৮. ধম্মসুত্ত-(নাৱাসুত্ত)-ৱণ্ণনা
৩১৯. যস্মা হি ধম্মন্তি ধম্মসুত্তং, ‘‘নাৱাসুত্ত’’ন্তিপি ৱুচ্চতি. কা উপ্পত্তি? ইদং সুত্তং আযস্মন্তং সাৰিপুত্তত্থেৰং আৰব্ভ ৱুত্তং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন দ্ৱিন্নং অগ্গসাৱকানং উপ্পত্তিতো পভুতি ৱেদিতব্বো. সেয্যথিদং – অনুপ্পন্নে কিৰ ভগৱতি দ্ৱে অগ্গসাৱকা একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তা. তেসং পঠমো চৱিত্ৱা ৰাজগহস্স অৱিদূৰে উপতিস্সগামো নাম ব্ৰাহ্মণানং ভোগগামো অত্থি, তত্থ সট্ঠিঅধিকপঞ্চকোটিসতধনৱিভৱস্স গামসামিনো ব্ৰাহ্মণস্স ৰূপসাৰী নাম ব্ৰাহ্মণী, তস্সা কুচ্ছিযং পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. দুতিযো তস্সেৱাৱিদূৰে কোলিতগামো নাম ব্ৰাহ্মণানং ভোগগামো অত্থি. তত্থ তথাৰূপৱিভৱস্সেৱ গামসামিনো ব্ৰাহ্মণস্স মোগ্গল্লানী নাম ব্ৰাহ্মণী, তস্সা কুচ্ছিযং তং দিৱসমেৱ পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. এৱং তেসং একদিৱসমেৱ পটিসন্ধিগ্গহণঞ্চ গব্ভৱুট্ঠানঞ্চ অহোসি. একদিৱসেযেৱ চ নেসং একস্স উপতিস্সগামে জাতত্তা উপতিস্সো, একস্স কোলিতগামে জাতত্তা কোলিতোতি নামমকংসু.
তে সহপংসুং কীড়ন্তা সহাযকা অনুপুব্বেন ৱুড্ঢিং পাপুণিংসু, একমেকস্স চ পঞ্চপঞ্চমাণৱকসতানি পৰিৱাৰা অহেসুং. তে উয্যানং ৱা নদীতিত্থং ৱা গচ্ছন্তা সপৰিৱাৰাযেৱ গচ্ছন্তি. একো পঞ্চহি সুৱণ্ণসিৱিকাসতেহি, দুতিযো পঞ্চহি আজঞ্ঞৰথসতেহি. তদা চ ৰাজগহে কালানুকালং গিৰগ্গসমজ্জো নাম হোতি. সাযন্হসমযে নগৰৱেমজ্ঝে যত্থ সকলঅঙ্গমগধৱাসিনো অভিঞ্ঞাতা খত্তিযকুমাৰাদযো সন্নিপতিত্ৱা সুপঞ্ঞত্তেসু মঞ্চপীঠাদীসু নিসিন্না সমজ্জৱিভূতিং পস্সন্তি. অথ তে সহাযকা তেন পৰিৱাৰেন সদ্ধিং তত্থ গন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনেসু নিসীদিংসু. ততো উপতিস্সো সমজ্জৱিভূতিং পস্সন্তো মহাজনকাযং সন্নিপতিতং দিস্ৱা ‘‘এত্তকো জনকাযো ৱস্সসতং অপ্পত্ৱাৱ মৰিস্সতী’’তি চিন্তেসি. তস্স মৰণং আগন্ত্ৱা নলাটন্তে পতিট্ঠিতং ৱিয অহোসি, তথা কোলিতস্স. তেসং অনেকপ্পকাৰেসু নটেসু নচ্চন্তেসু দস্সনমত্তেপি চিত্তং ন নমি, অঞ্ঞদত্থু সংৱেগোযেৱ উদপাদি.
অথ ৱুট্ঠিতে সমজ্জে পক্কন্তায পৰিসায সকপৰিৱাৰেন পক্কন্তেসু তেসু সহাযেসু কোলিতো উপতিস্সং পুচ্ছি – ‘‘কিং, সম্ম, নাটকাদিদস্সনেন তৱ পমোদনমত্তম্পি নাহোসী’’তি? সো তস্স তং পৱত্তিং আৰোচেত্ৱা তম্পি তথেৱ পটিপুচ্ছি. সোপি তস্স অত্তনো পৱত্তিং আৰোচেত্ৱা ‘‘এহি, সম্ম, পব্বজিত্ৱা অমতং গৱেসামা’’তি আহ. ‘‘সাধু সম্মা’’তি উপতিস্সো তং সম্পটিচ্ছি. ততো দ্ৱেপি জনা তং সম্পত্তিং ছড্ডেত্ৱা পুনদেৱ ৰাজগহমনুপ্পত্তা. তেন চ সমযেন ৰাজগহে সঞ্চযো নাম পৰিব্বাজকো পটিৱসতি. তে তস্স সন্তিকে পঞ্চহি মাণৱকসতেহি সদ্ধিং পব্বজিত্ৱা কতিপাহেনেৱ তযো ৱেদে সব্বঞ্চ পৰিব্বাজকসমযং উগ্গহেসুং. তে তেসং সত্থানং আদিমজ্ঝপৰিযোসানং উপপৰিক্খন্তা পৰিযোসানং অদিস্ৱা আচৰিযং পুচ্ছিংসু – ‘‘ইমেসং সত্থানং আদিমজ্ঝং দিস্সতি, পৰিযোসানং পন ন দিস্সতি ‘ইদং নাম ইমেহি সত্থেহি পাপুণেয্যাতি, যতো উত্তৰি পাপুণিতব্বং নত্থী’’’তি. সোপি আহ – ‘‘অহম্পি তেসং তথাৱিধং পৰিযোসানং ন পস্সামী’’তি. তে আহংসু – ‘‘তেন হি মযং ইমেসং পৰিযোসানং গৱেসামা’’তি. তে আচৰিযো ‘‘যথাসুখং গৱেসথা’’তি আহ. এৱং তে তেন অনুঞ্ঞাতা অমতং গৱেসমানা আহিণ্ডন্তা জম্বুদীপে পাকটা অহেসুং. তেহি খত্তিযপণ্ডিতাদযো পঞ্হং পুট্ঠা উত্তৰুত্তৰিং ন সম্পাযন্তি. ‘‘উপতিস্সো কোলিতো’’তি ৱুত্তে পন ‘‘কে এতে, ন খো মযং জানামা’’তি ভণন্তা নত্থি, এৱং ৱিস্সুতা অহেসুং.
এৱং তেসু অমতপৰিযেসনং চৰমানেসু অম্হাকং ভগৱা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো অনুপুব্বেন ৰাজগহমনুপ্পত্তো. তে চ পৰিব্বাজকা সকলজম্বুদীপং চৰিত্ৱা তিট্ঠতু অমতং, অন্তমসো পৰিযোসানপঞ্হৱিস্সজ্জনমত্তম্পি অলভন্তা পুনদেৱ ৰাজগহং অগমংসু. অথ খো আযস্মা অস্সজি পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱাতি যাৱ তেসং পব্বজ্জা, তাৱ সব্বং পব্বজ্জাক্খন্ধকে (মহাৱ. ৬০) আগতনযেনেৱ ৱিত্থাৰতো দট্ঠব্বং.
এৱং পব্বজিতেসু তেসু দ্ৱীসু সহাযকেসু আযস্মা সাৰিপুত্তো অড্ঢমাসেন সাৱকপাৰমীঞাণং সচ্ছাকাসি. সো যদা অস্সজিত্থেৰেন সদ্ধিং একৱিহাৰে ৱসতি, তদা ভগৱতো উপট্ঠানং গন্ত্ৱা অনন্তৰং থেৰস্স উপট্ঠানং গচ্ছতি ‘‘পুব্বাচৰিযো মে অযমাযস্মা, এতমহং নিস্সায ভগৱতো সাসনং অঞ্ঞাসি’’ন্তি গাৰৱেন. যদা পন অস্সজিত্থেৰেন সদ্ধিং একৱিহাৰে ন ৱসতি, তদা যস্সং দিসাযং থেৰো ৱসতি, তং দিসং ওলোকেত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ নমস্সতি. তং দিস্ৱা কেচি ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘সাৰিপুত্তো অগ্গসাৱকো হুত্ৱা দিসং নমস্সতি, অজ্জাপি মঞ্ঞে ব্ৰাহ্মণদিট্ঠি অপ্পহীনা’’তি. অথ ভগৱা দিব্বায সোতধাতুযা তং কথাসল্লাপং সুত্ৱা পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসিন্নংযেৱ অত্তানং দস্সেন্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি? তে তং পৱত্তিং আচিক্খিংসু. ততো ভগৱা ‘‘ন, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো দিসং নমস্সতি, যং নিস্সায সাসনং অঞ্ঞাসি, তং অত্তনো আচৰিযং ৱন্দতি নমস্সতি সম্মানেতি, আচৰিযপূজকো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো’’তি ৱত্ৱা তত্থ সন্নিপতিতানং ধম্মদেসনত্থং ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ যস্মা হি ধম্মং পুৰিসো ৱিজঞ্ঞাতি যতো পুগ্গলা পিটকত্তযপ্পভেদং পৰিযত্তিধম্মং ৱা, পৰিযত্তিং সুত্ৱা অধিগন্তব্বং নৱলোকুত্তৰপ্পভেদং পটিৱেধধম্মং ৱা পুৰিসো ৱিজঞ্ঞা জানেয্য ৱেদেয্য. ‘‘যস্সা’’তিপি পাঠো, সো এৱত্থো. ইন্দংৱ নং দেৱতা পূজযেয্যাতি যথা সক্কং দেৱানমিন্দং দ্ৱীসু দেৱলোকেসু দেৱতা পূজেন্তি, এৱং সো পুগ্গলো তং পুগ্গলং কালস্সেৱ ৱুট্ঠায উপাহনওমুঞ্চনাদিং সব্বং ৱত্তপটিৱত্তং কৰোন্তো পূজেয্য সক্কৰেয্য গৰুকৰেয্য. কিং কাৰণং? সো পূজিতো…পে… পাতুকৰোতি ধম্মং, সো আচৰিযো এৱং পূজিতো তস্মিং অন্তেৱাসিম্হি পসন্নচিত্তো পৰিযত্তিপটিৱেধৱসেন বহুস্সুতো দেসনাৱসেনেৱ পৰিযত্তিধম্মঞ্চ, দেসনং সুত্ৱা যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বং পটিৱেধধম্মঞ্চ পাতুকৰোতি দেসেতি, দেসনায ৱা পৰিযত্তিধম্মং, উপমাৱসেন অত্তনা অধিগতপটিৱেধধম্মং পাতুকৰোতি.
৩২০. তদট্ঠিকত্ৱান নিসম্ম ধীৰোতি এৱং পসন্নেন আচৰিযেন পাতুকতং ধম্মং অট্ঠিকত্ৱান সুণিত্ৱা উপধাৰণসমত্থতায ধীৰো পুৰিসো. ধম্মানুধম্মং পটিপজ্জমানোতি লোকুত্তৰধম্মস্স অনুলোমত্তা অনুধম্মভূতং ৱিপস্সনং ভাৱযমানো. ৱিঞ্ঞূ ৱিভাৱী নিপুণো চ হোতীতি ৱিঞ্ঞুতাসঙ্খাতায পঞ্ঞায অধিগমেন ৱিঞ্ঞূ, ৱিভাৱেত্ৱা পৰেসম্পি পাকটং কত্ৱা ঞাপনসমত্থতায ৱিভাৱী, পৰমসুখুমত্থপটিৱেধতায নিপুণো চ হোতি. যো তাদিসং ভজতি অপ্পমত্তোতি যো তাদিসং পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰং বহুস্সুতং অপ্পমত্তো তপ্পসাদনপৰো হুত্ৱা ভজতি.
৩২১. এৱং পণ্ডিতাচৰিযসেৱনং পসংসিত্ৱা ইদানি বালাচৰিযসেৱনং নিন্দন্তো ‘‘খুদ্দঞ্চ বাল’’ন্তি ইমং গাথমাহ. তত্থ খুদ্দন্তি খুদ্দেন কাযকম্মাদিনা সমন্নাগতং, পঞ্ঞাভাৱতো বালং. অনাগতত্থন্তি অনধিগতপৰিযত্তিপটিৱেধত্থং. উসূযকন্তি ইস্সামনকতায অন্তেৱাসিকস্স ৱুড্ঢিং অসহমানং. সেসমেত্থ পাকটমেৱ পদতো. অধিপ্পাযতো পন যো বহুচীৱৰাদিলাভী আচৰিযো অন্তেৱাসিকানং চীৱৰাদীনি ন সক্কোতি দাতুং, ধম্মদানে পন অনিচ্চদুক্খানত্তৱচনমত্তম্পি ন সক্কোতি. এতেহি খুদ্দতাদিধম্মেহি সমন্নাগতত্তা তং খুদ্দং বালং অনাগতত্থং উসূযকং আচৰিযং উপসেৱমানো ‘‘পূতিমচ্ছং কুসগ্গেনা’’তি (ইতিৱু. ৭৬; জা. ১.১৫.১৮৩) ৱুত্তনযেন সযম্পি বালো হোতি. তস্মা ইধ সাসনে কিঞ্চি অপ্পমত্তকম্পি পৰিযত্তিধম্মং পটিৱেধধম্মং ৱা অৱিভাৱযিত্ৱা চ অৱিজানিত্ৱা চ যস্স ধম্মেসু কঙ্খা, তং অতৰিত্ৱা মৰণং উপেতীতি এৱমস্স অত্থো ৱেদিতব্বো.
৩২২-৩. ইদানি তস্সেৱত্থস্স পাকটকৰণত্থং ‘‘যথা নৰো’’তি গাথাদ্ৱযমাহ. তত্থ আপগন্তি নদিং. মহোদকন্তি বহুউদকং. সলিলন্তি ইতো চিতো চ গতং, ৱিত্থিণ্ণন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সৰিত’’ন্তিপি পাঠো, সো এৱত্থো. সীঘসোতন্তি হাৰহাৰিকং, ৱেগৱতিন্তি ৱুত্তং হোতি. কিং সোতি এত্থ ‘‘সো ৱুয্হমানো’’তি ইমিনা চ সোকাৰেন তস্স নৰস্স নিদ্দিট্ঠত্তা নিপাতমত্তো সোকাৰো. কিং সূতি ৱুত্তং হোতি যথা ‘‘ন ভৱিস্সামি নাম সো, ৱিনস্সিস্সামি নাম সো’’তি. ধম্মন্তি পুব্বে ৱুত্তং দুৱিধমেৱ. অনিসামযত্থন্তি অনিসামেত্ৱা অত্থং. সেসমেত্থ পাকটমেৱ পদতো.
অধিপ্পাযতো পন যথা যো কোচিদেৱ নৰো ৱুত্তপ্পকাৰং নদিং ওতৰিত্ৱা তায নদিযা ৱুয্হমানো অনুসোতগামী সোতমেৱ অনুগচ্ছন্তো পৰে পাৰত্থিকে কিং সক্খতি পাৰং নেতুং. ‘‘সক্কতী’’তিপি পাঠো. তথেৱ দুৱিধম্পি ধম্মং অত্তনো পঞ্ঞায অৱিভাৱযিত্ৱা বহুস্সুতানঞ্চ সন্তিকে অত্থং অনিসামেত্ৱা সযং অৱিভাৱিতত্তা অজানন্তো অনিসামিতত্তা চ অৱিতিণ্ণকঙ্খো পৰে কিং সক্খতি নিজ্ঝাপেতুং পেক্খাপেতুন্তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘সো ৱত, চুন্দ, অত্তনা পলিপপলিপন্নো’’তিআদিকঞ্চেত্থ (ম. নি. ১.৮৭) সুত্তপদং অনুস্সৰিতব্বং.
৩২৪-৫. এৱং বালসেৱনায বালস্স পৰং নিজ্ঝাপেতুং অসমত্থতায পাকটকৰণত্থং উপমং ৱত্ৱা ইদানি ‘‘যো তাদিসং ভজতি অপ্পমত্তো’’তি এত্থ ৱুত্তস্স পণ্ডিতস্স পৰে নিজ্ঝাপেতুং সমত্থতায পাকটকৰণত্থং ‘‘যথাপি নাৱ’’ন্তি গাথাদ্ৱযমাহ. তত্থ ফিযেনাতি দব্বিপদৰেন. ৰিত্তেনাতি ৱেড়ুদণ্ডেন. তত্থাতি তস্সং নাৱাযং. তত্ৰূপযঞ্ঞূতি তস্সা নাৱায আহৰণপটিহৰণাদিউপাযজাননেন মগ্গপটিপাদনেন উপাযঞ্ঞূ. সিক্খিতসিক্খতায সুকুসলহত্থতায চ কুসলো. উপ্পন্নুপদ্দৱপটিকাৰসমত্থতায মুতীমা. ৱেদগূতি ৱেদসঙ্খাতেহি চতূহি মগ্গঞাণেহি গতো. ভাৱিতত্তোতি তাযেৱ মগ্গভাৱনায ভাৱিতচিত্তো. বহুস্সুতোতি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ. অৱেধধম্মোতি অট্ঠহি লোকধম্মেহি অকম্পনিযসভাৱো. সোতাৱধানূপনিসূপপন্নেতি সোতওদহনেন চ মগ্গফলানং উপনিস্সযেন চ উপপন্নে. সেসং উত্তানপদত্থমেৱ. অধিপ্পাযযোজনাপি সক্কা পুৰিমনযেনেৱ জানিতুন্তি ন ৱিত্থাৰিতা.
৩২৬. এৱং পণ্ডিতস্স পৰে নিজ্ঝাপেতুং সমত্থভাৱপাকটকৰণত্থং উপমং ৱত্ৱা তস্সা পণ্ডিতসেৱনায নিযোজেন্তো ‘‘তস্মা হৱে’’তি ইমং অৱসানগাথমাহ. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – যস্মা উপনিস্সযসম্পন্না পণ্ডিতসেৱনেন ৱিসেসং পাপুণন্তি, তস্মা হৱে সপ্পুৰিসং ভজেথ. কীদিসং সপ্পুৰিসং ভজেথ? মেধাৱিনঞ্চেৱ বহুস্সুতঞ্চ, পঞ্ঞাসম্পত্তিযা চ মেধাৱিনং ৱুত্তপ্পকাৰসুতদ্ৱযেন চ বহুস্সুতং. তাদিসঞ্হি ভজমানো তেন ভাসিতস্স ধম্মস্স অঞ্ঞায অত্থং এৱং ঞত্ৱা চ যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানো তায পটিপত্তিযা পটিৱেধৱসেন ৱিঞ্ঞাতধম্মো সো মগ্গফলনিব্বানপ্পভেদং লোকুত্তৰসুখং লভেথ অধিগচ্ছেয্য পাপুণেয্যাতি অৰহত্তনিকূটেন দেসনং সমাপেসীতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায ধম্মসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.