১০. বাহিযসুত্তৱণ্ণনা
১০. দসমে বাহিযোতি তস্স নামং. দাৰুচীৰিযোতি দাৰুমযচীৰো. সুপ্পাৰকেতি এৱংনামকে পট্টনে ৱসতি. কো পনাযং বাহিযো, কথঞ্চ দাৰুচীৰিযো অহোসি, কথং সুপ্পাৰকে পট্টনে পটিৱসতীতি?
তত্ৰাযং অনুপুব্বীকথা – ইতো কিৰ কপ্পসতসহস্সমত্থকে পদুমুত্তৰসম্মাসম্বুদ্ধকালে একো কুলপুত্তো হংসৱতীনগৰে দসবলস্স ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং খিপ্পাভিঞ্ঞানং এতদগ্গে ঠপেন্তং দিস্ৱা ‘‘মহা ৱতাযং ভিক্খু, যো সত্থাৰা এৱং এতদগ্গে ঠপীযতি, অহো ৱতাহম্পি অনাগতে এৱৰূপস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৱা সত্থাৰা এদিসে ঠানে এতদগ্গে ঠপেতব্বো ভৱেয্যং যথাযং ভিক্খূ’’তি তং ঠানন্তৰং পত্থেত্ৱা তদনুৰূপং অধিকাৰকম্মং কত্ৱা যাৱজীৱং পুঞ্ঞং কত্ৱা সগ্গপৰাযণো হুত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপদসবলস্স সাসনে পব্বজিত্ৱা পৰিপুণ্ণসীলো সমণধম্মং কৰোন্তোৱ জীৱিতক্খযং পত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তি. সো একং বুদ্ধন্তৰং দেৱলোকে ৱসিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে বাহিযৰট্ঠে কুলগেহে পটিসন্ধিং গণ্হি, তং বাহিযৰট্ঠে জাতত্তা বাহিযোতি সঞ্জানিংসু. সো ৱযপ্পত্তো ঘৰাৱাসং ৱসন্তো ৱণিজ্জত্থায বহূনং ভণ্ডানং নাৱং পূৰেত্ৱা সমুদ্দং পৱিসিত্ৱা অপৰাপৰং সঞ্চৰন্তো সত্ত ৱাৰে সদ্ধিংযেৱ পৰিসায অত্তনো নগৰং উপগঞ্ছি.
অট্ঠমে ৱাৰে পন ‘‘সুৱণ্ণভূমিং গমিস্সামী’’তি আৰোপিতভণ্ডো নাৱং অভিৰুহি. নাৱা মহাসমুদ্দং অজ্ঝোগাহেত্ৱা ইচ্ছিতদেসং অপত্ৱাৱ সমুদ্দমজ্ঝে ৱিপন্না. মহাজনো মচ্ছকচ্ছপভক্খো অহোসি. বাহিযো পন একং নাৱাফলকং গহেত্ৱা তৰন্তো ঊমিৱেগেন মন্দমন্দং খিপমানো ভস্সিত্ৱা সমুদ্দে পতিতত্তা জাতৰূপেনেৱ সমুদ্দতীৰে নিপন্নো. পৰিস্সমং ৱিনোদেত্ৱা অস্সাসমত্তং লভিত্ৱা উট্ঠায লজ্জায গুম্বন্তৰং পৱিসিত্ৱা অচ্ছাদনং অঞ্ঞং কিঞ্চি অপস্সন্তো অক্কনাড়ানি ছিন্দিত্ৱা ৱাকেহি পলিৱেঠেত্ৱা নিৱাসনপাৱুৰণানি কত্ৱা অচ্ছাদেসি. কেচি পন ‘‘দাৰুফলকানি ৱিজ্ঝিত্ৱা ৱাকেন আৱুণিত্ৱা নিৱাসনপাৱুৰণং কত্ৱা অচ্ছাদেসী’’তি ৱদন্তি. এৱং সব্বথাপি দাৰুমযচীৰধাৰিতায ‘‘দাৰুচীৰিযো’’তি পুৰিমৱোহাৰেন ‘‘বাহিযো’’তি চ পঞ্ঞাযিত্থ.
তং একং কপালং গহেত্ৱা ৱুত্তনিযামেন সুপ্পাৰকপট্টনে পিণ্ডায চৰন্তং দিস্ৱা মনুস্সা চিন্তেসুং ‘‘সচে লোকে অৰহন্তো নাম হোন্তি, এৱংৱিধেহি ভৱিতব্বং, কিন্নু খো অযং অয্যো ৱত্থং দিয্যমানং গণ্হেয্য, উদাহু অপ্পিচ্ছতায ন গণ্হেয্যা’’তি ৱীমংসন্তা নানাদিসাহি ৱত্থানি উপনেসুং. সো চিন্তেসি – ‘‘সচাহং ইমিনা নিযামেন নাগমিস্সং, নযিমে এৱং মযি পসীদেয্যুং, যংনূনাহং ইমানি পটিক্খিপিত্ৱা ইমিনাৱ নীহাৰেন ৱিহৰেয্যং, এৱং মে লাভসক্কাৰো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি. সো এৱং চিন্তেত্ৱা কোহঞ্ঞে ঠত্ৱা ৱত্থানি ন পটিগ্গণ্হি. মনুস্সা ‘‘অহো অপ্পিচ্ছো ৱতাযং অয্যো’’তি ভিয্যোসোমত্তায পসন্নমানসা মহন্তং সক্কাৰসম্মানং কৰিংসু.
সোপি ভত্তকিচ্চং কত্ৱা অৱিদূৰট্ঠানে একং দেৱাযতনং অগমাসি. মহাজনো তেন সদ্ধিং এৱ গন্ত্ৱা তং দেৱাযতনং পটিজগ্গিত্ৱা অদাসি. সো ‘‘ইমে ময্হং চীৰধাৰণমত্তে পসীদিত্ৱা এৱংৱিধং সক্কাৰসম্মানং কৰোন্তি, এতেসং মযা উক্কট্ঠৱুত্তিনা ভৱিতুং ৱট্টতী’’তি সল্লহুকপৰিক্খাৰো অপ্পিচ্ছোৱ হুত্ৱা ৱিহাসি. ‘‘অৰহা’’তি পন তেহি সম্ভাৱীযমানো ‘‘অৰহা’’তি অত্তানং অমঞ্ঞি, উপৰূপৰি চস্স সক্কাৰগৰুকাৰো অভিৱড্ঢি, লাভী চ অহোসি উড়াৰানং পচ্চযানং. তেন ৱুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন বাহিযো দাৰুচীৰিযো সুপ্পাৰকে পটিৱসতি সমুদ্দতীৰে সক্কতো গৰুকতো’’তিআদি.
তত্থ সক্কতোতি সক্কচ্চং আদৰেন উপট্ঠানৱসেন সক্কতো. গৰুকতোতি গুণৱিসেসেন যুত্তোতি অধিপ্পাযেন পাসাণচ্ছত্তং ৱিয গৰুকৰণৱসেন গৰুকতো. মানিতোতি মনসা সম্ভাৱনৱসেন মানিতো. পূজিতোতি পুপ্ফগন্ধাদীহি পূজাৱসেন পূজিতো. অপচিতোতি অভিপ্পসন্নচিত্তেহি মগ্গদানআসনাভিহৰণাদিৱসেন অপচিতো. লাভী চীৱৰ…পে… পৰিক্খাৰানন্তি পণীতপণীতানং উপৰূপৰি উপনীযমানানং চীৱৰাদীনং চতুন্নং পচ্চযানং লভনৱসেন লাভী.
অপৰো নযো – সক্কতোতি সক্কাৰপ্পত্তো. গৰুকতোতি গৰুকাৰপ্পত্তো. মানিতোতি বহুমানিতো মনসা পিযাযিতো চ. পূজিতোতি চতুপচ্চযাভিপূজায পূজিতো. অপচিতোতি অপচাযনপ্পত্তো. যস্স হি চত্তাৰো পচ্চযে সক্কত্ৱা সুঅভিসঙ্খতে পণীতপণীতে দেন্তি, সো সক্কতো. যস্মিং গৰুভাৱং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা দেন্তি, সো গৰুকতো. যং মনসা পিযাযন্তি বহুমঞ্ঞন্তি চ, সো মানিতো. যস্স সব্বম্পেতং পূজনৱসেন কৰোন্তি, সো পূজিতো. যস্স অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঞ্জলিকম্মাদিৱসেন পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোন্তি, সো অপচিতো. বাহিযস্স পন তে সব্বমেতং অকংসু. তেন ৱুত্তং – ‘‘বাহিযো দাৰুচীৰিযো সুপ্পাৰকে পটিৱসতি সক্কতো’’তিআদি. এত্থ চ চীৱৰং সো অগ্গণ্হন্তোপি ‘‘এহি, ভন্তে, ইমং ৱত্থং পটিগ্গণ্হাহী’’তি উপনামনৱসেন চীৱৰস্সাপি ‘‘লাভী’’ত্ৱেৱ ৱুত্তো.
ৰহোগতস্সাতি ৰহসি গতস্স. পটিসল্লীনস্সাতি একীভূতস্স বহূহি মনুস্সেহি ‘‘অৰহা’’তি ৱুচ্চমানস্স তস্স ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰেন চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি চিত্তস্স মিচ্ছাসঙ্কপ্পো উপ্পজ্জি. কথং? যে খো কেচি লোকে অৰহন্তো ৱা অৰহত্তমগ্গং ৱা সমাপন্না, অহং তেসং অঞ্ঞতৰোতি. তস্সত্থো – যে ইমস্মিং সত্তলোকে কিলেসাৰীনং হতত্তা পূজাসক্কাৰাদীনঞ্চ অৰহভাৱেন অৰহন্তো, যে কিলেসাৰীনং হননেন অৰহত্তমগ্গং সমাপন্না, তেসু অহং একোতি.
পুৰাণসালোহিতাতি পুৰিমস্মিং ভৱেসালোহিতা বন্ধুসদিসা একতো কতসমণধম্মা দেৱতা. কেচি পন ‘‘পুৰাণসালোহিতাতি পুৰাণকালে ভৱন্তৰে সালোহিতা মাতুভূতা একা দেৱতা’’তি ৱদন্তি, তং অট্ঠকথাযং পটিক্খিপিত্ৱা পুৰিমোযেৱত্থো গহিতো.
পুব্বে কিৰ কস্সপদসবলস্স সাসনে ওসক্কমানে সামণেৰাদীনং ৱিপ্পকাৰং দিস্ৱা সত্ত ভিক্খূ সংৱেগপ্পত্তা ‘‘যাৱ সাসনং ন অন্তৰধাযতি, তাৱ অত্তনো পতিট্ঠং কৰিস্সামা’’তি সুৱণ্ণচেতিযং ৱন্দিত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিট্ঠা একং পব্বতং দিস্ৱা ‘‘জীৱিতে সালযা নিৱত্তন্তু, নিৰালযা ইমং পব্বতং অভিৰুহন্তূ’’তি ৱত্ৱা নিস্সেণিং বন্ধিত্ৱা সব্বে তং পব্বতং অভিৰুয্হ নিস্সেণিং পাতেত্ৱা সমণধম্মং কৰিংসু. তেসু সঙ্ঘত্থেৰো একৰত্তাতিক্কমেনেৱ অৰহত্তং পাপুণি. সো উত্তৰকুৰুতো পিণ্ডপাতং আনেত্ৱা তে ভিক্খূ, ‘‘আৱুসো, ইতো পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জথা’’তি আহ. তে ‘‘তুম্হে, ভন্তে, অত্তনো আনুভাৱেন এৱং অকত্থ, মযম্পি সচে তুম্হে ৱিয ৱিসেসং নিব্বত্তেস্সাম, সযমেৱ আহৰিত্ৱা ভুঞ্জিস্সামা’’তি ভুঞ্জিতুং ন ইচ্ছিংসু. ততো দুতিযদিৱসে দুতিযত্থেৰো অনাগামিফলং পাপুণি, সোপি তথেৱ পিণ্ডপাতং আদায তত্থ গন্ত্ৱা ইতৰে নিমন্তেসি, তেপি তথেৱ পটিক্খিপিংসু. তেসু অৰহত্তপ্পত্তো পৰিনিব্বাযি, অনাগামী সুদ্ধাৱাসভূমিযং নিব্বত্তি. ইতৰে পন পঞ্চ জনা ঘটেন্তা ৱাযমন্তাপি ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খিংসু. তে অসক্কোন্তা তত্থেৱ পৰিসুস্সিত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তা. একং বুদ্ধন্তৰং দেৱেসুযেৱ সংসৰিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে দেৱলোকতো চৱিত্ৱা তত্থ তত্থ কুলঘৰে নিব্বত্তিংসু. তেসু হি একো পক্কুসাতি ৰাজা অহোসি, একো কুমাৰকস্সপো, একো দব্বো মল্লপুত্তো, একো সভিযো পৰিব্বাজকো, একো বাহিযো দাৰুচীৰিযো. তত্থ যো সো অনাগামী ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তো, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং ‘‘পুৰাণসালোহিতা দেৱতা’’তি. দেৱপুত্তোপি হি দেৱধীতা ৱিয দেৱো এৱ দেৱতাতি কত্ৱা দেৱতাতি ৱুচ্চতি ‘‘অথ খো অঞ্ঞতৰা দেৱতা’’তিআদীসু ৱিয. ইধ পন ব্ৰহ্মা দেৱতাতি অধিপ্পেতো.
তস্স হি ব্ৰহ্মুনো তত্থ নিব্বত্তসমনন্তৰমেৱ অত্তনো ব্ৰহ্মসম্পত্তিং ওলোকেত্ৱা আগতট্ঠানং আৱজ্জেন্তস্স সত্তন্নং জনানং পব্বতং আৰুয্হ সমণধম্মকৰণং, তত্থেকস্স পৰিনিব্বুতভাৱো, অনাগামিফলং পত্ৱা অত্তনো চ এত্থ নিব্বত্তভাৱো উপট্ঠাসি. সো ‘‘কত্থ নু খো ইতৰে পঞ্চ জনা’’তি আৱজ্জেন্তো কামাৱচৰদেৱলোকে তেসং নিব্বত্তভাৱং ঞত্ৱা অপৰভাগে কালানুকালং ‘‘কিন্নু খো কৰোন্তী’’তি তেসং পৱত্তিং ওলোকেতিযেৱ. ইমস্মিং পন কালে ‘‘কহং নু খো’’তি আৱজ্জেন্তো বাহিযং সুপ্পাৰকপট্টনং উপনিস্সায দাৰুচীৰধাৰিং কোহঞ্ঞেন জীৱিকং কপ্পেন্তং দিস্ৱা ‘‘অযং মযা সদ্ধিং পুব্বে নিস্সেণিং বন্ধিত্ৱা পব্বতং অভিৰুহিত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তো অতিসল্লেখৱুত্তিযা জীৱিতে অনপেক্খো অৰহতাপি আভতং পিণ্ডপাতং অপৰিভুঞ্জিত্ৱা ইদানি সম্ভাৱনাধিপ্পাযো অনৰহাৱ অৰহত্তং পটিজানিত্ৱা ৱিচৰতি লাভসক্কাৰসিলোকং নিকামযমানো, দসবলস্স চ নিব্বত্তভাৱং ন জানাতি, হন্দ নং সংৱেজেত্ৱা বুদ্ধুপ্পাদং জানাপেস্সামী’’তি তাৱদেৱ ব্ৰহ্মলোকতো ওতৰিত্ৱা ৰত্তিভাগে সুপ্পাৰকপট্টনে দাৰুচীৰিযস্স সম্মুখে পাতুৰহোসি. বাহিযো অত্তনো ৱসনট্ঠানে উড়াৰং ওভাসং দিস্ৱা ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি বহি নিক্খমিত্ৱা ওলোকেন্তো আকাসে ঠিতং মহাব্ৰহ্মানং দিস্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ ‘‘কে তুম্হে’’তি পুচ্ছি. অথস্স সো ব্ৰহ্মা ‘‘অহং তে পোৰাণকসহাযো তদা অনাগামিফলং পত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তো, ত্ৱং পন কিঞ্চি ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো তদা পুথুজ্জনকালকিৰিযং কত্ৱা সংসৰন্তো ইদানি তিত্থিযৱেসধাৰী অনৰহাৱ সমানো ‘অৰহা অহ’ন্তি ইমং লদ্ধিং গহেত্ৱা ৱিচৰসীতি ঞত্ৱা আগতো, নেৱ খো ত্ৱং, বাহিয, অৰহা, পটিনিস্সজ্জেতং পাপকং দিট্ঠিগতং, মা তে অহোসি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায, সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো. সো হি ভগৱা অৰহা, গচ্ছ নং পযিৰুপাসস্সূ’’তি আহ. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো বাহিযস্স দাৰুচীৰিযস্স পুৰাণসালোহিতা দেৱতা’’তিআদি.
তত্থ অনুকম্পিকাতি অনুগ্গহসীলা কৰুণাধিকা. অত্থকামাতি হিতকামা মেত্তাধিকা. পুৰিমপদেন চেত্থ বাহিযস্স দুক্খাপনযনকামতং তস্সা দেৱতায দস্সেতি, পচ্ছিমেন হিতূপসংহাৰং. চেতসাতি অত্তনো চিত্তেন, চেতোসীসেন চেত্থ চেতোপৰিযঞাণং গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. চেতোপৰিৱিতক্কন্তি তস্স চিত্তপ্পৱত্তিং. অঞ্ঞাযাতি জানিত্ৱা. তেনুপসঙ্কমীতি সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱ ব্ৰহ্মলোকে অন্তৰহিতো বাহিযস্স পুৰতো পাতুভৱনৱসেন উপসঙ্কমি. এতদৱোচাতি ‘‘যে খো কেচি লোকে অৰহন্তো ৱা’’তিআদিপৱত্তমিচ্ছাপৰিৱিতক্কং বাহিযং সহোঢং চোৰং গণ্হন্তো ৱিয ‘‘নেৱ খো ত্ৱং, বাহিয, অৰহা’’তিআদিকং এতং ইদানি ৱুচ্চমানৱচনং ব্ৰহ্মা অৱোচ. নেৱ খো ত্ৱং, বাহিয, অৰহাতি এতেন তদা বাহিযস্স অসেক্খভাৱং পটিক্খিপতি, নাপি অৰহত্তমগ্গং ৱা সমাপন্নোতি এতেন সেক্খভাৱং, উভযেনপিস্স অনৰিযভাৱমেৱ দীপেতি. সাপি তে পটিপদা নত্থি, যায ত্ৱং অৰহা ৱা অস্স অৰহত্তমগ্গং ৱা সমাপন্নোতি ইমিনা পনস্স কল্যাণপুথুজ্জনভাৱম্পি পটিক্খিপতি. তত্থ পটিপদাতি সীলৱিসুদ্ধিআদযো ছ ৱিসুদ্ধিযো. পটিপজ্জতি এতায অৰিযমগ্গেতি পটিপদা. অস্সাতি ভৱেয্যাসি.
অযঞ্চস্স অৰহত্তাধিমানো কিং নিস্সায উপ্পন্নোতি? ‘‘অপ্পিচ্ছতায সন্তুট্ঠিতায সল্লেখতায দীঘৰত্তং কতাধিকাৰত্তা তদঙ্গপ্পহানৱসেন কিলেসানং ৱিহতত্তা অৰহত্তাধিমানো উপ্পন্নো’’তি কেচি ৱদন্তি. অপৰে পনাহু ‘‘বাহিযো পঠমাদিঝানচতুক্কলাভী, তস্মাস্স ৱিক্খম্ভনপ্পহানেন কিলেসানং অসমুদাচাৰতো অৰহত্তাধিমানো উপ্পজ্জতী’’তি. তদুভযম্পি তেসং মতিমত্তমেৱ ‘‘সম্ভাৱনাধিপ্পাযো লাভসক্কাৰসিলোকং নিকামযমানো’’তি চ অট্ঠকথাযং আগতত্তা. তস্মা ৱুত্তনযেনেৱেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
অথ বাহিযো আকাসে ঠত্ৱা কথেন্তং মহাব্ৰহ্মানং ওলোকেত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অহো ভাৰিযং ৱত কম্মং, যমহং অৰহাতি চিন্তেসিং, অযঞ্চ ‘অৰহত্তগামিনী পটিপদাপি তে নত্থী’তি ৱদতি, অত্থি নু খো লোকে কোচি অৰহা’’তি? অথ নং পুচ্ছি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ কে চৰহি দেৱতে লোকে অৰহন্তো ৱা অৰহত্তমগ্গং ৱা সমাপন্না’’তি.
তত্থ অথাতি পুচ্ছাৰম্ভে নিপাতো. কে চৰহীতি কে এতৰহি. লোকেতি ওকাসলোকে. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – ভাজনলোকভূতে সকলস্মিং জম্বুদীপতলে কস্মিং ঠানে অৰহন্তো ৱা অৰহত্তমগ্গং ৱা সমাপন্না এতৰহি ৱিহৰন্তি, যত্থ মযং তে উপসঙ্কমিত্ৱা তেসং ওৱাদে ঠত্ৱা ৱট্টদুক্খতো মুচ্চিস্সামাতি. উত্তৰেসূতি সুপ্পাৰকপট্টনতো পুব্বুত্তৰদিসাভাগং সন্ধায ৱুত্তং.
অৰহন্তি আৰকত্তা অৰহং. আৰকা হি সো সব্বকিলেসেহি সুৱিদূৰৱিদূৰে ঠিতো মগ্গেন সৱাসনানং কিলেসানং ৱিদ্ধংসিতত্তা. অৰীনং ৱা হতত্তা অৰহং. ভগৱতা হি কিলেসাৰযো অনৱসেসতো অৰিযমগ্গেন হতা সমুচ্ছিন্নাতি. অৰানং ৱা হতত্তা অৰহং. যঞ্চ অৱিজ্জাভৱতণ্হামযনাভি পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খাৰাৰং জৰামৰণনেমি আসৱসমুদযমযেন অক্খেন ৱিজ্ঝিত্ৱা তিভৱৰথে সমাযোজিতং অনাদিকালপ্পৱত্তং সংসাৰচক্কং. তস্সানেন বোধিমণ্ডে ৱীৰিযপাদেহি সীলপথৱিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকৰঞাণফৰসুং গহেত্ৱা সব্বেপি অৰা হতা ৱিহতা ৱিদ্ধংসিতাতি. অৰহতীতি ৱা অৰহং. ভগৱা হি সদেৱকে লোকে অগ্গদক্খিণেয্যত্তা উড়াৰে চীৱৰাদিপচ্চযে পূজাৱিসেসঞ্চ অৰহতি. ৰহাভাৱতো ৱা অৰহং. তথাগতো হি সব্বসো সমুচ্ছিন্নৰাগাদিকিলেসত্তা পাপকিলেসস্সাপি অসম্ভৱতো পাপকৰণে ৰহাভাৱতোপি অৰহন্তি ৱুচ্চতি.
সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো. ভগৱা হি অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যতো, পৰিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পৰিঞ্ঞেয্যতো, পহাতব্বে ধম্মে পহাতব্বতো, সচ্ছিকাতব্বে ধম্মে সচ্ছিকাতব্বতো, ভাৱেতব্বে ধম্মে ভাৱেতব্বতো অভিসম্বুজ্ঝি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, ভাৱেতব্বঞ্চ ভাৱিতং;
পহাতব্বং পহীনং মে, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্ৰাহ্মণা’’তি. (সু. নি. ৫৬৩; ম. নি. ২.৩৯৯; ৱিসুদ্ধি. ১.১৩১);
অপিচ কুসলে ধম্মে অনৱজ্জসুখৱিপাকতো, অকুসলে ধম্মে সাৱজ্জদুক্খৱিপাকতোতিআদিনা সব্বত্তিকদুকাদিৱসেন অযমত্থো নেতব্বো. ইতি অৱিপৰীতং সযম্ভুঞাণেন সব্বাকাৰতো সব্বধম্মানং অভিসম্বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৯-১৩১) আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. অৰহত্তাযাতি অগ্গফলপ্পটিলাভায. ধম্মং দেসেতীতি আদিকল্যাণাদিগুণৱিসেসযুত্তং সীলাদিপটিপদাধম্মং সমথৱিপস্সনাধম্মমেৱ ৱা ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপং উপদিসতি কথেতি.
সংৱেজিতোতি ‘‘ধিৰত্থু ৱত, ভো, পুথুজ্জনভাৱস্স, যেনাহং অনৰহাৱ সমানো অৰহাতি অমঞ্ঞিং, সম্মাসম্বুদ্ধঞ্চ লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা ধম্মং দেসেন্তং ন জানিং, দুজ্জানং খো পনিদং জীৱিতং, দুজ্জানং মৰণ’’ন্তি সংৱেগমাপাদিতো, দেৱতাৱচনেন যথাৱুত্তেনাকাৰেন সংৱিগ্গমানসোতি অত্থো. তাৱদেৱাতি তস্মিংযেৱ খণে. সুপ্পাৰকা পক্কামীতি বুদ্ধোতি নামমপি সৱনেন উপ্পন্নায বুদ্ধাৰম্মণায পীতিযা সংৱেগেন চ চোদিযমানহদযো সুপ্পাৰকপট্টনতো সাৱত্থিং উদ্দিস্স পক্কন্তো. সব্বত্থ একৰত্তিপৰিৱাসেনাতি সব্বস্মিং মগ্গে একৰত্তিৱাসেনেৱ অগমাসি. সুপ্পাৰকপট্টনতো হি সাৱত্থি ৱীসযোজনসতে হোতি, তঞ্চাযং এত্তকং অদ্ধানং একৰত্তিৱাসেন অগমাসি. যদা সুপ্পাৰকতো নিক্খন্তো, তদহেৱ সাৱত্থিং সম্পত্তোতি.
কথং পনাযং এৱং অগমাসীতি? দেৱতানুভাৱেন, ‘‘বুদ্ধানুভাৱেনা’’তিপি ৱদন্তি. ‘‘সব্বত্থ একৰত্তিপৰিৱাসেনা’’তি পন ৱুত্তত্তা মগ্গস্স চ ৱীসযোজনসতিকত্তা অন্তৰামগ্গে গামনিগমৰাজধানীসু যত্থ যত্থ ৰত্তিযং ৱসতি, তত্থ তত্থ দুতিযং অৰুণং অনুট্ঠাপেত্ৱা সব্বত্থ একৰত্তিৱাসেনেৱ সাৱত্থিং উপসঙ্কমীতি অযমত্থো দীপিতো হোতীতি. নযিদং এৱং দট্ঠব্বং. সব্বস্মিং ৱীসযোজনসতিকে মগ্গে একৰত্তিৱাসেনাতি ইমস্স অত্থস্স অধিপ্পেতত্তা. একৰত্তিমত্তং সো সকলস্মিং তস্মিং মগ্গে ৱসিত্ৱা পচ্ছিমদিৱসে পুব্বণ্হসমযে সাৱত্থিং অনুপ্পত্তোতি.
ভগৱাপি বাহিযস্স আগমনং ঞত্ৱা ‘‘ন তাৱস্স ইন্দ্ৰিযানি পৰিপাকং গতানি, খণন্তৰে পন পৰিপাকং গমিস্সন্তী’’তি তস্স ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকং আগমযমানো মহাভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো তস্মিং খণে সাৱত্থিং পিণ্ডায পাৱিসি. সো চ জেতৱনং পৱিসিত্ৱা ভুত্তপাতৰাসে কাযালসিযৱিমোচনত্থং অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তে সম্বহুলে ভিক্খূ পস্সিত্ৱা ‘‘কহং নু খো এতৰহি ভগৱা’’তি পুচ্ছি. ভিক্খূ ‘‘ভগৱা সাৱত্থিং পিণ্ডায পৱিট্ঠো’’তি ৱত্ৱা পুচ্ছিংসু ‘‘ত্ৱং পন কুতো আগতো’’তি? ‘‘সুপ্পাৰকপট্টনতো আগতোম্হী’’তি. ‘‘দূৰতো আগতোসি, নিসীদ, তাৱ পাদে ধোৱিত্ৱা মক্খেত্ৱা থোকং ৱিস্সমাহি, আগতকালে সত্থাৰং দক্খসী’’তি. ‘‘অহং, ভন্তে, অত্তনো জীৱিতন্তৰাযং ন জানামি, একৰত্তেনেৱম্হি কত্থচিপি চিৰং অট্ঠত্ৱা অনিসীদিত্ৱা ৱীসযোজনসতিকং মগ্গং আগতো, সত্থাৰং পস্সিত্ৱাৱ ৱিস্সমিস্সামী’’তি ৱত্ৱা তৰমানৰূপো সাৱত্থিং পৱিসিত্ৱা অনোপমায বুদ্ধসিৰিযা ৱিৰোচমানং ভগৱন্তং পস্সি. তেন ৱুত্তং ‘‘তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তি. অথ খো বাহিযো দাৰুচীৰিযো যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমী’’তিআদি.
তত্থ কহন্তি কত্থ. নূতি সংসযে, খোতি পদপূৰণে, কস্মিং নু খো পদেসেতি অত্থো. দস্সনকামম্হাতি দট্ঠুকামা অম্হ. মযঞ্হি তং ভগৱন্তং অন্ধো ৱিয চক্খুং, বধিৰো ৱিয সোতং, মূগো ৱিয কল্যাণৱাক্কৰণং, হত্থপাদৱিকলো ৱিয হত্থপাদে, দলিদ্দো ৱিয ধনসম্পদং, কন্তাৰদ্ধানপ্পটিপন্নো ৱিয খেমন্তভূমিং, ৰোগাভিভূতো ৱিয আৰোগ্যং, মহাসমুদ্দে ভিন্ননাৱো ৱিয মহাকুল্লং পস্সিতুং উপসঙ্কমিতুঞ্চ ইচ্ছামাতি দস্সেতি. তৰমানৰূপোতি তৰমানাকাৰো.
পাসাদিকন্তি বাত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাকেতুমালালঙ্কতায সমন্তপাসাদিকায অত্তনো সৰীৰসোভাসম্পত্তিযা ৰূপকাযদস্সনব্যাৱটস্স জনস্স সব্বভাগতো পসাদাৱহং. পসাদনীযন্তি দসবলচতুৱেসাৰজ্জছঅসাধাৰণঞাণঅট্ঠাৰসাৱেণিক- বুদ্ধধম্মপ্পভুতিঅপৰিমাণগুণগণসমন্নাগতায ধম্মকাযসম্পত্তিযা সৰিক্খকজনস্স পসাদনীযং পসীদিতব্বযুত্তং পসাদাৰহং ৱা. সন্তিন্দ্ৰিযন্তি চক্খাদিপঞ্চিন্দ্ৰিযলোলভাৱাপগমনেন ৱূপসন্তপঞ্চিন্দ্ৰিযং. সন্তমানসন্তি ছট্ঠস্স মনিন্দ্ৰিযস্স নিব্বিসেৱনভাৱূপগমনেন ৱূপসন্তমানসং. উত্তমদমথসমথমনুপ্পত্তন্তি লোকুত্তৰপঞ্ঞাৱিমুত্তিচেতোৱিমুত্তিসঙ্খাতং উত্তমং দমথং সমথঞ্চ অনুপ্পত্ৱা অধিগন্ত্ৱা ঠিতং. দন্তন্তি সুপৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰতায চেৱ হত্থপাদকুক্কুচ্চাভাৱতো দৱাদিঅভাৱতো চ কাযেন দন্তং. গুত্তন্তি সুপৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰতায চেৱ নিৰত্থকৱাচাভাৱতো দৱাদিঅভাৱতো চ ৱাচায গুত্তং. যতিন্দ্ৰিযন্তি সুপৰিসুদ্ধমনোসমাচাৰতায অৰিযিদ্ধিযোগেন অব্যাৱটঅপ্পটিসঙ্খানুপেক্খাভাৱতো চ মনিন্দ্ৰিযৱসেন যতিন্দ্ৰিযং. নাগন্তি ছন্দাদিৱসেন অগমনতো, পহীনানং ৰাগাদিকিলেসানং পুনানাগমনতো, কস্সচিপি আগুস্স সব্বথাপি অকৰণতো, পুনব্ভৱস্স চ অগমনতোতি ইমেহি কাৰণেহি নাগং. এত্থ চ পাসাদিকন্তি ইমিনা ৰূপকাযেন ভগৱতো পমাণভূততং দীপেতি, পসাদনীযন্তি ইমিনা ধম্মকাযেন, সন্তিন্দ্ৰিযন্তিআদিনা সেসেহি পমাণভূততং দীপেতি. তেন চতুপ্পমাণিকে লোকসন্নিৱাসে অনৱসেসতো সত্তানং ভগৱতো পমাণভাৱো পকাসিতোতি ৱেদিতব্বো.
এৱংভূতঞ্চ ভগৱন্তং অন্তৰৱীথিযং গচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘চিৰস্সং ৱত মে সম্মাসম্বুদ্ধো দিট্ঠো’’তি হট্ঠতুট্ঠো পঞ্চৱণ্ণায পীতিযা নিৰন্তৰং ফুটসৰীৰো পীতিৱিপ্ফাৰিতৱিৱটনিচ্চললোচনো দিট্ঠট্ঠানতো পট্ঠায ওণতসৰীৰো ভগৱতো সৰীৰপ্পভাৱেমজ্ঝং অজ্ঝোগাহেত্ৱা তত্থ নিমুজ্জন্তো ভগৱতো সমীপং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা ভগৱতো পাদে সম্বাহন্তো পৰিচুম্বন্তো ‘‘দেসেতু মে, ভন্তে, ভগৱা ধম্ম’’ন্তি আহ. তেন ৱুত্তং – ‘‘ভগৱতো পাদে সিৰসা নিপতিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘দেসেতু মে, ভন্তে, ভগৱা ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং, যং মমস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’’তি.
তত্থ সুগতোতি সোভনগমনত্তা, সুন্দৰং ঠানং গতত্তা, সম্মা গতত্তা, সম্মা গদত্তা সুগতো. গমনম্পি হি গতন্তি ৱুচ্চতি, তঞ্চ ভগৱতো সোভনং পৰিসুদ্ধং অনৱজ্জং. কিং পন তন্তি? অৰিযমগ্গো. তেন হেস গমনেন খেমং দিসং অসজ্জমানো গতো, অঞ্ঞেপি গমেতীতি সোভনগমনত্তা সুগতো. সুন্দৰঞ্চেস ঠানং অমতং নিব্বানং গতোতি সুন্দৰং ঠানং গতত্তা সুগতো. সম্মা চ গতত্তা সুগতো তেন তেন মগ্গেন পহীনে কিলেসে পুন অপচ্চাগমনতো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো. সকদাগামি…পে… অৰহত্তমগ্গেন…পে… ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো’’তি (চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২৭).
অথ ৱা সম্মা গতত্তাতি তীসুপি অৱত্থাসু সম্মাপটিপত্তিযা গতত্তা, সুপ্পটিপন্নত্তাতি অত্থো. দীপঙ্কৰপাদমূলতো হি পট্ঠায যাৱ মহাবোধিমণ্ডা তাৱ সমতিংসপাৰমিপূৰিতায সম্মাপটিপত্তিযা ঞাতত্থচৰিযায লোকত্থচৰিযায বুদ্ধত্থচৰিযায কোটিং পাপুণিত্ৱা সব্বলোকস্স হিতসুখমেৱ পৰিব্ৰূহন্তো সস্সতং উচ্ছেদং কামসুখং অত্তকিলমথন্তি ইমে অন্তে অনুপগচ্ছন্তিযা অনুত্তৰায বোজ্ঝঙ্গভাৱনাসঙ্খাতায মজ্ঝিমায পটিপদায অৰিযসচ্চেসু ততো পৰং সমধিগতধম্মাধিপতেয্যো সব্বসত্তেসু অৱিসযায সম্মাপটিপত্তিযা চ গতো পটিপন্নোতি এৱম্পি সম্মা গতত্তা সুগতো. সম্মা চেস গদতি যুত্তট্ঠানে যুত্তমেৱ ৱাচং ভাসতীতি সুগতো. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘কালৱাদী, ভূতৱাদী, অত্থৱাদী, ধম্মৱাদী, ৱিনযৱাদী, নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিতা কালেন সাপদেসং পৰিযন্তৱতিং অত্থসংহিত’’ন্তি (দী. নি. ১.৯; ম. নি. ৩.১৪).
অপৰম্পি ৱুত্তং –
‘‘যা সা ৱাচা অভূতা অতচ্ছা অনত্থসংহিতা, যা চ পৰেসং অপ্পিযা অমনাপা, ন তং তথাগতো ৱাচং ভাসতী’’তিআদি (ম. নি. ২.৮৬).
এৱং সম্মা গদত্তাপি সুগতো.
যং মমস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখাযাতি যং ধম্মস্স উপদিসনং চিৰকালং মম ঝানৱিমোক্খাদিহিতায তদধিগন্তব্বসুখায চ সিযা. অকালো খো তাৱ বাহিযাতি তৱ ধম্মদেসনায ন তাৱ কালোতি অত্থো. কিং পন ভগৱতো সত্তহিতপটিপত্তিযা অকালোপি নাম অত্থি, যতো ভগৱা কালৱাদীতি? ৱুচ্চতে – কালোতি চেত্থ ৱেনেয্যানং ইন্দ্ৰিযপৰিপাককালো অধিপ্পেতো. যস্মা পন তদা বাহিযস্স অত্তনো ইন্দ্ৰিযানং পৰিপক্কাপৰিপক্কভাৱো দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তস্মা ভগৱা তং অৱত্ৱা অত্তনো অন্তৰৱীথিযং ঠিতভাৱমস্স কাৰণং অপদিসন্তো আহ ‘‘অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠম্হা’’তি. দুজ্জানন্তি দুব্বিঞ্ঞেয্যং. জীৱিতন্তৰাযানন্তি জীৱিতস্স অন্তৰাযকৰধম্মানং ৱত্তনং অৱত্তনং ৱাতি ৱত্তুকামো সম্ভমৱসেন ‘‘জীৱিতন্তৰাযান’’ন্তি আহ. তথা হি অনেকপচ্চযপ্পটিবদ্ধৱুত্তিজীৱিতং অনেকৰূপা চ তদন্তৰাযা. ৱুত্তঞ্হি –
‘‘অজ্জেৱ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মৰণং সুৱে;
ন হি নো সঙ্গৰং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা’’তি. (ম. নি. ৩.২৭২; নেত্তি. ১০৩);
কস্মা পনাযং জীৱিতন্তৰাযমেৱ তাৱ পুৰক্খৰোতি? ‘‘নিমিত্তঞ্ঞুতায অদিট্ঠকোসল্লেন ৱা’’তি কেচি. অপৰে ‘‘দেৱতায সন্তিকে জীৱিতন্তৰাযস্স সুতত্তা’’তি ৱদন্তি. অন্তিমভৱিকত্তা পন উপনিস্সযসম্পত্তিযা চোদিযমানো এৱমাহ. ন হি তেসং অপ্পত্তঅৰহত্তানং জীৱিতক্খযো হোতি. কিং পন কাৰণা ভগৱা তস্স ধম্মং দেসেতুকামোৱ দ্ৱিক্খত্তুং পটিক্খিপি? এৱং কিৰস্স অহোসি ‘‘ইমস্স মং দিট্ঠকালতো পট্ঠায সকলসৰীৰং পীতিযা নিৰন্তৰং ফুটং, অতিবলৱা পীতিৱেগো, ধম্মং সুত্ৱাপি ন তাৱ সক্খিস্সতি পটিৱিজ্ঝিতুং. যাৱ পন মজ্ঝত্তুপেক্খা সণ্ঠাতি, তাৱ তিট্ঠতু, ৱীসযোজনসতং মগ্গং আগতত্তা দৰথোপিস্স কাযে বলৱা, সোপি তাৱ পটিপ্পস্সম্ভতূ’’তি. তস্মা দ্ৱিক্খত্তুং পটিক্খিপি. কেচি পন ‘‘ধম্মস্সৱনে আদৰজননত্থং ভগৱা এৱমকাসী’’তি ৱদন্তি. ততিযৱাৰং যাচিতো পন মজ্ঝত্তুপেক্খং দৰথপ্পটিপস্সদ্ধিং পচ্চুপট্ঠিতঞ্চস্স জীৱিতন্তৰাযং দিস্ৱা ‘‘ইদানি ধম্মদেসনায কালো’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘তস্মা তিহা’’তিআদিনা ধম্মদেসনং আৰভি.
তত্থ তস্মাতি যস্মা ত্ৱং উস্সুক্কজাতো হুত্ৱা অতিৱিয মং যাচসি, যস্মা ৱা জীৱিতন্তৰাযানং দুজ্জানতং ৱদসি, ইন্দ্ৰিযানি চ তে পৰিপাকং গতানি, তস্মা. তিহাতি নিপাতমত্তং. তেতি তযা এৱন্তি ইদানি ৱত্তব্বাকাৰং ৱদতি.
সিক্খিতব্বন্তি অধিসীলসিক্খাদীনং তিস্সন্নম্পি সিক্খানং ৱসেন সিক্খনং কাতব্বং. যথা পন সিক্খিতব্বং, তং দস্সেন্তো ‘‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতী’’তিআদিমাহ.
তত্থ দিট্ঠে দিট্ঠমত্তন্তি ৰূপাযতনে চক্খুৱিঞ্ঞাণেন দিট্ঠমত্তং. যথা হি চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৰূপে ৰূপমত্তমেৱ পস্সতি, ন অনিচ্চাদিসভাৱং, এৱমেৱ সেসং. চক্খুদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণেন হি মে দিট্ঠমত্তমেৱ ভৱিস্সতীতি সিক্খিতব্বন্তি অত্থো. অথ ৱা দিট্ঠে দিট্ঠং নাম চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৰূপৱিজাননন্তি অত্থো. মত্তন্তি পমাণং. দিট্ঠা মত্তা এতস্সাতি দিট্ঠমত্তং, চক্খুৱিঞ্ঞাণমত্তমেৱ চিত্তং ভৱিস্সতীতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা আপাথগতে ৰূপে চক্খুৱিঞ্ঞাণং ন ৰজ্জতি, ন দুস্সতি, ন মুয্হতি, এৱং ৰাগাদিৱিৰহেন চক্খুৱিঞ্ঞাণমত্তমেৱ মে জৱনং ভৱিস্সতি, চক্খুৱিঞ্ঞাণপ্পমাণেনেৱ জৱনং ঠপেস্সামীতি.
অথ ৱা দিট্ঠং নাম চক্খুৱিঞ্ঞাণেন দিট্ঠং ৰূপং, দিট্ঠমত্তং নাম তত্থেৱ উপ্পন্নং সম্পটিচ্ছনসন্তীৰণৱোট্ঠব্বনসঙ্খাতং চিত্তত্তযং. যথা তং ন ৰজ্জতি, ন দুস্সতি, ন মুয্হতি, এৱং আপাথগতে ৰূপে তেনেৱ সম্পটিচ্ছনাদিপ্পমাণেন জৱনং উপ্পাদেস্সামি, নাহং তং পমাণং অতিক্কমিত্ৱা ৰজ্জনাদিৱসেন উপ্পজ্জিতুং দস্সামীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এসেৱ নযো সুতমুতে. মুতন্তি তদাৰম্মণৱিঞ্ঞাণেহি সদ্ধিং গন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনং ৱেদিতব্বং. ৱিঞ্ঞাতে ৱিঞ্ঞাতমত্তন্তি এত্থ পন ৱিঞ্ঞাতং নাম মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনেন ৱিঞ্ঞাতাৰম্মণং. তস্মিং ৱিঞ্ঞাতে ৱিঞ্ঞাতমত্তন্তি আৱজ্জনপ্পমাণং. যথা আৱজ্জনং ন ৰজ্জতি, ন দুস্সতি, ন মুয্হতি, এৱং ৰজ্জনাদিৱসেন চ উপ্পজ্জিতুং অদত্ৱা আৱজ্জনপ্পমাণেনেৱ চিত্তং ঠপেস্সামীতি অযমেত্থ অত্থো. এৱঞ্হি তে, বাহিয, সিক্খিতব্বন্তি এৱং ইমায পটিপদায তযা, বাহিয, তিস্সন্নং সিক্খানং অনুৱত্তনৱসেন সিক্খিতব্বং.
ইতি ভগৱা বাহিযস্স সংখিত্তৰুচিতায ছহি ৱিঞ্ঞাণকাযেহি সদ্ধিং ছড়াৰম্মণভেদভিন্নং ৱিপস্সনায ৱিসযং দিট্ঠাদীহি চতূহি কোট্ঠাসেহি ৱিভজিত্ৱা তত্থস্স ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞং দস্সেতি. কথং? এত্থ হি ৰূপাযতনং পস্সিতব্বট্ঠেন দিট্ঠং নাম, চক্খুৱিঞ্ঞাণং পন সদ্ধিং তংদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণেহি দস্সনট্ঠেন, তদুভযম্পি যথাপচ্চযং পৱত্তমানং ধম্মমত্তমেৱ, ন এত্থ কোচি কত্তা ৱা কাৰেতা ৱা, যতো তং হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চং, উদযব্বযপ্পটিপীড়নট্ঠেন দুক্খং, অৱসৱত্তনট্ঠেন অনত্তাতি কুতো তত্থ পণ্ডিতস্স ৰজ্জনাদীনং ওকাসোতি? অযমেত্থ অধিপ্পাযো সুতাদীসুপি.
ইদানি ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞাসু পতিট্ঠিতস্স উপৰি সহ মগ্গফলেন পহানপৰিঞ্ঞং দস্সেতুং, ‘‘যতো খো তে, বাহিযা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যতোতি যদা, যস্মা ৱা. তেতি তৱ. ততোতি তদা, তস্মা ৱা. তেনাতি তেন দিট্ঠাদিনা, দিট্ঠাদিপটিবদ্ধেন ৰাগাদিনা ৱা. ইদং ৱুত্তং হোতি – বাহিয, তৱ যস্মিং কালে যেন ৱা কাৰণেন দিট্ঠাদীসু মযা ৱুত্তৱিধিং পটিপজ্জন্তস্স অৱিপৰীতসভাৱাৱবোধেন দিট্ঠাদিমত্তং ভৱিস্সতি, তস্মিং কালে তেন ৱা কাৰণেন দিট্ঠাদিপটিবদ্ধেন ৰাগাদিনা সহ ন ভৱিস্সসি, ৰত্তো ৱা দুট্ঠো ৱা মূড়্হো ৱা ন ভৱিস্সসি, পহীনৰাগাদিকত্তা তেন ৱা দিট্ঠাদিনা সহ পটিবদ্ধো ন ভৱিস্সসীতি. ততো ত্ৱং, বাহিয, ন তত্থাতি যদা যস্মা ৱা ত্ৱং তেন ৰাগেন ৱা ৰত্তো দোসেন ৱা দুট্ঠো মোহেন ৱা মূড়্হো ন ভৱিস্সসি, তদা তস্মা ৱা ত্ৱং তত্থ দিট্ঠাদিকে ন ভৱিস্সসি, তস্মিং দিট্ঠে ৱা সুতমুতৱিঞ্ঞাতে ৱা ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি তণ্হামানদিট্ঠীহি অল্লীনো পতিট্ঠিতো ন ভৱিস্সসি. এত্তাৱতা পহানপৰিঞ্ঞং মত্থকং পাপেত্ৱা খীণাসৱভূমি দস্সিতা.
ততো ত্ৱং, বাহিয, নেৱিধ ন হুৰং ন উভযমন্তৰেনাতি যদা ত্ৱং, বাহিয, তেন ৰাগাদিনা তত্থ দিট্ঠাদীসু পটিবদ্ধো ন ভৱিস্সসি, তদা ত্ৱং নেৱ ইধলোকে ন পৰলোকে ন উভযত্থাপি. এসেৱন্তো দুক্খস্সাতি কিলেসদুক্খস্স চ ৱট্টদুক্খস্স চ অযমেৱ হি অন্তো অযং পৰিৱটুমভাৱোতি অযমেৱ হি এত্থ অত্থো. যে পন ‘‘উভযমন্তৰেনা’’তি পদং গহেত্ৱা অন্তৰাভৱং নাম ইচ্ছন্তি, তেসং তং মিচ্ছা. অন্তৰাভৱস্স হি ভাৱো অভিধম্মে পটিক্খিত্তোযেৱ. অন্তৰেনাতি ৱচনং পন ৱিকপ্পন্তৰদীপনং, তস্মা অযমেত্থ অত্থো – ‘‘নেৱ ইধ ন হুৰং, অপৰো ৱিকপ্পো ন উভয’’ন্তি.
অথ ৱা অন্তৰেনাতি ৱচনং পন ৱিকপ্পন্তৰাভাৱদীপনং. তস্সত্থো – ‘‘নেৱ ইধ ন হুৰং, উভযমন্তৰে পন ন অঞ্ঞট্ঠানং অত্থী’’তি. যেপি চ ‘‘অন্তৰাপৰিনিব্বাযী সম্ভৱেসী’’তি চ ইমেসং সুত্তপদানং অত্থং অযোনিসো গহেত্ৱা ‘‘অত্থিযেৱ অন্তৰাভৱো’’তি ৱদন্তি, তেপি যস্মা অৱিহাদীসু তত্থ তত্থ আযুৱেমজ্ঝং অনতিক্কমিত্ৱা অন্তৰা অগ্গমগ্গাধিগমেন অনৱসেসকিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযতীতি অন্তৰাপৰিনিব্বাযী, ন অন্তৰাভৱভূতোতি পুৰিমস্স সুত্তপদস্স অত্থো. পচ্ছিমস্স চ যে ভূতা এৱ, ন ভৱিস্সন্তি, তে খীণাসৱা পুৰিমপদে ভূতাতি ৱুত্তা. তব্বিৰুদ্ধতায সম্ভৱমেসন্তীতি সম্ভৱেসিনো, অপ্পহীনভৱসংযোজনত্তা সেখা পুথুজ্জনা চ. চতূসু ৱা যোনীসু অণ্ডজজলাবুজসত্তা যাৱ অণ্ডকোসং ৱত্থিকোসঞ্চ ন ভিন্দন্তি, তাৱ সম্ভৱেসী নাম, অণ্ডকোসতো ৱত্থিকোসতো চ বহি নিক্খন্তা ভূতা নাম. সংসেদজা ওপপাতিকা চ পঠমচিত্তক্খণে সম্ভৱেসী নাম, দুতিযচিত্তক্খণতো পট্ঠায ভূতা নাম. যেন ৱা ইৰিযাপথেন জাযন্তি, যাৱ ততো অঞ্ঞং ন পাপুণন্তি, তাৱ সম্ভৱেসিনো, ততো পৰং ভূতাতি অত্থো. তস্মা নত্থীতি পটিক্খিপিতব্বা. সতি হি উজুকে পাড়িঅনুগতে অত্থে কিং অনিদ্ধাৰিতসামত্থিযেন অন্তৰাভৱেন পৰিকপ্পিতেন পযোজনন্তি.
যে পন ‘‘সন্তানৱসেন পৱত্তমানানং ধম্মানং অৱিচ্ছেদেন দেসন্তৰেসু পাতুভাৱো দিট্ঠো, যথা তং ৱীহিআদিঅৱিঞ্ঞাণকসন্তানে, এৱং সৱিঞ্ঞাণকসন্তানেপি অৱিচ্ছেদেন দেসন্তৰেসু পাতুভাৱেন ভৱিতব্বং. অযঞ্চ নযো সতি অন্তৰাভৱে যুজ্জতি, ন অঞ্ঞথা’’তি যুত্তিং ৱদন্তি. তেন হি ইদ্ধিমতো চেতোৱসিপ্পত্তস্স চিত্তানুগতিকং কাযং অধিট্ঠহন্তস্স খণেন ব্ৰহ্মলোকতো ইধূপসঙ্কমনে ইতো ৱা ব্ৰহ্মলোকগমনে যুত্তি ৱত্তব্বা. যদি সব্বত্থেৱ অৱিচ্ছিন্নদেসে ধম্মানং পৱত্তি ইচ্ছিতা, যদিপি সিযা ইদ্ধিমন্তানং ইদ্ধিৱিসযো অচিন্তেয্যোতি. তং ইধাপি সমানং ‘‘কম্মৱিপাকো অচিন্তেয্যো’’তি ৱচনতো. তস্মা তং তেসং মতিমত্তমেৱ. অচিন্তেয্যসভাৱা হি সভাৱধম্মা, তে কত্থচি পচ্চযৱসেন ৱিচ্ছিন্নদেসে পাতুভৱন্তি, কত্থচি অৱিচ্ছিন্নদেসে. তথা হি মুখঘোসাদীহি পচ্চযেহি অঞ্ঞস্মিং দেসে আদাসপব্বতপ্পদেসাদিকে পটিবিম্বপটিঘোসাদিকং পচ্চযুপ্পন্নং নিব্বত্তমানং দিস্সতি, তস্মা ন সব্বং সব্বত্থ উপনেতব্বন্তি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন পটিবিম্বস্স উদাহৰণভাৱসাধনাদিকো অন্তৰাভৱকথাৱিচাৰো কথাৱত্থুপকৰণস্স (কথা. ৫০৫; কথা. অট্ঠ. ৫০৫) টীকাযং গহেতব্বো.
অপৰে পন ‘‘ইধাতি কামভৱো, হুৰন্তি অৰূপভৱো, উভযমন্তৰেনাতি ৰূপভৱো ৱুত্তো’’তি. অঞ্ঞে ‘‘ইধাতি অজ্ঝত্তিকাযতনানি, হুৰন্তি বাহিৰাযতনানি, উভযমন্তৰেনাতি চিত্তচেতসিকা’’তি. ‘‘ইধাতি ৱা পচ্চযধম্মা, হুৰন্তি পচ্চযুপ্পন্নধম্মা, উভযমন্তৰেনাতি পণ্ণত্তিধম্মা ৱুত্তা’’তি ৱদন্তি. তং সব্বং অট্ঠকথাসু নত্থি. এৱং তাৱ ‘‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতী’’তিআদিনা দিট্ঠাদিৱসেন চতুধা তেভূমকধম্মা সঙ্গহেতব্বা. তত্থ সুভসুখনিচ্চঅত্তগ্গাহপৰিৱজ্জনমুখেন অসুভদুক্খানিচ্চানত্তানুপস্সনা দস্সিতাতি হেট্ঠিমাহি ৱিসুদ্ধীহি সদ্ধিং সঙ্খেপেনেৱ ৱিপস্সনা কথিতা. ‘‘ততো ত্ৱং, বাহিয, ন তেনা’’তি ইমিনা ৰাগাদীনং সমুচ্ছেদস্স অধিপ্পেতত্তা মগ্গো. ‘‘ততো ত্ৱং, বাহিয, ন তত্থা’’তি ইমিনা ফলং. ‘‘নেৱিধা’’তিআদিনা অনুপাদিসেসা পৰিনিব্বানধাতু কথিতাতি দট্ঠব্বং. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো বাহিযস্স…পে… আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চী’’তি.
ইমায সংখিত্তপদায দেসনায তাৱদেৱাতি তস্মিংযেৱ খণে, ন কালন্তৰে. অনুপাদাযাতি অগ্গহেত্ৱা. আসৱেহীতি আভৱগ্গং আগোত্ৰভুং সৱনতো পৱত্তনতো চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠেন মদিৰাদিআসৱসদিসতায চ ‘‘আসৱা’’তি লদ্ধনামেহি কামৰাগাদীহি. ৱিমুচ্চীতি সমুচ্ছেদৱিমুত্তিযা পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তিযা চ ৱিমুচ্চি নিস্সজ্জি. সো হি সত্থু ধম্মং সুণন্তো এৱ সীলানি সোধেত্ৱা যথালদ্ধং চিত্তসমাধিং নিস্সায ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা খিপ্পাভিঞ্ঞতায তাৱদেৱ সব্বাসৱে খেপেত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. সো সংসাৰসোতং ছিন্দিত্ৱা কতৱট্টপৰিযন্তো অন্তিমদেহধৰো হুত্ৱা একূনৱীসতিযা পচ্চৱেক্খণাসু পৱত্তাসু ধম্মতায চোদিযমানো ভগৱন্তং পব্বজ্জং যাচি. ‘‘পৰিপুণ্ণং তে পত্তচীৱৰ’’ন্তি পুট্ঠো ‘‘ন পৰিপুণ্ণ’’ন্তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘তেন হি পত্তচীৱৰং পৰিযেসা’’তি ৱত্ৱা পক্কামি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৱা…পে… পক্কামী’’তি.
সো কিৰ কস্সপদসবলস্স সাসনে ৱীসৱস্সসহস্সানি সমণধম্মং কৰোন্তো ‘‘ভিক্খুনা নাম অত্তনা পচ্চযে লভিত্ৱা যথাদানং কৰোন্তেন অত্তনাৱ পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতী’’তি একস্স ভিক্খুস্সপি পত্তেন ৱা চীৱৰেন ৱা সঙ্গহং নাকাসি, তেনস্স এহিভিক্খুউপসম্পদায উপনিস্সযো নাহোসি. কেচি পনাহু – ‘‘সো কিৰ বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে চোৰো হুত্ৱা ধনুকলাপং সন্নয্হিত্ৱা অৰঞ্ঞে চোৰিকং কৰোন্তো একং পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৱা পত্তচীৱৰলোভেন তং উসুনা ৱিজ্ঝিত্ৱা পত্তচীৱৰং গণ্হি, তেনস্স ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰং ন উপ্পজ্জিস্সতীতি, সত্থা তং ঞত্ৱা এহিভিক্খুভাৱেন পব্বজ্জং ন অদাসী’’তি. তম্পি পত্তচীৱৰপৰিযেসনং চৰমানং একা ধেনু ৱেগেন আপতন্তী পহৰিত্ৱা জীৱিতক্খযং পাপেসি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অথ খো অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো বাহিযং দাৰুচীৰিযং গাৱী তৰুণৱচ্ছা অধিপতিত্ৱা জীৱিতা ৱোৰোপেসী’’তি.
তত্থ অচিৰপক্কন্তস্সাতি ন চিৰং পক্কন্তস্স ভগৱতো. গাৱী তৰুণৱচ্ছাতি একা যক্খিনী তৰুণৱচ্ছধেনুৰূপা. অধিপতিত্ৱাতি অভিভৱিত্ৱা মদ্দিত্ৱা. জীৱিতা ৱোৰোপেসীতি পুৰিমস্মিং অত্তভাৱে লদ্ধাঘাততায দিট্ঠমত্তেনেৱ ৱেৰিচিত্তং উপ্পাদেত্ৱা সিঙ্গেন পহৰিত্ৱা জীৱিতা ৱোৰোপেসি.
সত্থা পিণ্ডায চৰিত্ৱা কতভত্তকিচ্চো সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং নগৰতো নিক্খমন্তো বাহিযস্স সৰীৰং সঙ্কাৰট্ঠানে পতিতং দিস্ৱা ভিক্খূ আণাপেসি – ‘‘ভিক্খৱে, একস্মিং ঘৰদ্ৱাৰে ঠত্ৱা মঞ্চকং আহৰাপেত্ৱা ইদং সৰীৰং নগৰতো নীহৰিত্ৱা ঝাপেত্ৱা থূপং কৰোথা’’তি, ভিক্খূ তথা অকংসু. কত্ৱা চ পন ৱিহাৰং গন্ত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা অত্তনা কতকিচ্চং আৰোচেত্ৱা তস্স অভিসম্পৰাযং পুচ্ছিংসু. অথ নেসং ভগৱা তস্স পৰিনিব্বুতভাৱং আচিক্খি. ভিক্খূ ‘‘তুম্হে, ভন্তে, ‘বাহিযো দাৰুচীৰিযো অৰহত্তং পত্তো’তি ৱদথ, কদা সো অৰহত্তং পত্তো’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘মম ধম্মং সুতকালে’’তি চ ৱুত্তে ‘‘কদা পনস্স তুম্হেহি ধম্মো কথিতো’’তি? ‘‘পিণ্ডায চৰন্তেন অজ্জেৱ অন্তৰৱীথিযং ঠত্ৱা’’তি. ‘‘অপ্পমত্তকো সো, ভন্তে, তুম্হেহি অন্তৰৱীথিযং ঠত্ৱা কথিতধম্মো, কথং সো তাৱতকেন ৱিসেসং নিব্বত্তেসী’’তি? ‘‘কিং, ভিক্খৱে, মম ধম্মং ‘অপ্পং ৱা বহুং ৱা’তি পমিণথ, অনেকানি গাথাসহস্সানিপি অনত্থসংহিতানি ন সেয্যো, অত্থনিস্সিতং পন একম্পি গাথাপদং সেয্যো’’তি দস্সেন্তো –
‘‘সহস্সমপি চে গাথা, অনত্থপদসঞ্হিতা;
একং গাথাপদং সেয্যো, যং সুত্ৱা উপসম্মতী’’তি. (ধ. প. ১০১) –
ধম্মপদে ইমং গাথং ৱত্ৱা ‘‘ন কেৱলং সো পৰিনিব্বানমত্তেন, অথ খো মম সাৱকানং ভিক্খূনং খিপ্পাভিঞ্ঞানং অগ্গভাৱেনপি পূজাৰহো’’তি দস্সেন্তো ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং খিপ্পাভিঞ্ঞানং, যদিদং বাহিযো দাৰুচীৰিযো’’তি (অ. নি. ১.২১৬) তং আযস্মন্তং এতদগ্গে ঠপেসি. তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৱা সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা…পে… পৰিনিব্বুতো, ভিক্খৱে, বাহিযো দাৰুচীৰিযো’’তি.
তত্থ পচ্ছাভত্তন্তি ভত্তকিচ্চতো পচ্ছা. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তোতি পিণ্ডপাতপৰিযেসনতো পটিনিৱত্তো. পদদ্ৱযেনাপি কতভত্তকিচ্চোতি ৱুত্তং হোতি. নীহৰিত্ৱাতি নগৰতো বহি নেত্ৱা. ঝাপেথাতি দহথ. থূপঞ্চস্স কৰোথাতি অস্স বাহিযস্স সৰীৰধাতুযো গহেত্ৱা চেতিযঞ্চ কৰোথ. তত্থ কাৰণমাহ – ‘‘সব্ৰহ্মচাৰী ৱো, ভিক্খৱে, কালকতো’’তি. তস্সত্থো – যং তুম্হে সেট্ঠট্ঠেন ব্ৰহ্মং অধিসীলাদিপটিপত্তিধম্মং সন্দিট্ঠং চৰথ, তং সো তুম্হেহি সমানং ব্ৰহ্মং অচৰীতি সব্ৰহ্মচাৰী মৰণকালস্স পত্তিযাৱ কালকতো, তস্মা তং মঞ্চকেন নীহৰিত্ৱা ঝাপেথ, থূপঞ্চস্স কৰোথাতি.
তস্স কা গতীতি পঞ্চসু গতীসু তস্স কতমা গতি উপপত্তি ভৱভূতা, গতীতি নিপ্ফত্তি, অৰিযো পুথুজ্জনো ৱাতি কা নিট্ঠাতি অত্থো. অভিসম্পৰাযোতি পেচ্চ ভৱুপ্পত্তি ভৱনিৰোধো ৱা. কিঞ্চাপি তস্স থূপকৰণাণত্তিযাৱ পৰিনিব্বুতভাৱো অত্থতো পকাসিতো হোতি, যে পন ভিক্খূ তত্তকেন ন জানিংসু, তে ‘‘তস্স কা গতী’’তি পুচ্ছিংসু. পাকটতৰং ৱা কাৰাপেতুকামা তথা ভগৱন্তং পুচ্ছিংসু.
পণ্ডিতোতি অগ্গমগ্গপঞ্ঞায অধিগতত্তা পণ্ডেন ইতো গতো পৱত্তোতি পণ্ডিতো. পচ্চপাদীতি পটিপজ্জি. ধম্মস্সাতি লোকুত্তৰধম্মস্স. অনুধম্মন্তি সীলৱিসুদ্ধিআদিপটিপদাধম্মং. অথ ৱা ধম্মস্সাতি নিব্বানধম্মস্স. অনুধম্মন্তি অৰিযমগ্গফলধম্মং. ন চ মং ধম্মাধিকৰণন্তি ধম্মদেসনাহেতু ন চ মং ৱিহেসেসি যথানুসিট্ঠং পটিপন্নত্তা. যো হি সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা কম্মট্ঠানং ৱা গহেত্ৱা যথানুসিট্ঠং ন পটিপজ্জতি, সো সত্থাৰং ৱিহেসেতি নাম. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘ৱিহিংসসঞ্ঞী পগুণং ন ভাসিং, ধম্মং পণীতং মনুজেসু ব্ৰহ্মে’’তি (মহাৱ. ৯; ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯). অথ ৱা ন চ মং ধম্মাধিকৰণন্তি ন চ ইমং ধম্মাধিকৰণং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ৱট্টদুক্খতো নিয্যানহেতুভূতং ইমং মম সাসনধম্মং সুপ্পটিপন্নত্তা ন ৱিহেসেতি. দুপ্পটিপন্নো হি সাসনং ভিন্দন্তো সত্থু ধম্মসৰীৰে পহাৰং দেতি নাম. অযং পন সম্মাপটিপত্তিং মত্থকং পাপেত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি. তেন ৱুত্তং – ‘‘পৰিনিব্বুতো, ভিক্খৱে, বাহিযো দাৰুচীৰিযো’’তি.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি এতং থেৰস্স বাহিযস্স অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতভাৱং, তথা পৰিনিব্বুতানঞ্চ খীণাসৱানং গতিযা পচুৰজনেহি দুব্বিঞ্ঞেয্যভাৱং সব্বাকাৰতো ৱিদিত্ৱা. ইমং উদানন্তি ইমং অপ্পতিট্ঠিতপৰিনিব্বানানুভাৱদীপকং উদানং উদানেসি.
তত্থ যত্থাতি যস্মিং নিব্বানে আপো চ ন গাধতি, পথৱী চ তেজো চ ৱাযো চ ন গাধতি, ন পতিট্ঠাতি. কস্মা? নিব্বানস্স অসঙ্খতসভাৱত্তা. ন হি তত্থ সঙ্খতধম্মানং লেসোপি সম্ভৱতি. সুক্কাতি সুক্কৱণ্ণতায সুক্কাতি লদ্ধনামা গহনক্খত্ততাৰকা. ন জোতন্তীতি ন ভাসন্তি. আদিচ্চো নপ্পকাসতীতি তীসু দীপেসু একস্মিং খণে আলোকফৰণসমত্থো আদিচ্চোপি আভাৱসেন ন দিব্বতি. ন তত্থ চন্দিমা ভাতীতি সতিপি ভাসুৰভাৱে কন্তসীতলকিৰণো চন্দোপি তস্মিং নিব্বানে অভাৱতো এৱ অত্তনো জুণ্হাৱিভাসনেন ন ৱিৰোচতি. যদি তত্থ চন্দিমসূৰিযাদযো নত্থি, লোকন্তৰো ৱিয নিচ্চন্ধকাৰমেৱ তং ভৱেয্যাতি আসঙ্কং সন্ধাযাহ ‘‘তমো তত্থ ন ৱিজ্জতী’’তি. সতি হি ৰূপাভাৱে তমো নাম ন সিযা.
যদা চ অত্তনা ৱেদি, মুনি মোনেন ব্ৰাহ্মণোতি চতুসচ্চমুননতো মোনন্তি লদ্ধনামেন মগ্গঞাণেন কাযমোনেয্যাদীহি চ সমন্নাগতত্তা ‘‘মুনী’’তি লদ্ধনামো অৰিযসাৱকব্ৰাহ্মণো তেনেৱ মোনসঙ্খাতেন পটিৱেধঞাণেন যদা যস্মিং কালে অগ্গমগ্গক্খণে অত্তনা সযমেৱ অনুস্সৱাদিকে পহায অত্তপচ্চক্খং কত্ৱা নিব্বানং ৱেদি পটিৱিজ্ঝি. ‘‘অৱেদী’’তিপি পাঠো, অঞ্ঞাসীতি অত্থো. অথ ৰূপা অৰূপা চ, সুখদুক্খা পমুচ্চতীতি অথাতি তস্স নিব্বানস্স জাননতো পচ্ছা. ৰূপাতি ৰূপধম্মা, তেন পঞ্চৱোকাৰভৱো একৱোকাৰভৱো চ গহিতো হোতি. অৰূপাতি অৰূপধম্মা, তেন ৰূপেনামিস্সীকতো অৰূপভৱো গহিতো হোতি. সো ‘‘চতুৱোকাৰভৱো’’তিপি ৱুচ্চতি. সুখদুক্খাতি সব্বত্থ উপ্পজ্জনকসুখদুক্খতোপি ৱট্টতো. অথ ৱা ৰূপাতি ৰূপলোকপটিসন্ধিতো. অৰূপাতি অৰূপলোকপটিসন্ধিতো. সুখদুক্খাতি কামাৱচৰপটিসন্ধিতো. কামভৱো হি ব্যামিস্সসুখদুক্খো. এৱমেতস্মা সকলতোপি ৱট্টতো অচ্চন্তমেৱ মুচ্চতীতি গাথাদ্ৱযেনপি ভগৱা ‘‘ময্হং পুত্তস্স বাহিযস্স এৱৰূপা নিব্বানগতী’’তি দস্সেতি.
দসমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতা চ বোধিৱগ্গৱণ্ণনা.