১. উৰুৱেলকস্সপত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
ছক্কনিপাতে দিস্ৱান পাটিহীৰানীতিআদিকা আযস্মতো উৰুৱেলকস্সপত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা, ৱযপ্পত্তো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং মহাপৰিসানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা, সযম্পি তং ঠানন্তৰং পত্থেত্ৱা মহাদানং দত্ৱা পণিধানমকাসি. ভগৱা চস্স অনন্তৰাযতং দিস্ৱা, ‘‘অনাগতে গোতমবুদ্ধস্স সাসনে মহাপৰিসানং অগ্গো ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকাসি.
সো তত্থ যাৱজীৱং পুঞ্ঞানি কত্ৱা ততো চৱিত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইতো দ্ৱানৱুতিকপ্পমত্থকে ফুস্সস্স ভগৱতো ৱেমাতিককনিট্ঠভাতা হুত্ৱা নিব্বত্তি. অঞ্ঞেপিস্স দ্ৱে কনিট্ঠভাতৰো অহেসুং. তে তযোপি বুদ্ধপ্পমুখং সঙ্ঘং পৰমায পূজায পূজেত্ৱা যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো অম্হাকং ভগৱতো নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ বাৰাণসিযং ব্ৰাহ্মণকুলে ভাতৰো হুত্ৱা, অনুক্কমেন নিব্বত্তা গোত্তৱসেন তযোপি কস্সপা এৱ নাম জাতা. তে ৱযপ্পত্তা তযো ৱেদে উগ্গণ্হিংসু. তেসং জেট্ঠভাতিকস্স পঞ্চ মাণৱকসতানি পৰিৱাৰো, মজ্ঝিমস্স তীণি, কনিট্ঠস্স দ্ৱে. তে অত্তনো গন্থে সাৰং ওলোকেন্তা দিট্ঠধম্মিকমেৱ অত্থং দিস্ৱা পব্বজ্জং ৰোচেসুং. তেসু জেট্ঠভাতা অত্তনো পৰিৱাৰেন সদ্ধিং উৰুৱেলং গন্ত্ৱা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা উৰুৱেলকস্সপো নাম জাতো মহাগঙ্গানদীৱঙ্কে পব্বজিতো নদীকস্সপো নাম জাতো, গযাসীসে পব্বজিতো গযাকস্সপো নাম জাতো.
এৱং তেসু ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা তত্থ তত্থ ৱসন্তেসু বহূনং দিৱসানং অচ্চযেন অম্হাকং বোধিসত্তো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা, পটিৱিদ্ধসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণো অনুক্কমেন ধম্মচক্কং পৱত্তেত্ৱা, পঞ্চৱগ্গিযত্থেৰে অৰহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৱা যসপ্পমুখে পঞ্চপঞ্ঞাস সহাযকে ৱিনেত্ৱা সট্ঠি অৰহন্তে ‘‘চৰথ, ভিক্খৱে, চাৰিক’’ন্তি ৱিস্সজ্জেত্ৱা, ভদ্দৱগ্গিযে ৱিনেত্ৱা উৰুৱেলকস্সপস্স ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা ৱসনত্থায অগ্যাগাৰং পৱিসিত্ৱা, তত্থ কতনাগদমনং আদিং কত্ৱা অড্ঢুড্ঢসহস্সেহি পাটিহাৰিযেহি উৰুৱেলকস্সপং সপৰিসং ৱিনেত্ৱা পব্বাজেসি. তস্স পব্বজিতভাৱং ঞত্ৱা ইতৰেপি দ্ৱে ভাতৰো সপৰিসা আগন্ত্ৱা সত্থু সন্তিকে পব্বজিংসু. সব্বেৱ এহিভিক্খূ ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰধৰা অহেসুং.
সত্থা তং সমণসহস্সং আদায গযাসীসং গন্ত্ৱা পিট্ঠিপাসাণে নিসিন্নো আদিত্তপৰিযাযদেসনায সব্বে অৰহত্তে পতিট্ঠাপেসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৪.২৫১-২৯৫) –
‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, সব্বলোকৱিদূ মুনি;
ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি চক্খুমা.
‘‘ওৱাদকো ৱিঞ্ঞাপকো, তাৰকো সব্বপাণিনং;
দেসনাকুসলো বুদ্ধো, তাৰেসি জনতং বহুং.
‘‘অনুকম্পকো কাৰুণিকো, হিতেসী সব্বপাণিনং;
সম্পত্তে তিত্থিযে সব্বে, পঞ্চসীলে পতিট্ঠপি.
‘‘এৱং নিৰাকুলং আসি, সুঞ্ঞতং তিত্থিযেহি চ;
ৱিচিত্তং অৰহন্তেহি, ৱসীভূতেহি তাদিভি.
‘‘ৰতনানট্ঠপঞ্ঞাসং, উগ্গতো সো মহামুনি;
কঞ্চনগ্ঘিযসঙ্কাসো, বাত্তিংসৱৰলক্খণো.
‘‘ৱস্সসতসহস্সানি, আযু ৱিজ্জতি তাৱদে;
তাৱতা তিট্ঠমানো সো, তাৰেসি জনতং বহুং.
‘‘তদাহং হংসৱতিযা, ব্ৰাহ্মণো সাধুসম্মতো;
উপেচ্চ লোকপজ্জোতং, অস্সোসিং ধম্মদেসনং.
‘‘তদা মহাপৰিসতিং, মহাপৰিসসাৱকং;
ঠপেন্তং এতদগ্গম্হি, সুত্ৱান মুদিতো অহং.
‘‘মহতা পৰিৱাৰেন, নিমন্তেত্ৱা মহাজিনং;
ব্ৰাহ্মণানং সহস্সেন, সহদানমদাসহং.
‘‘মহাদানং দদিত্ৱান, অভিৱাদিয নাযকং;
একমন্তং ঠিতো হট্ঠো, ইদং ৱচনমব্ৰৱিং.
‘‘তযি সদ্ধায মে ৱীৰ, অধিকাৰগুণেন চ;
পৰিসা মহতী হোতু, নিব্বত্তস্স তহিং তহিং.
‘‘তদা অৱোচ পৰিসং, গজগজ্জিতসুস্সৰো;
কৰৱীকৰুতো সত্থা, এতং পস্সথ ব্ৰাহ্মণং.
‘‘হেমৱণ্ণং মহাবাহুং, কমলাননলোচনং;
উদগ্গতনুজং হট্ঠং, সদ্ধৱন্তং গুণে মম.
‘‘এস পত্থযতে ঠানং, সীহঘোসস্স ভিক্খুনো;
অনাগতম্হি অদ্ধানে, লচ্ছসে তং মনোৰথং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;
কস্সপো নাম গোত্তেন, হেস্সতি সত্থু সাৱকো.
‘‘ইতো দ্ৱেনৱুতে কপ্পে, অহু সত্থা অনুত্তৰো;
অনূপমো অসদিসো, ফুস্সো লোকগ্গনাযকো.
‘‘সো চ সব্বং তমং হন্ত্ৱা, ৱিজটেত্ৱা মহাজটং;
ৱস্সতে অমতং ৱুট্ঠিং, তপ্পযন্তো সদেৱকং.
‘‘তদা হি বাৰাণসিযং, ৰাজাপচ্চা অহুম্হসে;
ভাতৰোম্হ তযো সব্বে, সংৱিসট্ঠাৱ ৰাজিনো.
‘‘ৱীৰঙ্গৰূপা বলিনো, সঙ্গামে অপৰাজিতা;
তদা কুপিতপচ্চন্তো, অম্হে আহ মহীপতি.
‘‘এথ গন্ত্ৱান পচ্চন্তং, সোধেত্ৱা অট্টৱীবলং;
খেমং ৱিজিৰিতং কত্ৱা, পুন দেথাতি ভাসথ.
‘‘ততো মযং অৱোচুম্হ, যদি দেয্যাসি নাযকং;
উপট্ঠানায অম্হাকং, সাধযিস্সাম ৱো ততো.
‘‘ততো মযং লদ্ধৱৰা, ভূমিপালেন পেসিতা;
নিক্খিত্তসত্থং পচ্চন্তং, কত্ৱা পুনৰুপেচ্চ তং.
‘‘যাচিত্ৱা সত্থুপট্ঠানং, ৰাজানং লোকনাযকং;
মুনিৱীৰং লভিত্ৱান, যাৱজীৱং যজিম্হ তং.
‘‘মহগ্ঘানি চ ৱত্থানি, পণীতানি ৰসানি চ;
সেনাসনানি ৰম্মানি, ভেসজ্জানি হিতানি চ.
‘‘দত্ৱা সসঙ্ঘমুনিনো, ধম্মেনুপ্পাদিতানি নো;
সীলৱন্তো কাৰুণিকা, ভাৱনাযুত্তমানসা.
‘‘সদ্ধা পৰিচৰিত্ৱান, মেত্তচিত্তেন নাযকং;
নিব্বুতে তম্হি লোকগ্গে, পূজং কত্ৱা যথাবলং.
‘‘ততো চুতা সন্তুসিতং, গতা তত্থ মহাসুখং;
অনুভূতা মযং সব্বে, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘মাযাকাৰো যথা ৰঙ্গে, দস্সেসি ৱিকতিং বহুং;
তথা ভৱে ভমন্তোহং, ৱিদেহাধিপতী অহুং.
‘‘গুণাচেলস্স ৱাক্যেন, মিচ্ছাদিট্ঠিগতাসযো;
নৰকং মগ্গমাৰূড়্হো, ৰুচায মম ধীতুযা.
‘‘ওৱাদং নাদিযিত্ৱান, ব্ৰহ্মুনা নাৰদেনহং;
বহুধা সংসিতো সন্তো, দিট্ঠিং হিত্ৱান পাপিকং.
‘‘পূৰযিত্ৱা ৱিসেসেন, দস কম্মপথানিহং;
হিত্ৱান দেহমগমিং, সগ্গং সভৱনং যথা.
‘‘পচ্ছিমে ভৱে সম্পত্তে, ব্ৰহ্মবন্ধু অহোসহং;
বাৰাণসিযং ফীতাযং, জাতো ৱিপ্পমহাকুলে.
‘‘মচ্চুব্যাধিজৰাভীতো, ওগাহেত্ৱা মহাৱনং;
নিব্বানং পদমেসন্তো, জটিলেসু পৰিব্বজিং.
‘‘তদা দ্ৱে ভাতৰো ময্হং, পব্বজিংসু মযা সহ;
উৰুৱেলাযং মাপেত্ৱা, অস্সমং নিৱসিং অহং.
‘‘কস্সপো নাম গোত্তেন, উৰুৱেলনিৱাসিকো;
ততো মে আসি পঞ্ঞত্তি, উৰুৱেলকস্সপো ইতি.
‘‘নদীসকাসে ভাতা মে, নদীকস্সপসৱ্হযো;
আসী সকাসনামেন, গযাযং গযাকস্সপো.
‘‘দ্ৱে সতানি কনিট্ঠস্স, তীণি, মজ্ঝস্স ভাতুনো;
মম পঞ্চ সতানূনা, সিস্সা সব্বে মমানুগা.
‘‘তদা উপেচ্চ মং বুদ্ধো, কত্ৱান ৱিৱিধানি মে;
পাটিহীৰানি লোকগ্গো, ৱিনেসি নৰসাৰথি.
‘‘সহস্সপৰিৱাৰেন, অহোসিং এহিভিক্খুকো;
তেহেৱ সহ সব্বেহি, অৰহত্তমপাপুণিং.
‘‘তে চেৱঞ্ঞে চ বহৱো, সিস্সা মং পৰিৱাৰযুং;
ভাসিতুঞ্চ সমত্থোহং, ততো মং ইসিসত্তমো.
‘‘মহাপৰিসভাৱস্মিং, এতদগ্গে ঠপেসি মং;
অহো বুদ্ধে কতং কাৰং, সফলং মে অজাযথ.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা সীহনাদং নদন্তো –
৩৭৫. ‘‘দিস্ৱান পাটিহীৰানি, গোতমস্স যসস্সিনো;
ন তাৱাহং পণিপতিং, ইস্সামানেন ৱঞ্চিতো.
৩৭৬. ‘‘মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, চোদেসি নৰসাৰথি;
ততো মে আসি সংৱেগো, অব্ভুতো লোমহংসনো.
৩৭৭. ‘‘পুব্বে জটিলভূতস্স, যা মে সিদ্ধি পৰিত্তিকা;
তাহং তদা নিৰাকত্ৱা, পব্বজিং জিনসাসনে.
৩৭৮. ‘‘পুব্বে যঞ্ঞেন সন্তুট্ঠো, কামধাতুপুৰক্খতো;
পচ্ছা ৰাগঞ্চ দোসঞ্চ, মোহঞ্চাপি সমূহনিং.
৩৭৯. ‘‘পুব্বেনিৱাসং জানামি, দিব্বচক্খু ৱিসোধিতং;
ইদ্ধিমা পৰচিত্তঞ্ঞূ, দিব্বসোতঞ্চ পাপুণিং.
৩৮০. ‘‘যস্স চত্থায পব্বজিতো, অগাৰস্মানগাৰিযং;
সো মে অত্থো অনুপ্পত্তো, সব্বসংযোজনক্খযো’’তি. –
ইমা ছ গাথা অভাসি.
তত্থ দিস্ৱান পাটিহীৰানীতি নাগৰাজদমনাদীনি অড্ঢুড্ঢসহস্সানি পাটিহাৰিযানি দিস্ৱা. ‘‘পাটিহীৰং, পাটিহেৰং, পাটিহাৰিয’’ন্তি হি অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৱ নানং. যসস্সিনো’’তি ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনা সদেৱকে লোকে যথাভুচ্চং পত্থটকিত্তিসদ্দস্স. ন তাৱাহং পণিপতিন্তি যাৱ মং ভগৱা ‘‘নেৱ খো ত্ৱং, কস্সপ, অৰহা, নাপি অৰহত্তমগ্গং সমাপন্নো, সাপি তে পটিপদা নত্থি, যায ত্ৱং অৰহা ৱা অস্স, অৰহত্তমগ্গং ৱা সমাপন্নো’’তি ন তজ্জেসি, তাৱ অহং ন পণিপাতনং অকাসিং. কিংকাৰণা? ইস্সামানেন ৱঞ্চিতো, ‘‘ইমস্স মযি সাৱকত্তং উপগতে মম লাভসক্কাৰো পৰিহাযিস্সতি, ইমস্স এৱ ৱড্ঢিস্সতী’’তি এৱং পৰসম্পত্তিঅসহনলক্খণায ইস্সায চেৱ, ‘‘অহং গণপামোক্খো বহুজনসম্মতো’’তি এৱং অব্ভুন্নতিলক্খণেন মানেন চ ৱঞ্চিতো, পলম্ভিতো হুত্ৱাতি অত্থো.
মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞাযাতি ময্হং মিচ্ছাসঙ্কপ্পং জানিত্ৱা, যং যং ভগৱা উত্তৰি মনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহাৰিযং দস্সেতি, তং তং দিস্ৱা ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো’’তি চিন্তেত্ৱাপি ‘‘ন ত্ৱেৱ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি এৱং পৱত্তং মিচ্ছাৱিতক্কং জানন্তোপি ঞাণপৰিপাকং আগমেন্তো অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা পচ্ছা নেৰঞ্জৰায মজ্ঝে সমন্ততো উদকং উস্সাৰেত্ৱা ৰেণুহতায ভূমিযা চঙ্কমিত্ৱা তেন আভতনাৱায ঠিতো তদাপি ‘‘মহিদ্ধিকো’’তিআদিকং চিন্তেত্ৱা পুন ‘‘ন ত্ৱেৱ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি পৱত্তিতং মিচ্ছাসঙ্কপ্পং ঞত্ৱাতি অত্থো. চোদেসি নৰসাৰথীতি তদা মে ঞাণপৰিপাকং ঞত্ৱা ‘‘নেৱ খো ত্ৱং অৰহা’’তিআদিনা পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা মং চোদেসি নিগ্গণ্হি. ততো মে আসি সংৱেগো, অব্ভুতো লোমহংসনোতি ততো যথাৱুত্তচোদনাহেতু এত্তকং কালং অভূতপুব্বতায অব্ভুতো লোমহংসনৱসেন পৱত্তিযা লোমহংসনো ‘‘অনৰহাৱ সমানো ‘অৰহা’তি মঞ্ঞি’’ন্তি সংৱেগো সহোত্তপ্পো ঞাণুপ্পাদো ময্হং অহোসি.
জটিলভূতস্সাতি তাপসভূতস্স. সিদ্ধীতি লাভসক্কাৰসমিদ্ধি. পৰিত্তিকাতি অপ্পমত্তিকা. তাহন্তি তং অহং. তদাতি ভগৱতো চোদনায সংৱেগুপ্পত্তিকালে. নিৰাকত্ৱাতি অপনেত্ৱা ছড্ডেত্ৱা, অনপেক্খো হুত্ৱাতি অত্থো. ‘‘ইদ্ধীতি ভাৱনামযইদ্ধী’’তি ৱদন্তি. তদযুত্তং তদা তস্স অঝানলাভীভাৱতো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘কামধাতুপুৰক্খতো’’তি.
যঞ্ঞেন সন্তুট্ঠোতি ‘‘যঞ্ঞং যজিত্ৱা সগ্গসুখং অনুভৱিস্সামি, অলমেত্তাৱতা’’তি যঞ্ঞযজনেন সন্তুট্ঠো নিট্ঠিতকিচ্চসঞ্ঞী. কামধাতুপুৰক্খতোতি কামসুগতিং আৰব্ভ উপ্পন্নতণ্হো যঞ্ঞযজনেন কামলোকং পুৰক্খত্ৱা ঠিতো. সো চে যঞ্ঞো পাণাতিপাতপটিসংযুত্তো হোতি, ন তেন সুগতিং সক্কা লদ্ধুং. ন হি অকুসলস্স ইট্ঠো কন্তো ৱিপাকো নিব্বত্ততি. যা পন তত্থ দানাদিকুসলচেতনা, তায সতি পচ্চযসমৱাযে সুগতিং গচ্ছেয্য. পচ্ছাতি তাপসপব্বজ্জাতো পচ্ছা সত্থু ওৱাদেন তাপসলদ্ধিং পহায চতুসচ্চকম্মট্ঠানানুযোগকালে. সমূহনিন্তি ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা ৰাগঞ্চ দোসঞ্চ মোহঞ্চ অনৱসেসতো সমুগ্ঘাতেসিং.
যস্মা পনাযং থেৰো অৰিযমগ্গেন ৰাগাদযো সমূহনন্তোযেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি, তস্মা তং অত্তনো ছড়ভিঞ্ঞভাৱং দস্সেন্তো ‘‘পুব্বেনিৱাসং জানামী’’তিআদিমাহ. তত্থ পুব্বেনিৱাসং জানামীতি অত্তনো পৰেসঞ্চ পুব্বেনিৱাসং অতীতাসু জাতীসু নিব্বত্তক্খন্ধে খন্ধপটিবদ্ধে চ পুব্বেনিৱাসঞাণেন হত্থতলে আমলকং ৱিয পচ্চক্খতো জানামি বুজ্ঝামি. দিব্বচক্খু ৱিসোধিতন্তি দিব্বচক্খুঞাণং ৱিসোধিতং, পকতিচক্খুনা আপাথগতং পকতিৰূপং ৱিয দিব্বং মানুসম্পি দূৰং তিৰোট্ঠিতং অতিসুখুমঞ্চ ৰূপং ৱিভাৱেতুং সমত্থঞাণং ভাৱনায মযা ৱিসুদ্ধং কত্ৱা পটিলদ্ধন্তি অত্থো. ইদ্ধিমাতি অধিট্ঠানিদ্ধিৱিকুব্বনিদ্ধিআদীহি ইদ্ধীহি ইদ্ধিমা, ইদ্ধিৱিধঞাণলাভীতি অত্থো. সৰাগাদিভেদস্স পৰেসং চিত্তস্স জাননতো পৰচিত্তঞ্ঞূ, চেতোপৰিযঞাণলাভীতি ৱুত্তং হোতি. দিব্বসোতঞ্চ পাপুণিন্তি দিব্বসোতঞাণঞ্চ পটিলভিং.
সো মে অত্থো অনুপ্পত্তো, সব্বসংযোজনক্খযোতি যো সব্বেসং সংযোজনানং খযভূতো খযেন ৱা লদ্ধব্বো, সো সদত্থো পৰমত্থো চ মযা অৰিযমগ্গাধিগমেন অধিগতোতি. এৱমেতায গাথায থেৰস্স অঞ্ঞাব্যাকৰণং অহোসীতি ৱেদিতব্বো.
উৰুৱেলকস্সপত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.