২. পাৰাপৰিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

সমণস্স অহু চিন্তাতিআদিকা আযস্মতো পাৰাপৰিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৱা সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং অঞ্ঞতৰস্স ব্ৰাহ্মণমহাসালস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি. তস্স ৱযপ্পত্তস্স গোত্তৱসেন পাৰাপৰিযোত্ৱেৱ সমঞ্ঞা অহোসি. সো তযো ৱেদে উগ্গহেত্ৱা ব্ৰাহ্মণসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো. একদিৱসং সত্থু ধম্মদেসনাকালে জেতৱনৱিহাৰং গন্ত্ৱা পৰিসপৰিযন্তে নিসীদি. সত্থা তস্স অজ্ঝাসযং ওলোকেত্ৱা ইন্দ্ৰিযভাৱনাসুত্তং (ম. নি. ৩.৪৫৩) দেসেসি. সো তং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি. তং সুত্তং উগ্গহেত্ৱা তদত্থমনুচিন্তেসি. যথা পন অনুচিন্তেসি, স্ৱাযমত্থো গাথাসু এৱ আৱি ভৱিস্সতি. সো তথা অনুৱিচিন্তেন্তো আযতনমুখেন ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পত্তো. অপৰভাগে অত্তনা চিন্তিতাকাৰং পকাসেন্তো –

৭২৬. ‘‘সমণস্স অহু চিন্তা, পাৰাপৰিযস্স ভিক্খুনো;

এককস্স নিসিন্নস্স, পৱিৱিত্তস্স ঝাযিনো.

৭২৭. ‘‘কিমানুপুব্বং পুৰিসো, কিং ৱতং কিং সমাচাৰং;

অত্তনো কিচ্চকাৰীস্স, ন চ কঞ্চি ৱিহেঠযে.

৭২৮. ‘‘ইন্দ্ৰিযানি মনুস্সানং, হিতায অহিতায চ;

অৰক্খিতানি অহিতায, ৰক্খিতানি হিতায চ.

৭২৯. ‘‘ইন্দ্ৰিযানেৱ সাৰক্খং, ইন্দ্ৰিযানি চ গোপযং;

অত্তনো কিচ্চকাৰীস্স, ন চ কঞ্চি ৱিহেঠযে.

৭৩০. ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযং চে ৰূপেসু, গচ্ছন্তং অনিৱাৰযং;

অনাদীনৱদস্সাৱী, সো দুক্খা ন হি মুচ্চতি.

৭৩১. ‘‘সোতিন্দ্ৰিযং চে সদ্দেসু, গচ্ছন্তং অনিৱাৰযং;

অনাদীনৱদস্সাৱী, সো দুক্খা ন হি মুচ্চতি.

৭৩২. ‘‘অনিস্সৰণদস্সাৱী, গন্ধে চে পটিসেৱতি;

ন সো মুচ্চতি দুক্খম্হা, গন্ধেসু অধিমুচ্ছিতো.

৭৩৩. ‘‘অম্বিলং মধুৰগ্গঞ্চ, তিত্তকগ্গমনুস্সৰং;

ৰসতণ্হায গধিতো, হদযং নাৱবুজ্ঝতি.

৭৩৪. ‘‘সুভান্যপ্পটিকূলানি, ফোট্ঠব্বানি অনুস্সৰং;

ৰত্তো ৰাগাধিকৰণং, ৱিৱিধং ৱিন্দতে দুখং.

৭৩৫. ‘‘মনং চেতেহি ধম্মেহি, যো ন সক্কোতি ৰক্খিতুং;

ততো নং দুক্খমন্ৱেতি, সব্বেহেতেহি পঞ্চহি.

৭৩৬. ‘‘পুব্বলোহিতসম্পুণ্ণং, বহুস্স কুণপস্স চ;

নৰৱীৰকতং ৱগ্গুং, সমুগ্গমিৱ চিত্তিতং.

৭৩৭. ‘‘কটুকং মধুৰস্সাদং, পিযনিবন্ধনং দুখং;

খুৰংৱ মধুনা লিত্তং, উল্লিহং নাৱবুজ্ঝতি.

৭৩৮. ‘‘ইত্থিৰূপে ইত্থিসৰে, ফোট্ঠব্বেপি চ ইত্থিযা;

ইত্থিগন্ধেসু সাৰত্তো, ৱিৱিধং ৱিন্দতে দুখং.

৭৩৯. ‘‘ইত্থিসোতানি সব্বানি, সন্দন্তি পঞ্চ পঞ্চসু;

তেসমাৱৰণং কাতুং, যো সক্কোতি ৱীৰিযৱা.

৭৪০. ‘‘সো অত্থৱা সো ধম্মট্ঠো, সো দক্খো সো ৱিচক্খণো;

কৰেয্য ৰমমানোপি, কিচ্চং ধম্মত্থসংহিতং.

৭৪১. ‘‘অথো সীদতি সঞ্ঞুত্তং, ৱজ্জে কিচ্চং নিৰত্থকং;

ন তং কিচ্চন্তি মঞ্ঞিত্ৱা, অপ্পমত্তো ৱিচক্খণো.

৭৪২. ‘‘যঞ্চ অত্থেন সঞ্ঞুত্তং, যা চ ধম্মগতা ৰতি;

তং সমাদায ৱত্তেথ, সা হি ৱে উত্তমা ৰতি.

৭৪৩. ‘‘উচ্চাৱচেহুপাযেহি, পৰেসমভিজিগীসতি;

হন্ত্ৱা ৱধিত্ৱা অথ সোচযিত্ৱা, আলোপতি সাহসা যো পৰেসং.

৭৪৪. ‘‘তচ্ছন্তো আণিযা আণিং, নিহন্তি বলৱা যথা;

ইন্দ্ৰিযানিন্দ্ৰিযেহেৱ, নিহন্তি কুসলো তথা.

৭৪৫. ‘‘সদ্ধং ৱীৰিযং সমাধিঞ্চ, সতিপঞ্ঞঞ্চ ভাৱযং;

পঞ্চ পঞ্চহি হন্ত্ৱান, অনীঘো যাতি ব্ৰাহ্মণো.

৭৪৬. ‘‘সো অত্থৱা সো ধম্মট্ঠো, কত্ৱা ৱাক্যানুসাসনিং;

সব্বেন সব্বং বুদ্ধস্স, সো নৰো সুখমেধতী’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;

তত্থ সমণস্সাতি পব্বজিতস্স. অহূতি অহোসি. চিন্তাতি ধম্মচিন্তা ধম্মৱিচাৰণা. পাৰাপৰিযস্সাতি পাৰাপৰগোত্তস্স. ‘‘পাৰাচৰিযস্সা’’তিপি পঠন্তি. ভিক্খুনোতি সংসাৰে ভযং ইক্খনসীলস্স. এককস্সাতি অসহাযস্স, এতেন কাযৱিৱেকং দস্সেতি. পৱিৱিত্তস্সাতি পৱিৱেকহেতুনা কিলেসানং ৱিক্খম্ভনেন ৱিৱেকং আৰদ্ধস্স, এতেন চিত্তৱিৱেকং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ঝাযিনো’’তি. ঝাযিনোতি ঝাযনসীলস্স, যোনিসোমনসিকাৰেসু যুত্তস্সাতি অত্থো. সব্বমেতং থেৰো অত্তানং পৰং ৱিয কত্ৱা ৱদতি.

‘‘কিমানুপুব্ব’’ন্তিআদিনা তং চিন্তনং দস্সেতি. তত্থ পঠমগাথাযং তাৱ কিমানুপুব্বন্তি অনুপুব্বং অনুক্কমো, অনুপুব্বমেৱ ৱক্খমানেসু ৱতসমাচাৰেসু কো অনুক্কমো, কেন অনুক্কমেন তে পটিপজ্জিতব্বাতি অত্থো. পুৰিসো কিং ৱতং কিং সমাচাৰন্তি অত্থকামো পুৰিসো সমাদিযিতব্বট্ঠেন ‘‘ৱত’’ন্তি লদ্ধনামং, কীদিসং সীলং সমাচাৰং, সমাচৰন্তো, অত্তনো কিচ্চকাৰী কত্তব্বকাৰী অস্স, কঞ্চি সত্তং ন চ ৱিহেঠযে, ন বাধেয্যাতি অত্থো. অত্তনো কিচ্চং নাম সমণধম্মো, সঙ্খেপতো সীলসমাধিপঞ্ঞা, তং সম্পাদেন্তস্স পৰৱিহেঠনায লেসোপি নত্থি তায সতি সমণভাৱস্সেৱ অভাৱতো.

যথাহ ভগৱা – ‘‘ন হি পব্বজিতো পৰূপঘাতী, ন সমণো হোতি পৰং ৱিহেঠযন্তো’’তি (ধ. প. ১৮৪). এত্থ চ ৱতগ্গহণেন ৱাৰিত্তসীলং গহিতং, সমাচাৰগ্গহণেন সমাচৰিতব্বতো চাৰিত্তসীলেন সদ্ধিং ঝানৱিপস্সনাদি, তস্মা ৱাৰিত্তসীলং পধানং. তত্থাপি চ যস্মা ইন্দ্ৰিযসংৱৰে সিদ্ধে সব্বং সীলং সুৰক্খিতং, সুগোপিতমেৱ হোতি, তস্মা ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলং তাৱ দস্সেতুকামো ইন্দ্ৰিযানং অৰক্খণে ৰক্খণে চ আদীনৱানিসংসে ৱিভাৱেন্তো ‘‘ইন্দ্ৰিযানি মনুস্সান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ইন্দ্ৰিযানীতি ৰক্খিতব্বধম্মনিদস্সনং, তস্মা চক্খাদীনি ছ ইন্দ্ৰিযানীতি ৱুত্তং হোতি. মনুস্সানন্তি ৰক্খণযোগ্যপুগ্গলনিদস্সনং. হিতাযাতি অত্থায. অহিতাযাতি অনত্থায. হোন্তীতি ৱচনসেসো. কথং পন তানিযেৱ হিতায চ অহিতায হোন্তীতি আহ ‘‘ৰক্খিতানী’’তিআদি. তস্সত্থো – যস্স চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি সতিকৱাটেন অপিহিতানি, তস্স ৰূপাদীসু অভিজ্ঝাদিপাপধম্মপৱত্তিযা দ্ৱাৰভাৱতো অনত্থায পিহিতানি, তদভাৱতো অত্থায সংৱত্তন্তীতি.

ইন্দ্ৰিযানেৱ সাৰক্খন্তি যস্মা ইন্দ্ৰিযসংৱৰো পৰিপুণ্ণো সীলসম্পদং পৰিপূৰেতি, সীলসম্পদা পৰিপুণ্ণা সমাধিসম্পদং পৰিপূৰেতি, সমাধিসম্পদা পৰিপুণ্ণা পঞ্ঞাসম্পদং পৰিপূৰেতি, তস্মা ইন্দ্ৰিযাৰক্খা অত্তহিতপটিপত্তিযাৱ মূলন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইন্দ্ৰিযানেৱ সাৰক্খ’’ন্তি. সতিপুব্বঙ্গমেন আৰক্খেন সংৰক্খন্তো যোনিসোমনসিকাৰেন ইন্দ্ৰিযানি এৱ তাৱ সম্মদেৱ ৰক্খন্তো, যথা অকুসলচোৰা তেহি তেহি দ্ৱাৰেহি পৱিসিত্ৱা চিত্তসন্তানে কুসলং ভণ্ডং ন ৱিলুম্পন্তি, তথা তানি পিদহন্তোতি অত্থো. সাৰক্খন্তি চ সং-সদ্দস্স সাভাৱং কত্ৱা ৱুত্তং, ‘‘সাৰাগো’’তিআদীসু ৱিয. ‘‘সংৰক্খ’’ন্তি চ পাঠো. ইন্দ্ৰিযানি চ গোপযন্তি তস্সেৱ পৰিযাযৱচনং, পৰিযাযৱচনে পযোজনং নেত্তিঅট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ‘‘অত্তনো কিচ্চকাৰীস্সা’’তি ইমিনা অত্তহিতপটিপত্তিং দস্সেতি, ‘‘ন চ কঞ্চি ৱিহেঠযে’’তি ইমিনা পৰহিতপটিপত্তিং, উভযেনাপি ৱা অত্তহিতপটিপত্তিমেৱ দস্সেতি পৰাৱিহেঠনস্সাপি অত্তহিতপটিপত্তিভাৱতো. অথ ৱা পদদ্ৱযেনপি অত্তহিতপটিপত্তিং দস্সেতি পুথুজ্জনস্স সেক্খস্স চ পৰহিতপটিপত্তিযাপি অত্তহিতপটিপত্তিভাৱতো.

এৱং ৰক্খিতানি ইন্দ্ৰিযানি হিতায হোন্তীতি ৱোদানপক্খং সঙ্খেপেনেৱ দস্সেত্ৱা, অৰক্খিতানি অহিতায হোন্তীতি সংকিলেসপক্খং পন ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযং চে’’তিআদিমাহ. তত্থ চক্খুন্দ্ৰিযং চে ৰূপেসু, গচ্ছন্তং অনিৱাৰযং. অনাদীনৱদস্সাৱীতি যো নীলপীতাদিভেদেসু ইট্ঠানিট্ঠেসু ৰূপাযতনেসু গচ্ছন্তং যথাৰুচি পৱত্তন্তং চক্খুন্দ্ৰিযং অনিৱাৰযং, অনিৱাৰযন্তো অপ্পটিবাহন্তো তথাপৱত্তিযং আদীনৱদস্সাৱী ন হোতি চে, দিট্ঠধম্মিকং সম্পৰাযিকঞ্চ আদীনৱং দোসং ন পস্সতি চে. ‘‘গচ্ছন্তং নিৱাৰযে অনিস্সৰণদস্সাৱী’’তি চ পাঠো. তত্থ যো ‘‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৫) ৱুত্তৱিধিনা দিট্ঠমত্তেযেৱ ঠত্ৱা সতিসম্পজঞ্ঞৱসেন ৰূপাযতনে পৱত্তমানো তত্থ নিস্সৰণদস্সাৱী নাম. ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অনিস্সৰণদস্সাৱী দট্ঠব্বো. সো দুক্খা ন হি মুচ্চতীতি সো এৱৰূপো পুগ্গলো ৱট্টদুক্খতো ন মুচ্চতেৱ. এত্থ চ চক্খুন্দ্ৰিযস্স অনিৱাৰণং নাম যথা তেন দ্ৱাৰেন অভিজ্ঝাদযো পাপধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তথা পৱত্তনং, তং পন অত্থতো সতিসম্পজঞ্ঞস্স অনুট্ঠাপনং দট্ঠব্বং. সেসিন্দ্ৰিযেসুপি এসেৱ নযো. অধিমুচ্ছিতোতি অধিমুত্ততণ্হায মুচ্ছং আপন্নো. অম্বিলন্তি অম্বিলৰসং. মধুৰগ্গন্তি মধুৰৰসকোট্ঠাসং. তথা তিত্তকগ্গং. অনুস্সৰন্তি অস্সাদৱসেন তং তং ৰসং অনুৱিচিন্তেন্তো. গন্থিতোতি ৰসতণ্হায তস্মিং তস্মিং ৰসে গন্থিতো বন্ধো. ‘‘গধিতো’’তি চ পঠন্তি, গেধং আপন্নোতি অত্থো. হদযং নাৱবুজ্ঝতীতি ‘‘দুক্খস্সন্তং কৰিস্সামী’’তি পব্বজ্জাদিক্খণে উপ্পন্নং চিত্তং ন জানাতি ন সল্লক্খেতি, সাসনস্স হদযং অব্ভন্তৰং অনৱজ্জধম্মানং সম্মদ্দনৰসতণ্হায গধিতো নাৱবুজ্ঝতি ন জানাতি, ন পটিপজ্জতীতি অত্থো.

সুভানীতি সুন্দৰানি. অপ্পটিকূলানীতি মনোৰমানি, ইট্ঠানি. ফোট্ঠব্বানীতি উপাদিণ্ণানুপাদিণ্ণপ্পভেদে ফস্সে. ৰত্তোতি ৰজ্জনসভাৱেন ৰাগেন ৰত্তো. ৰাগাধিকৰণন্তি ৰাগহেতু. ৱিৱিধং ৱিন্দতে দুখন্তি ৰাগপৰিড়াহাদিৱসেন দিট্ঠধম্মিকঞ্চ নিৰযসন্তাপাদিৱসেন অভিসম্পৰাযঞ্চ নানপ্পকাৰং দুক্খং পটিলভতি.

মনং চেতেহীতি মনঞ্চ এতেহি ৰূপাৰম্মণাদীহি ধম্মাৰম্মণপ্পভেদেহি চ. নন্তি পুগ্গলং. সব্বেহীতি সব্বেহি পঞ্চহিপি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যো পুগ্গলো মনং, মনোদ্ৱাৰং, এতেহি যথাৱুত্তেহি ৰূপাদীহি পঞ্চহি ধম্মেহি ধম্মাৰম্মণপ্পভেদতো চ. তত্থ পৱত্তনকপাপকম্মনিৱাৰণেন ৰক্খিতুং, গোপিতুং ন সক্কোতি, ততো তস্স অৰক্খণতো নং পুগ্গলং তংনিমিত্তং দুক্খং অন্ৱেতি, অনুগচ্ছতি, অনুগচ্ছন্তঞ্চ এতেহি পঞ্চহিপি ৰূপাৰম্মণাদীহি ছট্ঠাৰম্মণেন সদ্ধিং সব্বেহিপি আৰম্মণপ্পচ্চযভূতেহি অনুগচ্ছতীতি. এত্থ চক্খুন্দ্ৰিযং, সোতিন্দ্ৰিযঞ্চ অসম্পত্তগ্গাহিভাৱতো ‘‘গচ্ছন্তং অনিৱাৰয’’ন্তি ৱুত্তং ইতৰং সম্পত্তগ্গাহীতি ‘‘গন্ধে চে পটিসেৱতী’’তিআদিনা ৱুত্তং. তত্থাপি চ ৰসতণ্হা চ ফোট্ঠব্বতণ্হা চ সত্তানং ৱিসেসতো বলৱতীতি ‘‘ৰসতণ্হায গধিতো, ফোট্ঠব্বানি অনুস্সৰন্তোতি’’ ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

এৱং অগুত্তদ্ৱাৰস্স পুগ্গলস্স ছহি দ্ৱাৰেহি ছসুপি আৰম্মণেসু অসংৱৰনিমিত্তং উপ্পজ্জনকদুক্খং দস্সেত্ৱা স্ৱাযমসংৱৰো যস্মা সৰীৰসভাৱানৱবোধেন হোতি, তস্মা সৰীৰসভাৱং ৱিচিনন্তো ‘‘পুব্বলোহিতসম্পুণ্ণ’’ন্তিআদিনা গাথাদ্ৱযমাহ. তস্সত্থো – সৰীৰং নামেতং পুব্বেন লোহিতেন চ সম্পুণ্ণং ভৰিতং অঞ্ঞেন চ পিত্তসেম্হাদিনা বহুনা কুণপেন, তযিদং নৰৱীৰেন নৰেসু ছেকেন সিপ্পাচৰিযেন কতং ৱগ্গু মট্ঠং লাখাপৰিকম্মাদিনা চিত্তিতং, অন্তো পন গূথাদিঅসুচিভৰিতং সমুগ্গং ৱিয ছৱিমত্তমনোহৰং বালজনসম্মোহং দুক্খসভাৱতায নিৰযাদিদুক্খতাপনতো চ কটুকং, পৰিকপ্পসম্ভৱেন অমূলকেন অস্সাদমত্তেন মধুৰতায মধুৰস্সাদং, ততো এৱ পিযভাৱনিবন্ধনেন পিযনিবন্ধনং, দুস্সহতায অপ্পতীততায চ দুখং, ঈদিসে সৰীৰে অস্সাদলোভেন মহাদুক্খং পচ্চনুভুয্যমানং অনৱবুজ্ঝন্তো লোকো মধুৰগিদ্ধো খুৰধাৰালেহকপুৰিসো ৱিয দট্ঠব্বোতি.

ইদানি এতে চক্খাদীনং গোচৰভূতা ৰূপাদযো ৱুত্তা, তে ৱিসেসতো পুৰিসস্স ইত্থিপটিবদ্ধা কমনীযাতি তত্থ সংৱৰো কাতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ইত্থিৰূপে’’তিআদিমাহ. তত্থ ইত্থিৰূপেতি ইত্থিযা চতুসমুট্ঠানিকৰূপাযতনসঙ্খাতে ৱণ্ণে. অপি চ যো কোচি ইত্থিযা নিৱত্থস্স অলঙ্কাৰস্স ৱা গন্ধৱণ্ণকাদীনং ৱা পিড়ন্ধনমালানং ৱা কাযপটিবদ্ধো ৱণ্ণো পুৰিসস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণভাৱায উপকপ্পতি, সব্বমেতং ‘‘ইত্থিৰূপ’’ন্ত্ৱেৱ ৱেদিতব্বং. ইত্থিসৰেতি ইত্থিযা গীতলপিতহসিতৰুদিতসদ্দে. অপি চ ইত্থিযা নিৱত্থৱত্থস্সপি অলঙ্কতঅলঙ্কাৰস্সপি ইত্থিপযোগনিপ্ফাদিতা ৱেণুৱীণাসঙ্খপণৱাদীনম্পি সদ্দা ইধ ইত্থিসৰগ্গহণেন গহিতাতি ৱেদিতব্বা. সব্বোপেসো পুৰিসস্স চিত্তং আকড্ঢতীতি. ‘‘ইত্থিৰসে’’তি পন পাড়িযা চতুসমুট্ঠানিকৰসাযতনৱসেন ৱুত্তং. ইত্থিযা কিংকাৰপটিস্সাৱিতাদিৱসেন অস্সৱৰসো চেৱ পৰিভোগৰসো চ ইত্থিৰসোতি একে. যো পন ইত্থিযা ওট্ঠমংসসম্মক্খিতখেড়াদিৰসো, যো চ তায পুৰিসস্স দিন্নযাগুভত্তাদীনং ৰসো, সব্বোপেসো ‘‘ইত্থিৰসো’’ত্ৱেৱ ৱেদিতব্বো. ফোট্ঠব্বেপি চ ইত্থিযা কাযসম্ফস্সো, ইত্থিসৰীৰাৰূড়্হানং ৱত্থালঙ্কাৰমালাদীনং ফস্সো ‘‘ইত্থিফোট্ঠব্বো’’ত্ৱেৱ ৱেদিতব্বো. এত্থ চ যেসং ইত্থিৰূপে ইত্থিসৰেতি পাড়ি, তেসং অপি-সদ্দেন ইত্থিৰসসঙ্গহো দট্ঠব্বো. ইত্থিগন্ধেসূতি ইত্থিযা চতুসমুট্ঠানিকগন্ধাযতনেসু. ইত্থিযা সৰীৰগন্ধো নাম দুগ্গন্ধো. একচ্চা হি ইত্থী অস্সগন্ধিনী হোতি, একচ্চা মেণ্ডগন্ধিনী, একচ্চা সেদগন্ধিনী, একচ্চা সোণিতগন্ধিনী, তথাপি তাসু অন্ধবালো ৰজ্জতেৱ. চক্কৱত্তিনো পন ইত্থিৰতনস্স কাযতো চন্দনগন্ধো ৱাযতি, মুখতো উপ্পলগন্ধো, অযং ন সব্বাসং হোতীতি, ইত্থিযা সৰীৰে আৰূড়্হো আগন্তুকো অনুলিম্পনাদিগন্ধো ‘‘ইত্থিগন্ধো’’তি ৱেদিতব্বো. সাৰত্তোতি সুট্ঠু ৰত্তো গধিতো মুচ্ছিতো, ইদং পন পদং ‘‘ইত্থিৰূপে’’তিআদীসুপি যোজেতব্বং. ৱিৱিধং ৱিন্দতে দুখন্তি ইত্থিৰূপাদীসু সৰাগনিমিত্তং দিট্ঠধম্মিকং ৱধবন্ধনাদিৱসেন সম্পৰাযিকং পঞ্চৱিধবন্ধনাদিৱসেন নানপ্পকাৰং দুক্খং পটিলভতি.

ইত্থিসোতানি সব্বানীতি ইত্থিযা ৰূপাদিআৰম্মণানি সব্বানি অনৱসেসানি পঞ্চ তণ্হাসোতানি সন্দন্তি. পঞ্চসূতি পুৰিসস্স পঞ্চসু দ্ৱাৰেসু. তেসন্তি তেসং পঞ্চন্নং সোতানং. আৱৰণন্তি সংৱৰণং, যথা অসংৱৰো ন উপ্পজ্জতি, এৱং সতিসম্পজঞ্ঞং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা সংৱৰং পৱত্তেতুং যো সক্কোতি, সো ৱীৰিযৱা আৰদ্ধৱীৰিযো অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদাযাতি অত্থো.

এৱং ৰূপাদিগোচৰে পব্বজিতস্স পটিপত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি গহট্ঠস্স দস্সেতুং ‘‘সো অত্থৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সো অত্থৱা সো ধম্মট্ঠো, সো দক্খো সো ৱিচক্খণোতি সো পুগ্গলো ইমস্মিং লোকে অত্থৱা, বুদ্ধিমা, ধম্মে ঠিতো, ধম্মে দক্খো, ধম্মে ছেকো, অনলসো ৱা ৱিচক্খণো ইতি কত্তব্বতাসু কুসলো নাম. কৰেয্য ৰমমানোপি, কিচ্চং ধম্মত্থসংহিতন্তি গেহৰতিযা ৰমমানোপি ধম্মত্থসংহিতং ধম্মতো অত্থতো চ অনপেতমেৱ তং তং কত্তব্বং. অনুপ্পন্নানং ভোগানং উপ্পাদনং, উপ্পন্নানং পৰিপালনং, পৰিভোগঞ্চ কৰেয্য, অঞ্ঞমঞ্ঞং, অৱিৰোধেন, অঞ্ঞমঞ্ঞং, অবাধনেন, তিৱগ্গত্থং অনুযুঞ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো. অযঞ্চ নযো যেসং সম্মাপটিপত্তিঅৱিৰোধেন তিৱগ্গত্থস্স ৱসেন ৱত্ততি বিম্বিসাৰমহাৰাজাদীনং ৱিয, তেসং ৱসেন ৱুত্তো. ন যেসং কেসঞ্চি ৱসেনাতি দট্ঠব্বং.

অথো সীদতি সঞ্ঞুত্তন্তি যদি ইধলোকে সুপসংহিতং দিট্ঠধম্মিকং অত্থং পৰিগ্গহেত্ৱা ঠিতং. ৱজ্জে কিচ্চং নিৰত্থকন্তি সম্পৰাযিকত্থৰহিতং অনত্থুপসংহিতং কিচ্চং সচেপি ৱিস্সজ্জেয্য পৰিচ্চজেয্য. ন তং কিচ্চন্তি মঞ্ঞিত্ৱা, অপ্পমত্তো ৱিচক্খণোতি সতিঅৱিপ্পৱাসেন অপ্পমত্তো ৱিচাৰণপঞ্ঞাসম্ভৱেন ৱিচক্খণো অনত্থুপসংহিতং, তং কিচ্চং মযা ন কাতব্বন্তি মঞ্ঞিত্ৱা ৱিৱজ্জেয্য.

ৱিৱজ্জেত্ৱা পন যঞ্চ অত্থেন সঞ্ঞুত্তং, যা চ ধম্মগতা ৰতি. তং সমাদায ৱত্তেথাতি যংকিঞ্চি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপ্পভেদেন অত্থেন হিতেন সংযুত্তং তদুভযহিতাৱহং, যা চ অধিকুসলধম্মগতা সমথৱিপস্সনাসহিতা ৰতি, তদুভযং সম্মা আদিযিত্ৱা পৰিগ্গহং কত্ৱা ৱত্তেয্য. ‘‘সব্বং ৰতিং ধম্মৰতি জিনাতী’’তি (ধ. প. ৩৫৪) ৱচনতো সা হি একংসেন উত্তমত্থস্স পাপনতো উত্তমা ৰতি নাম.

যং পন কামৰতিসংযুত্তং কিচ্চং নিৰত্থকন্তি ৱুত্তং, তস্সা অনত্থুপসংহিতভাৱং দস্সেতুং ‘‘উচ্চাৱচেহী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ উচ্চাৱচেহীতি মহন্তেহি চেৱ খুদ্দকেহি চ. উপাযেহীতি নযেহি. পৰেসমভিজিগীসতীতি পৰেসং সন্তকং আহৰিতুং ইচ্ছতি, পৰে ৱা সব্বথা হাপেতি, জিনাপেতি পৰং হন্ত্ৱা, ৱধিত্ৱা অথ সোচযিত্ৱা, আলোপতি সাহসা যো পৰেসং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যো পুগ্গলো কামহেতু পৰে হনন্তো, ঘাতেন্তো, সোচেন্তো সন্ধিচ্ছেদসন্ধিৰুহনপসয্হাৱহাৰাদীহি নানুপাযেহি পৰেসং সন্তকং হৰিতুং ৱাযমন্তো সাহসাকাৰং কৰোতি, আলোপতি, জিগীসতি সাপতেয্যৱসেন পৰে হাপেতি, তস্স তং কিচ্চং কামৰতিসন্নিস্সিতং অনত্থুপসংহিতং একন্তনিহীনন্তি. এতেন তপ্পটিপক্খতো ধম্মগতায ৰতিযা একংসতো উত্তমভাৱংযেৱ ৱিভাৱেতি.

ইদানি যং ‘‘তেসমাৱৰণং কাতুং যো সক্কোতী’’তি ইন্দ্ৰিযানং আৱৰণং ৱুত্তং, তং উপাযেন সহ ৱিভাৱেন্তো ‘‘তচ্ছন্তো আণিযা আণিং, নিহন্তি বলৱা যথা’’তি আহ. যথা বলৱা কাযবলেন, ঞাণবলেন চ সমন্নাগতো তচ্ছকো ৰুক্খদণ্ডগতং আণিং নীহৰিতুকামো ততো বলৱতিং আণিং কোটেন্তো ততো নীহৰতি, তথা কুসলো ভিক্খু চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি ৱিপস্সনাবলেন নিহন্তুকামো ইন্দ্ৰিযেহি এৱ নিহন্তি.

কতমেহি পনাতি আহ ‘‘সদ্ধ’’ন্তিআদি. তস্সত্থো – অধিমোক্খলক্খণং সদ্ধং, পগ্গহলক্খণং ৱীৰিযং, অৱিক্খেপলক্খণং সমাধিং, উপট্ঠানলক্খণং সতিং, দস্সনলক্খণং পঞ্ঞন্তি ইমানিপি ৱিমুত্তিপৰিপাচকানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱেন্তো ৱড্ঢেন্তো এতেহি পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহি চক্খাদীনি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অনুনযপটিঘাদিকিলেসুপ্পত্তিযা দ্ৱাৰভাৱৱিহনেন হন্ত্ৱা, অৰিযমগ্গেন তদুপনিস্সযে কিলেসে সমুচ্ছিন্দিত্ৱা, ততো এৱ অনীঘো নিদ্দুক্খো ব্ৰাহ্মণো অনুপাদিসেসপৰিনিব্বানমেৱ যাতি উপগচ্ছতীতি.

সো অত্থৱাতি সো যথাৱুত্তো ব্ৰাহ্মণো উত্তমত্থেন সমন্নাগতত্তা অত্থৱা, তং সম্পাপকে ধম্মে ঠিতত্তা ধম্মট্ঠো. সব্বেন সব্বং অনৱসেসেন ৱিধিনা অনৱসেসং বুদ্ধস্স ভগৱতো ৱাক্যভূতং অনুসাসনিং কত্ৱা যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জিত্ৱা ঠিতো. ততো এৱ সো নৰো উত্তমপুৰিসো নিব্বানসুখঞ্চ এধতি, ব্ৰূহেতি, ৱড্ঢেতীতি.

এৱং থেৰেন অত্তনো চিন্তিতাকাৰৱিভাৱনাৱসেন পটিপত্তিযা পকাসিতত্তা ইদমেৱ চস্স অঞ্ঞাব্যাকৰণং দট্ঠব্বং.

পাৰাপৰিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.