৩. ততিযবোধিসুত্তৱণ্ণনা
৩. ততিযে অনুলোমপটিলোমন্তি অনুলোমঞ্চ পটিলোমঞ্চ, যথাৱুত্তঅনুলোমৱসেন চেৱ পটিলোমৱসেন চাতি অত্থো. ননু চ পুব্বেপি অনুলোমৱসেন পটিলোমৱসেন চ পটিচ্চসমুপ্পাদে মনসিকাৰপ্পৱত্তি সুত্তদ্ৱযে ৱুত্তা, ইধ কস্মা পুনপি তদুভযৱসেন মনসিকাৰপ্পৱত্তি ৱুচ্চতীতি? তদুভযৱসেন ততিযৱাৰং তত্থ মনসিকাৰস্স পৱত্তিতত্তা. কথং পন তদুভযৱসেন মনসিকাৰো পৱত্তিতো? ন হি সক্কা অপুব্বং অচৰিমং অনুলোমপটিলোমং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মনসিকাৰং পৱত্তেতুন্তি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং ‘‘তদুভযং একজ্ঝং মনসাকাসী’’তি, অথ খো ৱাৰেন. ভগৱা হি পঠমং অনুলোমৱসেন পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসি কৰিত্ৱা তদনুৰূপং পঠমং উদানং উদানেসি. দুতিযম্পি পটিলোমৱসেন তং মনসি কৰিত্ৱা তদনুৰূপমেৱ উদানং উদানেসি. ততিযৱাৰে পন কালেন অনুলোমং কালেন পটিলোমং মনসিকৰণৱসেন অনুলোমপটিলোমং মনসি অকাসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অনুলোমপটিলোমন্তি অনুলোমঞ্চ পটিলোমঞ্চ, যথাৱুত্তঅনুলোমৱসেন চেৱ পটিলোমৱসেন চা’’তি. ইমিনা মনসিকাৰস্স পগুণবলৱভাৱো চ ৱসীভাৱো চ পকাসিতো হোতি. এত্থ চ ‘‘অনুলোমং মনসি কৰিস্সামি, পটিলোমং মনসি কৰিস্সামি, অনুলোমপটিলোমং মনসি কৰিস্সামী’’তি এৱং পৱত্তানং পুব্বাভোগানং ৱসেন নেসং ৱিভাগো ৱেদিতব্বো.
তত্থ অৱিজ্জায ত্ৱেৱাতি অৱিজ্জায তু এৱ. অসেসৱিৰাগনিৰোধাতি ৱিৰাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিৰোধা, অগ্গমগ্গেন অনৱসেসঅনুপ্পাদপ্পহানাতি অত্থো. সঙ্খাৰনিৰোধোতি সব্বেসং সঙ্খাৰানং অনৱসেসং অনুপ্পাদনিৰোধো. হেট্ঠিমেন হি মগ্গত্তযেন কেচি সঙ্খাৰা নিৰুজ্ঝন্তি, কেচি ন নিৰুজ্ঝন্তি অৱিজ্জায সাৱসেসনিৰোধা. অগ্গমগ্গেন পনস্সা অনৱসেসনিৰোধা ন কেচি সঙ্খাৰা ন নিৰুজ্ঝন্তীতি.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি য্ৱাযং অৱিজ্জাদিৱসেন সঙ্খাৰাদিকস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো নিৰোধো চ অৱিজ্জাদীনং সমুদযা নিৰোধা চ হোতীতি ৱুত্তো, সব্বাকাৰেন এতমত্থং ৱিদিত্ৱা. ইমং উদানং উদানেসীতি ইদং যেন মগ্গেন যো দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযনিৰোধসঙ্খাতো অত্থো কিচ্চৱসেন আৰম্মণকিৰিযায চ ৱিদিতো, তস্স অৰিযমগ্গস্স আনুভাৱদীপকং ৱুত্তপ্পকাৰং উদানং উদানেসীতি অত্থো.
তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স, তদা সো ব্ৰাহ্মণো তেহি উপ্পন্নেহি বোধিপক্খিযধম্মেহি যস্স ৱা অৰিযমগ্গস্স চতুসচ্চধম্মা পাতুভূতা, তেন অৰিযমগ্গেন ৱিধূপযং তিট্ঠতি মাৰসেনং, ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদিনা (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮; চূড়নি. নন্দমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪৭) নযেন ৱুত্তপ্পকাৰং মাৰসেনং ৱিধূপযন্তো ৱিধমেন্তো ৱিদ্ধংসেন্তো তিট্ঠতি. কথং? সূৰিযোৱ ওভাসযমন্তলিক্খং, যথা সূৰিযো অব্ভুগ্গতো অত্তনো পভায অন্তলিক্খং ওভাসেন্তোৱ অন্ধকাৰং ৱিধমেন্তো তিট্ঠতি, এৱং সোপি খীণাসৱব্ৰাহ্মণো তেহি ধম্মেহি তেন ৱা অৰিযমগ্গেন সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তোৱ মাৰসেনং ৱিধূপযন্তো তিট্ঠতীতি.
এৱং ভগৱতা পঠমং পচ্চযাকাৰপজাননস্স, দুতিযং পচ্চযক্খযাধিগমস্স, ততিযং অৰিযমগ্গস্স আনুভাৱপ্পকাসনানি ইমানি তীণি উদানানি তীসু যামেসু ভাসিতানি. কতৰায ৰত্তিযা? অভিসম্বোধিতো সত্তমায ৰত্তিযা. ভগৱা হি ৱিসাখপুণ্ণমায ৰত্তিযা পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰিত্ৱা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেত্ৱা পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতাৰেত্ৱা নানানযেহি তেভূমকসঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা ‘‘ইদানি অৰুণো উগ্গমিস্সতী’’তি সম্মাসম্বোধিং পাপুণি, সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তিসমনন্তৰমেৱ চ অৰুণো উগ্গচ্ছীতি. ততো তেনেৱ পল্লঙ্কেন বোধিৰুক্খমূলে সত্তাহং ৱীতিনামেন্তো সম্পত্তায পাটিপদৰত্তিযা তীসু যামেসু ৱুত্তনযেন পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসি কৰিত্ৱা যথাক্কমং ইমানি উদানানি উদানেসি.
খন্ধকে পন তীসুপি ৱাৰেসু ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসী’’তি (মহাৱ. ১) আগতত্তা খন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘তীসুপি যামেসু এৱং মনসি কত্ৱা পঠমং উদানং পচ্চযাকাৰপচ্চৱেক্খণৱসেন, দুতিযং নিব্বানপচ্চৱেক্খণৱসেন, ততিযং মগ্গপচ্চৱেক্খণৱসেনাতি এৱং ইমানি ভগৱা উদানানি উদানেসী’’তি ৱুত্তং, তম্পি ন ৱিৰুজ্ঝতি. ভগৱা হি ঠপেত্ৱা ৰতনঘৰসত্তাহং সেসেসু ছসু সত্তাহেসু অন্তৰন্তৰা ধম্মং পচ্চৱেক্খিত্ৱা যেভুয্যেন ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদী ৱিহাসি, ৰতনঘৰসত্তাহে পন অভিধম্মপৰিচযৱসেনেৱ ৱিহাসীতি.
ততিযবোধিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.