১০. দসকনিপাতো

১. কাড়ুদাযিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

দসকনিপাতে অঙ্গাৰিনোতিআদিকা আযস্মতো কাড়ুদাযিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পদুমুত্তৰবুদ্ধস্স কালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে নিব্বত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং কুলপ্পসাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা তজ্জং অভিনীহাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি.

সো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো অম্হাকং বোধিসত্তস্স মাতুকুচ্ছিযং পটিসন্ধিগ্গহণদিৱসে কপিলৱত্থুস্মিংযেৱ অমচ্চগেহে পটিসন্ধিং গণ্হি. বোধিসত্তেন সদ্ধিং একদিৱসংযেৱ জাতোতি তংদিৱসংযেৱ নং দুকূলচুম্বটে নিপজ্জাপেত্ৱা বোধিসত্তস্স উপট্ঠানং নযিংসু. বোধিসত্তেন হি সদ্ধিং বোধিৰুক্খো, ৰাহুলমাতা, চত্তাৰো নিধী, আৰোহনিযহত্থী, অস্সকণ্ডকো, ছন্নো কাড়ুদাযীতি ইমে সত্ত একদিৱসংযেৱ জাতত্তা সহজাতা নাম অহেসুং. অথস্স নামগ্গহণদিৱসে সকলনগৰস্স উদগ্গচিত্তদিৱসে জাতত্তা উদাযীত্ৱেৱ নামং অকংসু, থোকং কাড়ধাতুকত্তা পন কাড়ুদাযীতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো বোধিসত্তেন সদ্ধিং কুমাৰকীড়ং কীড়ন্তো ৱুদ্ধিং অগমাসি.

অপৰভাগে লোকনাথে মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা অনুক্কমেন সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কে ৰাজগহং উপনিস্সায ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তে সুদ্ধোদনমহাৰাজা তং পৱত্তিং সুত্ৱা পুৰিসসহস্সপৰিৱাৰং একং অমচ্চং ‘‘পুত্তং মে ইধানেহী’’তি পেসেসি. সো ধম্মদেসনাৱেলায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা পৰিসপৰিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুত্ৱা সপৰিসো অৰহত্তং পাপুণি. অথ নে সত্থা ‘‘এথ, ভিক্খৱো’’তি হত্থং পসাৰেতি. সব্বে তঙ্খণংযেৱ ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰধৰা ৱস্সসট্ঠিকত্থেৰা ৱিয অহেসুং. অৰহত্তং পত্ততো পট্ঠায পন অৰিযা মজ্ঝত্তাৱ হোন্তি, তস্মা ৰঞ্ঞা পহিতসাসনং দসবলস্স ন কথেসি. ৰাজা ‘‘নেৱ গতবলকোট্ঠকো আগচ্ছতি, ন সাসনং সুয্যতী’’তি অপৰম্পি অমচ্চং পুৰিসসহস্সেন পেসেসি. তস্মিম্পি তথা পটিপন্নে অপৰন্তি এৱং নৱহি অমচ্চেহি সদ্ধিং নৱ পুৰিসসহস্সানি পেসেসি সব্বে অৰহত্তং পত্ৱা তুণ্হী অহেসুং.

অথ ৰাজা চিন্তেসি – ‘‘এত্তকা জনা মযি সিনেহাভাৱেন দসবলস্স ইধাগমনত্থায ন কিঞ্চি কথযিংসু, অযং খো পন উদাযী দসবলেন সমৱযো সহপংসুকীড়িকো, মযি চ সিনেহৱা, ইমং পেসেস্সামী’’তি তং পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘তাত, ত্ৱং পুৰিসসহস্সপৰিৱাৰো ৰাজগহং গন্ত্ৱা দসবলং আনেহী’’তি ৱত্ৱা পেসেসি. সো পন গচ্ছন্তো ‘‘সচাহং, দেৱ, পব্বজিতুং লভিস্সামি, এৱাহং ভগৱন্তং ইধানেস্সামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘যং কিঞ্চি কত্ৱা মম পুত্তং দস্সেহী’’তি ৱুত্তো ৰাজগহং গন্ত্ৱা সত্থু ধম্মদেসনাৱেলায পৰিসপৰিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুত্ৱা সপৰিৱাৰো অৰহত্তং পত্ৱা এহিভিক্খুভাৱে পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৪.৪৮-৬৩) –

‘‘পদুমুত্তৰবুদ্ধস্স, লোকজেট্ঠস্স তাদিনো;

অদ্ধানং পটিপন্নস্স, চৰতো চাৰিকং তদা.

‘‘সুফুল্লং পদুমং গয্হ, উপ্পলং মল্লিকঞ্চহং;

পৰমন্নং গহেত্ৱান, অদাসিং সত্থুনো অহং.

‘‘পৰিভুঞ্জি মহাৱীৰো, পৰমন্নং সুভোজনং;

তঞ্চ পুপ্ফং গহেত্ৱান, জনস্স সম্পদস্সযি.

‘‘ইট্ঠং কন্তং পিযং লোকে, জলজং পুপ্ফমুত্তমং;

সুদুক্কৰং কতং তেন, যো মে পুপ্ফং অদাসিদং.

‘‘যো পুপ্ফমভিৰোপেসি, পৰমন্নঞ্চদাসি মে;

তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণাথ মম ভাসতো.

‘‘দস অট্ঠ চক্খত্তুং সো, দেৱৰজ্জং কৰিস্সতি;

উপ্পলং পদুমঞ্চাপি, মল্লিকঞ্চ তদুত্তৰি.

‘‘অস্স পুঞ্ঞৱিপাকেন, দিব্বগন্ধসমাযুতং;

আকাসে ছদনং কত্ৱা, ধাৰযিস্সতি তাৱদে.

‘‘পঞ্চৱীসতিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী ভৱিস্সতি;

পথব্যা ৰজ্জং পঞ্চসতং, ৱসুধং আৱসিস্সতি.

‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৱো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.

‘‘সককম্মাভিৰদ্ধো সো, সুক্কমূলেন চোদিতো;

সক্যানং নন্দিজননো, ঞাতিবন্ধু ভৱিস্সতি.

‘‘সো পচ্ছা পব্বজিত্ৱান, সুক্কমূলেন চোদিতো;

সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, নিব্বাযিস্সতিনাসৱো.

‘‘পটিসম্ভিদমনুপ্পত্তং, কতকিচ্চমনাসৱং;

গোতমো লোকবন্ধু তং, এতদগ্গে ঠপেস্সতি.

‘‘পধানপহিতত্তো সো, উপসন্তো নিৰূপধি;

উদাযী নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৱকো.

‘‘ৰাগো দোসো চ মোহো চ, মানো মক্খো চ ধংসিতো;

সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, ৱিহৰামি অনাসৱো.

‘‘তোসযিঞ্চাপি সম্বুদ্ধং, আতাপী নিপকো অহং;

পসাদিতো চ সম্বুদ্ধো, এতদগ্গে ঠপেসি মং.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা ‘‘ন তাৱাযং দসবলস্স কুলনগৰং গন্তুং কালো, ৱসন্তে পন উপগতে পুপ্ফিতেসু ৱনসণ্ডেসু হৰিততিণসঞ্ছন্নায ভূমিযা গমনকালো ভৱিস্সতী’’তি কালং পটিমানেন্তো ৱসন্তে সম্পত্তে সত্থু কুলনগৰং গন্তুং গমনমগ্গৱণ্ণং সংৱণ্ণেন্তো –

৫২৭. ‘‘অঙ্গাৰিনো দানি দুমা ভদন্তে, ফলেসিনো ছদনং ৱিপ্পহায;

তে অচ্চিমন্তোৱ পভাসযন্তি, সমযো মহাৱীৰ ভাগীৰসানং.

৫২৮. ‘‘দুমানি ফুল্লানি মনোৰমানি, সমন্ততো সব্বদিসা পৱন্তি;

পত্তং পহায ফলমাসসানা, কালো ইতো পক্কমনায ৱীৰ.

৫২৯. ‘‘নেৱাতিসীতং ন পনাতিউণ্হং, সুখা উতু অদ্ধনিযা ভদন্তে;

পস্সন্তু তং সাকিযা কোড়িযা চ, পচ্ছামুখং ৰোহিনিযং তৰন্তং.

৫৩০. ‘‘আসায কসতে খেত্তং, বীজং আসায ৱপ্পতি;

আসায ৱাণিজা যন্তি, সমুদ্দং ধনহাৰকা;

যায আসায তিট্ঠামি, সা মে আসা সমিজ্ঝতু.

৫৩১. ‘‘পুনপ্পুনঞ্চেৱ ৱপন্তি বীজং, পুনপ্পুনং ৱস্সতি দেৱৰাজা;

পুনপ্পুনং খেত্তং কসন্তি কস্সকা, পুনপ্পুনং ধঞ্ঞমুপেতি ৰট্ঠং.

৫৩২. ‘‘পুনপ্পুনং যাচনকা চৰন্তি, পুনপ্পুনং দানপতী দদন্তি;

পুনপ্পুনং দানপতী দদিত্ৱা, পুনপ্পুনং সগ্গমুপেন্তি ঠানং.

৫৩৩. ‘‘ৱীৰো হৱে সত্তযুগং পুনেতি, যস্মিং কুলে জাযতি ভূৰিপঞ্ঞো;

মঞ্ঞামহং সক্কতি দেৱদেৱো, তযা হি জাতো মুনি সচ্চনামো.

৫৩৪. ‘‘সুদ্ধোদনো নাম পিতা মহেসিনো, বুদ্ধস্স মাতা পন মাযনামা;

যা বোধিসত্তং পৰিহৰিয কুচ্ছিনা, কাযস্স ভেদা তিদিৱম্হি মোদতি.

৫৩৫. ‘‘সা গোতমী কালকতা ইতো চুতা, দিব্বেহি কামেহি সমঙ্গিভূতা;

সা মোদতি কামগুণেহি পঞ্চহি, পৰিৱাৰিতা দেৱগণেহি তেহি.

৫৩৬. ‘‘বুদ্ধস্স পুত্তোম্হি অসয্হসাহিনো, অঙ্গীৰসস্সপ্পটিমস্স তাদিনো;

পিতুপিতা ময্হং তুৱংসি সক্ক, ধম্মেন মে গোতম অয্যকোসী’’তি. –

ইমা গাথা অভাসি.

তত্থ অঙ্গাৰিনোতি অঙ্গাৰানি ৱিযাতি অঙ্গাৰানি, ৰত্তপৱাড়ৱণ্ণানি ৰুক্খানং পুপ্ফপল্লৱানি, তানি এতেসং সন্তীতি অঙ্গাৰিনো, অতিলোহিতকুসুমকিসলযেহি অঙ্গাৰৱুট্ঠিসংপৰিকিণ্ণা ৱিযাতি অত্থো. ইদানীতি ইমস্মিং কালে. দুমাতি ৰুক্খা. ভদন্তেতি, ভদ্দং অন্তে এতস্সাতি ভদন্তেতি একস্স দকাৰস্স লোপং কত্ৱা ৱুচ্চতি, গুণৱিসেসযুত্তো, গুণৱিসেসযুত্তানঞ্চ অগ্গভূতো সত্থা. তস্মা ভদন্তেতি সত্থু আলপনং. পচ্চত্তৱচনঞ্চেতং একাৰন্তং ‘‘সুকটে পটিকম্মে সুখে দুক্খেপি চে’’তিআদীসু ৱিয. ইধ পন সম্বোধনত্থে দট্ঠব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘ভদন্তেতি আলপন’’ন্তি. ‘‘ভদ্দসদ্দসমানত্থং পদন্তৰমেক’’ন্তি কেচি. ফলানি এসন্তীতি ফলেসিনো. অচেতনেপি হি সচেতনকিৰিযমাৰোপেত্ৱা ৱোহৰন্তি, যথা কুলং পতিতুকামন্তি, ফলানি গহেতুমাৰদ্ধা সম্পত্তিফলগহণকালাতি অত্থো. ছদনং ৱিপ্পহাযাতি পুৰাণপণ্ণানি পজহিত্ৱা সম্পন্নপণ্ডুপলাসাতি অত্থো. তেতি দুমা. অচ্চিমন্তোৱ পভাসযন্তীতি দীপসিখাৱন্তো ৱিয জলিতঅগ্গী ৱিয ৱা ওভাসযন্তি সব্বা দিসাতি অধিপ্পাযো. সমযোতি কালো, ‘‘অনুগ্গহাযা’’তি ৱচনসেসো. মহাৱীৰাতি মহাৱিক্কন্ত. ভাগী ৰসানন্তি অত্থৰসাদীনং ভাগী. ৱুত্তঞ্হেতং ধম্মসেনাপতিনা – ‘‘ভাগী ৱা ভগৱা অত্থৰসস্স ধম্মৰসস্সা’’তিআদি (চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২). মহাৱীৰ, ভাগীতি চ ইদম্পি দ্ৱযং সম্বোধনৱচনং দট্ঠব্বং. ভাগীৰথানন্তি পন পাঠে ভগীৰথো নাম আদিৰাজা. তব্বংসজাততায সাকিযা ভাগীৰথা, তেসং ভাগীৰথানং উপকাৰত্থন্তি অধিপ্পাযো.

দুমানীতি লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং, দুমা ৰুক্খাতি অত্থো. সমন্ততো সব্বদিসা পৱন্তীতি, সমন্ততো সব্বভাগতো সব্বদিসাসু চ ফুল্লানি, তথা ফুল্লত্তা এৱ সব্বদিসা পৱন্তি গন্ধং ৱিস্সজ্জেন্তি. আসমানাতি আসীসন্তা গহিতুকামা. এৱং ৰুক্খসোভায গমনমগ্গস্স ৰামণেয্যতং দস্সেত্ৱা ইদানি ‘‘নেৱাতিসীত’’ন্তিআদিনা উতুসম্পত্তিং দস্সেতি. সুখাতি নাতিসীতনাতিউণ্হভাৱেনেৱ সুখা ইট্ঠা. উতু অদ্ধনিযাতি অদ্ধানগমনযোগ্গা উতু. পস্সন্তু তং সাকিযা কোড়িযা চ, পচ্ছামুখং ৰোহিনিযং তৰন্তন্তি ৰোহিনী নাম নদী সাকিযকোড়িযজনপদানং অন্তৰে উত্তৰদিসতো দক্খিণমুখা সন্দতি, ৰাজগহং চস্সা পুৰত্থিমদক্খিণায দিসায, তস্মা ৰাজগহতো কপিলৱত্থুং গন্তুং তং নদিং তৰন্তা পচ্ছামুখা হুত্ৱা তৰন্তি. তেনাহ ‘‘পস্সন্তু তং…পে… তৰন্ত’’ন্তি. ‘‘ভগৱন্তং পচ্ছামুখং ৰোহিনিং নাম নদিং অতিক্কমন্তং সাকিযকোড়িযজনপদৱাসিনো পস্সন্তূ’’তি কপিলৱত্থুগমনায ভগৱন্তং আযাচন্তো উস্সাহেতি.

ইদানি অত্তনো পত্থনং উপমাহি পকাসেন্তো ‘‘আসায কসতে’’তি গাথমাহ. আসায কসতে খেত্তন্তি কস্সকো কসন্তো খেত্তং ফলাসায কসতি. বীজং আসায ৱপ্পতীতি কসিত্ৱা চ ৱপন্তেন ফলাসায এৱ বীজং ৱপ্পতি নিক্খিপীযতি. আসায ৱাণিজা যন্তীতি ধনহাৰকা ৱাণিজা ধনাসায সমুদ্দং তৰিতুং দেসং উপগন্তুং সমুদ্দং নাৱায যন্তি গচ্ছন্তি. যায আসায তিট্ঠামীতি এৱং অহম্পি যায আসায পত্থনায ভগৱা তুম্হাকং কপিলপুৰগমনপত্থনায ইধ তিট্ঠামি. সা মে আসা সমিজ্ঝতু, তুম্হেহি ‘‘কপিলৱত্থু গন্তব্ব’’ন্তি ৱদতি, আসায সদিসতায চেত্থ কত্তুকম্যতাছন্দং আসাতি আহ.

গমনমগ্গসংৱণ্ণনাদিনা অনেকৱাৰং যাচনায কাৰণং দস্সেতুং ‘‘পুনপ্পুন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – সকিং ৱুত্তমত্তেন ৱপ্পে অসম্পজ্জমানে কস্সকা পুনপ্পুনং দুতিযম্পি ততিযম্পি বীজং ৱপন্তি. পজ্জুন্নো দেৱৰাজাপি একৱাৰমেৱ অৱস্সিত্ৱা পুনপ্পুনং কালেন কালং ৱস্সতি. কস্সকাপি একৱাৰমেৱ অকসিত্ৱা সস্সসম্পত্তিঅত্থং পংসুং কদ্দমং ৱা মুদুং কাতুং খেত্তং পুনপ্পুনং কসন্তি. একৱাৰমেৱ ধঞ্ঞং সঙ্গহং কত্ৱা ‘‘অলমেত্তাৱতা’’তি অপৰিতুস্সনতো কোট্ঠাগাৰাদীসু পটিসামনৱসেন মনুস্সেহি উপনীযমানং পুনপ্পুনং সালিআদিধঞ্ঞং ৰট্ঠং উপেতি উপগচ্ছতি.

যাচনকাপি যাচন্তা পুনপ্পুনং কুলানি চৰন্তি উপগচ্ছন্তি, ন একৱাৰমেৱ, যাচিতা পন তেসং পুনপ্পুনং দানপতী দদন্তি, ন সকিংযেৱ. তথা পন দেয্যধম্মং পুনপ্পুনং দানপতী দদিত্ৱা দানমযং পুঞ্ঞং উপচিনিত্ৱা পুনপ্পুনং অপৰাপৰং সগ্গমুপেন্তি ঠানং পটিসন্ধিৱসেন দেৱলোকং উপগচ্ছন্তি. তস্মা অহম্পি পুনপ্পুনং যাচামি ভগৱা ময্হং মনোৰথং মত্থকং পাপেহীতি অধিপ্পাযো.

ইদানি যদত্থং সত্থাৰং কপিলৱত্থুগমনং যাচতি, তং দস্সেতুং ‘‘ৱীৰো হৱে’’তিগাথমাহ. তস্সত্থো – ৱীৰো ৱীৰিযৱা মহাৱিক্কন্তো ভূৰিপঞ্ঞো মহাপঞ্ঞো পুৰিসো যস্মিং কুলে জাযতি নিব্বত্ততি, তত্থ হৱে একংসেন সত্তযুগং সত্তপুৰিসযুগং যাৱসত্তমং পিতামহযুগং সম্মাপটিপত্তিযা পুনেতি সোধেতীতি লোকৱাদো অতিৱাদো অঞ্ঞেসু. ভগৱা পন সব্বেসং দেৱানং উত্তমদেৱতায দেৱদেৱো পাপনিৱাৰণেন কল্যাণপতিট্ঠাপনেন ততো পৰম্পি সোধেতুং সক্কতি সক্কোতীতি মঞ্ঞামি অহং. কস্মা? তযা হি জাতো মুনি সচ্চনামো যস্মা তযা সত্থাৰা অৰিযায জাতিযা জাতো মুনিভাৱো, মুনি ৱা সমানো অত্তহিতপৰহিতানং ইধলোকপৰলোকানঞ্চ মুননট্ঠেন ‘‘মুনী’’তি অৱিতথনামো, মোনৱা ৱা মুনি, ‘‘সমণো পব্বজিতো ইসী’’তি অৱিতথনামো তযা জাতো. তস্মা সত্তানং একন্তহিতপটিলাভহেতুভাৱতো ভগৱা তৱ তত্থ গমনং যাচামাতি অত্থো.

ইদানি ‘‘সত্তযুগ’’ন্তি ৱুত্তে পিতুযুগং দস্সেতুং ‘‘সুদ্ধোদনো নামা’’তিআদি ৱুত্তং. সুদ্ধং ওদনং জীৱনং এতস্সাতি সুদ্ধোদনো. বুদ্ধপিতা হি একংসতো সুৱিসুদ্ধকাযৱচীমনোসমাচাৰো সুৱিসুদ্ধাজীৱো হোতি তথা অভিনীহাৰসম্পন্নত্তা. মাযনামাতি কুলৰূপসীলাচাৰাদিসম্পত্তিযা ঞাতিমিত্তাদীহি ‘‘মা যাহী’’তি ৱত্তব্বগুণতায ‘‘মাযা’’তি লদ্ধনামা. পৰিহৰিযাতি ধাৰেত্ৱা. কাযস্স ভেদাতি সদেৱকস্স লোকস্স চেতিযসদিসস্স অত্তনো কাযস্স ৱিনাসতো উদ্ধং. তিদিৱম্হীতি তুসিতদেৱলোকে.

সাতি মাযাদেৱী. গোতমীতি গোত্তেন তং কিত্তেতি. দিব্বেহি কামেহীতি, তুসিতভৱনপৰিযাপন্নেহি দিব্বেহি ৱত্থুকামেহি. সমঙ্গিভূতাতি সমন্নাগতা. কামগুণেহীতি কামকোট্ঠাসেহি, ‘‘কামেহী’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘কামগুণেহী’’তি ৱচনেন অনেকভাগেহি ৱত্থুকামেহি পৰিচাৰিযতীতি দীপেতি. তেহীতি যস্মিং দেৱনিকাযে নিব্বত্তি, তেহি তুসিতদেৱগণেহি, তেহি ৱা কামগুণেহি. ‘‘সমঙ্গিভূতা পৰিৱাৰিতা’’তি চ ইত্থিলিঙ্গনিদ্দেসো পুৰিমত্তভাৱসিদ্ধং ইত্থিভাৱং, দেৱতাভাৱং ৱা সন্ধায কতো, দেৱূপপত্তি পন পুৰিসভাৱেনেৱ জাতা.

এৱং থেৰেন যাচিতো ভগৱা তত্থ গমনে বহূনং ৱিসেসাধিগমং দিস্ৱা ৱীসতিসহস্স খীণাসৱপৰিৱুতো ৰাজগহতো অতুৰিতচাৰিকাৱসেন কপিলৱত্থুগামিমগ্গং পটিপজ্জি. থেৰো ইদ্ধিযা কপিলৱত্থুং গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো পুৰতো আকাসে ঠিতো অদিট্ঠপুব্বং ৱেসং দিস্ৱা ৰঞ্ঞা ‘‘কোসি ত্ৱ’’ন্তি পুচ্ছিতো, ‘‘সচে অমচ্চপুত্তং তযা ভগৱতো সন্তিকং পেসিতং মং ন জানাসি, এৱং পন জানাহী’’তি দস্সেন্তো –

‘‘বুদ্ধস্স পুত্তোম্হি অসয্হসাহিনো, অঙ্গীৰসস্সপ্পটিমস্স তাদিনো;

পিতুপিতা ময্হং তুৱংসি সক্ক, ধম্মেন মে গোতম অয্যকোসী’’তি. –

ওসানগাথমাহ.

তত্থ বুদ্ধস্স পুত্তোম্হীতি, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্স উৰে জাততায ওৰসপুত্তো অম্হি. অসয্হসাহিনোতি, অভিসম্বোধিতো পুব্বে ঠপেত্ৱা মহাবোধিসত্তং অঞ্ঞেহি সহিতুং ৱহিতুং অসক্কুণেয্যত্তা অসয্হস্স সকলস্স বোধিসম্ভাৰস্স মহাকাৰুণিকাধিকাৰস্স চ সহনতো ৱহনতো, ততো পৰম্পি অঞ্ঞেহি সহিতুং অভিভৱিতুং অসক্কুণেয্যত্তা অসয্হানং পঞ্চন্নং মাৰানং সহনতো অভিভৱনতো, আসযানুসযচৰিতাধিমুত্তিআদিৱিভাগাৱবোধনেন যথাৰহং ৱেনেয্যানং দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি অনুসাসনীসঙ্খাতস্স অঞ্ঞেহি অসয্হস্স বুদ্ধকিচ্চস্স চ সহনতো, তত্থ ৱা সাধুকাৰীভাৱতো অসয্হসাহিনো. অঙ্গীৰসস্সাতি অঙ্গীকতসীলাদিসম্পত্তিকস্স. ‘‘অঙ্গমঙ্গেহি নিচ্ছৰণকওভাসস্সা’’তি অপৰে. কেচি পন ‘‘অঙ্গীৰসো, সিদ্ধত্থোতি দ্ৱে নামানি পিতৰাযেৱ গহিতানী’’তি ৱদন্তি. অপ্পটিমস্সাতি অনূপমস্স. ইট্ঠানিট্ঠেসু তাদিলক্খণপ্পত্তিযা তাদিনো. পিতুপিতা ময্হং তুৱংসীতি অৰিযজাতিৱসেন ময্হং পিতু সম্মাসম্বুদ্ধস্স লোকৱোহাৰেন ত্ৱং পিতা অসি. সক্কাতি জাতিৱসেন ৰাজানং আলপতি. ধম্মেনাতি সভাৱেন অৰিযজাতি লোকিযজাতীতি দ্ৱিন্নং জাতীনং সভাৱসমোধানেন গোতমাতি ৰাজানং গোত্তেন আলপতি. অয্যকোসীতি পিতামহো অসি. এত্থ চ ‘‘বুদ্ধস্স পুত্তোম্হী’’তিআদিং ৱদন্তো থেৰো অঞ্ঞং ব্যাকাসি.

এৱং পন অত্তানং জানাপেত্ৱা হট্ঠতুট্ঠেন ৰঞ্ঞা মহাৰহে পল্লঙ্কে নিসীদাপেত্ৱা অত্তনো পটিযাদিতস্স নানগ্গৰসস্স ভোজনস্স পত্তং পূৰেত্ৱা দিন্নে গমনাকাৰং দস্সেতি. ‘‘কস্মা গন্তুকামত্থ, ভুঞ্জথা’’তি চ ৱুত্তে, ‘‘সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ভুঞ্জিস্সামী’’তি. ‘‘কহং পন সত্থা’’তি? ‘‘ৱীসতিসহস্সভিক্খুপৰিৱাৰো তুম্হাকং দস্সনত্থায মগ্গং পটিপন্নো’’তি. ‘‘তুম্হে ইমং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা যাৱ মম পুত্তো ইমং নগৰং সম্পাপুণাতি, তাৱস্স ইতোৱ পিণ্ডপাতং হৰথা’’তি. থেৰো ভত্তকিচ্চং কত্ৱা ৰঞ্ঞো পৰিসায চ ধম্মং কথেত্ৱা সত্থু আগমনতো পুৰেতৰমেৱ সকলং ৰাজনিৱেসনং ৰতনত্তযে অভিপ্পসন্নং কৰোন্তো সব্বেসং পস্সন্তানংযেৱ সত্থু আহৰিতব্বভত্তপুণ্ণং পত্তং আকাসে ৱিস্সজ্জেত্ৱা সযম্পি ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা পিণ্ডপাতং উপনেত্ৱা সত্থু হত্থে ঠপেসি. সত্থা তং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জি. এৱং সট্ঠিযোজনং মগ্গং দিৱসে দিৱসে যোজনং গচ্ছন্তস্স সত্থু ৰাজগেহতোৱ ভত্তং আহৰিত্ৱা অদাসি. অথ নং ভগৱা ‘‘ময্হং পিতু মহাৰাজস্স সকলনিৱেসনং পসাদেসী’’তি কুলপ্পসাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.

কাড়ুদাযিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. একৱিহাৰিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

পুৰতো পচ্ছতো ৱাতিআদিকা আযস্মতো একৱিহাৰিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো কস্সপদসবলস্স কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা ৱিৱেকৱাসং ৱসি.

সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন একং বুদ্ধন্তৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ভগৱতি পৰিনিব্বুতে ধম্মাসোকৰঞ্ঞো কনিট্ঠভাতা হুত্ৱা নিব্বত্তি. অসোকমহাৰাজা কিৰ সত্থু পৰিনিব্বানতো দ্ৱিন্নং ৱস্সসতানং উপৰি অট্ঠাৰসমে ৱস্সে সকলজম্বুদীপে একৰজ্জাভিসেকং পত্ৱা অত্তনো কনিট্ঠং তিস্সকুমাৰং ওপৰজ্জে ঠপেত্ৱা একেন উপাযেন তং সাসনে অভিপ্পসন্নং অকাসি. সো একদিৱসং মিগৱং গতো অৰঞ্ঞে যোনকমহাধম্মৰক্খিতত্থেৰং হত্থিনাগেন সালসাখং গহেত্ৱা বীজিযমানং নিসিন্নং দিস্ৱা সঞ্জাতপসাদো ‘‘অহো ৱতাহম্পি অযং মহাথেৰো ৱিয পব্বজিত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱিহৰেয্য’’ন্তি চিন্তেসি. থেৰো তস্স চিত্তাচাৰং ঞত্ৱা তস্স পস্সন্তস্সেৱ আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা অসোকাৰামে পোক্খৰণিযা অভিজ্জমানে উদকে ঠত্ৱা চীৱৰঞ্চ উত্তৰাসঙ্গঞ্চ আকাসে ওলগ্গেত্ৱা ন্হাযিতুং আৰভি. কুমাৰো থেৰস্স আনুভাৱং দিস্ৱা অভিপ্পসন্নো অৰঞ্ঞতো নিৱত্তিত্ৱা ৰাজগেহং গন্ত্ৱা ‘‘পব্বজিস্সামী’’তি ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা তং অনেকপ্পকাৰং যাচিত্ৱা পব্বজ্জাধিপ্পাযং নিৱত্তেতুং নাসক্খি. সো উপাসকো হুত্ৱা পব্বজ্জাসুখং পত্থেন্তো –

৫৩৭. ‘‘পুৰতো পচ্ছতো ৱাপি, অপৰো চে ন ৱিজ্জতি;

অতীৱ ফাসু ভৱতি, একস্স ৱসতো ৱনে.

৫৩৮. ‘‘হন্দ একো গমিস্সামি, অৰঞ্ঞং বুদ্ধৱণ্ণিতং;

ফাসু একৱিহাৰিস্স, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো.

৫৩৯. ‘‘যোগী-পীতিকৰং ৰম্মং, মত্তকুঞ্জৰসেৱিতং;

একো অত্থৱসী খিপ্পং, পৱিসিস্সামি কাননং.

৫৪০. ‘‘সুপুপ্ফিতে সীতৱনে, সীতলে গিৰিকন্দৰে;

গত্তানি পৰিসিঞ্চিত্ৱা, চঙ্কমিস্সামি এককো.

৫৪১. ‘‘একাকিযো অদুতিযো, ৰমণীযে মহাৱনে;

কদাহং ৱিহৰিস্সামি, কতকিচ্চো অনাসৱো.

৫৪২. ‘‘এৱং মে কত্তুকামস্স, অধিপ্পাযো সমিজ্ঝতু;

সাধযিস্সামহংযেৱ, নাঞ্ঞো অঞ্ঞস্স কাৰকো’’তি. –

ইমা ছ গাথা অভাসি.

তত্থ পুৰতো পচ্ছতো ৱাতি অত্তনো পুৰতো ৱা পচ্ছতো ৱা, ৱা-সদ্দস্স ৱিকপ্পত্থত্তা পস্সতো ৱা অপৰো অঞ্ঞো জনো ন ৱিজ্জতি চে, অতীৱ অতিৱিয ফাসু চিত্তসুখং ভৱতি. একৱিহাৰীভাৱেন একস্স অসহাযস্স. ৱনে ৱসতোতি চিৰপৰিচিতেন ৱিৱেকজ্ঝাসযেন আকড্ঢিযমানহদযো সো ৰত্তিন্দিৱং মহাজনপৰিৱুতস্স ৱসতো সঙ্গণিকৱিহাৰং নিব্বিন্দন্তো ৱিৱেকসুখঞ্চ বহুং মঞ্ঞন্তো ৱদতি.

হন্দাতি ৱোস্সগ্গত্থে নিপাতো, তেন ইদানি কৰীযমানস্স অৰঞ্ঞগমনস্স নিচ্ছিতভাৱমাহ. একো গমিস্সামীতি ‘‘সুঞ্ঞাগাৰে খো, গহপতি, তথাগতা অভিৰমন্তী’’তিআদিৱচনতো (চূড়ৱ. ৩০৬) বুদ্ধেহি ৱণ্ণিতং পসট্ঠং অৰঞ্ঞং একো অসহাযো গমিস্সামি ৱাসাধিপ্পাযেন উপগচ্ছামি. যস্মা একৱিহাৰিস্স ঠানাদীসু অসহাযভাৱেন একৱিহাৰিস্স নিব্বানং পটিপেসিতচিত্ততায পহিতত্তস্স অধিসীলসিক্খাদিকা তিস্সো সিক্খা সিক্খতো ভিক্খুনো অৰঞ্ঞং ফাসু ইট্ঠং সুখাৱহন্তি অত্থো.

যোগী-পীতিকৰন্তি যোগীনং ভাৱনায যুত্তপ্পযুত্তানং অপ্পসদ্দাদিভাৱেন ঝানৱিপস্সনাদিপীতিং আৱহনতো যোগী-পীতিকৰং. ৱিসভাগাৰম্মণাভাৱেন পটিসল্লানসাৰুপ্পতায ৰম্মং. মত্তকুঞ্জৰসেৱিতন্তি মত্তৱৰৱাৰণৱিচৰিতং, ইমিনাপি ব্ৰহাৰঞ্ঞভাৱেন জনৱিৱেকংযেৱ দস্সেতি. অত্থৱসীতি ইধ অত্থোতি সমণধম্মো অধিপ্পেতো. ‘‘কথং নু খো সো মে ভৱেয্যা’’তি তস্স ৱসং গতো.

সুপুপ্ফিতেতি সুট্ঠু পুপ্ফিতে. সীতৱনেতি ছাযূদকসম্পত্তিযা সীতে ৱনে. উভযেনপি তস্স ৰমণীযতংযেৱ ৱিভাৱেতি. গিৰিকন্দৰেতি গিৰীনং অব্ভন্তৰে কন্দৰে. কন্তি হি উদকং, তেন দাৰিতং নিন্নট্ঠানং কন্দৰং নাম. তাদিসে সীতলে গিৰিকন্দৰে ঘম্মপৰিতাপং ৱিনোদেত্ৱা অত্তনো গত্তানি পৰিসিঞ্চিত্ৱা ন্হাযিত্ৱা চঙ্কমিস্সামি এককোতি কত্থচি অনাযত্তৱুত্তিতং দস্সেতি.

একাকিযোতি একাকী অসহাযো. অদুতিযোতি তণ্হাসঙ্খাতদুতিযাভাৱেন অদুতিযো. তণ্হা হি পুৰিসস্স সব্বদা অৱিজহনট্ঠেন দুতিযা নাম. তেনাহ ভগৱা – ‘‘তণ্হাদুতিযো পুৰিসো, দীঘমদ্ধান সংসৰ’’ন্তি (ইতিৱু. ১৫, ১০৫).

এৱং মে কত্তুকামস্সাতি ‘‘হন্দ একো গমিস্সামী’’তিআদিনা ৱুত্তৱিধিনা অৰঞ্ঞং গন্ত্ৱা ভাৱনাভিযোগং কত্তুকামস্স মে. অধিপ্পাযো সমিজ্ঝতূতি ‘‘কদাহং ৱিহৰিস্সামি, কতকিচ্চো অনাসৱো’’তি এৱং পৱত্তো মনোৰথো ইজ্ঝতু সিদ্ধিং পাপুণাতু. অৰহত্তপ্পত্তি চ যস্মা ন আযাচনমত্তেন সিজ্ঝতি, নাপি অঞ্ঞেন সাধেতব্বা, তস্মা আহ ‘‘সাধযিস্সামহংযেৱ, নাঞ্ঞো অঞ্ঞস্স কাৰকো’’তি.

এৱং উপৰাজস্স পব্বজ্জায দড়্হনিচ্ছযতং ঞত্ৱা ৰাজা অসোকাৰামগমনীযং মগ্গং অলঙ্কাৰাপেত্ৱা কুমাৰং সব্বালঙ্কাৰৱিভূসিতং মহতিযা সেনায মহচ্চৰাজানুভাৱেন ৱিহাৰং নেসি. কুমাৰো পধানঘৰং গন্ত্ৱা মহাধম্মৰক্খিতত্থেৰস্স সন্তিকে পব্বজি, অনেকসতা মনুস্সা তং অনুপব্বজিংসু. ৰঞ্ঞো ভাগিনেয্যো সঙ্ঘমিত্তায সামিকো অগ্গিব্ৰহ্মাপি তমেৱ অনুপব্বজি. সো পব্বজিত্ৱা হট্ঠতুট্ঠো অত্তনা কাতব্বং পকাসেন্তো –

৫৪৩. ‘‘এস বন্ধামি সন্নাহং, পৱিসিস্সামি কাননং;

ন ততো নিক্খমিস্সামি, অপ্পত্তো আসৱক্খযং.

৫৪৪. ‘‘মালুতে উপৱাযন্তে, সীতে সুৰভিগন্ধিকে;

অৱিজ্জং দালযিস্সামি, নিসিন্নো নগমুদ্ধনি.

৫৪৫. ‘‘ৱনে কুসুমসঞ্ছন্নে, পব্ভাৰে নূন সীতলে;

ৱিমুত্তিসুখেন সুখিতো, ৰমিস্সামি গিৰিব্বজে’’তি. –

তিস্সো গাথা অভাসি.

তত্থ এস বন্ধামি সন্নাহন্তি এসাহং ৱীৰিযসঙ্খাতং সন্নাহং বন্ধামি, কাযে চ জীৱিতে চ নিৰপেক্খো ৱীৰিযসন্নাহেন সন্নয্হামি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা নাম সূৰো পুৰিসো পচ্চত্থিকে পচ্চুপট্ঠিতে তং জেতুকামো অঞ্ঞং কিচ্চং পহায কৱচপটিমুচ্চনাদিনা যুদ্ধায সন্নয্হতি, যুদ্ধভূমিঞ্চ গন্ত্ৱা পচ্চত্থিকে অজেত্ৱা ততো ন নিৱত্ততি, এৱমহম্পি কিলেসপচ্চত্থিকে জেতুং আদিত্তম্পি সীসং চেলঞ্চ অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা চতুব্বিধসম্মপ্পধানৱীৰিযসন্নাহং সন্নয্হামি, কিলেসে অজেত্ৱা কিলেসৱিজযযোগ্গং ৱিৱেকট্ঠানং ন ৱিস্সজ্জেমীতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পৱিসিস্সামি কাননং ন ততো নিক্খমিস্সামি, অপ্পত্তো আসৱক্খয’’ন্তি.

‘‘মালুতে উপৱাযন্তে’’তিআদিনা অৰঞ্ঞট্ঠানস্স কম্মট্ঠানভাৱনাযোগ্যতং ৱদতি, ৰমিস্সামি নূন গিৰিব্বজেতি যোজনা. পব্বতপৰিক্খেপে অভিৰমিস্সামি মঞ্ঞেতি অনাগতত্থং পৰিকপ্পেন্তো ৱদতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

এৱং ৱত্ৱা থেৰো অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তো উপজ্ঝাযেন সদ্ধিং কলিঙ্গৰট্ঠং অগমাসি. তত্থস্স পাদে চম্মিকাবাধো উপ্পজ্জি, তং দিস্ৱা একো ৱেজ্জো ‘‘সপ্পিং, ভন্তে, পৰিযেসথ, তিকিচ্ছিস্সামি ন’’ন্তি আহ. থেৰো সপ্পিপৰিযেসনং অকত্ৱা ৱিপস্সনায এৱ কম্মং কৰোতি, ৰোগো ৱড্ঢতি, ৱেজ্জো থেৰস্স তত্থ অপ্পোস্সুক্কতং দিস্ৱা সযমেৱ সপ্পিং পৰিযেসিত্ৱা থেৰং অৰোগং অকাসি. সো অৰোগো হুত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৪৪.১-১২) –

‘‘ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, ব্ৰহ্মবন্ধু মহাযসো;

কস্সপো নাম গোত্তেন, উপ্পজ্জি ৱদতং ৱৰো.

‘‘নিপ্পপঞ্চো নিৰালম্বো, আকাসসমমানসো;

সুঞ্ঞতাবহুলো তাদী, অনিমিত্তৰতো ৱসী.

‘‘অসঙ্গচিত্তো নিক্লেসো, অসংসট্ঠো কুলে গণে;

মহাকাৰুণিকো ৱীৰো, ৱিনযোপাযকোৱিদো.

‘‘উয্যুত্তো পৰকিচ্চেসু, ৱিনযন্তো সদেৱকে;

নিব্বানগমনং মগ্গং, গতিং পঙ্কৱিসোসনং.

‘‘অমতং পৰমস্সাদং, জৰামচ্চুনিৱাৰণং;

মহাপৰিসমজ্ঝে সো, নিসিন্নো লোকতাৰকো.

‘‘কৰৱীকৰুতো নাথো, ব্ৰহ্মঘোসো তথাগতো;

উদ্ধৰন্তো মহাদুগ্গা, ৱিপ্পনট্ঠে অনাযকে.

‘‘দেসেন্তো ৱিৰজং ধম্মং, দিট্ঠো মে লোকনাযকো;

তস্স ধম্মং সুণিত্ৱান, পব্বজিং অনগাৰিযং.

‘‘পব্বজিত্ৱা তদাপাহং, চিন্তেন্তো জিনসাসনং;

এককোৱ ৱনে ৰম্মে, ৱসিং সংসগ্গপীড়িতো.

‘‘সক্কাযৱূপকাসো মে, হেতুভূতো মমাভৱী;

মনসো ৱূপকাসস্স, সংসগ্গভযদস্সিনো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা থেৰে তত্থ ৱিহৰন্তে ৰাজা কোটিধনপৰিচ্চাগেন ভোজকগিৰিৱিহাৰং নাম কাৰেত্ৱা থেৰং তত্থ ৱাসেসি. সো তত্থ ৱিহৰন্তো পৰিনিব্বানকালে –

৫৪৬. ‘‘সোহং পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পো, চন্দো পন্নৰসো যথা;

সব্বাসৱপৰিক্খীণো, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’তি. –

ওসানগাথমাহ. সা উত্তানত্থাৱ. তদেৱ চ থেৰস্স অঞ্ঞাব্যাকৰণং অহোসীতি.

একৱিহাৰিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. মহাকপ্পিনত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

অনাগতং যো পটিকচ্চ পস্সতীতিআদিকা আযস্মতো মহাকপ্পিনত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতীনগৰে কুলঘৰে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং ভিক্খুওৱাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা তজ্জং অধিকাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি.

সো তত্থ যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে বাৰাণসিযং কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো পুৰিসসহস্সগণজেট্ঠকো হুত্ৱা গব্ভসহস্সপটিমণ্ডিতং মহন্তং পৰিৱেণং কাৰাপেসি. তে সব্বেপি জনা যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা তং উপাসকং জেট্ঠকং কত্ৱা সপুত্তদাৰা দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা একং বুদ্ধন্তৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰিংসু. তেসু গণজেট্ঠকো অম্হাকং সত্থু নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ পচ্চন্তদেসে কুক্কুটনামকে নগৰে ৰাজগেহে নিব্বত্তি, তস্স কপ্পিনোতি নামং অহোসি. সেসপুৰিসা তস্মিংযেৱ নগৰে অমচ্চকুলে নিব্বত্তিংসু. কপ্পিনকুমাৰো পিতু অচ্চযেন ছত্তং উস্সাপেত্ৱা মহাকপ্পিনৰাজা নাম জাতো. সো সুতৱিত্তকতায পাতোৱ চতূহি দ্ৱাৰেহি সীঘং দূতে পেসেসি – ‘‘যত্থ বহুস্সুতে পস্সথ, ততো নিৱত্তিত্ৱা ময্হং আৰোচেথা’’তি.

তেন চ সমযেন অম্হাকং সত্থা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা সাৱত্থিং উপনিস্সায ৱিহৰতি. তস্মিং কালে সাৱত্থিৱাসিনো ৱাণিজা সাৱত্থিযং উট্ঠানকভণ্ডং গহেত্ৱা তং নগৰং গন্ত্ৱা ভণ্ডং পটিসামেত্ৱা ‘‘ৰাজানং পস্সিস্সামা’’তি পণ্ণাকাৰহত্থা ৰঞ্ঞো আৰোচাপেসুং. তে ৰাজা পক্কোসাপেত্ৱা নিয্যাদিতপণ্ণাকাৰে ৱন্দিত্ৱা ঠিতে ‘‘কুতো আগতত্থা’’তি পুচ্ছি. ‘‘সাৱত্থিতো, দেৱা’’তি. ‘‘কচ্চি ৱো ৰট্ঠং সুভিক্খং, ধম্মিকো ৰাজা’’তি? ‘‘আম, দেৱা’’তি. ‘‘কীদিসো ধম্মো তুম্হাকং দেসে ইদানি পৱত্ততী’’তি? ‘‘তং, দেৱ, ন সক্কা উচ্ছিট্ঠমুখেহি কথেতু’’ন্তি. ৰাজা সুৱণ্ণভিঙ্গাৰেন উদকং দাপেসি. তে মুখং ৱিক্খালেত্ৱা দসবলাভিমুখা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা, ‘‘দেৱ, অম্হাকং দেসে বুদ্ধৰতনং নাম উপ্পন্ন’’ন্তি আহংসু. ৰঞ্ঞো ‘‘বুদ্ধো’’তি ৱচনে সুতমত্তেযেৱ সকলসৰীৰং ফৰমানা পীতি উপ্পজ্জি. ততো ‘‘বুদ্ধোতি, তাতা, ৱদেথা’’তি আহ. ‘‘বুদ্ধোতি, দেৱ, ৱদামা’’তি. এৱং তিক্খত্তুং ৱদাপেত্ৱা ‘‘বুদ্ধোতি পদং অপৰিমাণ’’ন্তি তস্মিংযেৱ পদে পসন্নো সতসহস্সং দত্ৱা ‘‘অপৰং ৱদেথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘দেৱ, লোকে ধম্মৰতনং নাম উপ্পন্ন’’ন্তি. তম্পি সুত্ৱা তথেৱ সতসহস্সং দত্ৱা ‘‘অপৰং ৱদেথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘দেৱ, সঙ্ঘৰতনং নাম উপ্পন্ন’’ন্তি. তম্পি সুত্ৱা তথেৱ সতসহস্সং দত্ৱা ‘‘বুদ্ধস্স ভগৱতো সন্তিকে পব্বজিস্সামী’’তি ততোৱ নিক্খমি. অমচ্চাপি তথেৱ নিক্খমিংসু. সো অমচ্চসহস্সেন সদ্ধিং গঙ্গাতীৰং পত্ৱা ‘‘সচে সত্থা সম্মাসম্বুদ্ধো, ইমেসং অস্সানং খুৰমত্তম্পি মা তেমেতূ’’তি সচ্চাধিট্ঠানং কত্ৱা উদকপিট্ঠেনেৱ পূৰং গঙ্গানদিং অতিক্কমিত্ৱা অপৰম্পি অড্ঢযোজনৱিত্থাৰং নদিং তথেৱ অতিক্কমিত্ৱা ততিযং চন্দভাগং নাম মহানদিং পত্ৱা তম্পি তায এৱ সচ্চকিৰিযায অতিক্কমি.

সত্থাপি তংদিৱসং পচ্চূসসমযংযেৱ মহাকৰুণাসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায লোকং ৱোলোকেন্তো ‘‘অজ্জ মহাকপ্পিনো তিযোজনসতিকং ৰজ্জং পহায অমচ্চসহস্সপৰিৱাৰো মম সন্তিকে পব্বজিতুং আগমিস্সতী’’তি দিস্ৱা ‘‘মযা তেসং পচ্চুগ্গমনং কাতুং যুত্ত’’ন্তি পাতোৱ সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো সযমেৱ আকাসেন গন্ত্ৱা চন্দভাগায নদিযা তীৰে তেসং উত্তৰণতিত্থস্সাভিমুখট্ঠানে মহানিগ্ৰোধমূলে পল্লঙ্কেন নিসিন্নো ছব্বণ্ণবুদ্ধৰস্মিযো ৱিস্সজ্জেসি. তে তেন তিত্থেন উত্তৰন্তা বুদ্ধৰস্মিযো ইতো চিতো চ ৱিধাৱন্তিযো ওলোকেন্তো ভগৱন্তং দিস্ৱা ‘‘যং সত্থাৰং উদ্দিস্স মযং আগতা, অদ্ধা সো এসো’’তি দস্সনেনেৱ নিট্ঠং গন্ত্ৱা দিট্ঠট্ঠানতো পট্ঠায ওনমিত্ৱা পৰমনিপচ্চাকাৰং কৰোন্তা ভগৱন্তং উপসঙ্কমিংসু. ৰাজা ভগৱতো গোপ্ফকেসু গহেত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি সদ্ধিং অমচ্চসহস্সেন. সত্থা তেসং ধম্মং দেসেসি. দেসনাপৰিযোসানে সদ্ধিং পৰিসায অৰহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৪.৬৬-১০৭) –

‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, সব্বধম্মান পাৰগূ;

উদিতো অজটাকাসে, ৰৱীৱ সৰদম্বৰে.

‘‘ৱচনাভায বোধেতি, ৱেনেয্যপদুমানি সো;

কিলেসপঙ্কং সোসেতি, মতিৰংসীহি নাযকো.

‘‘তিত্থিযানং যসে হন্তি, খজ্জোতাভা যথা ৰৱি;

সচ্চত্থাভং পকাসেতি, ৰতনংৱ দিৱাকৰো.

‘‘গুণানং আযতিভূতো, ৰতনানংৱ সাগৰো;

পজ্জুন্নোৰিৱ ভূতানি, ধম্মমেঘেন ৱস্সতি.

‘‘অক্খদস্সো তদা আসিং, নগৰে হংসসৱ্হযে;

উপেচ্চ ধম্মমস্সোসিং, জলজুত্তমনামিনো.

‘‘ওৱাদকস্স ভিক্খূনং, সাৱকস্স কতাৱিনো;

গুণং পকাসযন্তস্স, তপ্পযন্তস্স মে মনং.

‘‘সুত্ৱা পতীতো সুমনো, নিমন্তেত্ৱা তথাগতং;