত্থ পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায সতিযা ব্যঞ্জনাৱধাৰণসমত্থতা. ব্যঞ্জনানঞ্হি পটিৱিজ্ঝিতব্বো আকাৰো নাতিগম্ভীৰো, যথাসুতং ধাৰণমেৱ তত্থ কৰণীযন্তি সতিযা ব্যাপাৰো অধিকো, পঞ্ঞা তত্থ গুণীভূতা হোতি পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমাতি কত্ৱা. সতিপুব্বঙ্গমায পঞ্ঞায অত্থপ্পটিৱেধসমত্থতা. অত্থস্স হি পটিৱিজ্ঝিতব্বো আকাৰো গম্ভীৰোতি পঞ্ঞায ব্যাপাৰো অধিকো, সতি তত্থ গুণীভূতাযেৱাতি সতিযা পুব্বঙ্গমাযাতি কত্ৱা. তদুভযসমত্থতাযোগেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স ধম্মকোসস্স অনুপালনসমত্থতায ধম্মভণ্ডাগাৰিকত্তসিদ্ধি.

অপৰো নযো – এৱন্তিৱচনেন যোনিসোমনসিকাৰং দীপেতি, তেন চ ৱুচ্চমানানং আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণত্থানং উপৰি ৱক্খমানানং নানপ্পকাৰপ্পটিৱেধজোতকানং অৱিপৰীতসিদ্ধি ধম্মৱিসযত্তা. ন হি অযোনিসো মনসিকৰোতো নানপ্পকাৰপ্পটিৱেধো সম্ভৱতি. সুতন্তিৱচনেন অৱিক্খেপং দীপেতি, ‘‘পঠমবোধিসুত্তং কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিপুচ্ছাৱসেন পকৰণপত্তস্স ৱক্খমানস্স সুত্তস্স সৱনং সমাধানমন্তৰেন ন সম্ভৱতি ৱিক্খিত্তচিত্তস্স সৱনাভাৱতো. তথা হি ৱিক্খিত্তচিত্তো পুগ্গলো সব্বসম্পত্তিযা ৱুচ্চমানোপি ‘‘ন মযা সুতং, পুন ভণথা’’তি ভণতি. যোনিসোমনসিকাৰেন চেত্থ অত্তসম্মাপণিধিং পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতং সাধেতি সম্মা অপ্পণিহিতত্তস্স পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৱা তদভাৱতো. অৱিক্খেপেন সদ্ধম্মস্সৱনং সপ্পুৰিসূপনিস্সযঞ্চ সাধেতি অস্সুতৱতো সপ্পুৰিসূপনিস্সযৱিৰহিতস্স চ তদভাৱতো. ন হি ৱিক্খিত্তো সোতুং সক্কোতি, ন চ সপ্পুৰিসে অনুপনিস্সযমানস্স সৱনং অত্থীতি.

অপৰো নযো – ‘‘যস্স চিত্তসন্তানস্স নানপ্পকাৰপ্পৱত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকাৰনিদ্দেসো’’তি ৱুত্তং. যস্মা চ সো ভগৱতো ৱচনস্স অত্থব্যঞ্জনপ্পভেদপৰিচ্ছেদৱসেন সকলসাসনসম্পত্তিওগাহনেন নিৰৱসেসং পৰহিতপাৰিপূৰীকৰণভূতো এৱং ভদ্দকো আকাৰো ন সম্মা অপ্পণিহিতত্তস্স পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৱা হোতি. তস্মা এৱন্তি ইমিনা ভদ্দকেন আকাৰেন পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিমত্তনো দীপেতি, সুতন্তি সৱনযোগেন পুৰিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিং. ন হি অপ্পতিৰূপে দেসে ৱসতো সপ্পুৰিসূপনিস্সযৱিৰহিতস্স চ সৱনং অত্থি. ইচ্চস্স পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযা আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতি. সম্মা পণিহিতচিত্তো পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো ৱিসুদ্ধাসযো হোতি তদসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং দূৰীভাৱতো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সম্মা পণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো কৰে’’তি (ধ. প. ৪৩) ‘‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৱং, আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৱো’’তি (দী. নি. ২.২০৭) চ. পুৰিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযা পযোগসুদ্ধি. পতিৰূপদেসৱাসেন হি সপ্পুৰিসূপনিস্সযেন চ সাধূনং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেন পৰিসুদ্ধপ্পযোগো হোতি. তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধি, পুব্বেযেৱ তণ্হাদিট্ঠিসংকিলেসানং ৱিসোধিতত্তা পযোগসুদ্ধিযা আগমব্যত্তিসিদ্ধি. সুপৰিসুদ্ধকাযৱচীপযোগো হি ৱিপ্পটিসাৰাভাৱতো অৱিক্খিত্তচিত্তো পৰিযত্তিযং ৱিসাৰদো হোতি. ইতি পযোগাসযসুদ্ধস্স আগমাধিগমসম্পন্নস্স ৱচনং অৰুণুগ্গমনং ৱিয সূৰিযস্স উদযতো যোনিসোমনসিকাৰো ৱিয চ কুসলকম্মস্স অৰহতি ভগৱতো ৱচনস্স পুব্বঙ্গমং ভৱিতুন্তি ঠানে নিদানং ঠপেন্তো এৱং মে সুতন্তিআদিমাহ.

অপৰো নযো – এৱন্তি ইমিনা পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ নানপ্পকাৰপ্পটিৱেধদীপকেন ৱচনেন অত্তনো অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱং দীপেতি. সুতন্তি ইমিনা এৱংসদ্দসন্নিধানতো ৱক্খমানাপেক্খায ৱা সোতব্বভেদপ্পটিৱেধদীপকেন ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱং দীপেতি. এৱন্তি চ ইদং ৱুত্তনযেনেৱ যোনিসোমনসিকাৰদীপকৱচনং ভাসমানো ‘‘এতে ধম্মা মযা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা’’তি দীপেতি. পৰিযত্তিধম্মো হি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকা এত্থ অনুসন্ধিযো’’তিআদিনা নযেন মনসা অনুপেক্খিতো অনুস্সৱাকাৰপৰিৱিতক্কসহিতায ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিভূতায ঞাতপৰিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৱা দিট্ঠিযা তত্থ তত্থ ৱুত্তৰূপাৰূপধম্মে ‘‘ইতি ৰূপং, এত্তকং ৰূপ’’ন্তিআদিনা নযেন সুট্ঠু ৱৱত্থপেত্ৱা পটিৱিদ্ধো অত্তনো চ পৰেসঞ্চ হিতসুখাৱহো হোতীতি. সুতন্তি ইদং সৱনযোগদীপকৱচনং ভাসমানো ‘‘বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৱচসা পৰিচিতা’’তি দীপেতি. সোতাৱধানপ্পটিবদ্ধা হি পৰিযত্তিধম্মস্স সৱনধাৰণপৰিচযা. তদুভযেনপি ধম্মস্স স্ৱাক্খাতভাৱেন, অত্থব্যঞ্জনপাৰিপূৰিং দীপেন্তো সৱনে আদৰং জনেতি. অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণঞ্হি ধম্মং আদৰেন অস্সুণন্তো মহতা হিতা পৰিবাহিৰো হোতীতি আদৰং জনেত্ৱা সক্কচ্চং ধম্মো সোতব্বো.

‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি ইমিনা পন সকলেন ৱচনেন আযস্মা আনন্দো তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মং অত্তনো অদহন্তো অসপ্পুৰিসভূমিং অতিক্কমতি, সাৱকত্তং পটিজানন্তো সপ্পুৰিসভূমিং ওক্কমতি. তথা অসদ্ধম্মা চিত্তং ৱুট্ঠাপেতি, সদ্ধম্মে চিত্তং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘কেৱলং সুতমেৱেতং মযা, তস্সেৱ পন ভগৱতো ৱচন’’ন্তি দীপেন্তো অত্তানং পৰিমোচেতি, সত্থাৰং অপদিসতি, জিনৱচনং অপ্পেতি, ধম্মনেত্তিং পতিট্ঠাপেতি.

অপিচ ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৱং অপ্পটিজানন্তো পুৰিমস্সৱনং ৱিৱৰন্তো ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদস্স দসবলধৰস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সৰস্স ধম্মৰাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসৰণস্স সদ্ধম্মৱৰচক্কৱত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স, ন এত্থ অত্থে ৱা ধম্মে ৱা পদে ৱা ব্যঞ্জনে ৱা কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা কত্তব্বা’’তি সব্বদেৱমনুস্সানং ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৱিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –

‘‘ৱিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৱড্ঢেতি সাসনে;

এৱং মে সুতমিচ্চেৱং, ৱদং গোতমসাৱকো’’তি.

একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো. অযঞ্হি একসদ্দো অঞ্ঞসেট্ঠাসহাযসঙ্খ্যাদীসু দিস্সতি. তথা হি অযং ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৱদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭; উদা. ৫৫) অঞ্ঞে দিস্সতি. ‘‘চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ১১; দী. নি. ১.২২৮) সেট্ঠে. ‘‘একো ৱূপকট্ঠো’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ৪৪৫; দী. নি. ১.৪০৫) অসহাযে. ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) সঙ্খ্যাযং, ইধাপি সঙ্খ্যাযমেৱ দট্ঠব্বো. তেন ৱুত্তং – ‘‘একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো’’তি.

সমযন্তি পৰিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপৰিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –

‘‘সমৱাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;

পটিলাভে পহানে চ, পটিৱেধে চ দিস্সতি’’.

তথা হিস্স ‘‘অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি এৱমাদীসু (দী. নি. ১.৪৪৭) সমৱাযো অত্থো, যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ লভিত্ৱাতি হি অধিপ্পাযো, তস্মা পচ্চযসমৱাযোতি ৱেদিতব্বো. ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো, ওকাসোতি অত্থো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপ্পটিলাভহেতুত্তা, খণো এৱ চ সমযো, যো খণোতি চ সমযোতি চ ৱুচ্চতি, সো একো যেৱাতি হি অত্থো. ‘‘উণ্হসমযো পৰিড়াহসমযো’’তিআদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৱনস্মি’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৩২) সমূহো. মহাসমযোতি হি ভিক্খূনং দেৱতানঞ্চ মহাসন্নিপাতোতি অত্থো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসি, ভগৱা খো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি, ভগৱাপি মং জানিস্সতি ‘ভদ্দালি নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায ন পৰিপূৰকাৰী’তি, অযম্পি খো তে, ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. সিক্খাপদস্স কাৰণঞ্হি ইধ সমযোতি অধিপ্পেতং. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গাহমানো পৰিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৱাদকে তিন্দুকাচীৰে একসালকে মল্লিকায আৰামে পটিৱসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো দিট্ঠিসঙ্খাতং সমযং পৱদন্তীতি সো পৰিব্বাজকাৰামো ‘‘সমযপ্পৱাদকো’’তি ৱুচ্চতি.

‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পৰাযিকো;

অত্থাভিসমযা ধীৰো, পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.১২৯) –

আদীসু পটিলাভো. অত্থাভিসমযাতি হি অত্থস্স অধিগমাতি অত্থো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮) পহানং. অধিকৰণং সমযং ৱূপসমনং অপগমোতি অভিসমযো পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ২.৮) পটিৱেধো. পটিৱেধোতি হি অভিসমেতব্বতো অভিসমযো, অভিসমযোৱ অত্থো অভিসমযট্ঠোতি পীড়নাদীনি অভিসমেতব্বভাৱেন একীভাৱং উপনেত্ৱা ৱুত্তানি, অভিসমযস্স ৱা পটিৱেধস্স ৱিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি তানেৱ তথা একন্তেন ৱুত্তানি. তত্থ পীড়নং দুক্খসচ্চস্স তংসমঙ্গিনো হিংসনং অৱিপ্ফাৰিকতাকৰণং. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিৱসেন সন্তপ্পনং পৰিদহনং.

এত্থ চ সহকাৰীকাৰণসন্নিজ্ঝং সমেতি সমৱেতীতি সমৱাযো সমযো. সমেতি সমাগচ্ছতি এত্থ মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং তদাধাৰপুগ্গলেহীতি খণো সমযো. সমেতি এত্থ এতেন ৱা সংগচ্ছতি সত্তো সভাৱধম্মো ৱা উপ্পাদাদীহি সহজাতাদীহি ৱাতি কালো সমযো. ধম্মপ্পৱত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৱত্তিযা অধিকৰণং কৰণং ৱিয চ কপ্পনামত্তসিদ্ধেনানুৰূপেন ৱোহৰীযতীতি. সমং, সহ ৱা অৱযৱানং অযনং পৱত্তি অৱট্ঠানন্তি সমূহো সমযো যথা সমুদাযোতি. অৱযৱসহাৱট্ঠানমেৱ হি সমূহো. অৱসেসপচ্চযানং সমাগমে সতি এতি ফলমেতস্মা উপ্পজ্জতি পৱত্ততীতি সমযো হেতু যথা সমুদযোতি. সমেতি সংযোজনভাৱতো সম্বন্ধো এতি অত্তনো ৱিসযে পৱত্ততি, দড়্হগ্গহণভাৱতো ৱা সংযুত্তা অযন্তি পৱত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৱেসং এতেনাতি সমযো দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৱিয বজ্ঝন্তীতি. সমিতি সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো পটিলাভো. সমযনং উপসমযনং অপগমোতি সমযো পহানং. সমুচ্ছেদপ্পহানভাৱতো পন অধিকো সমযোতি অভিসমযো যথা অভিধম্মোতি. অভিমুখং ঞাণেন সম্মা এতব্বো অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱো. অভিমুখভাৱেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং যথাভূতসভাৱাৱবোধো. এৱং তস্মিং তস্মিং অত্থে সমযসদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা.

সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে অভিসমযসদ্দস্স গহণে কাৰণং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইধ পনস্স কালো অত্থো সমৱাযাদীনং অসম্ভৱতো. দেসদেসকপৰিসা ৱিয হি দেসনায নিদানভাৱে কালো এৱ ইচ্ছিতব্বোতি. যস্মা পনেত্থ সমযোতি কালো অধিপ্পেতো, তস্মা সংৱচ্ছৰউতুমাসদ্ধমাসৰত্তিদিৱসপুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকসাযন্হপঠমযাম- মজ্ঝিমযামপচ্ছিমযামমুহুত্তাদীসু কালভেদভূতেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.

কস্মা পনেত্থ অনিযমিতৱসেনেৱ কালো নিদ্দিট্ঠো, ন উতুসংৱচ্ছৰাদিৱসেন নিযমেত্ৱা নিদ্দিট্ঠোতি চে? কিঞ্চাপি এতেসু সংৱচ্ছৰাদীসু সমযেসু যং যং সুত্তং যস্মিং যস্মিং সংৱচ্ছৰে উতুম্হি মাসে পক্খে ৰত্তিভাগে দিৱসভাগে ৱা ৱুত্তং, সব্বম্পি তং থেৰস্স সুৱিদিতং সুৱৱত্থাপিতং পঞ্ঞায. যস্মা পন ‘‘এৱং মে সুতং অসুকসংৱচ্ছৰে অসুকউতুম্হি অসুকমাসে অসুকপক্খে অসুকৰত্তিভাগে অসুকদিৱসভাগে ৱা’’তি এৱং ৱুত্তে ন সক্কা সুখেন ধাৰেতুং ৱা উদ্দিসিতুং ৱা উদ্দিসাপেতুং ৱা, বহু চ ৱত্তব্বং হোতি, তস্মা একেনেৱ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.

যে ৱা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো জাতিসমযো সংৱেগসমযো অভিনিক্খমনসমযো দুক্কৰকাৰিকসমযো মাৰৱিজযসমযো অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো দেসনাসমযো পৰিনিব্বানসমযোতি এৱমাদযো ভগৱতো দেৱমনুস্সেসু অতিৱিয পকাসা অনেককালপ্পভেদা এৱ সমযা, তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি দীপেতি. যো ৱাযং ঞাণকৰুণাকিচ্চসমযেসু কৰুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপৰহিতপ্পটিপত্তিসমযেসু পৰহিতপ্পটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং কৰণীযদ্ৱযসমযেসু ধম্মকথাসমযো, দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসু সমযেসু অঞ্ঞতৰসমযং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.

কস্মা পনেত্থ যথা অভিধম্মে ‘‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি (ধ. স. ১) চ ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি (অ. নি. ৪.২০০) চ ভুম্মৱচনেন নিদ্দেসো কতো, ৱিনযে চ ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা’’তি (পাৰা. ১) কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতো, তথা অকত্ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৱচনেন নিদ্দেসো কতোতি? তত্থ তথা, ইধ চ অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৱতো. তত্থ হি অভিধম্মে ইতো অঞ্ঞেসু চ সুত্তন্তেসু আধাৰৱিসযসঙ্খাতো অধিকৰণত্থো কিৰিযায কিৰিযন্তৰলক্খণসঙ্খাতো ভাৱেনভাৱলক্খণত্থো চ সম্ভৱতীতি. অধিকৰণঞ্হি কালত্থো সমূহত্থো চ সমযো তত্থ ৱুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং, তথা কালো সভাৱধম্মপ্পৱত্তিমত্ততায পৰমত্থতো অৱিজ্জমানোপি আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাতো তঙ্খণপ্পৱত্তানং ততো পুব্বে পৰতো চ অভাৱতো যথা ‘‘পুব্বণ্হে জাতো সাযন্হে জাতো’’তিআদীসু. সমূহোতিপি অৱযৱৱিনিমুত্তো পৰমত্থতো অৱিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধেন ৰূপেন অৱযৱানং আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাপীযতি, যথা ‘‘ৰুক্খে সাখা, যৱো যৱৰাসিম্হি সমুট্ঠিতো’’তিআদীসু. যস্মিং কালে ধম্মপুঞ্জে চ কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ কালে ধম্মপুঞ্জে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো. তথা খণসমৱাযহেতুসঙ্খাতস্স সমযস্স ভাৱেন তত্থ ৱুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং ভাৱো লক্খীযতি. যথা হি ‘‘গাৱীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো’’তি এত্থ গাৱীনং দোহনকিৰিযায গমনকিৰিযা লক্খীযতি, এৱং ইধাপি যস্মিং সমযেতি ৱুত্তে চ পদত্থস্স সত্তাৱিৰহাভাৱতো সতীতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযমানো এৱ হোতীতি সমযস্স সত্তাকিৰিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিৰিযা ফস্সাদীনং ভৱনকিৰিযা চ লক্খীযতি. তথা যস্মিং সমযে যস্মিং নৱমে খণে যস্মিং যোনিসোমনসিকাৰাদিহেতুম্হি পচ্চযসমৱাযে ৱা সতি কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিং সমযে খণে হেতুম্হি পচ্চযসমৱাযে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং ভুম্মৱচনেন নিদ্দেসো কতো.

ৱিনযে চ ‘‘অন্নেন ৱসতি, অজ্ঝেনেন ৱসতী’’তিআদীসু ৱিয হেতুঅত্থো, ‘‘ফৰসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৱিয কৰণত্থো চ সম্ভৱতি. যো হি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো ধম্মসেনাপতিআদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন কৰণভূতেন হেতুভূতেন চ ৱীতিক্কমং সুত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা ওতিণ্ণৱত্থুকং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিগৰহিত্ৱা চ তং তং ৱত্থুং ওতিণ্ণসমযসঙ্খাতং কালং অনতিক্কমিত্ৱা সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপেন্তো ততিযপাৰাজিকাদীনং ৱিয সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হেতুং অপেক্খমানো তত্থ তত্থ ৱিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং ৱিনযে কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতো.

ইধ পন অঞ্ঞস্মিঞ্চ এৱংজাতিকে অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৱতি. যস্মিঞ্হি সমযে সহ সমুট্ঠানহেতুনা ইদং উদানং উপ্পন্নং, অচ্চন্তমেৱ তং সমযং অৰিযৱিহাৰপুব্বঙ্গমায ধম্মপচ্চৱেক্খণায ভগৱা ৱিহাসি, তস্মা ‘‘মাসং অজ্ঝেতী’’তিআদীসু ৱিয উপযোগত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৱচনেন নিদ্দেসো কতো. তেনেতং ৱুচ্চতি –

‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৱা, ভুম্মেন কৰণেন চ;

অঞ্ঞত্ৰ সমযো ৱুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.

পোৰাণা পন ৱণ্ণযন্তি – ‘‘যস্মিং সমযে’’তি ৱা ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি ৱা অভিলাপমত্তভেদো এস নিদ্দেসো, সব্বত্থ ভুম্মমেৱ অত্থোতি. তস্মা ‘‘একং সময’’ন্তি ৱুত্তেপি একস্মিং সমযেতি অত্থো ৱেদিতব্বো.

ভগৱাতি গৰু. গৰুঞ্হি লোকে ‘‘ভগৱা’’তি ৱদন্তি. অযঞ্চ সব্বগুণৱিসিট্ঠতায সব্বসত্তানং গৰু, তস্মা ভগৱাতি ৱেদিতব্বো. পোৰাণেহিপি ৱুত্তং –

‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠং, ভগৱাতি ৱচনমুত্তমং;

গৰু গাৰৱযুত্তো সো, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.

তত্থ সেট্ঠৱাচকৱচনং সেট্ঠন্তি ৱুত্তং সেট্ঠগুণসহচৰণতো. অথ ৱা ৱুচ্চতীতি ৱচনং, অত্থো. ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠন্তি ভগৱাতি ইমিনা ৱচনেন ৱচনীযো যো অত্থো, সো সেট্ঠোতি অত্থো. ভগৱাতি ৱচনমুত্তমন্তি এত্থাপি ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. গাৰৱযুত্তোতি গৰুভাৱযুত্তো গৰুগুণযোগতো ৱিসেসগৰুকৰণাৰহতায ৱা গাৰৱযুত্তো. এৱং গুণৱিসিট্ঠসত্তুত্তমগৰুগাৰৱাধিৱচনং ভগৱাতি ইদং ৱচনন্তি ৱেদিতব্বং. অপিচ –

‘‘ভগী ভজী ভাগী ৱিভত্তৱা ইতি,

অকাসি ভগ্গন্তি গৰূতি ভাগ্যৱা;

বহূহি ঞাযেহি সুভাৱিতত্তনো,

ভৱন্তগো সো ভগৱাতি ৱুচ্চতী’’তি. –

নিদ্দেসে (মহানি. ৮৪) আগতনযেন –

‘‘ভাগ্যৱা ভগ্গৱা যুত্তো, ভগেহি চ ৱিভত্তৱা;

ভত্তৱা ৱন্তগমনো, ভৱেসু ভগৱা ততো’’তি. –

ইমায গাথায চ ৱসেন ভগৱাতি পদস্স অত্থো ৱেদিতব্বো. সো পনাযং অত্থো সব্বাকাৰেন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪২) ৱুত্তো, তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱিৱৰিতব্বো.

অপিচ ভাগে ৱনি, ভগে ৱা ৱমীতি ভগৱা. তথাগতো হি দানসীলাদিপাৰমিধম্মে ঝানৱিমোক্খাদিউত্তৰিমনুস্সধম্মে ৱনি ভজি সেৱি বহুলমকাসি, তস্মা ভগৱা. অথ ৱা তেযেৱ ‘‘ৱেনেয্যসত্তসন্তানেসু কথং নু খো উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি ৱনি অভিপত্থযীতি ভগৱা. অথ ৱা ভগসঙ্খাতং ইস্সৰিযং যসঞ্চ ৱমি উগ্গিৰি খেড়পিণ্ডং ৱিয অনপেক্খো ছড্ডযীতি ভগৱা. তথা হি তথাগতো হত্থগতং চক্কৱত্তিসিৰিং দেৱলোকাধিপচ্চসদিসং চাতুদ্দীপিস্সৰিযং, চক্কৱত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযঞ্চ সত্তৰতনসমুজ্জলং যসং তিণাযপি অমঞ্ঞমানো নিৰপেক্খো পহায অভিনিক্খমিত্ৱা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা ইমে সিৰিআদিকে ভগে ৱমীতি ভগৱা. অথ ৱা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি ভগা. সিনেৰুযুগন্ধৰউত্তৰকুৰুহিমৱন্তাদিভাজনলোকৱিসেসসন্নিস্সযসোভা কপ্পট্ঠিতিভাৱতো, তেপি ভগে ৱমি, তন্নিৱাসিসত্তাৱাসসমতিক্কমনতো তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন পজহীতি. এৱম্পি ভগে ৱমীতি ভগৱাতি এৱমাদিনা নযেন ভগৱাতি পদস্স অত্থো ৱেদিতব্বো.

এত্তাৱতা চেত্থ এৱং মে সুতন্তি ৱচনেন যথাসুতং ধম্মং সৱনৱসেন ভাসন্তো ভগৱতো ধম্মসৰীৰং পচ্চক্খং কৰোতি, তেন ‘‘নযিদং অতিক্কন্তসত্থুকং পাৱচনং, অযং ৱো সত্থা’’তি সত্থু অদস্সনেন উক্কণ্ঠিতং জনং সমস্সাসেতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘যো খো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৱো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬; মি. প. ৪.১.১). একং সমযং ভগৱাতি ৱচনেন তস্মিং সমযে ভগৱতো অৱিজ্জমানভাৱং দস্সেন্তো ৰূপকাযপৰিনিব্বানং সাধেতি, তেন ‘‘এৱংৱিধস্স নাম ধম্মস্স দেসেতা দসবলধৰো ৱজিৰসঙ্ঘাতসমানকাযো সোপি ভগৱা পৰিনিব্বুতো, কেনঞ্ঞেন জীৱিতে আসা জনেতব্বা’’তি জীৱিতমদমত্তং জনং সংৱেজেতি, সদ্ধম্মে চস্স উস্সাহং জনেতি.

এৱন্তি চ ভণন্তো দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি, ৱক্খমানস্স সকলসুত্তস্স এৱন্তি নিদস্সনতো. মে সুতন্তি সাৱকসম্পত্তিং সৱনসম্পত্তিঞ্চ নিদ্দিসতি, পটিসম্ভিদাপত্তেন পঞ্চসু ঠানেসু ভগৱতা এতদগ্গে ঠপিতেন ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন সুতভাৱদীপনতো ‘‘তঞ্চ খো মযাৱ সুতং, ন অনুস্সুতিকং, ন পৰম্পৰাভত’’ন্তি ইমস্স চত্থস্স দীপনতো. একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ভগৱতো উৰুৱেলাযং ৱিহৰণসমযভাৱেন বুদ্ধুপ্পাদপ্পটিমণ্ডিতভাৱদীপনতো. বুদ্ধুপ্পাদপৰমা হি কালসম্পদা. ভগৱাতি দেসকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি গুণৱিসিট্ঠসত্তুত্তমগৰুভাৱদীপনতো.

উৰুৱেলাযন্তি মহাৱেলাযং, মহন্তে ৱালুকাৰাসিম্হীতি অত্থো. অথ ৱা উৰূতি ৱালুকা ৱুচ্চতি, ৱেলাতি মৰিযাদা. ৱেলাতিক্কমনহেতু আভতা উৰু উৰুৱেলাতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

অতীতে কিৰ অনুপ্পন্নে বুদ্ধে দসসহস্সতাপসা তস্মিং পদেসে ৱিহৰন্তা ‘‘কাযকম্মৱচীকম্মানি পৰেসম্পি পাকটানি হোন্তি, মনোকম্মং পন অপাকটং. তস্মা যো মিচ্ছাৱিতক্কং ৱিতক্কেতি, সো অত্তনাৱ অত্তানং চোদেত্ৱা পত্তপুটেন ৱালুকং আহৰিত্ৱা ইমস্মিং ঠানে আকিৰতু, ইদমস্স দণ্ডকম্ম’’ন্তি কতিকৱত্তং কত্ৱা ততো পট্ঠায যো তাদিসং ৱিতক্কং ৱিতক্কেতি, সো তত্থ পত্তপুটেন ৱালুকং আহৰিত্ৱা আকিৰতি. এৱং তত্থ অনুক্কমেন মহাৱালুকাৰাসি জাতো, ততো নং পচ্ছিমা জনতা পৰিক্খিপিত্ৱা চেতিযট্ঠানমকাসি. তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘উৰুৱেলাযন্তি মহাৱেলাযং, মহন্তে ৱালুকাৰাসিম্হীতি অত্থো দট্ঠব্বো’’তি.

ৱিহৰতীতি অৱিসেসেন ইৰিযাপথদিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেসু অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গিতাপৰিদীপনং. ইধ পন ঠাননিসজ্জাগমনসযনপ্পভেদেসু ইৰিযাপথেসু আসনসঙ্খাতইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং অৰিযৱিহাৰসমঙ্গিতাপৰিদীপনঞ্চাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ যস্মা একং ইৰিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা অপৰিপতন্তং অত্তভাৱং হৰতি পৱত্তেতি, তস্মা ৱিহৰতীতি পদস্স ইৰিযাপথৱিহাৰৱসেনেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. যস্মা পন ভগৱা দিব্বৱিহাৰাদীহি সত্তানং ৱিৱিধং হিতং হৰতি উপহৰতি উপনেতি উপ্পাদেতি, তস্মা তেসম্পি ৱসেন ৱিৱিধং হৰতীতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো.

নজ্জাতি নদতি সন্দতীতি নদী, তস্সা নজ্জা, নদিযা নিন্নগাযাতি অত্থো. নেৰঞ্জৰাযাতি নেলং জলমস্সাতি ‘‘নেলঞ্জলাযা’’তি ৱত্তব্বে লকাৰস্স ৰকাৰং কত্ৱা ‘‘নেৰঞ্জৰাযা’’তি ৱুত্তং, কদ্দমসেৱালপণকাদিদোসৰহিতসলিলাযাতি অত্থো. কেচি ‘‘নীলজলাযাতি ৱত্তব্বে নেৰঞ্জৰাযাতি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. নামমেৱ ৱা এতং এতিস্সা নদিযাতি ৱেদিতব্বং. তস্সা নদিযা তীৰে যত্থ ভগৱা ৱিহাসি, তং দস্সেতুং ‘‘বোধিৰুক্খমূলে’’তি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি এত্থ (চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১) মগ্গঞাণং বোধীতি ৱুত্তং. ‘‘পপ্পোতি বোধিং ৱৰভূৰিমেধসো’’তি এত্থ (দী. নি. ৩.২১৭) সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. তদুভযম্পি বোধিং ভগৱা এত্থ পত্তোতি ৰুক্খোপি বোধিৰুক্খোত্ৱেৱ নামং লভি. অথ ৱা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বুজ্ঝীতি ভগৱা বোধি, তেন বুজ্ঝন্তেন সন্নিস্সিতত্তা সো ৰুক্খোপি বোধিৰুক্খোতি নামং লভি, তস্স বোধিৰুক্খস্স. মূলেতি সমীপে. অযঞ্হি মূলসদ্দো ‘‘মূলানি উদ্ধৰেয্য অন্তমসো উসীৰনাড়মত্তানিপী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৯৫) মূলমূলে দিস্সতি. ‘‘লোভো অকুসলমূল’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩০৫) অসাধাৰণহেতুম্হি. ‘‘যাৱতা মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফৰতি, নিৱাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৱতা ৰুক্খমূল’’ন্তিআদীসু সমীপে. ইধাপি সমীপে অধিপ্পেতো, তস্মা বোধিৰুক্খস্স মূলে সমীপেতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি পঠমং অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা, সব্বপঠমংযেৱাতি অত্থো. এত্তাৱতা ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন উদানদেসনায নিদানং ঠপেন্তেন কালদেসদেসকাপদেসা সহ ৱিসেসেন পকাসিতা হোন্তি.

এত্থাহ ‘‘কস্মা ধম্মৱিনযসঙ্গহে কযিৰমানে নিদানৱচনং ৱুত্তং, ননু ভগৱতা ভাসিতৱচনস্সেৱ সঙ্গহো কাতব্বো’’তি? ৱুচ্চতে – দেসনায চিৰট্ঠিতিঅসম্মোসসদ্ধেয্যভাৱসম্পাদনত্থং. কালদেসদেসকৱত্থুআদীহি উপনিবন্ধিত্ৱা ঠপিতা হি দেসনা চিৰট্ঠিতিকা হোতি অসম্মোসা সদ্ধেয্যা চ দেসকালকত্তুহেতুনিমিত্তেহি উপনিবদ্ধো ৱিয ৱোহাৰৱিনিচ্ছযো. তেনেৱ চ আযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘পঠমং, আৱুসো আনন্দ, উদানং কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা দেসাদীসু পুচ্ছায কতায ৱিস্সজ্জনং কৰোন্তেন ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিনা উদানস্স নিদানং ভাসিতন্তি.

অপিচ সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচনং. তথাগতস্স হি ভগৱতো পুব্বৰচনানুমানাগমতক্কাভাৱতো সম্বুদ্ধত্তসিদ্ধি. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বৰচনাদীহি অত্থো অত্থি সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচাৰতায একপ্পমাণত্তা ঞেয্যধম্মেসু. তথা আচৰিযমুট্ঠিধম্মমচ্ছৰিযসাসনসাৱকানুৰাগাভাৱতো খীণাসৱত্তসিদ্ধি. ন হি সব্বসো পৰিক্খীণাসৱস্স কত্থচিপি আচৰিযমুট্ঠিআদীনং সম্ভৱোতি সুৱিসুদ্ধস্স পৰানুগ্গহপ্পৱত্তি. ইতি দেসকদোসভূতানং দিট্ঠিসীলসম্পত্তিদূসকানং অচ্চন্তং অৱিজ্জাতণ্হানং অভাৱসংসূচকেহি ঞাণসম্পদাপহানসম্পদাভিব্যঞ্জকেহি চ সম্বুদ্ধৱিসুদ্ধভাৱেহি পুৰিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধি, ততো চ অন্তৰাযিকনিয্যানিকধম্মেসু সম্মোহাভাৱসিদ্ধিতো পচ্ছিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধীতি ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জসমন্নাগমো অত্তহিতপৰহিতপ্পটিপত্তি চ নিদানৱচনেন পকাসিতা হোন্তি, তত্থ তত্থ সম্পত্তপৰিসায অজ্ঝাসযানুৰূপং ঠানুপ্পত্তিকপ্পটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতো. ইধ পন ৱিমুত্তিসুখপ্পটিসংৱেদনপটিচ্চসমুপ্পাদমনসিকাৰপকাসনেনাতি যোজেতব্বং. তেন ৱুত্তং – ‘‘সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচন’’ন্তি.

তথা সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচনং. ঞাণকৰুণাপৰিগ্গহিতসব্বকিৰিযস্স হি ভগৱতো নত্থি নিৰত্থকা পটিপত্তি অত্তহিতা ৱা. তস্মা পৰেসংযেৱ অত্থায পৱত্তসব্বকিৰিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকলম্পি কাযৱচীমনোকম্মং যথাপৱত্তং ৱুচ্চমানং দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং সত্তানং অনুসাসনট্ঠেন সাসনং, ন কব্বৰচনা. তযিদং সত্থু চৰিতং কালদেসদেসকপৰিসাপদেসাদীহি সদ্ধিং তত্থ তত্থ নিদানৱচনেন যথাৰহং পকাসীযতি, ইধ পন অভিসম্বোধিৱিমুত্তিসুখপ্পটিসংৱেদনপটিচ্চসমুপ্পাদমনসিকাৰেনাতি যোজেতব্বং. তেন ৱুত্তং – ‘‘সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচন’’ন্তি.

অপিচ সত্থুনো পমাণভাৱপ্পকাসনেন সাসনস্স পমাণভাৱদস্সনত্থং নিদানৱচনং. সা চস্স পমাণভাৱদস্সনতা হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বা. ভগৱাতি হি ইমিনা তথাগতস্স ৰাগদোসমোহাদিসব্বকিলেসমলদুচ্চৰিতাদিদোসপ্পহানদীপনেন, সব্বসত্তুত্তমভাৱদীপনেন চ অনঞ্ঞসাধাৰণঞাণকৰুণাদিগুণৱিসেসযোগপৰিদীপনেন, অযমত্থো সব্বথা পকাসিতো হোতীতি ইদমেত্থ নিদানৱচনপ্পযোজনস্স মুখমত্তদস্সনং.

তং পনেতং ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি আৰভিত্ৱা যাৱ ‘‘ইমং উদানং উদানেসী’’তি পদং, তাৱ ইমস্স উদানস্স নিদানন্তি ৱেদিতব্বং. তথা হি তং যথা পটিপন্নো ভগৱা ইমং উদানং উদানেসি, আদিতো পট্ঠায তস্স কাযিকচেতসিকপ্পটিপত্তিযা পকাসনত্থং সঙ্গীতিকাৰেহি সঙ্গীতিকালে ভাসিতৱচনং.

ননু চ ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তিআদি ভগৱতো এৱ ৱচনং ভৱিতুং অৰহতি, ন হি সত্থাৰং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞো পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেতুং সমত্থো হোতীতি? সচ্চমেতং, যথা পন ভগৱা বোধিৰুক্খমূলে ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণৱসেন পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসাকাসি, তথেৱ নং বোধনেয্যবন্ধৱানং বোধনত্থং পটিচ্চসমুপ্পাদসীহনাদসুত্তাদীসু দেসিতস্স চ ৱচনানং দেসিতাকাৰস্স অনুকৰণৱসেন পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মনসিকাৰং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা ভগৱতা ভাসিতস্স ইমস্স উদানস্স ধম্মসঙ্গাহকা মহাথেৰা নিদানং সঙ্গাযিংসূতি যথাৱুত্তৱচনং সঙ্গীতিকাৰানমেৱ ৱচনন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. ইতো পৰেসুপি সুত্তন্তেসু এসেৱ নযো.

এত্থ চ অত্তজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো পুচ্ছাৱসিকো অট্ঠুপ্পত্তিকোতি চত্তাৰো সুত্তনিক্খেপা ৱেদিতব্বা. যথা হি অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপট্ঠাননযেন সোড়সৱিধতং নাতিৱত্তন্তি, এৱং তানি সব্বানিপি অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৱসেন চতুব্বিধভাৱং নাতিৱত্তন্তি. কামঞ্চেত্থ অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকেহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি অজ্ঝাসযানুসন্ধিপুচ্ছানুসন্ধিসম্ভৱতো, অত্তজ্ঝাসযঅট্ঠুপ্পত্তীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসগ্গো নত্থীতি নিৰৱসেসো পট্ঠাননযো ন সম্ভৱতি. তদন্তোগধত্তা ৱা সম্ভৱন্তানং সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৱসেন চত্তাৰো সুত্তনিক্খেপাতি ৱুত্তং.

তত্ৰাযং ৱচনত্থো – নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. নিক্খিপীযতীতি ৱা নিক্খেপো, সুত্তং এৱ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কাৰণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো, অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৱা অত্তজ্ঝাসযো. পৰজ্ঝাসযেপি এসেৱ নযো. পুচ্ছায ৱসো পুচ্ছাৱসো, সো এতস্স অত্থীতি পুচ্ছাৱসিকো. সুত্তদেসনায ৱত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তি এৱ অট্ঠুপ্পত্তি, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৱা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি নিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৱ. এতস্মিং পন অত্থৱিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পৰেসং অজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিতব্বো অত্থো. পুচ্ছনৱসেন পৱত্তং ধম্মপ্পটিগ্গাহকানং ৱচনং পুচ্ছাৱসং, তদেৱ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুচ্ছাৱসিকোতি পুল্লিঙ্গৱসেন ৱুত্তং. তথা অত্থুপ্পত্তিযেৱ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

এত্থ চ পৰেসং ইন্দ্ৰিযপৰিপাকাদিকাৰণনিৰপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৱিসুং সুত্তনিক্খেপভাৱো যুত্তো কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ ধম্মতন্তিঠপনত্থং পৱত্তিতদেসনত্তা, পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং পন পৰেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৱত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৱত্তিতানং কথমট্ঠুপ্পত্তিযা অনৱৰোধো, পুচ্ছাৱসিকঅট্ঠুপ্পত্তিপুব্বকানং ৱা পৰজ্ঝাসযানুৰোধেন পৱত্তিতানং কথং পৰজ্ঝাসযে অনৱৰোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পৰেসঞ্হি অভিনীহাৰপৰিপুচ্ছাদিৱিনিচ্ছযাদিৱিনিমুত্তস্সেৱ সুত্তন্তদেসনাকাৰণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৱেন গহিতত্তা পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং ৱিসুং গহণং. তথা হি ব্ৰহ্মজালধম্মদাযাদসুত্তাদীনং ৱণ্ণাৱণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং অট্ঠুপ্পত্তি ৱুচ্চতি, পৰেসং পুচ্ছায ৱিনা অজ্ঝাসযমেৱ নিমিত্তং কত্ৱা দেসিতো পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৱসেন দেসিতো পুচ্ছাৱসিকোতি পাকটোযমত্থোতি.

তত্থ পঠমাদীনি তীণি বোধিসুত্তানি মুচলিন্দসুত্তং, আযুসঙ্খাৰোস্সজ্জনসুত্তং, পচ্চৱেক্খণসুত্তং, পপঞ্চসঞ্ঞাসুত্তন্তি ইমেসং উদানানং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো. হুহুঙ্কসুত্তং, ব্ৰাহ্মণজাতিকসুত্তং, বাহিযসুত্তন্তি ইমেসং উদানানং পুচ্ছাৱসিকো নিক্খেপো. ৰাজসুত্তং, সক্কাৰসুত্তং, উচ্ছাদনসুত্তং, পিণ্ডপাতিকসুত্তং, সিপ্পসুত্তং, গোপালসুত্তং, সুন্দৰিকসুত্তং, মাতুসুত্তং, সঙ্ঘভেদকসুত্তং, উদপানসুত্তং, তথাগতুপ্পাদসুত্তং, মোনেয্যসুত্তং, পাটলিগামিযসুত্তং, দ্ৱেপি দব্বসুত্তানীতি এতেসং উদানানং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো. পালিলেয্যসুত্তং, পিযসুত্তং, নাগসমালসুত্তং, ৱিসাখাসুত্তঞ্চাতি ইমেসং উদানানং অত্তজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো চ নিক্খেপো. সেসানং একপঞ্ঞাসায সুত্তানং পৰজ্ঝাসযো নিক্খেপো. এৱমেতেসং উদানানং অত্তজ্ঝাসযাদিৱসেন নিক্খেপৱিসেসো ৱেদিতব্বো.

এত্থ চ যানি উদানানি ভগৱতা ভিক্খূনং সম্মুখা ভাসিতানি, তানি তেহি যথাভাসিতসুত্তানি ৱচসা পৰিচিতানি মনসানুপেক্খিতানি ধম্মভণ্ডাগাৰিকস্স কথিতানি. যানি পন ভগৱতা ভিক্খূনং অসম্মুখা ভাসিতানি, তানিপি অপৰভাগে ভগৱতা ধম্মভণ্ডাগাৰিকস্স পুন ভাসিতানি. এৱং সব্বানিপি তানি আযস্মা আনন্দো একজ্ঝং কত্ৱা ধাৰেন্তো ভিক্খূনঞ্চ ৱাচেন্তো অপৰভাগে পঠমমহাসঙ্গীতিকালে উদানন্ত্ৱেৱ সঙ্গহং আৰোপেসীতি ৱেদিতব্বং.

তেন খো পন সমযেনাতিআদীসু তেন সমযেনাতি চ ভুম্মত্থে কৰণৱচনং, খো পনাতি নিপাতো, তস্মিং সমযেতি অত্থো. কস্মিং পন সমযে? যং সমযং ভগৱা উৰুৱেলাযং ৱিহৰতি নজ্জা নেৰঞ্জৰায তীৰে বোধিৰুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. তস্মিং সমযে. সত্তাহন্তি সত্ত অহানি সত্তাহং, অচ্চন্তসংযোগত্থে এতং উপযোগৱচনং. যস্মা ভগৱা তং সত্তাহং নিৰন্তৰতায অচ্চন্তমেৱ ফলসমাপত্তিসুখেন ৱিহাসি, তস্মা সত্তাহন্তি অচ্চন্তসংযোগৱসেন উপযোগৱচনং ৱুত্তং. একপল্লঙ্কেনাতি ৱিসাখাপুণ্ণমায অনত্থঙ্গতেযেৱ সূৰিযে অপৰাজিতপল্লঙ্কৱৰে ৱজিৰাসনে নিসিন্নকালতো পট্ঠায সকিম্পি অনুট্ঠহিত্ৱা যথাআভুজিতেন একেনেৱ পল্লঙ্কেন.

ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদীতি ৱিমুত্তিসুখং ফলসমাপত্তিসুখং পটিসংৱেদিযমানো নিসিন্নো হোতীতি অত্থো. তত্থ ৱিমুত্তীতি তদঙ্গৱিমুত্তি, ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তি, সমুচ্ছেদৱিমুত্তি, পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তি, নিস্সৰণৱিমুত্তীতি পঞ্চ ৱিমুত্তিযো. তাসু যং দেয্যধম্মপৰিচ্চাগাদীহি তেহি তেহি গুণঙ্গেহি নামৰূপপৰিচ্ছেদাদীহি ৱিপস্সনঙ্গেহি চ যাৱ তস্স তস্স অঙ্গস্স অপৰিহানিৱসেন পৱত্তি, তাৱ তংতংপটিপক্খতো ৱিমুচ্চনতো ৱিমুচ্চনং পহানং. সেয্যথিদং? দানেন মচ্ছৰিযলোভাদিতো, সীলেন পাণাতিপাতাদিতো, নামৰূপৱৱত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিতো, পচ্চযপৰিগ্গহেন অহেতুৱিসমহেতুদিট্ঠীহি, তস্সেৱ অপৰভাগেন কঙ্খাৱিতৰণেন কথংকথীভাৱতো, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহতো, মগ্গামগ্গৱৱত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৱদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনেন অভিৰতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকম্যতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৱতো, গোত্ৰভুনা সঙ্খাৰনিমিত্তভাৱতো ৱিমুচ্চনং, অযং তদঙ্গৱিমুত্তি নাম. যং পন উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা যাৱস্স অপৰিহানিৱসেন পৱত্তি, তাৱ কামচ্ছন্দাদীনং নীৱৰণানঞ্চেৱ, ৱিতক্কাদীনঞ্চ পচ্চনীকধম্মানং, অনুপ্পত্তিসঞ্ঞিতং ৱিমুচ্চনং, অযং ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তি নাম. যং চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা তংতংমগ্গৱতো অৰিযস্স সন্তানে যথাৰহং ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭; ৱিভ. ৬২৮) নযেন ৱুত্তস্স সমুদযপক্খিযস্স কিলেসগণস্স পুন অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিভাৱেন সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন ৱিমুচ্চনং, অযং সমুচ্ছেদৱিমুত্তি নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, অযং পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তি নাম. সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পন সব্বসঙ্খাৰৱিমুত্তং নিব্বানং, অযং নিস্সৰণৱিমুত্তি নাম. ইধ পন ভগৱতো নিব্বানাৰম্মণা ফলৱিমুত্তি অধিপ্পেতা. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদীতি ৱিমুত্তিসুখং ফলসমাপত্তিসুখং পটিসংৱেদিযমানো নিসিন্নো হোতীতি অত্থো’’তি.

ৱিমুত্তীতি চ উপক্কিলেসেহি পটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন চিত্তস্স ৱিমুত্তভাৱো, চিত্তমেৱ ৱা তথা ৱিমুত্তং ৱেদিতব্বং, তায ৱিমুত্তিযা জাতং সম্পযুত্তং ৱা সুখং ৱিমুত্তিসুখং. ‘‘যাযং, ভন্তে, উপেক্খা সন্তে সুখে ৱুত্তা ভগৱতা’’তি (ম. নি. ২.৮৮) ৱচনতো উপেক্খাপি চেত্থ সুখমিচ্চেৱ ৱেদিতব্বা. তথা চ ৱুত্তং সম্মোহৱিনোদনিযং ‘‘উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৱ ভাসিতা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২৩২). ভগৱা হি চতুত্থজ্ঝানিকং অৰহত্তসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, ন ইতৰং. অথ ৱা ‘‘তেসং ৱূপসমো সুখো’’তিআদীসু যথা সঙ্খাৰদুক্খূপসমো সুখোতি ৱুচ্চতি, এৱং সকলকিলেসদুক্খূপসমভাৱতো অগ্গফলে লব্ভমানা পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তি এৱ ইধ সুখন্তি ৱেদিতব্বা. তযিদং ৱিমুত্তিসুখং মগ্গৱীথিযং কালন্তৰেতি ফলচিত্তস্স পৱত্তিৱিভাগেন দুৱিধং হোতি. একেকস্স হি অৰিযমগ্গস্স অনন্তৰা তস্স তস্সেৱ ৱিপাকভূতানি নিব্বানাৰম্মণানি তীণি দ্ৱে ৱা ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি অনন্তৰৱিপাকত্তা লোকুত্তৰকুসলানং. যস্মিঞ্হি জৱনৱাৰে অৰিযমগ্গো উপ্পজ্জতি, তত্থ যদা দ্ৱে অনুলোমানি, তদা ততিযং গোত্ৰভু, চতুত্থং মগ্গচিত্তং, ততো পৰং তীণি ফলচিত্তানি হোন্তি. যদা পন তীণি অনুলোমানি, তদা চতুত্থং গোত্ৰভু, পঞ্চমং মগ্গচিত্তং, ততো পৰং দ্ৱে ফলচিত্তানি হোন্তি. এৱং চতুত্থং পঞ্চমং অপ্পনাৱসেন পৱত্ততি, ন ততো পৰং ভৱঙ্গস্স আসন্নত্তা. কেচি পন ‘‘ছট্ঠম্পি চিত্তং অপ্পেতী’’তি ৱদন্তি, তং অট্ঠকথাসু (ৱিসুদ্ধি. ২.৮১১) পটিক্খিত্তং. এৱং মগ্গৱীথিযং ফলং ৱেদিতব্বং. কালন্তৰে ফলং পন ফলসমাপত্তিৱসেন পৱত্তং, নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স উপ্পজ্জমানঞ্চ এতেনেৱ সঙ্গহিতং. সা পনাযং ফলসমাপত্তি অত্থতো লোকুত্তৰকুসলানং ৱিপাকভূতা নিব্বানাৰম্মণা অপ্পনাতি দট্ঠব্বা.

কে তং সমাপজ্জন্তি, কে ন সমাপজ্জন্তীতি? সব্বেপি পুথুজ্জনা ন সমাপজ্জন্তি অনধিগতত্তা. তথা হেট্ঠিমা অৰিযা উপৰিমং, উপৰিমাপি অৰিযা হেট্ঠিমং ন সমাপজ্জন্তিযেৱ পুগ্গলন্তৰভাৱূপগমনেন পটিপ্পস্সদ্ধভাৱতো. অত্তনো এৱ ফলং তে তে অৰিযা সমাপজ্জন্তি. কেচি পন ‘‘সোতাপন্নসকদাগামিনো ফলসমাপত্তিং ন সমাপজ্জন্তি, উপৰিমা দ্ৱেযেৱ সমাপজ্জন্তি সমাধিস্মিং পৰিপূৰকাৰিভাৱতো’’তি ৱদন্তি. তং অকাৰণং পুথুজ্জনস্সাপি অত্তনা পটিলদ্ধলোকিযসমাধিসমাপজ্জনতো. কিং ৱা এত্থ কাৰণচিন্তায? ৱুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘কতমা দস সঙ্খাৰুপেক্খা ৱিপস্সনাৱসেন উপ্পজ্জন্তি (পটি. ম. ১.৫৭), কতমে দস গোত্ৰভুধম্মা ৱিপস্সনাৱসেন উপ্পজ্জন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৬০) ইমেসং পঞ্হানং ৱিস্সজ্জনে সোতাপত্তিফলসমাপত্তত্থায সকদাগামিফলসমাপত্তত্থাযাতি তেসম্পি অৰিযানং ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনং ৱুত্তং. তস্মা সব্বেপি অৰিযা যথাসকং ফলং সমাপজ্জন্তীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

কস্মা পন তে সমাপজ্জন্তীতি? দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থং. যথা হি ৰাজানো ৰজ্জসুখং, দেৱতা দিব্বসুখং অনুভৱন্তি, এৱং অৰিযা ‘‘লোকুত্তৰসুখং অনুভৱিস্সামা’’তি অদ্ধানপৰিচ্ছেদং কত্ৱা ইচ্ছিতক্খণে ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তি.

কথঞ্চস্সা সমাপজ্জনং, কথং ঠানং, কথং ৱুট্ঠানন্তি? দ্ৱীহি তাৱ আকাৰেহি অস্সা সমাপজ্জনং হোতি নিব্বানতো অঞ্ঞস্স আৰম্মণস্স অমনসিকাৰা, নিব্বানস্স চ মনসিকাৰা. যথাহ –

‘‘দ্ৱে খো, আৱুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৱিমুত্তিযা সমাপত্তিযা, সব্বনিমিত্তানঞ্চ অমনসিকাৰো, অনিমিত্তায চ ধাতুযা মনসিকাৰো’’তি (ম. নি. ১.৪৫৮).

অযং পনেত্থ সমাপজ্জনক্কমো – ফলসমাপত্তিত্থিকেন অৰিযসাৱকেন ৰহোগতেন পটিসল্লীনেন উদযব্বযাদিৱসেন সঙ্খাৰা ৱিপস্সিতব্বা. তস্সেৱং পৱত্তানুপুব্বৱিপস্সনস্সেৱ সঙ্খাৰাৰম্মণগোত্ৰভুঞাণানন্তৰং ফলসমাপত্তিৱসেন নিৰোধে চিত্তমপ্পেতি, ফলসমাপত্তিনিন্নভাৱেন চ সেক্খস্সাপি ফলমেৱ উপ্পজ্জতি, ন মগ্গো. যে পন ৱদন্তি ‘‘সোতাপন্নো অত্তনো ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিস্সামীতি ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা সকদাগামী হোতি, সকদাগামী চ অনাগামী’’তি. তে ৱত্তব্বা – এৱং সন্তে অনাগামী অৰহা ভৱিস্সতি, অৰহা চ পচ্চেকবুদ্ধো, পচ্চেকবুদ্ধো চ সম্বুদ্ধোতি আপজ্জেয্য, তস্মা যথাভিনিৱেসং যথাজ্ঝাসযং ৱিপস্সনা অত্থং সাধেতীতি সেক্খস্সাপি ফলমেৱ উপ্পজ্জতি, ন মগ্গো. ফলম্পি তস্স সচে অনেন পঠমজ্ঝানিকো মগ্গো অধিগতো, পঠমজ্ঝানিকমেৱ উপ্পজ্জতি. সচে দুতিযাদীসু অঞ্ঞতৰজ্ঝানিকো, দুতিযাদীসু অঞ্ঞতৰজ্ঝানিকমেৱাতি.

কস্মা পনেত্থ গোত্ৰভুঞাণং মগ্গঞাণপুৰেচাৰিকং ৱিয নিব্বানাৰম্মণং ন হোতীতি? ফলঞাণানং অনিয্যানিকভাৱতো. অৰিযমগ্গধম্মাযেৱ হি নিয্যানিকা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘কতমে ধম্মা নিয্যানিকা? চত্তাৰো অৰিযমগ্গা অপৰিযাপন্না’’তি (ধ. স. ১২৯৫). তস্মা একন্তেনেৱ নিয্যানিকভাৱস্স উভতো ৱুট্ঠানভাৱেন পৱত্তমানস্স অনন্তৰপচ্চযভূতেন ঞাণেন নিমিত্ততো ৱুট্ঠিতেনেৱ ভৱিতব্বন্তি তস্স নিব্বানাৰম্মণতা যুত্তা, ন পন অৰিযমগ্গস্স ভাৱিতত্তা তস্স ৱিপাকভাৱেন পৱত্তমানানং কিলেসানং অসমুচ্ছিন্দনতো অনিয্যানিকত্তা অৱুট্ঠানসভাৱানং ফলঞাণানং পুৰেচাৰিকঞাণস্স কদাচিপি নিব্বানাৰম্মণতা উভযত্থ অনুলোমঞাণানং অতুল্যাকাৰতো. অৰিযমগ্গৱীথিযঞ্হি অনুলোমঞাণানি অনিব্বিদ্ধপুব্বানং থূলথূলানং লোভক্খন্ধাদীনং সাতিসযং পদালনেন লোকিযঞাণেন উক্কংসপাৰমিপ্পত্তানি মগ্গঞাণানুকূলানি উপ্পজ্জন্তি, ফলসমাপত্তিৱীথিযং পন তানি তানি তেন তেন মগ্গেন তেসং তেসং কিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা তত্থ নিৰুস্সুক্কানি কেৱলং অৰিযানং ফলসমাপত্তিসুখসমঙ্গিভাৱস্স পৰিকম্মমত্তানি হুত্ৱা উপ্পজ্জন্তীতি ন তেসং কুতোচি ৱুট্ঠানসম্ভৱো, যতো তেসং পৰিযোসানে ঞাণং সঙ্খাৰনিমিত্তং ৱুট্ঠানতো নিব্বানাৰম্মণং সিযা. এৱঞ্চ কত্ৱা সেক্খস্স অত্তনো ফলসমাপত্তিৱড়ঞ্জনত্থায উদযব্বযাদিৱসেন সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স ৱিপস্সনাঞাণানুপুব্বায ফলমেৱ উপ্পজ্জতি, ন মগ্গোতি অযঞ্চ অত্থো সমত্থিতো হোতি. এৱং তাৱ ফলসমাপত্তিযা সমাপজ্জনং ৱেদিতব্বং.

‘‘তযো খো, আৱুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৱিমুত্তিযা ঠিতিযা, সব্বনিমিত্তানং অমনসিকাৰো, অনিমিত্তায চ ধাতুযা মনসিকাৰো, পুব্বে চ অভিসঙ্খাৰো’’তি (ম. নি. ১.৪৫৮) –

ৱচনতো পনস্সা তীহাকাৰেহি ঠানং হোতি. তত্থ পুব্বে চ অভিসঙ্খাৰোতি সমাপত্তিতো পুব্বে কালপৰিচ্ছেদো. ‘‘অসুকস্মিং নাম কালে ৱুট্ঠহিস্সামী’’তি পৰিচ্ছিন্নত্তা হিস্সা যাৱ সো কালো নাগচ্ছতি, তাৱ ৱুট্ঠানং ন হোতি.

‘‘দ্ৱে খো, আৱুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৱিমুত্তিযা ৱুট্ঠানস্স, সব্বনিমিত্তানঞ্চ মনসিকাৰো, অনিমিত্তায চ ধাতুযা অমনসিকাৰো’’তি (ম. নি. ১.৪৫৮) –

ৱচনতো পনস্সা দ্ৱীহাকাৰেহি ৱুট্ঠানং হোতি. তত্থ সব্বনিমিত্তানন্তি ৰূপনিমিত্তৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণনিমিত্তানং. কামঞ্চ ন সব্বানেৱেতানি একতো মনসি কৰোতি, সব্বসঙ্গাহিকৱসেন পনেৱং ৱুত্তং. তস্মা যং ভৱঙ্গস্স আৰম্মণং, তস্স মনসিকৰণেন ফলসমাপত্তিতো ৱুট্ঠানং হোতীতি এৱং অস্সা ৱুট্ঠানং ৱেদিতব্বং. তযিদং এৱমিধ সমাপজ্জনৱুট্ঠানং অৰহত্তফলভূতং –

‘‘পটিপ্পস্সদ্ধদৰথং, অমতাৰম্মণং সুভং;

ৱন্তলোকামিসং সন্তং, সামঞ্ঞফলমুত্তমং’’.

ইতি ৱুত্তং সাতাতিসাতং ৱিমুত্তিসুখং পটিসংৱেদেসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদীতি ৱিমুত্তিসুখং ফলসমাপত্তিসুখং পটিসংৱেদিযমানো নিসিন্নো হোতীতি অত্থো’’তি.

অথাতি অধিকাৰত্থে নিপাতো. খোতি পদপূৰণে. তেসু অধিকাৰত্থেন অথাতি ইমিনা ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদনতো অঞ্ঞং অধিকাৰং দস্সেতি. কো পনেসোতি? পটিচ্চসমুপ্পাদমনসিকাৰো. অথাতি ৱা পচ্ছাতি এতস্মিং অত্থে নিপাতো, তেন ‘‘তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেনা’’তি ৱক্খমানমেৱ অত্থং জোতেতি. তস্স সত্তাহস্সাতি পল্লঙ্কসত্তাহস্স. অচ্চযেনাতি অপগমেন. তম্হা সমাধিম্হাতি অৰহত্তফলসমাধিতো. ইধ পন ঠত্ৱা পটিপাটিযা সত্ত সত্তাহানি দস্সেতব্বানীতি কেচি তানি ৱিত্থাৰযিংসু. মযং পন তানি খন্ধকপাঠেন ইমিস্সা উদানপাড়িযা অৱিৰোধদস্সনমুখেন পৰতো ৱণ্ণযিস্সাম. ৰত্তিযাতি অৱযৱসম্বন্ধে সামিৱচনং. পঠমন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৱচনং. ভগৱা হি তস্সা ৰত্তিযা সকলম্পি পঠমং যামং তেনেৱ মনসিকাৰেন যুত্তো অহোসীতি.

পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পচ্চযধম্মং. অৱিজ্জাদযো হি পচ্চযধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদো. কথমিদং জানিতব্বন্তি চে? ভগৱতো ৱচনেন. ভগৱতা হি ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু, এতং নিদানং, এস সমুদযো, এস পচ্চযো জৰামৰণস্স, যদিদং জাতি…পে… সঙ্খাৰানং, যদিদং অৱিজ্জা’’তি (দী. নি. ২.১০৫ আদযো) এৱং অৱিজ্জাদযো হেতূতি ৱুত্তা. যথা দ্ৱাদস পচ্চযা দ্ৱাদস পটিচ্চসমুপ্পাদাতি.

তত্ৰাযং ৱচনত্থো – অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিচ্চ পটিমুখং কত্ৱা কাৰণসমৱাযং অপ্পটিক্খিপিত্ৱা সহিতে উপ্পাদেতীতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. অথ ৱা পটিচ্চ পচ্চেতব্বং পচ্চযাৰহতং পচ্চযং পটিগন্ত্ৱা ন ৱিনা তেন সম্বন্ধস্স উপ্পাদো পটিচ্চসমুপ্পাদো. পটিচ্চসমুপ্পাদোতি চেত্থ সমুপ্পাদপদট্ঠানৱচনৱিঞ্ঞেয্যো ফলস্স উপ্পাদনসমত্থতাযুত্তো হেতু, ন পটিচ্চসমুপ্পত্তিমত্তং ৱেদিতব্বং. অথ ৱা পচ্চেতুং অৰহন্তি নং পণ্ডিতাতি পটিচ্চো, সম্মা সযমেৱ ৱা উপ্পাদেতীতি সমুপ্পাদো, পটিচ্চো চ সো সমুপ্পাদো চাতি পটিচ্চসমুপ্পাদোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

অনুলোমন্তি ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তো অৱিজ্জাদিকো পচ্চযাকাৰো অত্তনা কত্তব্বকিচ্চকৰণতো অনুলোমোতি ৱুচ্চতি. অথ ৱা আদিতো পট্ঠায অন্তং পাপেত্ৱা ৱুত্তত্তা পৱত্তিযা ৱা অনুলোমতো অনুলোমো, তং অনুলোমং. সাধুকং মনসাকাসীতি সক্কচ্চং মনসি অকাসি. যো যো পচ্চযধম্মো যস্স যস্স পচ্চযুপ্পন্নধম্মস্স যথা যথা হেতুপচ্চযাদিনা পচ্চযভাৱেন পচ্চযো হোতি, তং সব্বং অৱিপৰীতং অপৰিহাপেত্ৱা অনৱসেসতো পচ্চৱেক্খণৱসেন চিত্তে অকাসীতি অত্থো. যথা পন ভগৱা পটিচ্চসমুপ্পাদানুলোমং মনসাকাসি, তং সঙ্খেপেন তাৱ দস্সেতুং ‘‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং.

তত্থ ইতীতি এৱং, অনেন পকাৰেনাতি অত্থো. ইমস্মিং সতি ইদং হোতীতি ইমস্মিং অৱিজ্জাদিকে পচ্চযে সতি ইদং সঙ্খাৰাদিকং ফলং হোতি. ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতীতি ইমস্স অৱিজ্জাদিকস্স পচ্চযস্স উপ্পাদা ইদং সঙ্খাৰাদিকং ফলং উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতীতি অৱিজ্জাদীনং অভাৱে সঙ্খাৰাদীনং অভাৱস্স অৱিজ্জাদীনং নিৰোধে সঙ্খাৰাদীনং নিৰোধস্স চ দুতিযততিযসুত্তৱচনেন এতস্মিং পচ্চযলক্খণে নিযমো দস্সিতো হোতি – ইমস্মিং সতি এৱ, নাসতি. ইমস্সুপ্পাদা এৱ, নানুপ্পাদা. অনিৰোধা এৱ, ন নিৰোধাতি. তেনেতং লক্খণং অন্তোগধনিযমং ইধ পটিচ্চসমুপ্পাদস্স ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নিৰোধোতি চ অৱিজ্জাদীনং ৱিৰাগাধিগমেন আযতিং অনুপ্পাদো অপ্পৱত্তি. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তিআদি. নিৰোধনিৰোধী চ উপ্পাদনিৰোধীভাৱেন ৱুত্তো ‘‘ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতী’’তি.

তেনেতং দস্সেতি – অনিৰোধো উপ্পাদো নাম, সো চেত্থ অত্থিভাৱোতিপি ৱুচ্চতীতি. ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি ইদমেৱ হি লক্খণং পৰিযাযন্তৰেন ‘‘ইমস্স উপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি ৱদন্তেন পৰেন পুৰিমং ৱিসেসিতং হোতি. তস্মা ন ধৰমানতংযেৱ সন্ধায ‘‘ইমস্মিং সতী’’তি ৱুত্তং, অথ খো মগ্গেন অনিৰুদ্ধভাৱঞ্চাতি ৱিঞ্ঞাযতি. যস্মা চ ‘‘ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতী’’তি দ্ৱিধাপি উদ্দিট্ঠস্স লক্খণস্স নিদ্দেসং ৱদন্তেন ‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তিআদিনা নিৰোধো এৱ ৱুত্তো, তস্মা নত্থিভাৱোপি নিৰোধো এৱাতি নত্থিভাৱৱিৰুদ্ধো অত্থিভাৱো অনিৰোধোতি দস্সিতং হোতি. তেন অনিৰোধসঙ্খাতেন অত্থিভাৱেন উপ্পাদং ৱিসেসেতি. ততো ন ইধ অত্থিভাৱমত্তং উপ্পাদোতি অত্থো অধিপ্পেতো, অথ খো অনিৰোধসঙ্খাতো অত্থিভাৱো চাতি অযমত্থো ৱিভাৱিতোতি. এৱমেতং লক্খণদ্ৱযৱচনং অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন সাত্থকন্তি ৱেদিতব্বং.

কো পনাযং অনিৰোধো নাম, যো ‘‘অত্থিভাৱো, উপ্পাদো’’তি চ ৱুচ্চতীতি? অপ্পহীনভাৱো চ, অনিব্বত্তিতফলাৰহতাপহানেহি ফলানুপ্পাদনাৰহতা চ. যে হি পহাতব্বা অকুসলা ধম্মা, তেসং অৰিযমগ্গেন অসমুগ্ঘাটিতভাৱো চ. যে পন ন পহাতব্বা কুসলাব্যাকতা ধম্মা, যানি তেসু সংযোজনানি অখীণাসৱানং তেসং অপৰিক্খীণতা চ. অসমুগ্ঘাটিতানুসযতায হি সসংযোজনা খন্ধপ্পৱত্তি পটিচ্চসমুপ্পাদো. তথা চ ৱুত্তং –

‘‘যায চ, ভিক্খৱে, অৱিজ্জায নিৱুতস্স বালস্স যায চ তণ্হায সম্পযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৱ অৱিজ্জা বালস্স অপ্পহীনা, সা চ তণ্হা অপৰিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, বালো অচৰি ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খক্খযায, তস্মা বালো কাযস্স ভেদা কাযূপগো হোতি, সো কাযূপগো সমানো ন পৰিমুচ্চতি জাতিযা জৰামৰণেনা’’তিআদি (সং. নি. ২.১৯).

খীণসংযোজনানং পন অৱিজ্জায অভাৱতো সঙ্খাৰানং, তণ্হুপাদানানং অভাৱতো উপাদানভৱানং অসম্ভৱোতি ৱট্টস্স উপচ্ছেদো পঞ্ঞাযিস্সতীতি. তেনেৱাহ –

‘‘ছন্নং ত্ৱেৱ, ফগ্গুণ, ফস্সাযতনানং অসেসৱিৰাগনিৰোধা ফস্সনিৰোধো, ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো’’তিআদি (সং. নি. ২.১২).

ন হি অগ্গমগ্গাধিগমতো উদ্ধং যাৱ পৰিনিব্বানা সড়াযতনাদীনং অপ্পৱত্তি. অথ খো নত্থিতা নিৰোধসদ্দৱচনীযতা খীণসংযোজনতাতি নিৰোধো ৱুত্তো. অপিচ চিৰকতম্পি কম্মং অনিব্বত্তিতফলতায অপ্পহীনাহাৰতায চ ফলাৰহং সন্তং এৱ নাম হোতি, ন নিব্বত্তিতফলং, নাপি পহীনাহাৰন্তি. ফলুপ্পত্তিপচ্চযানং অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদীনং ৱুত্তনযেনেৱ ফলাৰহভাৱো অনিৰোধোতি ৱেদিতব্বো. এৱং অনিৰুদ্ধভাৱেনেৱ হি যেন ৱিনা ফলং ন সম্ভৱতি, তং কাৰণং অতীতন্তিপি ইমস্মিং সতীতি ইমিনা ৱচনেন ৱুত্তং. ততোযেৱ চ অৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযস্স অপ্পৱত্তিধম্মতং অনাপন্নো পচ্চযুপ্পাদো কালভেদং অনামসিত্ৱা অনিৱত্তনায এৱ ইমস্স উপ্পাদাতি ৱুত্তো. অথ ৱা অৱসেসপচ্চযসমৱাযে অৱিজ্জমানস্সপি ৱিজ্জমানস্স ৱিয পগেৱ ৱিজ্জমানস্স যা ফলুপ্পত্তিঅভিমুখতা, সা ইমস্স উপ্পাদাতি ৱুত্তা. তথা হি ততো ফলং উপ্পজ্জতীতি তদৱত্থং কাৰণং ফলস্স উপ্পাদনভাৱেন উট্ঠিতং উপ্পতিতং নাম হোতি, ন ৱিজ্জমানম্পি অতদৱত্থন্তি তদৱত্থতা উপ্পাদোতি ৱেদিতব্বো.

তত্থ সতীতি ইমিনা ৱিজ্জমানতামত্তেন পচ্চযভাৱং ৱদন্তো অব্যাপাৰতং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. উপ্পাদাতি উপ্পত্তিধম্মতং অসব্বকালভাৱিতং ফলুপ্পত্তিঅভিমুখতঞ্চ দীপেন্তো অনিচ্চতং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. ‘‘সতি, নাসতি, উপ্পাদা, ন নিৰোধা’’তি পন হেতুঅত্থেহি ভুম্মনিস্সক্কৱচনেহি সমত্থিতং নিদানসমুদযজাতিপভৱভাৱং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. হেতুঅত্থতা চেত্থ ভুম্মৱচনে যস্স ভাৱে তদৱিনাভাৱিফলস্স ভাৱো লক্খীযতি, তত্থ পৱত্তিযা ৱেদিতব্বা যথা ‘‘অধনানং ধনে অননুপ্পদীযমানে দালিদ্দিযং ৱেপুল্লং অগমাসী’’তি (দী. নি. ৩.৯১) চ ‘‘নিপ্ফন্নেসু সস্সেসু সুভিক্খং জাযতী’’তি চ. নিস্সক্কৱচনস্সাপি হেতুঅত্থতা ফলস্স পভৱে পকতিযঞ্চ পৱত্তিতো যথা ‘‘কললা হোতি অব্বুদং, অব্বুদা জাযতী পেসী’’তি (সং. নি. ১.২৩৫) চ ‘‘হিমৱতা গঙ্গা পভৱন্তি, সিঙ্গতো সৰো জাযতী’’তি চ. অৱিজ্জাদিভাৱে চ তদৱিনাভাৱেন সঙ্খাৰাদিভাৱো লক্খীযতি, অৱিজ্জাদীহি চ সঙ্খাৰাদযো পভৱন্তি পকৰিযন্তি চাতি তে তেসং পভৱো পকতি চ, তস্মা তদত্থদীপনত্থং ‘‘ইমস্মিং সতি ইমস্স উপ্পাদা’’তি হেতুঅত্থে ভুম্মনিস্সক্কনিদ্দেসা কতাতি.

যস্মা চেত্থ ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি সঙ্খেপেন উদ্দিট্ঠস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিকো নিদ্দেসো, তস্মা যথাৱুত্তো অত্থিভাৱো উপ্পাদো চ তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযভাৱোতি ৱিঞ্ঞাযতি. ন হি অনিৰুদ্ধতাসঙ্খাতং অত্থিভাৱং উপ্পাদঞ্চ অনিৱত্তসভাৱতাসঙ্খাতং উদযাৱত্থতাসঙ্খাতং ৱা ‘‘সতি এৱ, নাসতি, উপ্পাদা এৱ, ন নিৰোধা’’তি অন্তোগধনিযমেহি ৱচনেহি অভিহিতং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞো পচ্চযভাৱো নাম অত্থি, তস্মা যথাৱুত্তো অত্থিভাৱো উপ্পাদো চ পচ্চযভাৱোতি ৱেদিতব্বং. যেপি পট্ঠানে আগতা হেতুআদযো চতুৱীসতি পচ্চযা, তেপি এতস্সেৱ পচ্চযভাৱস্স ৱিসেসাতি ৱেদিতব্বা. ইতি যথা ৱিত্থাৰেন অনুলোমং পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসি অকাসি, তং দস্সেতুং, ‘‘যদিদং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ যদিদন্তি নিপাতো, তস্স যো অযন্তি অত্থো. অৱিজ্জাপচ্চযাতিআদীসু অৱিন্দিযং কাযদুচ্চৰিতাদিং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা, ৱিন্দিযং কাযসুচৰিতাদিং ন ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা, ধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱং অৱিদিতং কৰোতীতি অৱিজ্জা, অন্তৱিৰহিতে সংসাৰে ভৱাদীসু সত্তে জৱাপেতীতি অৱিজ্জা, অৱিজ্জমানেসু জৱতি ৱিজ্জমানেসু ন জৱতীতি অৱিজ্জা, ৱিজ্জায পটিপক্খাতি অৱিজ্জা, সা ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা চতুব্বিধা ৱেদিতব্বা. পটিচ্চ ন ৱিনা ফলং এতি উপ্পজ্জতি চেৱ পৱত্ততি চাতি পচ্চযো, উপকাৰকত্থো ৱা পচ্চযো. অৱিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৱিজ্জাপচ্চযো, তস্মা অৱিজ্জাপচ্চযা. সঙ্খৰোন্তীতি সঙ্খাৰা, লোকিযকুসলাকুসলচেতনা, সা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰৱসেন তিৱিধা ৱেদিতব্বা. ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং, তং লোকিযৱিপাকৱিঞ্ঞাণৱসেন দ্ৱত্তিংসৱিধং. নমতীতি নামং, ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযং. ৰুপ্পতীতি ৰূপং, ভূতৰূপং চক্খাদিউপাদাৰূপঞ্চ. আযততি আযতঞ্চ সংসাৰদুক্খং নযতীতি আযতনং. ফুসতীতি ফস্সো. ৱেদযতীতি ৱেদনা. ইদম্পি দ্ৱযং দ্ৱাৰৱসেন ছব্বিধং, ৱিপাকৱসেন গহণে ছত্তিংসৱিধং. পৰিতস্সতীতি তণ্হা, সা কামতণ্হাদিৱসেন সঙ্খেপতো তিৱিধা, ৱিত্থাৰতো অট্ঠুত্তৰসতৱিধা চ. উপাদীযতীতি উপাদানং, তং কামুপাদানাদিৱসেন চতুব্বিধং. ভৱতি ভাৱযতি চাতি ভৱো, সো কম্মূপপত্তিভেদতো দুৱিধো. জননং জাতি. জীৰণং জৰা. মৰন্তি তেনাতি মৰণং. সোচনং সোকো. পৰিদেৱনং পৰিদেৱো. দুক্খযতীতি দুক্খং, উপ্পাদট্ঠিতিৱসেন দ্ৱেধা খণতীতি দুক্খং. দুমনস্স ভাৱো দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো. সম্ভৱন্তীতি নিব্বত্তন্তি. ন কেৱলঞ্চ সোকাদীহিযেৱ, অথ খো সব্বপদেহি ‘‘সম্ভৱন্তী’’তি পদস্স যোজনা কাতব্বা. এৱঞ্হি ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তী’’তি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৱৱত্থানং দস্সিতং হোতি. এস নযো সব্বত্থ.

তত্থ অঞ্ঞাণলক্খণা অৱিজ্জা, সম্মোহনৰসা, ছাদনপচ্চুপট্ঠানা, আসৱপদট্ঠানা. অভিসঙ্খৰণলক্খণা সঙ্খাৰা, আযূহনৰসা, সংৱিদহনপচ্চুপট্ঠানা, অৱিজ্জাপদট্ঠানা. ৱিজাননলক্খণং ৱিঞ্ঞাণং, পুব্বঙ্গমৰসং, পটিসন্ধিপচ্চুপট্ঠানং, সঙ্খাৰপদট্ঠানং, ৱত্থাৰম্মণপদট্ঠানং ৱা. নমনলক্খণং নামং, সম্পযোগৰসং, অৱিনিব্ভোগপচ্চুপট্ঠানং, ৱিঞ্ঞাণপদট্ঠানং. ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপং, ৱিকিৰণৰসং, অপ্পহেয্যভাৱপচ্চুপট্ঠানং, ৱিঞ্ঞাণপদট্ঠানং. আযতনলক্খণং সড়াযতনং, দস্সনাদিৰসং, ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং, নামৰূপপদট্ঠানং. ফুসনলক্খণো ফস্সো, সঙ্ঘট্টনৰসো, সঙ্গতিপচ্চুপট্ঠানো, সড়াযতনপদট্ঠানো. অনুভৱনলক্খণা ৱেদনা, ৱিসযৰসসম্ভোগৰসা, সুখদুক্খপচ্চুপট্ঠানা, ফস্সপদট্ঠানা. হেতুভাৱলক্খণা তণ্হা, অভিনন্দনৰসা, অতিত্তিভাৱপচ্চুপট্ঠানা, ৱেদনাপদট্ঠানা. গহণলক্খণং উপাদানং, অমুঞ্চনৰসং, তণ্হাদড়্হত্তদিট্ঠিপচ্চুপট্ঠানং, তণ্হাপদট্ঠানং. কম্মকম্মফললক্খণো ভৱো, ভৱনভাৱনৰসো, কুসলাকুসলাব্যাকতপচ্চুপট্ঠানো, উপাদানপদট্ঠানো. তত্থ তত্থ ভৱে পঠমাভিনিব্বত্তিলক্খণা জাতি, নিয্যাতনৰসা, অতীতভৱতো ইধুপ্পন্নপচ্চুপট্ঠানা, দুক্খৱিচিত্ততাপচ্চুপট্ঠানা ৱা. খন্ধপৰিপাকলক্খণা জৰা, মৰণূপনযনৰসা, যোব্বনৱিনাসপচ্চুপট্ঠানা. চুতিলক্খণং মৰণং, ৱিসংযোগৰসং, গতিৱিপ্পৱাসপচ্চুপট্ঠানং. অন্তোনিজ্ঝানলক্খণো সোকো, চেতসো নিজ্ঝানৰসো, অনুসোচনপচ্চুপট্ঠানো. লালপ্পনলক্খণো পৰিদেৱো, গুণদোসপৰিকিত্তনৰসো, সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো. কাযপীড়নলক্খণং দুক্খং, দুপ্পঞ্ঞানং দোমনস্সকৰণৰসং, কাযিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং. চিত্তপীড়নলক্খণং দোমনস্সং, মনোৱিঘাতনৰসং, মানসব্যাধিপচ্চুপট্ঠানং. চিত্তপৰিদহনলক্খণো উপাযাসো, নিত্থুননৰসো, ৱিসাদপচ্চুপট্ঠানো. এৱমেতে অৱিজ্জাদযো লক্খণাদিতোপি ৱেদিতব্বাতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন সব্বাকাৰসম্পন্নং ৱিনিচ্ছযং ইচ্ছন্তেন সম্মোহৱিনোদনিযা (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৫) ৱিভঙ্গট্ঠকথায গহেতব্বো.

এৱন্তি নিদ্দিট্ঠস্স নিদস্সনং, তেন অৱিজ্জাদীহেৱ কাৰণেহি, ন ইস্সৰনিম্মানাদীহীতি দস্সেতি. এতস্সাতি যথাৱুত্তস্স. কেৱলস্সাতি অসম্মিস্সস্স সকলস্স ৱা. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খসমূহস্স, ন সত্তস্স, নাপি জীৱস্স, নাপি সুভসুখাদীনং. সমুদযো হোতীতি নিব্বত্তি সম্ভৱতি.

এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি য্ৱাযং অৱিজ্জাদিৱসেন সঙ্খাৰাদিকস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতীতি ৱুত্তো, সব্বাকাৰেন এতমত্থং ৱিদিত্ৱা. তাযং ৱেলাযন্তি তাযং তস্স অত্থস্স ৱিদিতৱেলাযং. ইমং উদানং উদানেসীতি ইমং তস্মিং অত্থে ৱিদিতে হেতুনো চ হেতুসমুপ্পন্নধম্মস্স চ পজাননায আনুভাৱদীপকং ‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তী’’তিআদিকং সোমনস্সসম্পযুত্তঞাণসমুট্ঠানং উদানং উদানেসি, অত্তমনৱাচং নিচ্ছাৰেসীতি ৱুত্তং হোতি.

তস্সত্থো – যদাতি যস্মিং কালে. হৱেতি ব্যত্তন্তি ইমস্মিং অত্থে নিপাতো. কেচি পন ‘‘হৱেতি আহৱে যুদ্ধে’’তি অত্থং ৱদন্তি, ‘‘যোধেথ মাৰং পঞ্ঞাৱুধেনা’’তি (ধ. প. ৪০) ৱচনতো কিলেসমাৰেন যুজ্ঝনসমযেতি তেসং অধিপ্পাযো. পাতুভৱন্তীতি উপ্পজ্জন্তি. ধম্মাতি অনুলোমপচ্চযাকাৰপটিৱেধসাধকা বোধিপক্খিযধম্মা. অথ ৱা পাতুভৱন্তীতি পকাসেন্তি, অভিসমযৱসেন ব্যত্তা পাকটা হোন্তি. ধম্মাতি চতুঅৰিযসচ্চধম্মা, আতাপো ৱুচ্চতি কিলেসসন্তাপনট্ঠেন ৱীৰিযং. আতাপিনোতি সম্মপ্পধানৱীৰিযৱতো. ঝাযতোতি আৰম্মণূপনিজ্ঝানেন লক্খণূপনিজ্ঝানেন ঝাযন্তস্স. ব্ৰাহ্মণস্সাতি বাহিতপাপস্স খীণাসৱস্স. অথস্স কঙ্খা ৱপযন্তি সব্বাতি অথস্স এৱং পাতুভূতধম্মস্স যা এতা ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ফুসতীতি. নো কল্লো পঞ্হোতি ভগৱা অৱোচা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.১২) নযেন, ‘‘কতমং নু খো, ভন্তে, জৰামৰণং, কস্স চ পনিদং জৰামৰণন্তি. নো কল্লো পঞ্হোতি ভগৱা অৱোচা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৩৫) নযেন পচ্চযাকাৰে কঙ্খা ৱুত্তা, যা চ পচ্চযাকাৰস্সেৱ অপ্পটিৱিদ্ধত্তা ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) সোড়স কঙ্খা আগতা. তা সব্বা ৱপযন্তি অপগচ্ছন্তি নিৰুজ্ঝন্তি. কস্মা? যতো পজানাতি সহেতুধম্মং, যস্মা অৱিজ্জাদিকেন হেতুনা সহেতুকং ইমং সঙ্খাৰাদিকং কেৱলং দুক্খক্খন্ধধম্মং পজানাতি অঞ্ঞাসি পটিৱিজ্ঝীতি.

কদা পনস্স বোধিপক্খিযধম্মা চতুসচ্চধম্মা ৱা পাতুভৱন্তি উপ্পজ্জন্তি পকাসেন্তি ৱা? ৱিপস্সনামগ্গঞাণেসু. তত্থ ৱিপস্সনাঞাণসম্পযুত্তা সতিআদযো ৱিপস্সনাঞাণঞ্চ যথাৰহং অত্তনো ৱিসযেসু তদঙ্গপ্পহানৱসেন সুভসঞ্ঞাদিকে পজহন্তা কাযানুপস্সনাদিৱসেন ৱিসুং ৱিসুং উপ্পজ্জন্তি, মগ্গক্খণে পন তে নিব্বানমালম্বিত্ৱা সমুচ্ছেদৱসেন পটিপক্খে পজহন্তা চতূসুপি অৰিযসচ্চেসু অসম্মোহপ্পটিৱেধসাধনৱসেন সকিদেৱ উপ্পজ্জন্তি. এৱং তাৱেত্থ বোধিপক্খিযধম্মানং উপ্পজ্জনট্ঠেন পাতুভাৱো ৱেদিতব্বো.

অৰিযসচ্চধম্মানং পন লোকিযানং ৱিপস্সনাক্খণে ৱিপস্সনায আৰম্মণকৰণৱসেন, লোকুত্তৰানং তদধিমুত্ততাৱসেন, মগ্গক্খণে নিৰোধসচ্চস্স আৰম্মণাভিসমযৱসেন, সব্বেসম্পি কিচ্চাভিসমযৱসেন পাকটভাৱতো পকাসনট্ঠেন পাতুভাৱো ৱেদিতব্বো.

ইতি ভগৱা সতিপি সব্বাকাৰেন সব্বধম্মানং অত্তনো ঞাণস্স পাকটভাৱে পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসস্স কতত্তা নিপুণগম্ভীৰসুদুদ্দসতায পচ্চযাকাৰস্স তং পচ্চৱেক্খিত্ৱা উপ্পন্নবলৱসোমনস্সো পটিপক্খসমুচ্ছেদৱিভাৱনেন সদ্ধিং অত্তনো তদভিসমযানুভাৱদীপকমেৱেত্থ উদানং উদানেসীতি.

অযম্পি উদানো ৱুত্তো ভগৱতা ইতি মে সুতন্তি অযং পাড়ি কেসুচিযেৱ পোত্থকেসু দিস্সতি. তত্থ অযম্পীতি পিসদ্দো ‘‘ইদম্পি বুদ্ধে ৰতনং পণীতং, অযম্পি পাৰাজিকো হোতী’’তিআদীসু ৱিয সম্পিণ্ডনত্থো, তেন উপৰিমং সম্পিণ্ডেতি. ৱুত্তোতি অযং ৱুত্তসদ্দো কেসোহাৰণৱপ্পনৱাপসমীকৰণজীৱিতৱুত্তিপমুত্তভাৱপাৱচনভাৱেন পৱত্তন অজ্ঝেনকথনাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘কাপটিকো মাণৱো দহৰো ৱুত্তসিৰো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৪২৬) কেসোহাৰণে আগতো.

‘‘গাৱো তস্স পজাযন্তি, খেত্তে ৱুত্তং ৱিৰূহতি;

ৱুত্তানং ফলমস্নাতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতী’’তি. –

আদীসু (জা. ২.২২.১৯) ৱপ্পনে. ‘‘নো চ খো পটিৱুত্ত’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ২৮৯) অট্ঠদণ্ডকাদীহি ৱাপসমীকৰণে. ‘‘পন্নলোমো পৰদত্তৱুত্তো মিগভূতেন চেতসা ৱিহৰামী’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ৩৩২) জীৱিতৱুত্তিযং. ‘‘পণ্ডুপলাসো বন্ধনা পৱুত্তো অভব্বো হৰিতত্তাযা’’তিআদীসু (পাৰা. ৯২) বন্ধনতো পমুত্তভাৱে. ‘‘গীতং ৱুত্তং সমীহিত’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৫) পাৱচনভাৱেন পৱত্তিতে. ‘‘ৱুত্তো পাৰাযণো’’তিআদীসু অজ্ঝেনে. ‘‘ৱুত্তং খো পনেতং ভগৱতা ‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৱে, ভৱথ, মা আমিসদাযাদা’’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০) কথনে. ইধাপি কথনে এৱ দট্ঠব্বো, তেন অযম্পি উদানো ভাসিতোতি অত্থো. ইতীতি এৱং. মে সুতন্তি পদদ্ৱযস্স অত্থো নিদানৱণ্ণনাযং সব্বাকাৰতো ৱুত্তোযেৱ. পুব্বে ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি নিদানৱসেন ৱুত্তোযেৱ হি অত্থো ইধ নিগমনৱসেন ‘‘ইতি মে সুত’’ন্তি পুন ৱুত্তো. ৱুত্তস্সেৱ হি অত্থস্স পুন ৱচনং নিগমনন্তি. ইতিসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰো এৱং-সদ্দেন সমানত্থতায ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি এত্থ ৱিয, অত্থযোজনা চ ইতিৱুত্তকৱণ্ণনায অম্হেহি পকাসিতাযেৱাতি তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বোতি.

পৰমত্থদীপনিযা খুদ্দকনিকাযট্ঠকথায

উদানসংৱণ্ণনাপঠমবোধিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযবোধিসুত্তৱণ্ণনা

২. দুতিযে পটিলোমন্তি ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তো অৱিজ্জাদিকোযেৱ পচ্চযাকাৰো অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুজ্ঝমানো অত্তনো কত্তব্বকিচ্চস্স অকৰণতো পটিলোমোতি ৱুচ্চতি. পৱত্তিযা ৱা ৱিলোমনতো পটিলোমো, অন্ততো পন মজ্ঝতো ৱা পট্ঠায আদিং পাপেত্ৱা অৱুত্তত্তা ইতো অঞ্ঞেনত্থেনেত্থ পটিলোমতা ন যুজ্জতি. পটিলোমন্তি চ ‘‘ৱিসমং চন্দসূৰিযা পৰিৱত্তন্তী’’তিআদীসু ৱিয ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতীতি ইমস্মিং অৱিজ্জাদিকে পচ্চযে অসতি মগ্গেন পহীনে ইদং সঙ্খাৰাদিকং ফলং ন হোতি নপ্পৱত্ততি. ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতীতি ইমস্স অৱিজ্জাদিকস্স পচ্চযস্স নিৰোধা মগ্গেন অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতত্তা ইদং সঙ্খাৰাদিকং ফলং নিৰুজ্ঝতি, নপ্পৱত্ততীতি অত্থো. ইধাপি যথা ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি এত্থ ‘‘ইমস্মিং সতিযেৱ, নাসতি, ইমস্স উপ্পাদা এৱ, ন নিৰোধা’’তি অন্তোগধনিযমতা দস্সিতা. এৱং ইমস্মিং অসতিযেৱ, ন সতি, ইমস্স নিৰোধা এৱ, ন উপ্পাদাতি অন্তোগধনিযমতালক্খণা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বং. সেসমেত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পঠমবোধিসুত্তৱণ্ণনায ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বং.

এৱং যথা ভগৱা পটিলোমপটিচ্চসমুপ্পাদং মনসি অকাসি, তং সঙ্খেপেন দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিত্থাৰেন দস্সেতুং ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অৱিজ্জানিৰোধাতি অৰিযমগ্গেন অৱিজ্জায অনৱসেসনিৰোধা, অনুসযপ্পহানৱসেন অগ্গমগ্গেন অৱিজ্জায অচ্চন্তসমুগ্ঘাটতোতি অত্থো. যদিপি হেট্ঠিমমগ্গেহি পহীযমানা অৱিজ্জা অচ্চন্তসমুগ্ঘাটৱসেনেৱ পহীযতি, তথাপি ন অনৱসেসতো পহীযতি. অপাযগামিনিযা হি অৱিজ্জা পঠমমগ্গেন পহীযতি. তথা সকিদেৱ ইমস্মিং লোকে সব্বত্থ চ অনৰিযভূমিযং উপপত্তিপচ্চযভূতা অৱিজ্জা যথাক্কমং দুতিযততিযমগ্গেহি পহীযতি, ন ইতৰাতি. অৰহত্তমগ্গেনেৱ হি সা অনৱসেসং পহীযতীতি. সঙ্খাৰনিৰোধোতি সঙ্খাৰানং অনুপ্পাদনিৰোধো হোতি. এৱং নিৰুদ্ধানং পন সঙ্খাৰানং নিৰোধা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণাদীনঞ্চ নিৰোধা নামৰূপাদীনি নিৰুদ্ধানি এৱ হোন্তীতি দস্সেতুং ‘‘সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো’’তিআদিং ৱত্ৱা ‘‘এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.

অপিচেত্থ কিঞ্চাপি ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো, সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো’’তি এত্তাৱতাপি সকলস্স দুক্খক্খন্ধস্স অনৱসেসতো নিৰোধো ৱুত্তো হোতি, তথাপি যথা অনুলোমে যস্স যস্স পচ্চযধম্মস্স অত্থিতায যো যো পচ্চযুপ্পন্নধম্মো ন নিৰুজ্ঝতি পৱত্ততি এৱাতি ইমস্স অত্থস্স দস্সনত্থং ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা…পে… সমুদযো হোতী’’তি ৱুত্তং. এৱং তপ্পটিপক্খতো তস্স তস্স পচ্চযধম্মস্স অভাৱে সো সো পচ্চযুপ্পন্নধম্মো নিৰুজ্ঝতি নপ্পৱত্ততীতি দস্সনত্থং ইধ ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো, সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি ৱুত্তং, ন পন অনুলোমে ৱিয কালত্তযপৰিযাপন্নস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধদস্সনত্থং. অনাগতস্সেৱ হি অৰিযমগ্গভাৱনায অসতি উপ্পজ্জনাৰহস্স দুক্খক্খন্ধস্স অৰিযমগ্গভাৱনায নিৰোধো ইচ্ছিতোতি অযম্পি ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.

এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি য্ৱাযং ‘‘অৱিজ্জানিৰোধাদিৱসেন সঙ্খাৰাদিকস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি ৱুত্তো, সব্বাকাৰেন এতমত্থং ৱিদিত্ৱা. ইমং উদানং উদানেসীতি ইমস্মিং অত্থে ৱিদিতে ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তি এৱং পকাসিতস্স অৱিজ্জাদীনং পচ্চযানং খযস্স অৱবোধানুভাৱদীপকং উদানং উদানেসীতি অত্থো.

তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – যস্মা অৱিজ্জাদীনং পচ্চযানং অনুপ্পাদনিৰোধসঙ্খাতং খযং অৱেদি অঞ্ঞাসি পটিৱিজ্ঝি, তস্মা এতস্স ৱুত্তনযেন আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স ৱুত্তপ্পকাৰা বোধিপক্খিযধম্মা চতুসচ্চধম্মা ৱা পাতুভৱন্তি উপ্পজ্জন্তি পকাসেন্তি ৱা. অথ যা পচ্চযনিৰোধস্স সম্মা অৱিদিতত্তা উপ্পজ্জেয্যুং পুব্বে ৱুত্তপ্পভেদা কঙ্খা, তা সব্বাপি ৱপযন্তি নিৰুজ্ঝন্তীতি. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.

দুতিযবোধিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ততিযবোধিসুত্তৱণ্ণনা

৩. ততিযে অনুলোমপটিলোমন্তি অনুলোমঞ্চ পটিলোমঞ্চ, যথাৱুত্তঅনুলোমৱসেন চেৱ পটিলোমৱসেন চাতি অত্থো. ননু চ পুব্বেপি অনুলোমৱসেন পটিলোমৱসেন চ পটিচ্চসমুপ্পাদে মনসিকাৰপ্পৱত্তি সুত্তদ্ৱযে ৱুত্তা, ইধ কস্মা পুনপি তদুভযৱসেন মনসিকাৰপ্পৱত্তি ৱুচ্চতীতি? তদুভযৱসেন ততিযৱাৰং তত্থ মনসিকাৰস্স পৱত্তিতত্তা. কথং পন তদুভযৱসেন মনসিকাৰো পৱত্তিতো? ন হি সক্কা অপুব্বং অচৰিমং অনুলোমপটিলোমং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মনসিকাৰং পৱত্তেতুন্তি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং ‘‘তদুভযং একজ্ঝং মনসাকাসী’’তি, অথ খো ৱাৰেন. ভগৱা হি পঠমং অনুলোমৱসেন পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসি কৰিত্ৱা তদনুৰূপং পঠমং উদানং উদানেসি. দুতিযম্পি পটিলোমৱসেন তং মনসি কৰিত্ৱা তদনুৰূপমেৱ উদানং উদানেসি. ততিযৱাৰে পন কালেন অনুলোমং কালেন পটিলোমং মনসিকৰণৱসেন অনুলোমপটিলোমং মনসি অকাসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অনুলোমপটিলোমন্তি অনুলোমঞ্চ পটিলোমঞ্চ, যথাৱুত্তঅনুলোমৱসেন চেৱ পটিলোমৱসেন চা’’তি. ইমিনা মনসিকাৰস্স পগুণবলৱভাৱো চ ৱসীভাৱো চ পকাসিতো হোতি. এত্থ চ ‘‘অনুলোমং মনসি কৰিস্সামি, পটিলোমং মনসি কৰিস্সামি, অনুলোমপটিলোমং মনসি কৰিস্সামী’’তি এৱং পৱত্তানং পুব্বাভোগানং ৱসেন নেসং ৱিভাগো ৱেদিতব্বো.

তত্থ অৱিজ্জায ত্ৱেৱাতি অৱিজ্জায তু এৱ. অসেসৱিৰাগনিৰোধাতি ৱিৰাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিৰোধা, অগ্গমগ্গেন অনৱসেসঅনুপ্পাদপ্পহানাতি অত্থো. সঙ্খাৰনিৰোধোতি সব্বেসং সঙ্খাৰানং অনৱসেসং অনুপ্পাদনিৰোধো. হেট্ঠিমেন হি মগ্গত্তযেন কেচি সঙ্খাৰা নিৰুজ্ঝন্তি, কেচি ন নিৰুজ্ঝন্তি অৱিজ্জায সাৱসেসনিৰোধা. অগ্গমগ্গেন পনস্সা অনৱসেসনিৰোধা ন কেচি সঙ্খাৰা ন নিৰুজ্ঝন্তীতি.

এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি য্ৱাযং অৱিজ্জাদিৱসেন সঙ্খাৰাদিকস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো নিৰোধো চ অৱিজ্জাদীনং সমুদযা নিৰোধা চ হোতীতি ৱুত্তো, সব্বাকাৰেন এতমত্থং ৱিদিত্ৱা. ইমং উদানং উদানেসীতি ইদং যেন মগ্গেন যো দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযনিৰোধসঙ্খাতো অত্থো কিচ্চৱসেন আৰম্মণকিৰিযায চ ৱিদিতো, তস্স অৰিযমগ্গস্স আনুভাৱদীপকং ৱুত্তপ্পকাৰং উদানং উদানেসীতি অত্থো.

তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স, তদা সো ব্ৰাহ্মণো তেহি উপ্পন্নেহি বোধিপক্খিযধম্মেহি যস্স ৱা অৰিযমগ্গস্স চতুসচ্চধম্মা পাতুভূতা, তেন অৰিযমগ্গেন ৱিধূপযং তিট্ঠতি মাৰসেনং, ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদিনা (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮; চূড়নি. নন্দমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪৭) নযেন ৱুত্তপ্পকাৰং মাৰসেনং ৱিধূপযন্তো ৱিধমেন্তো ৱিদ্ধংসেন্তো তিট্ঠতি. কথং? সূৰিযোৱ ওভাসযমন্তলিক্খং, যথা সূৰিযো অব্ভুগ্গতো অত্তনো পভায অন্তলিক্খং ওভাসেন্তোৱ অন্ধকাৰং ৱিধমেন্তো তিট্ঠতি, এৱং সোপি খীণাসৱব্ৰাহ্মণো তেহি ধম্মেহি তেন ৱা অৰিযমগ্গেন সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তোৱ মাৰসেনং ৱিধূপযন্তো তিট্ঠতীতি.

এৱং ভগৱতা পঠমং পচ্চযাকাৰপজাননস্স, দুতিযং পচ্চযক্খযাধিগমস্স, ততিযং অৰিযমগ্গস্স আনুভাৱপ্পকাসনানি ইমানি তীণি উদানানি তীসু যামেসু ভাসিতানি. কতৰায ৰত্তিযা? অভিসম্বোধিতো সত্তমায ৰত্তিযা. ভগৱা হি ৱিসাখপুণ্ণমায ৰত্তিযা পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰিত্ৱা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেত্ৱা পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতাৰেত্ৱা নানানযেহি তেভূমকসঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা ‘‘ইদানি অৰুণো উগ্গমিস্সতী’’তি সম্মাসম্বোধিং পাপুণি, সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তিসমনন্তৰমেৱ চ অৰুণো উগ্গচ্ছীতি. ততো তেনেৱ পল্লঙ্কেন বোধিৰুক্খমূলে সত্তাহং ৱীতিনামেন্তো সম্পত্তায পাটিপদৰত্তিযা তীসু যামেসু ৱুত্তনযেন পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসি কৰিত্ৱা যথাক্কমং ইমানি উদানানি উদানেসি.

খন্ধকে পন তীসুপি ৱাৰেসু ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসী’’তি (মহাৱ. ১) আগতত্তা খন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘তীসুপি যামেসু এৱং মনসি কত্ৱা পঠমং উদানং পচ্চযাকাৰপচ্চৱেক্খণৱসেন, দুতিযং নিব্বানপচ্চৱেক্খণৱসেন, ততিযং মগ্গপচ্চৱেক্খণৱসেনাতি এৱং ইমানি ভগৱা উদানানি উদানেসী’’তি ৱুত্তং, তম্পি ন ৱিৰুজ্ঝতি. ভগৱা হি ঠপেত্ৱা ৰতনঘৰসত্তাহং সেসেসু ছসু সত্তাহেসু অন্তৰন্তৰা ধম্মং পচ্চৱেক্খিত্ৱা যেভুয্যেন ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদী ৱিহাসি, ৰতনঘৰসত্তাহে পন অভিধম্মপৰিচযৱসেনেৱ ৱিহাসীতি.

ততিযবোধিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. হুংহুঙ্কসুত্তৱণ্ণনা