৬. কপিলসুত্ত-(ধম্মচৰিযসুত্ত)-ৱণ্ণনা

ধম্মচৰিযন্তি কপিলসুত্তং. কা উপ্পত্তি? হেমৱতসুত্তে ৱুত্তনযেনেৱ পৰিনিব্বুতে কস্সপে ভগৱতি দ্ৱে কুলপুত্তা ভাতৰো নিক্খমিত্ৱা সাৱকানং সন্তিকে পব্বজিংসু. জেট্ঠো সোধনো নাম, কনিট্ঠো কপিলো নাম. তেসং মাতা সাধনী নাম, কনিট্ঠভগিনী তাপনা নাম. তাপি ভিক্খুনীসু পব্বজিংসু. ততো তে দ্ৱেপি হেমৱতসুত্তে ৱুত্তনযেনেৱ ‘‘সাসনে কতি ধুৰানী’’তি পুচ্ছিত্ৱা সুত্ৱা চ জেট্ঠো ‘‘ৱাসধুৰং পূৰেস্সামী’’তি পঞ্চ ৱস্সানি আচৰিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকে ৱসিত্ৱা পঞ্চৱস্সো হুত্ৱা যাৱ অৰহত্তং, তাৱ কম্মট্ঠানং সুত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা ৱাযমন্তো অৰহত্তং পাপুণি. কপিলো ‘‘অহং তাৱ তৰুণো, ৱুড্ঢকালে ৱাসধুৰং পৰিপূৰেস্সামী’’তি গন্থধুৰং আৰভিত্ৱা তেপিটকো অহোসি. তস্স পৰিযত্তিং নিস্সায পৰিৱাৰো, পৰিৱাৰং নিস্সায লাভো চ উদপাদি.

সো বাহুসচ্চমদেন মত্তো পণ্ডিতমানী অনঞ্ঞাতেপি অঞ্ঞাতমানী হুত্ৱা পৰেহি ৱুত্তং কপ্পিযম্পি অকপ্পিযং, অকপ্পিযম্পি কপ্পিযং, সাৱজ্জম্পি অনৱজ্জং, অনৱজ্জম্পি সাৱজ্জন্তি ভণতি. সো পেসলেহি ভিক্খূহি, ‘‘মা, আৱুসো কপিল, এৱং অৱচা’’তিআদিনা নযেন ওৱদিযমানো ‘‘তুম্হে কিং জানাথ ৰিত্তমুট্ঠিসদিসা’’তিআদীহি ৱচনেহি খুংসেন্তো ৱম্ভেন্তোযেৱ চৰতি. ভিক্খূ তস্স ভাতুনো সোধনত্থেৰস্সাপি এতমত্থং আৰোচেসুং. সোপি নং উপসঙ্কমিত্ৱা আহ – ‘‘আৱুসো কপিল, সাসনস্স আযু নাম তুম্হাদিসানং সম্মাপটিপত্তি. মা, আৱুসো কপিল, কপ্পিযম্পি অকপ্পিযং, অকপ্পিযম্পি কপ্পিযং, সাৱজ্জম্পি অনৱজ্জং, অনৱজ্জম্পি সাৱজ্জন্তি ৱদেহী’’তি. সো তস্সপি ৱচনং নাদিযি. ততো নং সোধনত্থেৰো দ্ৱত্তিক্খত্তুং ৱত্ৱা –

‘‘একৱাচম্পি দ্ৱিৱাচং, ভণেয্য অনুকম্পকো;

ততুত্তৰিং ন ভাসেয্য, দাসোৱয্যস্স সন্তিকে’’তি. (জা. ২.১৯.৩৪) –

পৰিৱজ্জেত্ৱা ‘‘ত্ৱমেৱ, আৱুসো, সকেন কম্মেন পঞ্ঞাযিস্সসী’’তি পক্কামি. ততো পভুতি নং পেসলা ভিক্খূ ছড্ডেসুং.

সো দুৰাচাৰো হুত্ৱা দুৰাচাৰপৰিৱুতো ৱিহৰন্তো একদিৱসং ‘‘উপোসথং ওসাৰেস্সামী’’তি সীহাসনং অভিৰুয্হ চিত্ৰবীজনিং গহেত্ৱা নিসিন্নো ‘‘ৱত্ততি, আৱুসো, এত্থ ভিক্খূনং পাতিমোক্খো’’তি তিক্খত্তুং আহ. অথেকো ভিক্খুপি ‘‘ময্হং ৱত্ততী’’তি ন অৱোচ. ন চ তস্স তেসং ৱা পাতিমোক্খো ৱত্ততি. ততো সো ‘‘পাতিমোক্খে সুতেপি অসুতেপি ৱিনযো নাম নত্থী’’তি আসনা ৱুট্ঠাসি. এৱং কস্সপস্স ভগৱতো সাসনং ওসক্কাপেসি ৱিনাসেসি. অথ সোধনত্থেৰো তদহেৱ পৰিনিব্বাযি. সোপি কপিলো এৱং তং সাসনং ওসক্কাপেত্ৱা কালকতো অৱীচিমহানিৰযে নিব্বত্তি, সাপিস্স মাতা চ ভগিনী চ তস্সেৱ দিট্ঠানুগতিং আপজ্জিত্ৱা পেসলে ভিক্খূ অক্কোসমানা পৰিভাসমানা কালং কত্ৱা নিৰযে নিব্বত্তিংসু.

তস্মিংযেৱ চ কালে পঞ্চসতা পুৰিসা গামঘাতাদীনি কত্ৱা চোৰিকায জীৱন্তা জনপদমনুস্সেহি অনুবদ্ধা পলাযমানা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা তত্থ কিঞ্চি গহনং ৱা পটিসৰণং ৱা অপস্সন্তা অৱিদূৰে পাসাণে ৱসন্তং অঞ্ঞতৰং আৰঞ্ঞিকং ভিক্খুং দিস্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘অম্হাকং, ভন্তে, পটিসৰণং হোথা’’তি ভণিংসু. থেৰো ‘‘তুম্হাকং সীলসদিসং পটিসৰণং নত্থি, সব্বে পঞ্চ সীলানি সমাদিযথা’’তি আহ. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা সীলানি সমাদিযিংসু. থেৰো ‘‘তুম্হে সীলৱন্তো, ইদানি অত্তনো জীৱিতং ৱিনাসেন্তেসুপি মা মনো পদূসযিত্থা’’তি আহ. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিংসু. অথ তে জানপদা সম্পত্তা ইতো চিতো চ মগ্গমানা তে চোৰে দিস্ৱা সব্বেৱ জীৱিতা ৱোৰোপেসুং. তে কালং কত্ৱা কামাৱচৰদেৱলোকে নিব্বত্তিংসু. তেসু জেট্ঠকচোৰো জেট্ঠকদেৱপুত্তো অহোসি, ইতৰে তস্সেৱ পৰিৱাৰা.

তে অনুলোমপটিলোমং সংসৰন্তা একং বুদ্ধন্তৰং দেৱলোকে খেপেত্ৱা অম্হাকং ভগৱতো কালে দেৱলোকতো চৱিত্ৱা জেট্ঠকদেৱপুত্তো সাৱত্থিদ্ৱাৰে কেৱট্টগামো অত্থি, তত্থ পঞ্চসতকুলজেট্ঠস্স কেৱট্টস্স পজাপতিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসি, ইতৰে অৱসেসকেৱট্টপজাপতীনং. এৱং তেসং একদিৱসংযেৱ পটিসন্ধিগ্গহণঞ্চ গব্ভৱুট্ঠানঞ্চ অহোসি. অথ কেৱট্টজেট্ঠো ‘‘অত্থি নু খো ইমস্মিং গামে অঞ্ঞেপি দাৰকা অজ্জ জাতা’’তি ৱিচিনন্তো তে দাৰকে দিস্ৱা ‘‘ইমে মে পুত্তস্স সহাযকা ভৱিস্সন্তী’’তি সব্বেসং পোসাৱনিকং অদাসি. তে সব্বে সহাযকা সহপংসুং কীড়ন্তা অনুপুব্বেন ৱযপ্পত্তা অহেসুং. যসোজো তেসং অগ্গো অহোসি.

কপিলোপি তদা নিৰযে পক্কাৱসেসেন অচিৰৱতিযা সুৱণ্ণৱণ্ণো দুগ্গন্ধমুখো মচ্ছো হুত্ৱা নিব্বত্তি. অথেকদিৱসং সব্বেপি কেৱট্টদাৰকা জালানি গহেত্ৱা ‘‘মচ্ছে বন্ধিস্সামা’’তি নদিং গন্ত্ৱা জালানি পক্খিপিংসু. তেসং জালং সো মচ্ছো পাৱিসি. তং দিস্ৱা সব্বো কেৱট্টগামো উচ্চাসদ্দমহাসদ্দো অহোসি – ‘‘অম্হাকং পুত্তা পঠমং মচ্ছে বন্ধন্তা সুৱণ্ণমচ্ছং বন্ধিংসু, ৱুড্ঢি নেসং দাৰকানং, ইদানি চ নো ৰাজা পহূতং ধনং দস্সতী’’তি. অথ তে পঞ্চসতাপি দাৰকসহাযকা মচ্ছং নাৱায পক্খিপিত্ৱা নাৱং উক্খিপিত্ৱা ৰঞ্ঞো সন্তিকং অগমংসু. ৰাজা দিস্ৱা ‘‘কিং এতং ভণে’’তি আহ. ‘‘মচ্ছো দেৱা’’তি. ৰাজা সুৱণ্ণৱণ্ণং মচ্ছং দিস্ৱা ‘‘ভগৱা এতস্স ৱণ্ণকাৰণং জানিস্সতী’’তি মচ্ছং গাহাপেত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং অগমাসি. মচ্ছস্স মুখৱিৱৰণকালে জেতৱনং অতিৱিয দুগ্গন্ধং হোতি.

ৰাজা ভগৱন্তং পুচ্ছি – ‘‘কস্মা, ভন্তে, মচ্ছো সুৱণ্ণৱণ্ণো জাতো, কস্মা চস্স মুখতো দুগ্গন্ধো ৱাযতী’’তি? অযং, মহাৰাজ, কস্সপস্স ভগৱতো পাৱচনে কপিলো নাম ভিক্খু অহোসি, বহুস্সুতো আগতাগমো. অত্তনো ৱচনং অগণ্হন্তানং ভিক্খূনং অক্কোসকপৰিভাসকো. তস্স চ ভগৱতো সাসনৱিনাসকো. যং সো তস্স ভগৱতো সাসনং ৱিনাসেসি, তেন কম্মেন অৱীচিমহানিৰযে নিব্বত্তি, ৱিপাকাৱসেসেন চ ইদানি মচ্ছো জাতো. যং দীঘৰত্তং বুদ্ধৱচনং ৱাচেসি, বুদ্ধস্স ৱণ্ণং কথেসি, তস্স নিস্সন্দেন ঈদিসং ৱণ্ণং পটিলভি. যং ভিক্খূনং অক্কোসকপৰিভাসকো অহোসি, তেনস্স মুখতো দুগ্গন্ধো ৱাযতি. ‘‘উল্লপাপেমি নং মহাৰাজা’’তি? ‘‘আম ভগৱা’’তি. অথ ভগৱা মচ্ছং আলপি – ‘‘ত্ৱংসি কপিলো’’তি? ‘‘আম ভগৱা, অহং কপিলো’’তি. ‘‘কুতো আগতোসী’’তি? ‘‘অৱীচিমহানিৰযতো ভগৱা’’তি. ‘‘সোধনো কুহিং গতো’’তি? ‘‘পৰিনিব্বুতো ভগৱা’’তি. ‘‘সাধনী কুহিং গতা’’তি? ‘‘মহানিৰযে নিব্বত্তা ভগৱা’’তি. ‘‘তাপনা কুহিং গতা’’তি? ‘‘মহানিৰযে নিব্বত্তা ভগৱা’’তি. ‘‘ইদানি ত্ৱং কুহিং গমিস্সসী’’তি? ‘‘মহানিৰযং ভগৱা’’তি. তাৱদেৱ ৱিপ্পটিসাৰাভিভূতো নাৱং সীসেন পহৰিত্ৱা কালকতো মহানিৰযে নিব্বত্তি. মহাজনো সংৱিগ্গো অহোসি লোমহট্ঠজাতো. অথ ভগৱা তত্থ সম্পত্তগহট্ঠপব্বজিতপৰিসায তঙ্খণানুৰূপং ধম্মং দেসেন্তো ইমং সুত্তমভাসি.

২৭৭-৮. তত্থ ধম্মচৰিযন্তি কাযসুচৰিতাদি ধম্মচৰিযং. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং. এতদাহু ৱসুত্তমন্তি এতং উভযম্পি লোকিযলোকুত্তৰং সুচৰিতং সগ্গমোক্খসুখসম্পাপকত্তা ৱসুত্তমন্তি আহু অৰিযা. ৱসুত্তমং নাম উত্তমৰতনং, অনুগামিকং অত্তাধীনং ৰাজাদীনং অসাধাৰণন্তি অধিপ্পাযো.

এত্তাৱতা ‘‘গহট্ঠস্স ৱা পব্বজিতস্স ৱা সম্মাপটিপত্তিযেৱ পটিসৰণ’’ন্তি দস্সেত্ৱা ইদানি পটিপত্তিৱিৰহিতায পব্বজ্জায অসাৰকত্তদস্সনেন কপিলং অঞ্ঞে চ তথাৰূপে গৰহন্তো ‘‘পব্বজিতোপি চে হোতী’’তি এৱমাদিমাহ.

তত্ৰাযং অত্থৱণ্ণনা – যো হি কোচি গিহিব্যঞ্জনানি অপনেত্ৱা ভণ্ডুকাসাৱাদিগহণমত্তং উপসঙ্কমনেন পব্বজিতোপি চেহোতি পুব্বে ৱুত্তত্থং অগাৰস্মা অনগাৰিযং, সো চে মুখৰজাতিকো হোতি ফৰুসৱচনো, নানপ্পকাৰায ৱিহেসায অভিৰতত্তা ৱিহেসাভিৰতো, হিৰোত্তপ্পাভাৱেন মগসদিসত্তা মগো, জীৱিতং তস্স পাপিযো, তস্স এৱৰূপস্স জীৱিতং অতিপাপং অতিহীনং. কস্মা? যস্মা ইমায মিচ্ছাপটিপত্তিযা ৰাগাদিমনেকপ্পকাৰং ৰজং ৱড্ঢেতি অত্তনো.

২৭৯. ন কেৱলঞ্চ ইমিনাৱ কাৰণেনস্স জীৱিতং পাপিযো, অপিচ খো পন অযং এৱৰূপো মুখৰজাতিকত্তা কলহাভিৰতো ভিক্খু সুভাসিতস্স অত্থৱিজাননসম্মোহনেন মোহধম্মেন আৱুতো, ‘‘মা, আৱুসো কপিল, এৱং অৱচ, ইমিনাপি পৰিযাযেন তং গণ্হাহী’’তি এৱমাদিনা নযেন পেসলেহি ভিক্খূহি অক্খাতম্পি ন জানাতি ধম্মং বুদ্ধেন দেসিতং. যো ধম্মো বুদ্ধেন দেসিতো, তং নানপ্পকাৰেন অত্তনো ৱুচ্চমানম্পি ন জানাতি. এৱম্পিস্স জীৱিতং পাপিযো.

২৮০. তথা সো এৱৰূপো ৱিহেসাভিৰতত্তা ৱিহেসং ভাৱিতত্তানং ভাৱিতত্তে খীণাসৱভিক্খূ সোধনত্থেৰপভুতিকে ‘‘ন তুম্হে ৱিনযং জানাথ, ন সুত্তং ন অভিধম্মং, ৱুড্ঢপব্বজিতা’’তিআদিনা নযেন ৱিহেসন্তো. উপযোগপ্পৱত্তিযঞ্হি ইদং সামিৱচনং. অথ ৱা যথাৱুত্তেনেৱ নযেন ‘‘ৱিহেসং ভাৱিতত্তানং কৰোন্তো’’তি পাঠসেসো ৱেদিতব্বো. এৱং নিপ্পৰিযাযমেৱ সামিৱচনং সিজ্ঝতি. অৱিজ্জায পুৰক্খতোতি ভাৱিতত্তৱিহেসনে আদীনৱদস্সনপটিচ্ছাদিকায অৱিজ্জায পুৰক্খতো পেসিতো পযোজিতো সেসপব্বজিতানং ভাৱিতত্তানং ৱিহেসভাৱেন পৱত্তং দিট্ঠেৱ ধম্মে চিত্তৱিবাধনেন সঙ্কিলেসং, আযতিঞ্চ নিৰযসম্পাপনেন মগ্গং নিৰযগামিনং ন জানাতি.

২৮১. অজানন্তো চ তেন মগ্গেন চতুব্বিধাপাযভেদং ৱিনিপাতং সমাপন্নো. তত্থ চ ৱিনিপাতে গব্ভা গব্ভং তমা তমং একেকনিকাযে সতক্খত্তুং সহস্সক্খত্তুম্পি মাতুকুচ্ছিতো মাতুকুচ্ছিং চন্দিমসূৰিযেহিপি অৱিদ্ধংসনীযা অসুৰকাযতমা তমঞ্চ সমাপন্নো. স ৱে তাদিসকো ভিক্খু পেচ্চ ইতো পৰলোকং গন্ত্ৱা অযং কপিলমচ্ছো ৱিয নানপ্পকাৰং দুক্খং নিগচ্ছতি.

২৮২. কিং কাৰণা? গূথকূপো যথা অস্স, সম্পুণ্ণো গণৱস্সিকো,যথা ৱচ্চকুটিগূথকূপো গণৱস্সিকো অনেকৱস্সিকো বহূনি ৱস্সানি মুখতো গূথেন পূৰিযমানো সম্পুণ্ণো অস্স, সো উদককুম্ভসতেহি উদককুম্ভসহস্সেহি ধোৱিযমানোপি দুগ্গন্ধদুব্বণ্ণিযানপগমা দুব্বিসোধো হোতি, এৱমেৱ যো এৱৰূপো অস্স দীঘৰত্তং সংকিলিট্ঠকম্মন্তো গূথকূপো ৱিয গূথেন পাপেন সম্পুণ্ণত্তা সম্পুণ্ণো পুগ্গলো, সো দুব্বিসোধো হি সাঙ্গণো, চিৰকালং তস্স অঙ্গণস্স ৱিপাকং পচ্চনুভোন্তোপি ন সুজ্ঝতি. তস্মা ৱস্সগণনায অপৰিমাণম্পি কালং স ৱে তাদিসকো ভিক্খু পেচ্চ দুক্খং নিগচ্ছতীতি. অথ ৱা অযং ইমিস্সা গাথায সম্বন্ধো – যং ৱুত্তং ‘‘স ৱে তাদিসকো ভিক্খু, পেচ্চ দুক্খং নিগচ্ছতী’’তি, তত্ৰ সিযা তুম্হাকং ‘‘সক্কা পনাযং তথা কাতুং, যথা পেচ্চ দুক্খং ন নিগচ্ছেয্যা’’তি. ন সক্কা. কস্মা? যস্মা গূথকূপো…পে… সাঙ্গণোতি.

২৮৩-৪. যতো পটিকচ্চেৱ যং এৱৰূপং জানাথ, ভিক্খৱো গেহনিস্সিতং, যং এৱৰূপং পঞ্চকামগুণনিস্সিতং জানেয্যাথ অভূতগুণপত্থনাকাৰপ্পৱত্তায পাপিকায ইচ্ছায সমন্নাগতত্তা পাপিচ্ছং, কামৱিতক্কাদীহি সমন্নাগতত্তা পাপসঙ্কপ্পং, কাযিকৱীতিক্কমাদিনা ৱেড়ুদানাদিভেদেন চ পাপাচাৰেন সমন্নাগতত্তা পাপাচাৰং, ৱেসিযাদিপাপগোচৰতো পাপগোচৰং, সব্বে সমগ্গা হুত্ৱান অভিনিব্বজ্জিযাথ নং. তত্থ অভিনিব্বজ্জিযাথাতি ৱিৱজ্জেয্যাথ মা ভজেয্যাথ, মা চস্স অভিনিব্বজ্জনমত্তেনেৱ অপ্পোস্সুক্কতং আপজ্জেয্যাথ, অপিচ খো পন কাৰণ্ডৱং নিদ্ধমথ, কসম্বুং অপকস্সথ, তং কচৱৰভূতং পুগ্গলং কচৱৰমিৱ অনপেক্খা নিদ্ধমথ, কসটভূতঞ্চ নং খত্তিযাদীনং মজ্ঝে পৱিট্ঠং পভিন্নপগ্ঘৰিতকুট্ঠং চণ্ডালং ৱিয অপকস্সথ, হত্থে ৱা সীসে ৱা গহেত্ৱা নিক্কড্ঢথ. সেয্যথাপি আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তং পুগ্গলং পাপধম্মং বাহায গহেত্ৱা বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকা নিক্খামেত্ৱা সূচিঘটিকং অদাসি, এৱং অপকস্সথাতি দস্সেতি. কিং কাৰণা? সঙ্ঘাৰামো নাম সীলৱন্তানং কতো, ন দুস্সীলানং.

২৮৫-৬. যতো এতদেৱ ততো পলাপে ৱাহেথ, অস্সমণে সমণমানিনে, যথা হি পলাপা অন্তো তণ্ডুলৰহিতাপি বহি থুসেহি ৱীহী ৱিয দিস্সন্তি, এৱং পাপভিক্খূ অন্তো সীলাদিৱিৰহিতাপি বহি কাসাৱাদিপৰিক্খাৰেন ভিক্খূ ৱিয দিস্সন্তি. তস্মা ‘‘পলাপা’’তি ৱুচ্চন্তি. তে পলাপে ৱাহেথ, ওপুনাথ, ৱিধমথ পৰমত্থতো অস্সমণে ৱেসমত্তেন সমণমানিনে. এৱং নিদ্ধমিত্ৱান…পে… পতিস্সতা. তত্থ কপ্পযৱ্হোতি কপ্পেথ, কৰোথাতি ৱুত্তং হোতি. পতিস্সতাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং সগাৰৱা সপ্পতিস্সা. ততো সমগ্গা নিপকা, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সথাতি অথেৱং তুম্হে সুদ্ধা সুদ্ধেহি সংৱাসং কপ্পেন্তা, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞতায সমগ্গা, অনুপুব্বেন পৰিপাকগতায পঞ্ঞায নিপকা, সব্বস্সেৱিমস্স ৱট্টদুক্খাদিনো দুক্খস্স অন্তং কৰিস্সথাতি অৰহত্তনিকূটেনেৱ দেসনং নিট্ঠপেসি.

দেসনাপৰিযোসানে তে পঞ্চসতা কেৱট্টপুত্তা সংৱেগমাপজ্জিত্ৱা দুক্খস্সন্তকিৰিযং পত্থযমানা ভগৱতো সন্তিকে পব্বজিত্ৱা নচিৰস্সেৱ দুক্খস্সন্তং কত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং আনেঞ্জৱিহাৰসমাপত্তিধম্মপৰিভোগেন একপৰিভোগা অহেসুং. সা চ নেসং এৱং ভগৱতা সদ্ধিং একপৰিভোগতা উদানে ৱুত্তযসোজসুত্তৱসেনেৱ ৱেদিতব্বাতি.

পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায

সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায কপিলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.