১. মহামোগ্গল্লানত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

সট্ঠিনিপাতে আৰঞ্ঞিকাতিআদিকা আযস্মতো মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? তস্স ৱত্থু ধম্মসেনাপতিৱত্থুম্হি ৱুত্তমেৱ. থেৰো হি পব্বজিতদিৱসতো সত্তমে দিৱসে মগধৰট্ঠে কল্লৱালগামকং উপনিস্সায সমণধম্মং কৰোন্তো থিনমিদ্ধে ওক্কন্তে সত্থাৰা – ‘‘মোগ্গল্লান, মোগ্গল্লান, মা, ব্ৰাহ্মণ, অৰিযং তুণ্হীভাৱং পমাদো’’তিআদিনা (সং. নি. ২.২৩৫) সংৱেজিতো থিনমিদ্ধং ৱিনোদেত্ৱা ভগৱতা ৱুচ্চমানং ধাতুকম্মট্ঠানং সুণন্তো এৱ ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা পটিপাটিযা উপৰিমগ্গত্তযং উপগন্ত্ৱা অগ্গফলক্খণে সাৱকপাৰমীঞাণস্স মত্থকং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১.৩৭৫-৩৯৭) –

‘‘অনোমদস্সী ভগৱা, লোকজেট্ঠো নৰাসভো;

ৱিহাসি হিমৱন্তম্হি, দেৱসঙ্ঘপুৰক্খতো.

‘‘ৱৰুণো নাম নামেন, নাগৰাজা অহং তদা;

কামৰূপী ৱিকুব্বামি, মহোদধিনিৱাসহং.

‘‘সঙ্গণিযং গণং হিত্ৱা, তূৰিযং পট্ঠপেসহং;

সম্বুদ্ধং পৰিৱাৰেত্ৱা, ৱাদেসুং অচ্ছৰা তদা.

‘‘ৱজ্জমানেসু তূৰেসু, দেৱা তূৰানি ৱজ্জযুং;

উভিন্নং সদ্দং সুত্ৱান, বুদ্ধোপি সম্পবুজ্ঝথ.

‘‘নিমন্তেত্ৱান সম্বুদ্ধং, সকং ভৱনুপাগমিং;

আসনং পঞ্ঞপেত্ৱান, কালমাৰোচযিং অহং.

‘‘খীণাসৱসহস্সেহি, পৰিৱুতো লোকনাযকো;

ওভাসেন্তো দিসা সব্বা, ভৱনং মে উপাগমি.

‘‘উপৱিট্ঠং মহাৱীৰং, দেৱদেৱং নৰাসভং;

সভিক্খুসঙ্ঘং তপ্পেসিং, অন্নপানেনহং তদা.

‘‘অনুমোদি মহাৱীৰো, সযম্ভূ অগ্গপুগ্গলো;

ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা, ইমা গাথা অভাসথ.

‘‘যো সো সঙ্ঘং অপূজেসি, বুদ্ধঞ্চ লোকনাযকং;

তেন চিত্তপ্পসাদেন, দেৱলোকং গমিস্সতি.

‘‘সত্তসত্ততিক্খত্তুঞ্চ, দেৱৰজ্জং কৰিস্সতি;

পথব্যা ৰজ্জং অট্ঠসতং, ৱসুধং আৱসিস্সতি.

‘‘পঞ্চপঞ্ঞাসক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী ভৱিস্সতি;

ভোগা অসঙ্খিযা তস্স, উপ্পজ্জিস্সন্তি তাৱদে.

‘‘অপৰিমেয্যে ইতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.

‘‘নিৰযা সো চৱিত্ৱান, মনুস্সত্তং গমিস্সতি;

কোলিতো নাম নামেন, ব্ৰহ্মবন্ধু ভৱিস্সতি.

‘‘সো পচ্ছা পব্বজিত্ৱান, কুসলমূলেন চোদিতো;

গোতমস্স ভগৱতো, দুতিযো হেস্সতি সাৱকো.

‘‘আৰদ্ধৱীৰিযো পহিতত্তো, ইদ্ধিযা পাৰমিং গতো;

সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, নিব্বাযিস্সতিনাসৱো.

‘‘পাপমিত্তোপনিস্সায, কামৰাগৱসং গতো;

মাতৰং পিতৰঞ্চাপি, ঘাতযিং দুট্ঠমানসো.

‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, নিৰযং অথ মানুসং;

পাপকম্মসমঙ্গিতা, ভিন্নসীসো মৰামহং.

‘‘ইদং পচ্ছিমকং ময্হং, চৰিমো ৱত্ততে ভৱো;

ইধাপি এদিসো ময্হং, মৰণকালে ভৱিস্সতি.

‘‘পৱিৱেকমনুযুত্তো, সমাধিভাৱনাৰতো;

সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, ৱিহৰামি অনাসৱো.

‘‘ধৰণিম্পি সুগম্ভীৰং, বহলং দুপ্পধংসিযং;

ৱামঙ্গুট্ঠেন খোভেয্যং, ইদ্ধিযা পাৰমিং গতো.

‘‘অস্মিমানং ন পস্সামি, মানো ময্হং ন ৱিজ্জতি;

সামণেৰে উপাদায, গৰুচিত্তং কৰোমহং.

‘‘অপৰিমেয্যে ইতো কপ্পে, যং কম্মমভিনীহৰিং;

তাহং ভূমিমনুপ্পত্তো, পত্তোম্হি আসৱক্খযং.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অথ নং সত্থা অপৰভাগে জেতৱনমহাৱিহাৰে অৰিযগণমজ্ঝে নিসিন্নো তেন তেন গুণেন অত্তনো সাৱকে এতদগ্গে ঠপেন্তো ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ইদ্ধিমন্তানং যদিদং মহামোগ্গল্লানো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮, ১৯০) ইদ্ধিমন্ততায এতদগ্গে ঠপেসি. তেন এৱং সত্থাৰা এতদগ্গে ঠপিতেন সাৱকপাৰমিযা মত্থকং পত্তেন মহাথেৰেন তং তং নিমিত্তং আগম্ম তত্থ তত্থ ভাসিতা গাথা, তা সঙ্গীতিকালে ধম্মসঙ্গাহকেহি –

১১৪৯. ‘‘আৰঞ্ঞিকা পিণ্ডপাতিকা, উঞ্ছাপত্তাগতে ৰতা;

দালেমু মচ্চুনো সেনং, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতা.

১১৫০. ‘‘আৰঞ্ঞিকা পিণ্ডপাতিকা, উঞ্ছাপত্তাগতে ৰতা;

ধুনাম মচ্চুনো সেনং, নড়াগাৰংৱ কুঞ্জৰো.

১১৫১. ‘‘ৰুক্খমূলিকা সাততিকা, উঞ্ছাপত্তাগতে ৰতা;

দালেমু মচ্চুনো সেনং, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতা.

১১৫২. ‘‘ৰুক্খমূলিকা সাততিকা, উঞ্ছাপত্তাগতে ৰতা;

ধুনাম মচ্চুনো সেনং, নড়াগাৰংৱ কুঞ্জৰো.

১১৫৩. ‘‘অট্ঠিকঙ্কলকুটিকে, মংসন্হাৰুপসিব্বিতে;

ধিৰত্থু পুৰে দুগ্গন্ধে, পৰগত্তে মমাযসে.

১১৫৪. .

‘‘তৱ সৰীৰং নৱসোতং, দুগ্গন্ধকৰং পৰিবন্ধং;

ভিক্খু পৰিৱজ্জযতে তং, মীড়্হঞ্চ যথা সুচিকামো.

১১৫৬. ‘‘এৱঞ্চে তং জনো জঞ্ঞা, যথা জানামি তং অহং;

আৰকা পৰিৱজ্জেয্য, গূথট্ঠানংৱ পাৱুসে.

১১৫৭. ‘‘এৱমেতং মহাৱীৰ, যথা সমণ ভাসসি;

এত্থ চেকে ৱিসীদন্তি, পঙ্কম্হিৱ জৰগ্গৱো.

১১৫৮. ‘‘আকাসম্হি হলিদ্দিযা, যো মঞ্ঞেথ ৰজেতৱে;

অঞ্ঞেন ৱাপি ৰঙ্গেন, ৱিঘাতুদযমেৱ তং.

১১৫৯. ‘‘তদাকাসসমং চিত্তং, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতং;

মা পাপচিত্তে আসাদি, অগ্গিখন্ধংৱ পক্খিমা.

১১৬০. ‘‘পস্স চিত্তকতং বিম্বং, অৰুকাযং সমুস্সিতং;

আতুৰং বহুসঙ্কপ্পং, যস্স নত্থি ধুৱং ঠিতি.

১১৬১. ‘‘পস্স চিত্তকতং ৰূপং, মণিনা কুণ্ডলেন চ;

অট্ঠিং তচেন ওনদ্ধং, সহ ৱত্থেহি সোভতি.

১১৬২. ‘‘অলত্তককতা পাদা, মুখং চুণ্ণকমক্খিতং;

অলং বালস্স মোহায, নো চ পাৰগৱেসিনো.

১১৬৩. ‘‘অট্ঠাপদকতা কেসা, নেত্তা অঞ্জনমক্খিতা;

অলং বালস্স মোহায, নো চ পাৰগৱেসিনো.

১১৬৪. ‘‘অঞ্জনীৱ নৱা চিত্তা, পূতিকাযো অলঙ্কতো;

অলং বালস্স মোহায, নো চ পাৰগৱেসিনো.

১১৬৫. ‘‘ওদহি মিগৱো পাসং, নাসদা ৱাগুৰং মিগো;

ভুত্ৱা নিৱাপং গচ্ছাম, কদ্দন্তে মিগবন্ধকে.

১১৬৬. ‘‘ছিন্নো পাসো মিগৱস্স, নাসদা ৱাগুৰং মিগো;

ভুত্ৱা নিৱাপং গচ্ছাম, সোচন্তে মিগলুদ্দকে.

১১৬৭. ‘‘তদাসি যং ভিংসনকং, তদাসি লোমহংসনং;

অনেকাকাৰসম্পন্নে, সাৰিপুত্তম্হি নিব্বুতে.

১১৬৮. ‘‘অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা, উপ্পাদৱযধম্মিনো;

উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তেসং ৱূপসমো সুখো.

১১৬৯. ‘‘সুখুমং তে পটিৱিজ্ঝন্তি, ৱালগ্গং উসুনা যথা;

যে পঞ্চক্খন্ধে পস্সন্তি, পৰতো নো চ অত্ততো.

১১৭০. ‘‘যে চ পস্সন্তি সঙ্খাৰে, পৰতো নো চ অত্ততো;

পচ্চব্যাধিংসু নিপুণং, ৱালগ্গং উসুনা যথা.

১১৭১. ‘‘সত্তিযা ৱিয ওমট্ঠো, ডয্হমানোৱ মত্থকে;

কামৰাগপ্পহানায, সতো ভিক্খু পৰিব্বজে.

১১৭২. ‘‘সত্তিযা ৱিয ওমট্ঠো, ডয্হমানোৱ মত্থকে;

ভৱৰাগপ্পহানায, সতো ভিক্খু পৰিব্বজে.

১১৭৩. ‘‘চোদিতো ভাৱিতত্তেন, সৰীৰন্তিমধাৰিনা;

মিগাৰমাতুপাসাদং, পাদঙ্গুট্ঠেন কম্পযিং.

১১৭৪. ‘‘নযিদং সিথিলমাৰব্ভ, নযিদং অপ্পেন থামসা;

নিব্বানমধিগন্তব্বং, সব্বগন্থপমোচনং.

১১৭৫. ‘‘অযঞ্চ দহৰো ভিক্খু, অযমুত্তমপোৰিসো;

ধাৰেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৱা মাৰং সৱাহনং.

১১৭৬. ‘‘ৱিৱৰমনুপভন্তি ৱিজ্জুতা, ৱেভাৰস্স চ পণ্ডৱস্স চ;

নগৱিৱৰগতো ঝাযতি, পুত্তো অপ্পটিমস্স তাদিনো.

১১৭৭. ‘‘উপসন্তো উপৰতো, পন্তসেনাসনো মুনি;

দাযাদো বুদ্ধসেট্ঠস্স, ব্ৰহ্মুনা অভিৱন্দিতো.

১১৭৮. ‘‘উপসন্তং উপৰতং, পন্তসেনাসনং মুনিং;

দাযাদং বুদ্ধসেট্ঠস্স, ৱন্দ ব্ৰাহ্মণ কস্সপং.

১১৭৯. ‘‘যো চ জাতিসতং গচ্ছে, সব্বা ব্ৰাহ্মণজাতিযো;

সোত্তিযো ৱেদসম্পন্নো, মনুস্সেসু পুনপ্পুনং.

১১৮০. ‘‘অজ্ঝাযকোপি চে অস্স, তিণ্ণং ৱেদান পাৰগূ;

এতস্স ৱন্দনাযেতং, কলং নাগ্ঘতি সোড়সিং.

১১৮১. ‘‘যো সো অট্ঠ ৱিমোক্খানি, পুৰেভত্তং অফস্সযি;

অনুলোমং পটিলোমং, ততো পিণ্ডায গচ্ছতি.

১১৮২. ‘‘তাদিসং ভিক্খুং মাসাদি, মাত্তানং খণি ব্ৰাহ্মণ;

অভিপ্পসাদেহি মনং, অৰহন্তম্হি তাদিনে;

খিপ্পং পঞ্জলিকো ৱন্দ, মা তে ৱিজটি মত্থকং.

১১৮৩. ‘‘নেসো পস্সতি সদ্ধম্মং, সংসাৰেন পুৰক্খতো;

অধোগমং জিম্হপথং, কুম্মগ্গমনুধাৱতি.

১১৮৪. ‘‘কিমীৱ মীড়্হসল্লিত্তো, সঙ্খাৰে অধিমুচ্ছিতো;

পগাড়্হো লাভসক্কাৰে, তুচ্ছো গচ্ছতি পোট্ঠিলো.

১১৮৫. ‘‘ইমঞ্চ পস্স আযন্তং, সাৰিপুত্তং সুদস্সনং;

ৱিমুত্তং উভতোভাগে, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতং.

১১৮৬. ‘‘ৱিসল্লং খীণসংযোগং, তেৱিজ্জং মচ্চুহাযিনং;

দক্খিণেয্যং মনুস্সানং, পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তৰং.

১১৮৭. ‘‘এতে সম্বহুলা দেৱা, ইদ্ধিমন্তো যসস্সিনো.

দস দেৱসহস্সানি, সব্বে ব্ৰহ্মপুৰোহিতা;

মোগ্গল্লানং নমস্সন্তা, তিট্ঠন্তি পঞ্জলীকতা.

১১৮৮. ‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুৰিসুত্তম;

যস্স তে আসৱা খীণা, দক্খিণেয্যোসি মাৰিস.

১১৮৯. ‘‘পূজিতো নৰদেৱেন, উপ্পন্নো মৰণাভিভূ;

পুণ্ডৰীকংৱ তোযেন, সঙ্খাৰেনুপলিম্পতি.

১১৯০. ‘‘যস্স মুহুত্তেন সহস্সধা লোকো, সংৱিদিতো সব্ৰহ্মকপ্পো ৱসি;

ইদ্ধিগুণে চুতুপপাতে কালে, পস্সতি দেৱতা স ভিক্খু.

১১৯১. ‘‘সাৰিপুত্তোৱ পঞ্ঞায, সীলেন উপসমেন চ;

যোপি পাৰঙ্গতো ভিক্খু, এতাৱপৰমো সিযা.

১১৯২. ‘‘কোটিসতসহস্সস্স, অত্তভাৱং খণেন নিম্মিনে;

অহং ৱিকুব্বনাসু কুসলো, ৱসীভূতোম্হি ইদ্ধিযা.

১১৯৩. ‘‘সমাধিৱিজ্জাৱসিপাৰমীগতো, মোগ্গল্লানগোত্তো অসিতস্স সাসনে;

ধীৰো সমুচ্ছিন্দি সমাহিতিন্দ্ৰিযো, নাগো যথা পূতিলতংৱ বন্ধনং.

১১৯৪. ‘‘পৰিচিণ্ণো মযা সত্থা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং;

ওহিতো গৰুকো ভাৰো, ভৱনেত্তি সমূহতা.

১১৯৫. ‘‘যস্স চত্থায পব্বজিতো, অগাৰস্মানগাৰিযং;

সো মে অত্থো অনুপ্পত্তো, সব্বসংযোজনক্খযো.

১১৯৬. ‘‘কীদিসো নিৰযো আসি, যত্থ দুস্সী অপচ্চথ;

ৱিধুৰং সাৱকমাসজ্জ, ককুসন্ধঞ্চ ব্ৰাহ্মণং.

১১৯৭. ‘‘সতং আসি অযোসঙ্কূ, সব্বে পচ্চত্তৱেদনা;

ঈদিসো নিৰযো আসি, যত্থ দুস্সী অপচ্চথ;

ৱিধুৰং সাৱকমাসজ্জ, ককুসন্ধঞ্চ ব্ৰাহ্মণং.

১১৯৮. ‘‘যো এতমভিজানাতি, ভিক্খু বুদ্ধস্স সাৱকো;

তাদিসং ভিক্খুমাসজ্জ, কণ্হ দুক্খং নিগচ্ছসি.