১. মহাকচ্চাযনত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

অট্ঠকনিপাতে কম্মং বহুকন্তিআদিকা আযস্মতো মহাকচ্চাযনত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱুদ্ধিপ্পত্তো, একদিৱসং সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰা সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপিযমানং একং ভিক্খুং দিস্ৱা, সযম্পি তং ঠানং পত্থেন্তো পণিধানং কত্ৱা, দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৱা, দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো সুমেধস্স ভগৱতো কালে ৱিজ্জাধৰো হুত্ৱা আকাসেন গচ্ছন্তো সত্থাৰং হিমৱন্তপব্বতে একস্মিং ৱনসণ্ডে নিসিন্নং দিস্ৱা পসন্নমানসো কণিকাৰপুপ্ফেহি পূজং অকাসি.

সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন অপৰাপৰং সুগতীসুযেৱ পৰিৱত্তেন্তো কস্সপদসবলস্স কালে বাৰাণসিযং কুলঘৰে নিব্বত্তিত্ৱা পৰিনিব্বুতে ভগৱতি সুৱণ্ণচেতিযকৰণট্ঠানে সতসহস্সগ্ঘনিকায সুৱণ্ণিট্ঠকায পূজং কত্ৱা, ‘‘ভগৱা ময্হং নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে সৰীৰং সুৱণ্ণৱণ্ণং হোতূ’’তি পত্থনং অকাসি.

ততো যাৱজীৱং কুসলকম্মং কত্ৱা একং বুদ্ধন্তৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে উজ্জেনিযং ৰঞ্ঞো চণ্ডপজ্জোতস্স পুৰোহিতগেহে নিব্বত্তি. তস্স নামগ্গহণদিৱসে মাতা ‘‘ময্হং পুত্তো সুৱণ্ণৱণ্ণো, অত্তনো নামং গহেত্ৱা আগতো’’তি কঞ্চনমাণৱো ত্ৱেৱ নামং অকাসি. সো ৱুড্ঢিমন্ৱায তযো ৱেদে উগ্গহেত্ৱা পিতু অচ্চযেন পুৰোহিতট্ঠানং লভি. সো গোত্তৱসেন কচ্চাযনোতি পঞ্ঞাযিত্থ. তং ৰাজা চণ্ডপজ্জোতো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৱা, ‘‘আচৰিয, ত্ৱং তত্থ গন্ত্ৱা সত্থাৰং ইধানেহী’’তি পেসেসি. সো অত্তট্ঠমো সত্থু সন্তিকং উপগতো. তস্স সত্থা ধম্মং দেসেতি. দেসনাপৰিযোসানে সো সত্তহি জনেহি সদ্ধিং সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৪.১-২৭) –

‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, অনেজো অজিতং জযো;

সতসহস্সে কপ্পানং, ইতো উপ্পজ্জি নাযকো.

‘‘ৱীৰো কমলপত্তক্খো, সসঙ্কৱিমলাননো;

কনকাচলসঙ্কাসো, ৰৱিদিত্তিসমপ্পভো.

‘‘সত্তনেত্তমনোহাৰী, ৱৰলক্খণভূসিতো;

সব্বৱাক্যপথাতীতো, মনুজামৰসক্কতো.

‘‘সম্বুদ্ধো বোধযং সত্তে, ৱাগীসো মধুৰস্সৰো;

কৰুণানিবন্ধসন্তানো, পৰিসাসু ৱিসাৰদো.

‘‘দেসেতি মধুৰং ধম্মং, চতুসচ্চূপসংহিতং;

নিমুগ্গে মোহপঙ্কম্হি, সমুদ্ধৰতি পাণিনে.

‘‘তদা একচৰো হুত্ৱা, তাপসো হিমৱালযো;

নভসা মানুসং লোকং, গচ্ছন্তো জিনমদ্দসং.

‘‘উপেচ্চ সন্তিকং তস্স, অস্সোসিং ধম্মদেসনং;

ৱণ্ণযন্তস্স ৱীৰস্স, সাৱকস্স মহাগুণং.

‘‘সংখিত্তেন মযা ৱুত্তং, ৱিত্থাৰেন পকাসযং;

পৰিসং মঞ্চ তোসেতি, যথা কচ্চাযনো অযং.

‘‘নাহং এৱমিধেকচ্চং, অঞ্ঞং পস্সামি সাৱকং;

তস্মাতদগ্গে এসগ্গো, এৱং ধাৰেথ ভিক্খৱো.

‘‘তদাহং ৱিম্হিতো হুত্ৱা, সুত্ৱা ৱাক্যং মনোৰমং;

হিমৱন্তং গমিত্ৱান, আহিত্ৱা পুপ্ফসঞ্চযং.

‘‘পূজেত্ৱা লোকসৰণং, তং ঠানমভিপত্থযিং;

তদা মমাসযং ঞত্ৱা, ব্যাকাসি স ৰণঞ্জহো.

‘‘পস্সথেতং ইসিৱৰং, নিদ্ধন্তকনকত্তচং;

উদ্ধগ্গলোমং পীণংসং, অচলং পঞ্জলিং ঠিতং.

‘‘হাসং সুপুণ্ণনযনং, বুদ্ধৱণ্ণগতাসযং;

ধম্মজং উগ্গহদযং, অমতাসিত্তসন্নিভং.

‘‘কচ্চানস্স গুণং সুত্ৱা, তং ঠানং পত্থযং ঠিতো;

অনাগতম্হি অদ্ধানে, গোতমস্স মহামুনে.

‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;

কচ্চানো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৱকো.

‘‘বহুস্সুতো মহাঞাণী, অধিপ্পাযৱিদূ মুনে;

পাপুণিস্সতি তং ঠানং, যথাযং ব্যাকতো মযা.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘দুৱে ভৱে সংসৰামি, দেৱত্তে অথ মানুসে;

অঞ্ঞং গতিং ন গচ্ছামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘দুৱে কুলে পজাযামি, খত্তিযে অথ ব্ৰাহ্মণে;

নীচে কুলে ন জাযামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘পচ্ছিমে চ ভৱে দানি, জাতো উজ্জেনিযং পুৰে;

পজ্জোতস্স চ চণ্ডস্স, পুৰোহিতদিজাধিনো.

‘‘পুত্তো তিৰিটিৱচ্ছস্স, নিপুণো ৱেদপাৰগূ;

মাতা চ চন্দিমা নাম, কচ্চানোহং ৱৰত্তচো.

‘‘ৱীমংসনত্থং বুদ্ধস্স, ভূমিপালেন পেসিতো;

দিস্ৱা মোক্খপুৰদ্ৱাৰং, নাযকং গুণসঞ্চযং.

‘‘সুত্ৱা চ ৱিমলং ৱাক্যং, গতিপঙ্কৱিসোসনং;

পাপুণিং অমতং সন্তং, সেসেহি সহ সত্তহি.

‘‘অধিপ্পাযৱিদূ জাতো, সুগতস্স মহামতে.

ঠপিতো এতদগ্গে চ, সুসমিদ্ধমনোৰথো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অথ সত্থা ‘‘এথ, ভিক্খৱো’’তি হত্থং পসাৰেসি. তে তাৱদেৱ দ্ৱঙ্গুলমত্তকেসমস্সুকা ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰধৰা ৱস্সসট্ঠিকত্থেৰা ৱিয অহেসুং. এৱং থেৰো সদত্থং নিপ্ফাদেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ৰাজা পজ্জোতো তুম্হাকং পাদে ৱন্দিতুং ধম্মঞ্চ সোতুং ইচ্ছতী’’তি সত্থু আৰোচেসি. সত্থা, ‘‘ত্ৱংযেৱ, ভিক্খু, তত্থ গচ্ছ, তযি গতেপি ৰাজা পসীদিস্সতী’’তি আহ. থেৰো সত্থু আণায অত্তট্ঠমো তত্থ গন্ত্ৱা ৰাজানং পসাদেত্ৱা অৱন্তীসু সাসনং পতিট্ঠাপেত্ৱা পুন সত্থু সন্তিকমেৱ গতো. সো একদিৱসং সম্বহুলে ভিক্খূ সমণধম্মং পহায কম্মাৰামে সঙ্গণিকাৰামে ৰসতণ্হানুগতে চ পমাদৱিহাৰিনো দিস্ৱা তেসং ওৱাদৱসেন –

৪৯৪. ‘‘কম্মং বহুকং ন কাৰযে, পৰিৱজ্জেয্য জনং ন উয্যমে;

সো উস্সুক্কো ৰসানুগিদ্ধো, অত্থং ৰিঞ্চতি যো সুখাধিৱাহো.

৪৯৫. ‘‘পঙ্কোতি হি নং অৱেদযুং, যাযং ৱন্দনপূজনা কুলেসু;

সুখুমং সল্লং দুৰুব্বহং, সক্কাৰো কাপুৰিসেন দুজ্জহো’’তি. –

দ্ৱে গাথা অভাসি.

তত্থ কম্মং বহুকং ন কাৰযেতি নৱাৱাসকাৰাপনাদিং সমণধম্মকৰণস্স পৰিবন্ধভূতং মহন্তং নৱকম্মং ন পট্ঠপেয্য, খুদ্দকং অপ্পসমাৰম্ভং খণ্ডফুল্লপটিসঙ্খৰণাদিং সত্থু ৱচনপটিপূজনত্থং কাতব্বমেৱ. পৰিৱজ্জেয্য জনন্তি গণসঙ্গণিকৱসেন জনং ৱিৱজ্জেয্য. জনন্তি ৱা যাদিসং সংসেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো কুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি, অকুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি, তাদিসং অকল্যাণমিত্তভূতং জনং পৰিৱজ্জেয্য. ন উয্যমেতি, পচ্চযুপ্পাদনত্থং কুলসঙ্গণ্হনৱসেন ন ৱাযমেয্য, যস্মা সো উস্সুক্কো ৰসানুগিদ্ধো, অত্থং ৰিঞ্চতি যো সুখাধিৱাহোতি যো ৰসানুগিদ্ধো ৰসতণ্হাৱসিকো ভিক্খু পচ্চযুপ্পাদনপসুতো, সো কুলসঙ্গণ্হনত্থং উস্সুক্কো, তেসু সুখিতেসু সুখিতো, দুক্খিতেসু দুক্খিতো, উপ্পন্নেসু কিচ্চকৰণীযেসু অত্তনা যোগং আপজ্জতি, যো সুখাধিৱাহো সমথৱিপস্সনামগ্গফলনিব্বানসুখাৱহো সীলাদিঅত্থো, তং ৰিঞ্চতি পজহতি একংসেন অত্তানং ততো ৱিৱেচেতীতি অত্থো.

এৱং পঠমগাথায ‘‘কম্মাৰামতং সঙ্গণিকাৰামতং পচ্চযগেধঞ্চ ৱজ্জেথা’’তি ওৱদিত্ৱা ইদানি সক্কাৰাভিলাসং গৰহন্তো দুতিযং গাথমাহ. তস্সত্থো – যা অযং ভিক্খায উপগতানং পব্বজিতানং কুলেসু গেহৱাসীহি গুণসম্ভাৱনায কৰীযমানা ৱন্দনা পূজনা চ, যস্মা তং অভাৱিতত্তানং ওসীদাপনট্ঠেন মলিনভাৱকৰণট্ঠেন চ পঙ্কো কদ্দমোতি বুদ্ধাদযো অৰিযা পৱেদযুং অব্ভঞ্ঞংসু পৱেদেসুং ৱা, যস্মা চ অপৰিঞ্ঞাতক্খন্ধানং অন্ধপুথুজ্জনানং সক্কাৰাভিলাসং দুৱিঞ্ঞেয্যসভাৱতায পীড়াজননতো অন্তো তুদনতো দুৰুদ্ধৰণতো চ সুখুমং সল্লং দুৰুব্বহং পৱেদযুং, ততো এৱ সক্কাৰো কাপুৰিসেন দুজ্জহো দুপ্পজহেয্যো তস্স পহানপটিপত্তিযা অপ্পটিপজ্জনতো. সক্কাৰাভিলাসপ্পহানেন হি সক্কাৰো পহীনো হোতি, তস্মা তস্স পহানায আযোগো কৰণীযোতি দস্সেতি –

৪৯৬. ‘‘ন পৰস্সুপনিধায, কম্মং মচ্চস্স পাপকং;

অত্তনা তং ন সেৱেয্য, কম্মবন্ধূ হি মাতিযা.

৪৯৭. ‘‘ন পৰে ৱচনা চোৰো, ন পৰে ৱচনা মুনি;

অত্তা চ নং যথা ৱেদি, দেৱাপি নং তথা ৱিদূ.

৪৯৮. ‘‘পৰে চ ন ৱিজানন্তি, মযমেত্থ যমামসে;

যে চ তত্থ ৱিজানন্তি, ততো সম্মন্তি মেধগা.

৪৯৯. ‘‘জীৱতে ৱাপি সপ্পঞ্ঞো, অপি ৱিত্তপৰিক্খযো;

পঞ্ঞায চ অলাভেন, ৱিত্তৱাপি ন জীৱতি.

৫০০. ‘‘সব্বং সুণাতি সোতেন, সব্বং পস্সতি চক্খুনা;

ন চ দিট্ঠং সুতং ধীৰো, সব্বং উজ্ঝিতুমৰহতি.

৫০১. ‘‘চক্খুমাস্স যথা অন্ধো, সোতৱা বধিৰো যথা;

পঞ্ঞৱাস্স যথা মূগো, বলৱা দুব্বলোৰিৱ;

অথ অত্থে সমুপ্পন্নে, সযেথ মতসাযিক’’ন্তি. –

ইমা ছ গাথা ৰঞ্ঞো পজ্জোতস্স ওৱাদৱসেন অভাসি. সো কিৰ ব্ৰাহ্মণে সদ্দহিত্ৱা পসুঘাতযঞ্ঞং কাৰেতি, কম্মং অসোধেত্ৱাৱ অচোৰে চোৰসঞ্ঞায দণ্ডেসি, অট্টকৰণে চ অস্সামিকে সামিকে কৰোতি, সামিকে চ অস্সামিকে. ততো নং থেৰো ৱিৱেচেতুং ‘‘ন পৰস্সা’’তিআদিনা ছ গাথা অভাসি.

তত্থ ন পৰস্সুপনিধায, কম্মং মচ্চস্স পাপকন্তি পৰস্স মচ্চস্স সত্তস্স উপনিধায উদ্দিস্স কাৰণং কত্ৱা পাপকং ৱধবন্ধাদিকম্মং ন সেৱেয্য, পৰেন ন কাৰাপেয্যাতি অত্থো. অত্তনা তং ন সেৱেয্যাতি অত্তনাপি তং পাপকং ন কৰেয্য. কস্মা? কম্মবন্ধূ হি মাতিযা ইমে মাতিযা মচ্চা কম্মদাযাদা, তস্মা অত্তনা চ কিঞ্চি পাপকম্মং ন কৰেয্য, পৰেনপি ন কাৰাপেয্যাতি অত্থো.

ন পৰে ৱচনা চোৰোতি অত্তনা চোৰিযং অকত্ৱা পৰৱচনা পৰস্স ৱচনমত্তেন চোৰো নাম ন হোতি, তথা ন পৰে ৱচনা মুনি পৰস্স ৱচনমত্তেন মুনি সুৱিসুদ্ধকাযৱচীমনোসমাচাৰো ন হোতি. এত্থ হি পৰেতি ৱিভত্তিঅলোপং কত্ৱা নিদ্দেসো. কেচি পন ‘‘পৰেসন্তি ৱত্তব্বে পৰেতি সং-কাৰলোপং কত্ৱা নিদ্দিট্ঠ’’ন্তি ৱদন্তি. অত্তা চ নং যথা ৱেদীতি নং সত্তং তস্স অত্তা চিত্তং যথা ‘‘অহং পৰিসুদ্ধো, অপৰিসুদ্ধো ৱা’’তি যাথাৱতো অৱেদি জানাতি. দেৱাপি নং তথা ৱিদূতি ৱিসুদ্ধিদেৱা, উপপত্তিদেৱা চ তথা ৱিদূ ৱিদন্তি জানন্তি, তস্মা সযং তাদিসা দেৱা চ পমাণং সুদ্ধাসুদ্ধানং সুদ্ধাসুদ্ধভাৱজাননে, ন যে কেচি ইচ্ছাদোসপৰেতা সত্তাতি অধিপ্পাযো.

পৰেতি পণ্ডিতে ঠপেত্ৱা ততো অঞ্ঞে, কুসলাকুসলসাৱজ্জানৱজ্জং কম্মং কম্মফলং কাযস্স অসুভতং সঙ্খাৰানং অনিচ্চতং অজানন্তা ইধ পৰে নাম. তে মযমেত্থ ইমস্মিং জীৱলোকে যমাম উপৰমাম, ‘‘সততং সমিতং মচ্চু সন্তিকং গচ্ছামা’’তি ন জানন্তি. যে চ তত্থ ৱিজানন্তীতি যে চ তত্থ পণ্ডিতা ‘‘মযং মচ্চু সমীপং গচ্ছামা’’তি ৱিজানন্তি. ততো সম্মন্তি মেধগাতি এৱঞ্হি তে জানন্তা মেধগানং পৰৱিহিংসনানং ৱূপসমায পটিপজ্জন্তি, অত্তনা পৰে চ অঞ্ঞে ন মেধন্তি ন বাধেন্তীতি অত্থো. ত্ৱং পন জীৱিতনিমিত্তং অচোৰে চোৰে কৰোন্তোপি দণ্ডনেন সামিকে অস্সামিকে কৰোন্তোপি ধনজানিযা বাধসি পঞ্ঞাৱেকল্লতো. তথা অকৰোন্তোপি জীৱতে ৱাপি সপ্পঞ্ঞো, অপি ৱিত্তপৰিক্খযো পৰিক্খীণধনোপি সপ্পঞ্ঞজাতিকো ইতৰীতৰসন্তোসেন সন্তুট্ঠো অনৱজ্জায জীৱিকায জীৱতিযেৱ. তস্স হি জীৱিতং নাম. তেনাহ ভগৱা – ‘‘পঞ্ঞাজীৱিং জীৱিতমাহু সেট্ঠ’’ন্তি (সং. নি. ১.৭৩, ২৪৬; সু. নি. ১৮৪). দুম্মেধপুগ্গলো পন পঞ্ঞায চ অলাভেন দিট্ঠধম্মিকং সম্পৰাযিকঞ্চ অত্থং ৱিৰাধেন্তো ৱিত্তৱাপি ন জীৱতি গৰহাদিপৱত্তিযা জীৱন্তো নাম ন হোতি, অনুপাযঞ্ঞুতায যথাধিগতং ধনং নাসেন্তো জীৱিতম্পি সন্ধাৰেতুং ন সক্কোতিযেৱ.

ইমা কিৰ চতস্সোপি গাথা থেৰো সুপিনন্তেন ৰঞ্ঞো কথেসি. ৰাজা সুপিনং দিস্ৱা থেৰং নমস্সন্তোযেৱ পবুজ্ঝিত্ৱা পভাতায ৰত্তিযা থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অত্তনা দিট্ঠনিযামেন সুপিনং কথেসি. তং সুত্ৱা থেৰো তা গাথা পচ্চুনুভাসিত্ৱা ‘‘সব্বং সুণাতী’’তিআদিনা দ্ৱীহি গাথাহি ৰাজানং ওৱদি. তত্থ সব্বং সুণাতি সোতেনাতি ইধ সোতব্বং সদ্দং আপাথগতং সব্বং সুভাসিতং দুব্ভাসিতঞ্চ অবধিৰো সোতেন সুণাতি. তথা সব্বং ৰূপং সুন্দৰং অসুন্দৰম্পি চক্খুনা অনন্ধো পস্সতি, অযমিন্দ্ৰিযানং সভাৱো. তত্থ পন ন চ দিট্ঠং সুতং ধীৰো, সব্বং উজ্ঝিতুন্তি চ নিদস্সনমত্তমেতং. যঞ্হি তং দিট্ঠং সুতং ৱা, ন তং সব্বং ধীৰো সপ্পঞ্ঞো উজ্ঝিতুং পৰিচ্চজিতুং গহেতুং ৱা অৰহতি. গুণাগুণং পন তত্থ উপপৰিক্খিত্ৱা উজ্ঝিতব্বমেৱ উজ্ঝিতুং গহেতব্বঞ্চ গহেতুং অৰহতি, তস্মা চক্খুমাস্স যথা অন্ধো চক্খুমাপি সমানো উজ্ঝিতব্বে দিট্ঠে অন্ধো যথা অস্স অপস্সন্তো ৱিয ভৱেয্য, তথা উজ্ঝিতব্বে সুতে সোতৱাপি বধিৰো যথা অস্স অসুণন্তো ৱিয ভৱেয্য. পঞ্ঞৱাস্স যথা মূগোতি ৱিচাৰণপঞ্ঞায পঞ্ঞৱা ৱচনকুসলোপি অৱত্তব্বে মূগো ৱিয ভৱেয্য. বলৱা থামসম্পন্নোপি অকত্তব্বে দুব্বলোৰিৱ, ৰকাৰো পদসন্ধিকৰো, অসমত্থো ৱিয ভৱেয্য. অথ অত্থে সমুপ্পন্নে, সযেথ মতসাযিকন্তি অত্তনা কাতব্বকিচ্চে উপ্পন্নে উপট্ঠিতে মতসাযিকং সযেথ, মতসাযিকং সযিত্ৱাপি তং কিচ্চং তীৰেতব্বমেৱ, ন ৱিৰাধেতব্বং. অথ ৱা অথ অত্থে সমুপ্পন্নেতি অত্তনা অকৰণীযে অত্থে কিচ্চে উপ্পন্নে উপট্ঠিতে মতসাযিকং সযেথ, মতসাযিকং সযিত্ৱাপি তং ন কাতব্বমেৱ. ন হি পণ্ডিতো অযুত্তং কাতুমৰহতীতি এৱং থেৰেন ওৱদিতো ৰাজা অকত্তব্বং পহায কাতব্বেযেৱ যুত্তপ্পযুত্তো অহোসীতি.

মহাকচ্চাযনত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.