২১. মহানিপাতো

১. ৱঙ্গীসত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

সত্ততিনিপাতে নিক্খন্তং ৱত মং সন্তন্তিআদিকা আযস্মতো ৱঙ্গীসত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতীনগৰে মহাভোগকুলে নিব্বত্তো, পুৰিমনযেনেৱ ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং পটিভানৱন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা সত্থু অধিকাৰকম্মং কত্ৱা – ‘‘অহম্পি অনাগতে পটিভানৱন্তানং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনং কত্ৱা, সত্থাৰা ব্যাকতো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱঙ্গীসোতি লদ্ধনামো তযো বেদে উগ্গণ্হন্তো আচৰিযং আৰাধেত্ৱা, ছৱসীসমন্তং নাম সিক্খিত্ৱা ছৱসীসং নখেন আকোটেত্ৱা ‘‘অযং সত্তো অসুকযোনিযং নিব্বত্তো’’তি জানাতি.

ব্ৰাহ্মণা ‘‘অযং অম্হাকং জীৱিতমগ্গো’’তি ঞত্ৱা ৱঙ্গীসং গহেত্ৱা পটিচ্ছন্নযানে নিসীদাপেত্ৱা গামনিগমৰাজধানিযো ৱিচৰন্তি. ৱঙ্গীসোপি তিৱস্সমত্থকে মতানম্পি সীসং আহৰাপেত্ৱা নখেন আকোটেত্ৱা ‘‘অযং সত্তো অসুকযোনিযং নিব্বত্তো’’তি ৱত্ৱা মহাজনস্স কঙ্খচ্ছেদনত্থং তে তে জনে আৱাহেত্ৱা অত্তনো অত্তনো গতিং কথাপেতি. তেন তস্মিং মহাজনো অভিপ্পসীদতি. সো তং নিস্সায মহাজনস্স হত্থতো সতম্পি সহস্সম্পি লভতীতি. ব্ৰাহ্মণা ৱঙ্গীসমাদায যথাৰুচিং ৱিচৰিত্ৱা পুন সাৱত্থিং অগমংসু. ৱঙ্গীসো সত্থু গুণে সুত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিতুকামো অহোসি. ব্ৰাহ্মণা ‘‘সমণো গোতমো মাযায তং আৱট্টেস্সতী’’তি পটিক্খিপিংসু. ৱঙ্গীসো তেসং ৱচনং অনাদিযিত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা মধুৰপটিসন্থাৰং কত্ৱা একমন্তং নিসীদি.

তং সত্থা পুচ্ছি – ‘‘ৱঙ্গীস, কিঞ্চি সিপ্পং জানাসী’’তি? ‘‘আম, ভো গোতম, ছৱসীসমন্তং নাম জানামি. তেন তিৱস্সমত্থকে মতানম্পি সীসং নখেন আকোটেত্ৱা নিব্বত্তট্ঠানং জানামী’’তি. সত্থা তস্স একং নিৰযে নিব্বত্তস্স সীসং দস্সেসি, একং মনুস্সেসু, একং দেৱেসু, একং পৰিনিব্বুতস্স সীসং দস্সেসি. সো পঠমং সীসং আকোটেত্ৱা, ‘‘ভো গোতম, অযং সত্তো নিৰযে নিব্বত্তো’’তি আহ. ‘‘সাধু, ৱঙ্গীস, সুট্ঠু তযা দিট্ঠং. অযং সত্তো কুহিং নিব্বত্তো’’তি পুচ্ছি. ‘‘মনুস্সলোকে’’তি. ‘‘অযং কুহি’’ন্তি? ‘‘দেৱলোকে’’তি তিণ্ণন্নম্পি নিব্বত্তট্ঠানং কথেসি. পৰিনিব্বুতস্স পন সীসং নখেন আকোটেন্তো নেৱ অন্তং ন কোটিং পস্সি. অথ নং সত্থা ‘‘ন সক্কোসি ৱঙ্গীসা’’তি পুচ্ছি. ‘‘উপপৰিক্খামি তাৱা’’তি পুনপ্পুনং পৰিৱত্তেত্ৱা আকোটেন্তোপি বাহিৰকমন্তেন খীণাসৱস্স গতিং কথং জানিস্সতি, অথস্স মত্থকতো সেদো মুচ্চি. সো লজ্জিত্ৱা তুণ্হীভূতো অট্ঠাসি. অথ নং সত্থা – ‘‘কিলমসি, ৱঙ্গীসা’’তি আহ. ‘‘আম, ভো গোতম, ইমস্স উপ্পন্নট্ঠানং জানিতুং ন সক্কোমি, সচে তুম্হে জানাথ, কথেথা’’তি. ‘‘ৱঙ্গীস, অহং এতম্পি জানামি, ইতো উত্তৰিতৰম্পি জানামী’’তি ৱত্ৱা –

‘‘চুতিং যো ৱেদি সত্তানং, উপপত্তিঞ্চ সব্বসো;

অসত্তং সুগতং বুদ্ধং, তমহং ব্ৰূমি ব্ৰাহ্মণং.

‘‘যস্স গতিং ন জানন্তি, দেৱা গন্ধব্বমানুসা;

খীণাসৱং অৰহন্তং, তমহং ব্ৰূমি ব্ৰাহ্মণ’’ন্তি. (ধ. প. ৪১৯-৪২০; সু. নি. ৬৪৮-৬৪৯) –

ইমা দ্ৱে গাথা অভাসি. ৱঙ্গীসো ‘‘তেন হি, ভো গোতম, তং ৱিজ্জং মে দেথা’’তি অপচিতিং দস্সেত্ৱা সত্থু সন্তিকে নিসীদি. সত্থা ‘‘অম্হেহি সমানলিঙ্গস্স দেমা’’তি আহ. ৱঙ্গীসো ‘‘যংকিঞ্চি কত্ৱা মযা ইমং মন্তং গহেতুং ৱট্টতী’’তি ব্ৰাহ্মণে আহ – ‘‘তুম্হে মযি পব্বজন্তে মা চিন্তযিত্থ, অহং মন্তং উগ্গণ্হিত্ৱা সকলজম্বুদীপে জেট্ঠকো ভৱিস্সামি, তুম্হাকম্পি তেন ভদ্দকমেৱ ভৱিস্সতী’’তি মন্তত্থায সত্থুসন্তিকং উপসঙ্কমিত্ৱা পব্বজ্জং যাচি. তদা চ থেৰো নিগ্ৰোধকপ্পো ভগৱতো সন্তিকে ঠিতো হোতি, তং ভগৱা আণাপেসি – ‘‘নিগ্ৰোধকপ্প, ইমং পব্বাজেহী’’তি. সো সত্থু আণায তং পব্বাজেসি. অথস্স সত্থা ‘‘মন্তপৰিৱাৰং তাৱ উগ্গণ্হাহী’’তি দ্ৱত্তিংসাকাৰকম্মট্ঠানং ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানঞ্চ আচিক্খি. সো দ্ৱত্তিংসাকাৰং সজ্ঝাযন্তোৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেসি. ব্ৰাহ্মণা ৱঙ্গীসং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘কিং, ভো ৱঙ্গীস, সমণস্ম গোতমস্স সন্তিকে সিপ্পং সিক্খিত’’ন্তি পুচ্ছিংসু. ‘‘কিং সিপ্পসিক্খনেন, গচ্ছথ তুম্হে, ন ময্হং তুম্হেহি কত্তব্বকিচ্চ’’ন্তি. ব্ৰাহ্মণা ‘‘ত্ৱম্পি দানি সমণস্স গোতমস্স ৱসং আপন্নো, মাযায আৱট্টিতো, কিং মযং তৱ সন্তিকে কৰিস্সামা’’তি আগতমগ্গেনেৱ পক্কমিংসু. ৱঙ্গীসত্থেৰো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৫.৯৬-১৪২) –

‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, সব্বধম্মেসু চক্খুমা;

ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.

‘‘যথাপি সাগৰে ঊমি, গগনে ৱিয তাৰকা;

এৱং পাৱচনং তস্স, অৰহন্তেহি চিত্তিতং.

‘‘সদেৱাসুৰনাগেহি, মনুজেহি পুৰক্খতো;

সমণব্ৰাহ্মণাকিণ্ণে, জনমজ্ঝে জিনুত্তমো.

‘‘পভাহি অনুৰঞ্জন্তো, লোকে লোকন্তগূ জিনো;

ৱচনেন ৱিবোধেন্তো, ৱেনেয্যপদুমানি সো.

‘‘ৱেসাৰজ্জেহি সম্পন্নো, চতূহি পুৰিসুত্তমো;

পহীনভযসাৰজ্জো, খেমপ্পত্তো ৱিসাৰদো.

‘‘আসভং পৱৰং ঠানং, বুদ্ধভূমিঞ্চ কেৱলং;

পটিজানাতি লোকগ্গো, নত্থি সঞ্চোদকো ক্ৱচি.

‘‘সীহনাদমসম্ভীতং, নদতো তস্স তাদিনো;

দেৱা নৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা, পটিৱত্তা ন ৱিজ্জতি.

‘‘দেসেন্তো পৱৰং ধম্মং, সন্তাৰেন্তো সদেৱকং;

ধম্মচক্কং পৱত্তেতি, পৰিসাসু ৱিসাৰদো.

‘‘পটিভানৱতং অগ্গং, সাৱকং সাধুসম্মতং;

গুণং বহুং পকিত্তেত্ৱা, এতদগ্গে ঠপেসি তং.

‘‘তদাহং হংসৱতিযং, ব্ৰাহ্মণো সাধুসম্মতো;

সব্বৱেদৱিদূ জাতো, ৱাগীসো ৱাদিসূদনো.

‘‘উপেচ্চ তং মহাৱীৰং, সুত্ৱাহং ধম্মদেসনং;

পীতিৱৰং পটিলভিং, সাৱকস্স গুণে ৰতো.

‘‘নিমন্তেত্ৱাৱ সুগতং, সসঙ্ঘং লোকনন্দনং;

সত্তাহং ভোজযিত্ৱাহং, দুস্সেহচ্ছাদযিং তদা.

‘‘নিপচ্চ সিৰসা পাদে, কতোকাসো কতঞ্জলী;

একমন্তং ঠিতো হট্ঠো, সন্থৱিং জিনমুত্তমং.

‘‘নমো তে ৱাদিমদ্দন, নমো তে ইসিসত্তম;

নমো তে সব্বলোকগ্গ, নমো তে অভযং কৰ.

‘‘নমো তে মাৰমথন, নমো তে দিট্ঠিসূদন;

নমো তে সন্তিসুখদ, নমো তে সৰণং কৰ.

‘‘অনাথানং ভৱং নাথো, ভীতানং অভযপ্পদো;

ৱিস্সামভূমি সন্তানং, সৰণং সৰণেসিনং.

‘‘এৱমাদীহি সম্বুদ্ধং, সন্থৱিত্ৱা মহাগুণং;

অৱোচং ৱাদিসূদস্স, গতিং পপ্পোমি ভিক্খুনো.

‘‘তদা অৱোচ ভগৱা, অনন্তপটিভানৱা;

যো সো বুদ্ধং অভোজেসি, সত্তাহং সহসাৱকং.

‘‘গুণঞ্চ মে পকিত্তেসি, পসন্নো সেহি পাণিভি;

এসো পত্থযতে ঠানং, ৱাদিসূদস্স ভিক্খুনো.

‘‘অনাগতম্হি অদ্ধানে, লচ্ছসে তং মনোৰথং;

দেৱমানুসসম্পত্তিং, অনুভোত্ৱা অনপ্পকং.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.

‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;

ৱঙ্গীসো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৱকো.

‘‘তং সুত্ৱা মুদিতো হুত্ৱা, যাৱজীৱং তদা জিনং;

পচ্চযেহি উপট্ঠাসিং, মেত্তচিত্তো তথাগতং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তুসিতং অগমাসহং.

‘‘পচ্ছিমে চ ভৱে দানি, জাতো ৱিপ্পকুলে অহং;

পচ্চাজাতো যদা আসিং, জাতিযা সত্তৱস্সিকো.

‘‘সব্বৱেদৱিদূ জাতো, ৱাদসত্থৱিসাৰদো;

ৱাদিস্সৰো চিত্তকথী, পৰৱাদপ্পমদ্দনো.

‘‘ৱঙ্গে জাতোতি ৱঙ্গীসো, ৱচনে ইস্সৰোতি ৱা;

ৱঙ্গীসো ইতি মে নামং, অভৱী লোকসম্মতং.

‘‘যদাহং ৱিঞ্ঞুতং পত্তো, ঠিতো পঠমযোব্বনে;

তদা ৰাজগহে ৰম্মে, সাৰিপুত্তমহদ্দসং.

‘‘পিণ্ডায ৱিচৰন্তং তং, পত্তপাণিং সুসংৱুতং;

অলোলক্খিং মিতভাণিং, যুগমত্তং নিদক্খিতং.

‘‘তং দিস্ৱা ৱিম্হিতো হুত্ৱা, অৱোচং মমনুচ্ছৱং;

কণিকাৰংৱ নিচিতং, চিত্তং গাথাপদং অহং.

‘‘আচিক্খি সো মে সত্থাৰং, সম্বুদ্ধং লোকনাযকং;

তদা সো পণ্ডিতো ৱীৰো, উত্তৰিং সমৱোচ মে.

‘‘ৱিৰাগসংহিতং ৱাক্যং, কত্ৱা দুদ্দসমুত্তমং;

ৱিচিত্তপটিভানেহি, তোসিতো তেন তাদিনা.

‘‘নিপচ্চ সিৰসা পাদে, পব্বাজেহীতি মং ব্ৰৱি;

ততো মং স মহাপঞ্ঞো, বুদ্ধসেট্ঠমুপানযি.

‘‘নিপচ্চ সিৰসা পাদে, নিসীদিং সত্থু সন্তিকে;

মমাহ ৱদতং সেট্ঠো, কচ্চি ৱঙ্গীস জানাসি.

‘‘কিঞ্চি সিপ্পন্তি তস্সাহং, জানামীতি চ অব্ৰৱিং;

মতসীসং ৱনচ্ছুদ্ধং, অপি বাৰসৱস্সিকং;

তৱ ৱিজ্জাৱিসেসেন, সচে সক্কোসি ৱাচয.

‘‘আমোতি মে পটিঞ্ঞাতে, তীণি সীসানি দস্সযি;

নিৰযনৰদেৱেসু, উপপন্নে অৱাচযিং.

‘‘তদা খীণাসৱস্সেৱ, সীসং দস্সেসি নাযকো;

ততোহং ৱিহতাৰব্ভো, পব্বজ্জং সমযাচিসং.

‘‘পব্বজিত্ৱান সুগতং, সন্থৱামি তহিং তহিং;

ততো মং কব্বৱিত্তোসি, উজ্ঝাযন্তিহ ভিক্খৱো.

‘‘ততো ৱীমংসনত্থং মে, আহ বুদ্ধো ৱিনাযকো;

তক্কিকা পনিমা গাথা, ঠানসো পটিভন্তি তং.

‘‘ন কব্বৱিত্তোহং ৱীৰ, ঠানসো পটিভন্তি মং;

তেন হি দানি ৱঙ্গীস, ঠানসো সন্থৱাহি মং.

‘‘তদাহং সন্থৱিং ৱীৰং, গাথাহি ইসিসত্তমং;

ঠানসো মে তদা তুট্ঠো, জিনো অগ্গে ঠপেসি মং.

‘‘পটিভানেন চিত্তেন, অঞ্ঞেসমতিমঞ্ঞহং;

পেসলে তেন সংৱিগ্গো, অৰহত্তমপাপুণিং.

‘‘পটিভানৱতং অগ্গো, অঞ্ঞো কোচি ন ৱিজ্জতি;

যথাযং ভিক্খু ৱঙ্গীসো, এৱং ধাৰেথ ভিক্খৱো.

‘‘সতসহস্সে কতং কম্মং, ফলং দস্সেসি মে ইধ;

সুমুত্তো সৰৱেগোৱ, কিলেসে ঝাপযিং মম.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;

নাগোৱ বন্ধনং ছেত্ৱা, ৱিহৰামি অনাসৱো.

‘‘স্ৱাগতং ৱত মে আসি, বুদ্ধসেট্ঠস্স সন্তিকে;

তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৱিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;

ছড়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহা পন হুত্ৱা থেৰো সত্থু সন্তিকং গচ্ছন্তো চক্খুপথতো পট্ঠায চন্দেন, সূৰিযেন, আকাসেন, মহাসমুদ্দেন, সিনেৰুনা পব্বতৰাজেন, সীহেন মিগৰঞ্ঞা, হত্থিনাগেনাতি তেন তেন সদ্ধিং উপমেন্তো অনেকেহি পদসতেহি সত্থাৰং ৱণ্ণেন্তোৱ উপগচ্ছতি. তেন তং সত্থা সঙ্ঘমজ্ঝে নিসিন্নো পটিভানৱন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. অথ থেৰেন অৰহত্তপ্পত্তিতো পুব্বে চ পচ্ছা চ তং তং চিত্তং আগম্ম ভাসিতা. থেৰং উদ্দিস্স আনন্দত্থেৰাদীহি ভাসিতা চ –

১২১৮. ‘‘নিক্খন্তং ৱত মং সন্তং, অগাৰস্মানগাৰিযং;

ৱিতক্কা উপধাৱন্তি, পগব্ভা কণ্হতো ইমে.

১২১৯. ‘‘উগ্গপুত্তা মহিস্সাসা, সিক্খিতা দড়্হধম্মিনো;

সমন্তা পৰিকিৰেয্যুং, সহস্সং অপলাযিনং.

১২২০. ‘‘সচেপি এত্তকা ভিয্যো, আগমিস্সন্তি ইত্থিযো;

নেৱ মং ব্যাধযিস্সন্তি, ধম্মে সম্হি পতিট্ঠিতো.

১২২১. ‘‘সক্খী হি মে সুতং এতং, বুদ্ধস্সাদিচ্চবন্ধুনো;

নিব্বানগমনং মগ্গং, তত্থ মে নিৰতো মনো.

১২২২. ‘‘এৱঞ্চে মং ৱিহৰন্তং, পাপিম উপগচ্ছসি;

তথা মচ্চু কৰিস্সামি, ন মে মগ্গম্পি দক্খসি.

১২২৩. ‘‘অৰতিঞ্চ ৰতিঞ্চ পহায, সব্বসো গেহসিতঞ্চ ৱিতক্কং;

ৱনথং ন কৰেয্য কুহিঞ্চি, নিব্বনথো অৱনথো স ভিক্খু.

১২২৪. ‘‘যমিধ পথৱিঞ্চ ৱেহাসং, ৰূপগতং জগতোগধং কিঞ্চি;

পৰিজীযতি সব্বমনিচ্চং, এৱং সমেচ্চ চৰন্তি মুতত্তা.

১২২৫. ‘‘উপধীসু জনা গধিতাসে, দিট্ঠসুতে পটিঘে চ মুতে চ;

এত্থ ৱিনোদয ছন্দমনেজো, যো হেত্থ ন লিম্পতি মুনি তমাহু.

১২২৬. ‘‘অথ সট্ঠিসিতা সৱিতক্কা, পুথুজ্জনতায অধম্মা নিৱিট্ঠা;

ন চ ৱগ্গগতস্স কুহিঞ্চি, নো পন দুট্ঠুল্লগাহী স ভিক্খু.

১২২৭. ‘‘দব্বো চিৰৰত্তসমাহিতো, অকুহকো নিপকো অপিহালু;

সন্তং পদং অজ্ঝগমা মুনি, পটিচ্চ পৰিনিব্বুতো কঙ্খতি কালং.

১২২৮. ‘‘মানং পজহস্সু গোতম, মানপথঞ্চ জহস্সু অসেসং;

মানপথম্হি স মুচ্ছিতো, ৱিপ্পটিসাৰীহুৱা চিৰৰত্তং.

১২২৯. ‘‘মক্খেন মক্খিতা পজা, মানহতা নিৰযং পপতন্তি;

সোচন্তি জনা চিৰৰত্তং, মানহতা নিৰযং উপপন্না.

১২৩০. ‘‘ন হি সোচতি ভিক্খু কদাচি, মগ্গজিনো সম্মা পটিপন্নো;

কিত্তিঞ্চ সুখঞ্চানুভোতি, ধম্মদসোতি তমাহু তথত্তং.

১২৩১. ‘‘তস্মা অখিলো ইধ পধানৱা, নীৱৰণানি পহায ৱিসুদ্ধো;

মানঞ্চ পহায অসেসং, ৱিজ্জাযন্তকৰো সমিতাৱী.

১২৩২. ‘‘কামৰাগেন ডয্হামি, চিত্তং মে পৰিডয্হতি;

সাধু নিব্বাপনং ব্ৰূহি, অনুকম্পায গোতম.

১২৩৩. ‘‘সঞ্ঞায ৱিপৰিযেসা, চিত্তং তে পৰিডয্হতি;

নিমিত্তং পৰিৱজ্জেহি, সুভং ৰাগূপসংহিতং.

১২৩৪. ‘‘অসুভায চিত্তং ভাৱেহি, একগ্গং সুসমাহিতং;

সতি কাযগতা ত্যত্থু, নিব্বিদাবহুলো ভৱ.

১২৩৫. ‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৱেহি, মানানুসযমুজ্জহ;

ততো মানাভিসমযা, উপসন্তো চৰিস্সসি.

১২৩৬. ‘‘তমেৱ ৱাচং ভাসেয্য, যাযত্তানং ন তাপযে;

পৰে চ ন ৱিহিংসেয্য, সা ৱে ৱাচা সুভাসিতা.

১২৩৭. ‘‘পিযৱাচমেৱ ভাসেয্য, যা ৱাচা পটিনন্দিতা;

যং অনাদায পাপানি, পৰেসং ভাসতে পিযং.

১২৩৮. ‘‘সচ্চং ৱে অমতা ৱাচা, এস ধম্মো সনন্তনো;

সচ্চে অত্থে চ ধম্মে চ, আহু সন্তো পতিট্ঠিতা.

১২৩৯. ‘‘যং বুদ্ধো ভাসতি ৱাচং, খেমং নিব্বানপত্তিযা;

দুক্খস্সন্তকিৰিযায, সা ৱে ৱাচানমুত্তমা.