৩. খেমাথেৰীগাথাৱণ্ণনা

দহৰা ত্ৱং ৰূপৱতীতিআদিকা খেমায থেৰিযা গাথা. অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে পৰাধীনৱুত্তিকা পৰেসং দাসী অহোসি. সা পৰেসং ৱেয্যাৱচ্চকৰণেন জীৱিকং কপ্পেন্তী একদিৱসং পদুমুত্তৰস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স অগ্গসাৱকং সুজাতত্থেৰং পিণ্ডায চৰন্তং দিস্ৱা তযো মোদকে দত্ৱা তংদিৱসমেৱ অত্তনো কেসে ৱিস্সজ্জেত্ৱা থেৰস্স দানং দত্ৱা ‘‘অনাগতে মহাপঞ্ঞা বুদ্ধস্স সাৱিকা ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনং কত্ৱা যাৱজীৱং কুসলকম্মে অপ্পমত্তা হুত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তী অনুক্কমেন ছকামসগ্গে, তেসং তেসং দেৱৰাজূনং মহেসিভাৱেন উপপন্না, মনুস্সলোকেপি অনেকৱাৰং চক্কৱত্তীনং মণ্ডলৰাজূনঞ্চ মহেসিভাৱং উপগতা মহাসম্পত্তিযো অনুভৱিত্ৱা ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে মনুস্সলোকে উপ্পজ্জিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা, সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসংৱেগা পব্বজিত্ৱা দসৱস্সসহস্সানি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তী বহুস্সুতা ধম্মকথিকা হুত্ৱা বহুজনস্স ধম্মকথনাদিনা পঞ্ঞাসংৱত্তনিযকম্মং কত্ৱা ততো চৱিত্ৱা সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তী ইমস্মিং কপ্পে ভগৱতো চ ককুসন্ধস্স ভগৱতো চ কোণাগমনস্স কালে ৱিভৱসম্পন্নে কুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা মহন্তং সঙ্ঘাৰামং কাৰেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাদেসি.

ভগৱতো পন কস্সপদসবলস্স কালে কিকিস্স কাসিৰঞ্ঞো সব্বজেট্ঠিকা সমণী নাম ধীতা হুত্ৱা, সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসংৱেগা অগাৰেযেৱ ঠিতা, ৱীসতি ৱস্সসহস্সানি কোমাৰিব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তী সমণগুত্তাদীহি অত্তনো ভগিনীহি সদ্ধিং ৰমণীযং পৰিৱেণং কাৰেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাদেসি. এৱমেৱ তত্থ তত্থ ভৱে আযতনগতং উড়াৰং পুঞ্ঞকম্মং কত্ৱা সুগতীসুযেৱ সংসৰিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মদ্দৰট্ঠে সাকলনগৰে ৰাজকুলে নিব্বত্তি. খেমাতিস্সা নামং অহোসি, সুৱণ্ণৱণ্ণা কঞ্চনসন্নিভত্তচা. সা ৱযপ্পত্তা বিম্বিসাৰৰঞ্ঞো গেহং গতা. সত্থৰি ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তে ৰূপমত্তা হুত্ৱা ‘‘ৰূপে দোসং দস্সেতী’’তি সত্থু দস্সনায ন গচ্ছতি.

ৰাজা মনুস্সেহি ৱেড়ুৱনস্স ৱণ্ণে পকাসাপেত্ৱা দেৱিযা ৱিহাৰদস্সনায চিত্তং উপ্পাদেসি. অথ দেৱী ‘‘ৱিহাৰং পস্সিস্সামী’’তি ৰাজানং পটিপুচ্ছি. ৰাজা ‘‘ৱিহাৰং গন্ত্ৱা সত্থাৰং অদিস্ৱা আগন্তুং ন লভিস্সসী’’তি ৱত্ৱা পুৰিসানং সঞ্ঞং অদাসি – ‘‘বলক্কাৰেনপি দেৱিং দসবলং দস্সেথা’’তি. দেৱী ৱিহাৰং গন্ত্ৱা দিৱসভাগং খেপেত্ৱা নিৱত্তেন্তী সত্থাৰং অদিস্ৱাৱ গন্তুং আৰদ্ধা. অথ নং ৰাজপুৰিসা অনিচ্ছন্তিম্পি সত্থু সন্তিকং নযিংসু. সত্থা তং আগচ্ছন্তিং দিস্ৱা ইদ্ধিযা দেৱচ্ছৰাসদিসং ইত্থিং নিম্মিনিত্ৱা তালপণ্ণং গহেত্ৱা বীজযমানং অকাসি. খেমা দেৱী তং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘এৱৰূপা নাম দেৱচ্ছৰপটিভাগা ইত্থিযো ভগৱতো অৱিদূৰে তিট্ঠন্তি, অহং এতাসং পৰিচাৰিকতাযপি নপ্পহোমি, মনম্পি নিক্কাৰণা পাপচিত্তস্স ৱসেন নট্ঠা’’তি নিমিত্তং গহেত্ৱা তমেৱ ইত্থিং ওলোকযমানা অট্ঠাসি. অথস্সা পস্সন্তিযাৱ সত্থু অধিট্ঠানবলেন সা ইত্থী পঠমৱযং অতিক্কম্ম মজ্ঝিমৱযম্পি অতিক্কম্ম পচ্ছিমৱযং পত্ৱা খণ্ডদন্তা পলিতকেসা ৱলিত্তচা হুত্ৱা সদ্ধিং তালপণ্ণেন পৰিৱত্তিত্ৱা পতি. ততো খেমা কতাধিকাৰত্তা এৱং চিন্তেসি – ‘‘এৱংৱিধম্পি সৰীৰং ঈদিসং ৱিপত্তিং পাপুণি, ময্হম্পি সৰীৰং এৱংগতিকমেৱ ভৱিস্সতী’’তি. অথস্সা চিত্তাচাৰং ঞত্ৱা সত্থা –

‘‘যে ৰাগৰত্তানুপতন্তি সোতং, সযং কতং মক্কটকোৱ জালং;

এতম্পি ছেত্ৱান পৰিব্বজন্তি, অনপেক্খিনো কামসুখং পহাযা’’তি. –

গাথমাহ. সা গাথাপৰিযোসানে সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণীতি অট্ঠকথাসু আগতং. অপদানে পন ‘‘ইমং গাথং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতা ৰাজানং অনুজানাপেত্ৱা পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণী’’তি আগতং. তত্থাযং অপদানপাড়ি (অপ. থেৰী ২.২.২৮৯-৩৮৩) –

‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, সব্বধম্মেসু চক্খুমা;

ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.

‘‘তদাহং হংসৱতিযং, জাতা সেট্ঠিকুলে অহুং;

নানাৰতনপজ্জোতে, মহাসুখসমপ্পিতা.

‘‘উপেত্ৱা তং মহাৱীৰং, অস্সোসিং ধম্মদেসনং;

ততো জাতপ্পসাদাহং, উপেমি সৰণং জিনং.

‘‘মাতৰং পিতৰং চাহং, আযাচিত্ৱা ৱিনাযকং;

নিমন্তযিত্ৱা সত্তাহং, ভোজযিং সহসাৱকং.

‘‘অতিক্কন্তে চ সত্তাহে, মহাপঞ্ঞানমুত্তমং;

ভিক্খুনিং এতদগ্গম্হি, ঠপেসি নৰসাৰথি.

‘‘তং সুত্ৱা মুদিতা হুত্ৱা, পুনো তস্স মহেসিনো;

কাৰং কত্ৱান তং ঠানং, পণিপচ্চ পণীদহিং.

‘‘ততো মম জিনো আহ, সিজ্ঝতং পণিধী তৱ;

সসঙ্ঘে মে কতং কাৰং, অপ্পমেয্যফলং তযা.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.

‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদা, ওৰসা ধম্মনিম্মিতা;

এতদগ্গমনুপ্পত্তা, খেমা নাম ভৱিস্সতি.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসূপগা অহং.

‘‘ততো চুতা যামমগং, ততোহং তুসিতং গতা;

ততো চ নিম্মানৰতিং, ৱসৱত্তিপুৰং ততো.

‘‘যত্থ যত্থূপপজ্জামি, তস্স কম্মস্স ৱাহসা;

তত্থ তত্থেৱ ৰাজূনং, মহেসিত্তমকাৰযিং.

‘‘ততো চুতা মনুস্সত্তে, ৰাজূনং চক্কৱত্তিনং;

মণ্ডলীনঞ্চ ৰাজূনং, মহেসিত্তমকাৰযিং.

‘‘সম্পত্তিং অনুভোত্ৱান, দেৱেসু মনুজেসু চ;

সব্বত্থ সুখিতা হুত্ৱা, নেককপ্পেসু সংসৰিং.

‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, ৱিপস্সী লোকনাযকো;

উপ্পজ্জি চাৰুদস্সনো, সব্বধম্মৱিপস্সকো.

‘‘তমহং লোকনাযকং, উপেত্ৱা নৰসাৰথিং;

ধম্মং ভণিতং সুত্ৱান, পব্বজিং অনগাৰিযং.

‘‘দসৱস্সসহস্সানি, তস্স ৱীৰস্স সাসনে;

ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিত্ৱান, যুত্তযোগা বহুস্সুতা.

‘‘পচ্চযাকাৰকুসলা, চতুসচ্চৱিসাৰদা;

নিপুণা চিত্তকথিকা, সত্থুসাসনকাৰিকা.

‘‘ততো চুতাহং তুসিতং, উপপন্না যসস্সিনী;

অভিভোমি তহিং অঞ্ঞে, ব্ৰহ্মচাৰীফলেনহং.

‘‘যত্থ যত্থূপপন্নাহং, মহাভোগা মহদ্ধনা;

মেধাৱিনী সীলৱতী, ৱিনীতপৰিসাপি চ.

‘‘ভৱামি তেন কম্মেন, যোগেন জিনসাসনে;

সব্বা সম্পত্তিযো ময্হং, সুলভা মনসো পিযা.

‘‘যোপি মে ভৱতে ভত্তা, যত্থ যত্থ গতাযপি;

ৱিমানেতি ন মং কোচি, পটিপত্তিবলেন মে.

‘‘ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, ব্ৰহ্মবন্ধু মহাযসো;

নামেন কোণাগমনো, উপ্পজ্জি ৱদতং ৱৰো.

‘‘তদা হি বাৰাণসিযং, সুসমিদ্ধকুলপ্পজা;

ধনঞ্জানী সুমেধা চ, অহম্পি চ তযো জনা.

‘‘সঙ্ঘাৰামমদাসিম্হ, দানসহাযিকা পুৰে;

সঙ্ঘস্স চ ৱিহাৰম্পি, উদ্দিস্স কাৰিকা মযং.

‘‘ততো চুতা মযং সব্বা, তাৱতিংসূপগা অহুং;

যসসা অগ্গতং পত্তা, মনুস্সেসু তথেৱ চ.

‘‘ইমস্মিংযেৱ কপ্পম্হি, ব্ৰহ্মবন্ধু মহাযসো;

কস্সপো নাম গোত্তেন, উপ্পজ্জি ৱদতং ৱৰো.

‘‘উপট্ঠাকো মহেসিস্স, তদা আসি নৰিস্সৰো;

কাসিৰাজা কিকী নাম, বাৰাণসিপুৰুত্তমে.

‘‘তস্সাসিং জেট্ঠিকা ধীতা, সমণী ইতি ৱিস্সুতা;

ধম্মং সুত্ৱা জিনগ্গস্স, পব্বজ্জং সমৰোচযিং.

‘‘অনুজানি ন নো তাতো, অগাৰেৱ তদা মযং;

ৱীসৱস্সসহস্সানি, ৱিচৰিম্হ অতন্দিতা.

‘‘কোমাৰিব্ৰহ্মচৰিযং, ৰাজকঞ্ঞা সুখেধিতা;

বুদ্ধোপট্ঠাননিৰতা, মুদিতা সত্ত ধীতৰো.

‘‘সমণী সমণগুত্তা চ, ভিক্খুনী ভিক্খুদাযিকা;

ধম্মা চেৱ সুধম্মা চ, সত্তমী সঙ্ঘদাযিকা.

‘‘অহং উপ্পলৱণ্ণা চ, পটাচাৰা চ কুণ্ডলা;

কিসাগোতমী ধম্মদিন্না, ৱিসাখা হোতি সত্তমী.

‘‘কদাচি সো নৰাদিচ্চো, ধম্মং দেসেসি অব্ভুতং;

মহানিদানসুত্তন্তং, সুত্ৱা তং পৰিযাপুণিং.

‘‘তেহি কম্মেহি সুকতেহি, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.

‘‘পচ্ছিমে চ ভৱে দানি, সাকলায পুৰুত্তমে;

ৰঞ্ঞো মদ্দস্স ধীতাম্হি, মনাপা দযিতা পিযা.

‘‘সহ মে জাতমত্তম্হি, খেমং তম্হি পুৰে অহু;

ততো খেমাতি নামং মে, গুণতো উপপজ্জথ.

‘‘যদাহং যোব্বনং পত্তা, ৰূপলাৱঞ্ঞভূসিতা;

তদা অদাসি মং তাতো, বিম্বিসাৰস্স ৰাজিনো.

‘‘তস্সাহং সুপ্পিযা আসিং, ৰূপকেলাযনে ৰতা;

ৰূপানং দোসৱাদীতি, ন উপেসিং মহাদযং.

‘‘বিম্বিসাৰো তদা ৰাজা, মমানুগ্গহবুদ্ধিযা;

ৱণ্ণযিত্ৱা ৱেড়ুৱনং, গাযকে গাপযী মমং.

‘‘ৰম্মং ৱেড়ুৱনং যেন, ন দিট্ঠং সুগতালযং;

ন তেন নন্দনং দিট্ঠং, ইতি মঞ্ঞামসে মযং.

‘‘যেন ৱেড়ুৱনং দিট্ঠং, নৰনন্দননন্দনং;

সুদিট্ঠং নন্দনং তেন, অমৰিন্দসুনন্দনং.

‘‘ৱিহায নন্দনং দেৱা, ওতৰিত্ৱা মহীতলং;

ৰম্মং ৱেড়ুৱনং দিস্ৱা, ন তপ্পন্তি সুৱিম্হিতা.

‘‘ৰাজপুঞ্ঞেন নিব্বত্তং, বুদ্ধপুঞ্ঞেন ভূসিতং;

কো ৱত্তা তস্স নিস্সেসং, ৱনস্স গুণসঞ্চযং.

‘‘তং সুত্ৱা ৱনসমিদ্ধং, মম সোতমনোহৰং;

দট্ঠুকামা তমুয্যানং, ৰঞ্ঞো আৰোচযিং তদা.

‘‘মহতা পৰিৱাৰেন, তদা চ সো মহীপতি;

মং পেসেসি তমুয্যানং, দস্সনায সমুস্সুকং.

‘‘গচ্ছ পস্স মহাভোগে, ৱনং নেত্তৰসাযনং;

যং সদা ভাতি সিৰিযা, সুগতাভানুৰঞ্জিতং.

‘‘যদা চ পিণ্ডায মুনি, গিৰিব্বজপুৰুত্তমং;

পৱিট্ঠোহং তদাযেৱ, ৱনং দট্ঠুমুপাগমিং.

‘‘তদা তং ফুল্লৱিপিনং, নানাভমৰকূজিতং;

কোকিলাগীতসহিতং, মযূৰগণনচ্চিতং.

‘‘অপ্পসদ্দমনাকিণ্ণং, নানাচঙ্কমভূসিতং;

কুটিমণ্ডপসংকিণ্ণং, যোগীৱৰৱিৰাজিতং.

‘‘ৱিচৰন্তী অমঞ্ঞিস্সং, সফলং নযনং মম;

তত্থাপি তৰুণং ভিক্খুং, যুত্তং দিস্ৱা ৱিচিন্তযিং.

‘‘ঈদিসে ৱিপিনে ৰম্মে, ঠিতোযং নৱযোব্বনে;

ৱসন্তমিৱ কন্তেন, ৰূপেন চ সমন্ৱিতো.

‘‘নিসিন্নো ৰুক্খমূলম্হি, মুণ্ডো সঙ্ঘাটিপাৰুতো;

ঝাযতে ৱতযং ভিক্খু, হিত্ৱা ৱিসযজং ৰতিং.

‘‘ননু নাম গহট্ঠেন, কামং ভুত্ৱা যথাসুখং;

পচ্ছা জিণ্ণেন ধম্মোযং, চৰিতব্বো সুভদ্দকো.

‘‘সুঞ্ঞকন্তি ৱিদিত্ৱান, গন্ধগেহং জিনালযং;

উপেত্ৱা জিনমদ্দক্খং, উদযন্তং ৱ ভাকৰং.

‘‘এককং সুখমাসীনং, বীজমানং ৱৰিত্থিযা;

দিস্ৱানেৱং ৱিচিন্তেসিং, নাযং লূখো নৰাসভো.

‘‘সা কঞ্ঞা কনকাভাসা, পদুমাননলোচনা;

বিম্বোট্ঠী কুন্দদসনা, মনোনেত্তৰসাযনা.

‘‘হেমদোলাভসৱনা, কলিকাকাৰসুত্থনী;

ৱেদিমজ্ঝাৱ সুস্সোণী, ৰম্ভোৰু চাৰুভূসনা.

‘‘ৰত্তংসকুপসংব্যানা, নীলমট্ঠনিৱাসনা;

অতপ্পনেয্যৰূপেন, হাসভাৱসমন্ৱিতা.

‘‘দিস্ৱা তমেৱং চিন্তেসিং, অহোযমভিৰূপিনী;

ন মযানেন নেত্তেন, দিট্ঠপুব্বা কুদাচনং.

‘‘ততো জৰাভিভূতা সা, ৱিৱণ্ণা ৱিকতাননা;

ভিন্নদন্তা সেতসিৰা, সলালা ৱদনাসুচি.

‘‘সংখিত্তকণ্ণা সেতক্খী, লম্বাসুভপযোধৰা;

ৱলিৱিততসব্বঙ্গী, সিৰাৱিততদেহিনী.

‘‘নতঙ্গা দণ্ডদুতিযা, উপ্ফাসুলিকতা কিসা;

পৱেধমানা পতিতা, নিস্সসন্তী মুহুং মুহুং.

‘‘ততো মে আসি সংৱেগো, অব্ভুতো লোমহংসনো;

ধিৰত্থু ৰূপং অসুচিং, ৰমন্তে যত্থ বালিসা.

‘‘তদা মহাকাৰুণিকো, দিস্ৱা সংৱিগ্গমানসং;

উদগ্গচিত্তো সুগতো, ইমা গাথা অভাসথ.

‘‘আতুৰং অসুচিং পূতিং, পস্স খেমে সমুস্সযং;

উগ্ঘৰন্তং পগ্ঘৰন্তং, বালানং অভিনন্দিতং.

‘‘অসুভায চিত্তং ভাৱেহি, একগ্গং সুসমাহিতং;

সতি কাযগতা ত্যত্থু, নিব্বিদা বহুলা ভৱ.

‘‘যথা ইদং তথা এতং, যথা এতং তথা ইদং;

অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ, কাযে ছন্দং ৱিৰাজয.

‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৱেহি, মানানুসযমুজ্জহ;

ততো মানাভিসমযা, উপসন্তা চৰিস্সসি.

‘‘যে ৰাগৰত্তানুপতন্তি সোতং, সযং কতং মক্কটকোৱ জালং;

এতম্পি ছেত্ৱান পৰিব্বজন্তি, অনপেক্খিনো কামসুখং পহায.

‘‘ততো কল্লিতচিত্তং মং, ঞত্ৱান নৰসাৰথি;

মহানিদানং দেসেসি, সুত্তন্তং ৱিনযায মে.

‘‘সুত্ৱা সুত্তন্তসেট্ঠং তং, পুব্বসঞ্ঞমনুস্সৰিং;