২. লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

পৰে অম্বাটকাৰামেতিআদিকা আযস্মতো লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে মহাভোগে কুলে নিব্বত্তিত্ৱা, ৱযপ্পত্তো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো নিসিন্নো তস্মিং খণে সত্থাৰং একং ভিক্খুং মঞ্জুস্সৰানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা, সযম্পি তং ঠানং পত্থেন্তো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৱা, ‘‘অহো ৱতাহম্পি অনাগতে অযং ভিক্খু ৱিয একস্স বুদ্ধস্স সাসনে মঞ্জুস্সৰানং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি পণিধানং অকাসি. ভগৱা চ তস্স অনন্তৰাযতং দিস্ৱা ব্যাকৰিত্ৱা পক্কামি.

সো তত্থ যাৱজীৱং পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ফুস্সস্স ভগৱতো কালে চিত্তপত্তকোকিলো হুত্ৱা ৰাজুয্যানতো মধুৰং অম্বফলং তুণ্ডেনাদায গচ্ছন্তো সত্থাৰং দিস্ৱা পসন্নমানসো ‘‘দস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি. সত্থা তস্স চিত্তং ঞত্ৱা পত্তং গহেত্ৱা নিসীদি. কোকিলো দসবলস্স পত্তে অম্বপক্কং পতিট্ঠাপেসি. সত্থা তং পৰিভুঞ্জি. সো কোকিলো পসন্নমানসো তেনেৱ পীতিসুখেন সত্তাহং ৱীতিনামেসি. তেন চ পুঞ্ঞকম্মেন মঞ্জুস্সৰো অহোসি. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে পন চেতিযে আৰদ্ধে কিং পমাণং কৰোম? সত্তযোজনপ্পমাণং. অতিমহন্তমেতং. ছযোজনপ্পমাণং. এতম্পি অতিমহন্তং. পঞ্চযোজনং, চতুযোজনং, তিযোজনং, দ্ৱিযোজনন্তি ৱুত্তে অযং তদা জেট্ঠৱড্ঢকী হুত্ৱা ‘‘এথ, ভো, অনাগতে সুখপটিজগ্গিযং কাতুং ৱট্টতী’’তি ৱত্ৱা ৰজ্জুযা পৰিক্খিপন্তো গাৱুতমত্তকে ঠত্ৱা ‘‘একেকং মুখং গাৱুতং গাৱুতং হোতু, চেতিযং একযোজনাৱট্টং যোজনুব্বেধং ভৱিস্সতী’’তি আহ. তে তস্স ৱচনে অট্ঠংসু. ইতি অপ্পমাণস্স বুদ্ধস্স পমাণং অকাসীতি. তেন পন কম্মেন নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে অঞ্ঞেহি নীচতৰপ্পমাণো হোতি.

সো অম্হাকং সত্থু কালে সাৱত্থিযং মহাভোগকুলে নিব্বত্তি, ভদ্দিযোতিস্স নামং অহোসি. অতিৰস্সতায পন লকুণ্ডকভদ্দিযোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা, পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা, বহুস্সুতো ধম্মকথিকো হুত্ৱা মধুৰেন সৰেন পৰেসং ধম্মং কথেসি. অথেকস্মিং উস্সৱদিৱসে একেন ব্ৰাহ্মণেন সদ্ধিং ৰথেন গচ্ছন্তী অঞ্ঞতৰা গণিকা থেৰং দিস্ৱা দন্তৱিদংসকং হসি. থেৰো তস্সা দন্তট্ঠিকে নিমিত্তং গহেত্ৱা ঝানং উপ্পাদেত্ৱা, তং পাদকং কত্ৱা, ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা, অনাগামী অহোসি. সো অভিণ্হং কাযগতায সতিযা ৱিহৰন্তো একদিৱসং আযস্মতা ধম্মসেনাপতিনা ওৱদিযমানো অৰহত্তে পতিট্ঠহি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৫.১-৩৩) –

‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, সব্বধম্মেসু চক্খুমা;

ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.

‘‘তদাহং হংসৱতিযং সেট্ঠিপুত্তো মহদ্ধনো;

জঙ্ঘাৱিহাৰং ৱিচৰং, সঙ্ঘাৰামং অগচ্ছহং.

‘‘তদা সো লোকপজ্জোতো, ধম্মং দেসেসি নাযকো;

মঞ্জুস্সৰানং পৱৰং, সাৱকং অভিকিত্তযি.

‘‘তং সুত্ৱা মুদিতো হুত্ৱা, কাৰং কত্ৱা মহেসিনো;

ৱন্দিত্ৱা সত্থুনো পাদে, তং ঠানমভিপত্থযিং.

‘‘তদা বুদ্ধো ৱিযাকাসি, সঙ্ঘমজ্ঝে ৱিনাযকো;

অনাগতম্হি অদ্ধানে, লচ্ছসে তং মনোৰথং.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.

‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;

ভদ্দিযো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৱকো.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.

‘‘দ্ৱেনৱুতে ইতো কপ্পে, ফুস্সো উপ্পজ্জি নাযকো;

দুৰাসদো দুপ্পসহো, সব্বলোকুত্তমো জিনো.

‘‘চৰণেন চ সম্পন্নো, ব্ৰহা উজু পতাপৱা;

হিতেসী সব্বসত্তানং, বহুং মোচেসি বন্ধনা.

‘‘নন্দাৰামৱনে তস্স, অহোসিং ফুস্সকোকিলো;

গন্ধকুটিসমাসন্নে, অম্বৰুক্খে ৱসামহং.

‘‘তদা পিণ্ডায গচ্ছন্তং, দক্খিণেয্যং জিনুত্তমং;

দিস্ৱা চিত্তং পসাদেত্ৱা, মঞ্জুনাভিনিকূজহং.

‘‘ৰাজুয্যানং তদা গন্ত্ৱা, সুপক্কং কনকত্তচং;

অম্বপিণ্ডং গহেত্ৱান, সম্বুদ্ধস্সোপনামযিং.

‘‘তদা মে চিত্তমঞ্ঞায, মহাকাৰুণিকো জিনো;

উপট্ঠাকস্স হত্থতো, পত্তং পগ্গণ্হি নাযকো.

‘‘অদাসিং হট্ঠচিত্তোহং, অম্বপিণ্ডং মহামুনে;

পত্তে পক্খিপ্প পক্খেহি, পঞ্জলিং কত্ৱান মঞ্জুনা.

‘‘সৰেন ৰজনীযেন, সৱনীযেন ৱগ্গুনা;

ৱস্সন্তো বুদ্ধপূজত্থং, নীড়ং গন্ত্ৱা নিপজ্জহং.

‘‘তদা মুদিতচিত্তং মং, বুদ্ধপেমগতাসযং;

সকুণগ্ঘি উপাগন্ত্ৱা, ঘাতযী দুট্ঠমানসো.

‘‘ততো চুতোহং তুসিতে, অনুভোত্ৱা মহাসুখং;

মনুস্সযোনিমাগচ্ছিং, তস্স কম্মস্স ৱাহসা.

‘‘ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, ব্ৰহ্মবন্ধু মহাযসো;

কস্সপো নাম গোত্তেন, উপ্পজ্জি ৱদতং ৱৰো.

‘‘সাসনং জোতযিত্ৱা সো, অভিভুয্য কুতিত্থিযে;

ৱিনযিত্ৱান ৱেনেয্যে, নিব্বুতো সো সসাৱকো.

‘‘নিব্বুতে তম্হি লোকগ্গে, পসন্না জনতা বহূ;

পূজনত্থায বুদ্ধস্স, থূপং কুব্বন্তি সত্থুনো.

‘‘সত্তযোজনিকং থূপং, সত্তৰতনভূসিতং;

কৰিস্সাম মহেসিস্স, ইচ্চেৱং মন্তযন্তি তে.

‘‘কিকিনো কাসিৰাজস্স, তদা সেনায নাযকো;

হুত্ৱাহং অপ্পমাণস্স, পমাণং চেতিযে ৱদিং.

‘‘তদা তে মম ৱাক্যেন, চেতিযং যোজনুগ্গতং;

অকংসু নৰৱীৰস্স, নানাৰতনভূসিতং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.

‘‘পচ্ছিমে চ ভৱে দানি, জাতো সেট্ঠিকুলে অহং;

সাৱত্থিযং পুৰৱৰে, ইদ্ধে ফীতে মহদ্ধনে.

‘‘পুৰপ্পৱেসে সুগতং, দিস্ৱা ৱিম্হিতমানসো;

পব্বজিত্ৱান ন চিৰং, অৰহত্তমপাপুণিং.

‘‘চেতিযস্স পমাণং যং, অকৰিং তেন কম্মুনা;

লকুণ্ডকসৰীৰোহং, জাতো পৰিভৱাৰহো.

‘‘সৰেন মধুৰেনাহং, পূজিত্ৱা ইসিসত্তমং;

মঞ্জুস্সৰানং ভিক্খূনং, অগ্গত্তমনুপাপুণিং.

‘‘ফলদানেন বুদ্ধস্স, গুণানুস্সৰণেন চ;

সামঞ্ঞফলসম্পন্নো, ৱিহৰামি অনাসৱো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অপৰভাগে অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো –

৪৬৬. ‘‘পৰে অম্বাটকাৰামে, ৱনসণ্ডম্হি ভদ্দিযো;

সমূলং তণ্হমব্বুয্হ, তত্থ ভদ্দোৱ ঝাযতি.

৪৬৭. ‘‘ৰমন্তেকে মুদিঙ্গেহি, ৱীণাহি পণৱেহি চ;

অহঞ্চ ৰুক্খমূলস্মিং, ৰতো বুদ্ধস্স সাসনে.

৪৬৮. ‘‘বুদ্ধো চে মে ৱৰং দজ্জা, সো চ লব্ভেথ মে ৱৰো;

গণ্হেহং সব্বলোকস্স, নিচ্চং কাযগতং সতি’’ন্তি. –

ইমা তিস্সো গাথা অভাসি.

তত্থ পৰেতি সেট্ঠে অধিকে, ৱিসিট্ঠেতি অত্থো. অধিকৱাচী হি অযং পৰসদ্দো ‘‘পৰং ৱিয মত্তাযা’’তিআদীসু ৱিয. অম্বাটকাৰামেতি এৱংনামকে আৰামে. সো কিৰ ছাযূদকসম্পন্নো ৱনসণ্ডমণ্ডিতো ৰমণীযো হোতি তেন ‘‘পৰে’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তো. ‘‘অম্বাটকৱনে অম্বাটকেহি অভিলক্খিতৱনে’’তি চ ৱদন্তি. ৱনসণ্ডম্হীতি ৱনগহনে, ঘননিচিতৰুক্খগচ্ছলতাসমূহে ৱনেতি অত্থো. ভদ্দিযোতি এৱংনামকো, অত্তানমেৱ থেৰো অঞ্ঞং ৱিয ৱদতি. সমূলং তণ্হমব্বুয্হাতি তণ্হায মূলং নাম অৱিজ্জা. তস্মা সাৱিজ্জং তণ্হং অগ্গমগ্গেন সমুগ্ঘাটেত্ৱাতি অত্থো. তত্থ ভদ্দোৱ ঝাযতীতি লোকুত্তৰেহি সীলাদীহি ভদ্দো সুন্দৰো তস্মিংযেৱ ৱনসণ্ডে কতকিচ্চতায দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰৱসেন অগ্গফলঝানেন ঝাযতি.

ফলসুখেন চ ঝানসমাপত্তীহি চ ৱীতিনামেতীতি অত্তনো ৱিৱেকৰতিং দস্সেত্ৱা ‘‘ৰমন্তেকে’’তি গাথাযপি ব্যতিৰেকমুখেন তমেৱত্থং দস্সেতি. তত্থ মুদিঙ্গেহীতি অঙ্গিকাদীহি মুৰজেহি. ৱীণাহীতি নন্দিনীআদীহি ৱীণাহি. পণৱেহীতি তুৰিযেহি ৰমন্তি একে কামভোগিনো, সা পন তেসং ৰতি অনৰিযা অনত্থসংহিতা. অহঞ্চা তি অহং পন, এককো বুদ্ধস্স ভগৱতো সাসনে ৰতো, ততো এৱ ৰুক্খমূলস্মিং ৰতো অভিৰতো ৱিহৰামীতি অত্থো.

এৱং অত্তনো ৱিৱেকাভিৰতিং কিত্তেত্ৱা ইদানি যং কাযগতাসতিকম্মট্ঠানং ভাৱেত্ৱা অৰহত্তং পত্তো, তস্স পসংসনত্থং ‘‘বুদ্ধো চে মে’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – সচে বুদ্ধো ভগৱা ‘‘একাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং ৱৰং যাচামী’’তি মযা যাচিতো ‘‘অতিক্কন্তৱৰা খো, ভিক্খু, তথাগতা’’তি অপটিক্খিপিত্ৱা ময্হং যথাযাচিতং ৱৰং দদেয্য, সো চ ৱৰো মমাধিপ্পাযপূৰকো লব্ভেথ ময্হং মনোৰথং মত্থকং পাপেয্যাতি থেৰো পৰিকপ্পৱসেন ৱদতি. ‘‘ভন্তে, সব্বো লোকো সব্বকালং কাযগতাসতিকম্মট্ঠানং ভাৱেতূ’’তি ‘‘সব্বলোকস্স নিচ্চং কাযগতাসতি ভাৱেতব্বা’’তি কত্ৱা ৱৰং গণ্হে অহন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘গণ্হেহং সব্বলোকস্স, নিচ্চং কাযগতং সতি’’ন্তি. ইদানি অপৰিক্খণগৰহামুখেন পৰিক্খণং পসংসন্তো –

৪৬৯. ‘‘যে মং ৰূপেন পামিংসু, যে চ ঘোসেন অন্ৱগূ;

ছন্দৰাগৱসূপেতা, ন মং জানন্তি তে জনা.

৪৭০. ‘‘অজ্ঝত্তঞ্চ ন জানাতি, বহিদ্ধা চ ন পস্সতি;

সমন্তাৱৰণো বালো, স ৱে ঘোসেন ৱুয্হতি.

৪৭১. ‘‘অজ্ঝত্তঞ্চ ন জানাতি, বহিদ্ধা চ ৱিপস্সতি;

বহিদ্ধা ফলদস্সাৱী, সোপি ঘোসেন ৱুয্হতি.

৪৭২. ‘‘অজ্ঝত্তঞ্চ পজানাতি, বহিদ্ধা চ ৱিপস্সতি;

অনাৱৰণদস্সাৱী, ন সো ঘোসেন ৱুয্হতী’’তি. –

ইমা চতস্সো গাথা অভাসি.

তত্থ যে মং ৰূপেন পামিংসূতি যে জনা অৱিদ্দসূ মম ৰূপেন অপসাদিকেন নিহীনেন ‘‘আকাৰসদিসী পঞ্ঞা’’তি, ধম্মসৰীৰেন চ মং নিহীনং পামিংসু, ‘‘ওৰকো অয’’ন্তি হীড়েন্তা পৰিচ্ছিন্দনৱসেন মঞ্ঞিংসূতি অত্থো. যে চ ঘোসেন অন্ৱগূতি যে চ সত্তা ঘোসেন মঞ্জুনা মং সম্ভাৱনাৱসেন অনুগতা বহু মঞ্ঞিংসু, তং তেসং মিচ্ছা, ন হি অহং ৰূপমত্তেন অৱমন্তব্বো, ঘোসমত্তেন ৱা ন বহুং মন্তব্বো, তস্মা ছন্দৰাগৱসূপেতা, ন মং জানন্তি তে জনাতি তে দুৱিধাপি জনা ছন্দৰাগস্স ৱসং উপেতা অপ্পহীনছন্দৰাগা সব্বসো পহীনছন্দৰাগং মং ন জানন্তি.

অৱিসযো তেসং মাদিসো অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা চ অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুতাযাতি দস্সেতুং ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অজ্ঝত্তন্তি অত্তনো সন্তানে খন্ধাযতনাদিধম্মং. বহিদ্ধাতি পৰসন্তানে. অথ ৱা অজ্ঝত্তন্তি, মম অব্ভন্তৰে অসেক্খসীলক্খন্ধাদিং. বহিদ্ধাতি, মমেৱ আকপ্পসম্পত্তিযাদিযুত্তং বহিদ্ধা ৰূপধম্মপ্পৱত্তিং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিপ্পৱত্তিঞ্চ. সমন্তাৱৰণোতি এৱং অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ অজাননেন সমন্ততো আৱৰণযুত্তো আৱটঞাণগতিকো. স ৱে ঘোসেন ৱুয্হতীতি সো পৰনেয্যবুদ্ধিকো বালো ঘোসেন পৰেসং ৱচনেন ৱুয্হতি নিয্যতি আকড্ঢীযতি.

বহিদ্ধা চ ৱিপস্সতীতি যো চ ৱুত্তনযেন অজ্ঝত্তং ন জানাতি, বহিদ্ধা পন সুতানুসাৰেন আকপ্পসম্পত্তিআদিউপধাৰণেন ৱা ৱিসেসতো পস্সতি. ‘‘গুণৱিসেসযুত্তো সিযা’’তি মঞ্ঞতি, সোপি বহিদ্ধা ফলদস্সাৱী নযগ্গাহেন ফলমত্তং গণ্হন্তো ৱুত্তনযেন ঘোসেন ৱুয্হতি, সোপি মাদিসে ন জানাতীতি অত্থো.

যো পন অজ্ঝত্তঞ্চ খীণাসৱস্স অব্ভন্তৰে অসেক্খসীলক্খন্ধাদিগুণং জানাতি, বহিদ্ধা চস্স পটিপত্তিসল্লক্খণেন ৱিসেসতো গুণৱিসেসযোগং পস্সতি. অনাৱৰণদস্সাৱী কেনচি অনাৱটো হুত্ৱা অৰিযানং গুণে দট্ঠুং ঞাতুং সমত্থো, ন সো ঘোসমত্তেন ৱুয্হতি যাথাৱতো দস্সনতোতি.

লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.