১৩. সম্মাপৰিব্বাজনীযসুত্ত-(মহাসমযসুত্ত)-ৱণ্ণনা
৩৬২. পুচ্ছামি মুনিং পহূতপঞ্ঞন্তি সম্মাপৰিব্বাজনীযসুত্তং, ‘‘মহাসমযসুত্ত’’ন্তিপি ৱুচ্চতি মহাসমযদিৱসে কথিতত্তা. কা উপ্পত্তি? পুচ্ছাৱসিকা উপ্পত্তি. নিম্মিতবুদ্ধেন হি পুট্ঠো ভগৱা ইমং সুত্তমভাসি, তং সদ্ধিং পুচ্ছায ‘‘সম্মাপৰিব্বাজনীযসুত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পন সাকিযকোলিযানং উপ্পত্তিতো পভুতি পোৰাণেহি ৱণ্ণীযতি.
তত্ৰাযং উদ্দেসমগ্গৱণ্ণনা – পঠমকপ্পিকানং কিৰ ৰঞ্ঞো মহাসম্মতস্স ৰোজো নাম পুত্তো অহোসি. ৰোজস্স ৱৰৰোজো, ৱৰৰোজস্স কল্যাণো, কল্যাণস্স ৱৰকল্যাণো, ৱৰকল্যাণস্স মন্ধাতা, মন্ধাতুস্স ৱৰমন্ধাতা, ৱৰমন্ধাতুস্স উপোসথো, উপোসথস্স ৱৰো, ৱৰস্স উপৱৰো, উপৱৰস্স মঘদেৱো, মঘদেৱস্স পৰম্পৰা চতুৰাসীতি খত্তিযসহস্সানি অহেসুং. তেসং পৰতো তযো ওক্কাকৱংসা অহেসুং. তেসু ততিযওক্কাকস্স পঞ্চ মহেসিযো অহেসুং – হত্থা, চিত্তা, জন্তু, জালিনী, ৱিসাখাতি. একেকিস্সা পঞ্চ পঞ্চ ইত্থিসতানি পৰিৱাৰা. সব্বজেট্ঠায চত্তাৰো পুত্তা – ওক্কামুখো, কৰকণ্ডু, হত্থিনিকো, সিনিপুৰোতি; পঞ্চ ধীতৰো – পিযা, সুপ্পিযা, আনন্দা, ৱিজিতা, ৱিজিতসেনাতি. এৱং সা নৱ পুত্তে লভিত্ৱা কালমকাসি.
অথ ৰাজা অঞ্ঞং দহৰং অভিৰূপং ৰাজধীতৰং আনেত্ৱা অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি. সাপি জন্তুং নাম একং পুত্তং ৱিজাযি. তং জন্তুকুমাৰং পঞ্চমদিৱসে অলঙ্কৰিত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেসি. ৰাজা তুট্ঠো মহেসিযা ৱৰং অদাসি. সা ঞাতকেহি সদ্ধিং মন্তেত্ৱা পুত্তস্স ৰজ্জং যাচি. ৰাজা ‘‘নস্স ৱসলি, মম পুত্তানং অন্তৰাযমিচ্ছসী’’তি নাদাসি. সা পুনপ্পুনং ৰহো ৰাজানং পৰিতোসেত্ৱা ‘‘ন, মহাৰাজ, মুসাৱাদো ৱট্টতী’’তিআদীনি ৱত্ৱা যাচতি এৱ. অথ ৰাজা পুত্তে আমন্তেসি – ‘‘অহং, তাতা, তুম্হাকং কনিট্ঠং জন্তুকুমাৰং দিস্ৱা তস্স মাতুযা সহসা ৱৰং অদাসিং. সা পুত্তস্স ৰজ্জং পৰিণামেতুং ইচ্ছতি. তুম্হে মমচ্চযেন আগন্ত্ৱা ৰজ্জং কাৰেয্যাথা’’তি অট্ঠহি অমচ্চেহি সদ্ধিং উয্যোজেসি. তে ভগিনিযো আদায চতুৰঙ্গিনিযা সেনায নগৰা নিক্খমিংসু. ‘‘কুমাৰা পিতুঅচ্চযেন আগন্ত্ৱা ৰজ্জং কাৰেস্সন্তি, গচ্ছাম নে উপট্ঠহামা’’তি চিন্তেত্ৱা বহূ মনুস্সা অনুবন্ধিংসু. পঠমদিৱসে যোজনমত্তা সেনা অহোসি, দুতিযদিৱসে দ্ৱিযোজনমত্তা, ততিযদিৱসে তিযোজনমত্তা. কুমাৰা চিন্তেসুং – ‘‘মহা অযং বলকাযো, সচে মযং কঞ্চি সামন্তৰাজানং অক্কমিত্ৱা জনপদং গণ্হিস্সাম, সোপি নো ন পহোস্সতি, কিং পৰেসং পীড়ং কত্ৱা লদ্ধৰজ্জেন, মহা জম্বুদীপো, অৰঞ্ঞে নগৰং মাপেস্সামা’’তি হিমৱন্তাভিমুখা অগমিংসু.
তত্থ নগৰমাপনোকাসং পৰিযেসমানা হিমৱতি কপিলো নাম ঘোৰতপো তাপসো পটিৱসতি পোক্খৰণিতীৰে মহাসাকসণ্ডে, তস্স ৱসনোকাসং গতা. সো তে দিস্ৱা পুচ্ছিত্ৱা সব্বং পৱত্তিং সুত্ৱা তেসু অনুকম্পং অকাসি. সো কিৰ ভুম্মজালং নাম ৱিজ্জং জানাতি, যায উদ্ধং অসীতিহত্থে আকাসে চ হেট্ঠা ভূমিযঞ্চ গুণদোসে পস্সতি. অথেকস্মিং পদেসে সূকৰমিগা সীহব্যগ্ঘাদযো তাসেত্ৱা পৰিপাতেন্তি, মণ্ডূকমূসিকা সপ্পে ভিংসাপেন্তি. সো তে দিস্ৱা ‘‘অযং ভূমিপ্পদেসো পথৱীঅগ্গ’’ন্তি তস্মিং পদেসে অস্সমং মাপেসি. ততো সো ৰাজকুমাৰে আহ – ‘‘সচে মম নামেন নগৰং কৰোথ, দেমি ৱো ইমং ওকাস’’ন্তি. তে তথা পটিজানিংসু. তাপসো ‘‘ইমস্মিং ওকাসে ঠত্ৱা চণ্ডালপুত্তোপি চক্কৱত্তিং বলেন অতিসেতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘অস্সমে ৰঞ্ঞো ঘৰং মাপেত্ৱা নগৰং মাপেথা’’তি তং ওকাসং দত্ৱা সযং অৱিদূৰে পব্বতপাদে অস্সমং কত্ৱা ৱসি. ততো কুমাৰা তত্থ নগৰং মাপেত্ৱা কপিলস্স ৱুত্থোকাসে কতত্তা ‘‘কপিলৱত্থূ’’তি নামং আৰোপেত্ৱা তত্থ নিৱাসং কপ্পেসুং.
অথ অমচ্চা ‘‘ইমে কুমাৰা ৱযপ্পত্তা, যদি নেসং পিতা সন্তিকে ভৱেয্য, সো আৱাহৱিৱাহং কাৰেয্য. ইদানি পন অম্হাকং ভাৰো’’তি চিন্তেত্ৱা কুমাৰেহি সদ্ধিং মন্তেসুং. কুমাৰা ‘‘অম্হাকং সদিসা খত্তিযধীতৰো ন পস্সাম, তাসম্পি ভগিনীনং সদিসে খত্তিযকুমাৰে, জাতিসম্ভেদঞ্চ ন কৰোমা’’তি. তে জাতিসম্ভেদভযেন জেট্ঠভগিনিং মাতুট্ঠানে ঠপেত্ৱা অৱসেসাহি সংৱাসং কপ্পেসুং. তেসং পিতা তং পৱত্তিং সুত্ৱা ‘‘সক্যা ৱত, ভো কুমাৰা, পৰমসক্যা ৱত, ভো কুমাৰা’’তি উদানং উদানেসি. অযং তাৱ সক্যানং উপ্পত্তি. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা –
‘‘অথ খো, অম্বট্ঠ, ৰাজা ওক্কাকো অমচ্চে পাৰিসজ্জে আমন্তেসি – ‘কহং নু খো, ভো, এতৰহি কুমাৰা সম্মন্তী’তি. অত্থি, দেৱ, হিমৱন্তপস্সে পোক্খৰণিযা তীৰে মহাসাকসণ্ডো, তত্থেতৰহি কুমাৰা সম্মন্তি. তে জাতিসম্ভেদভযা সকাহি ভগিনীহি সদ্ধিং সংৱাসং কপ্পেন্তীতি. অথ খো, অম্বট্ঠ, ৰাজা ওক্কাকো উদানং উদানেসি – ‘সক্যা ৱত, ভো কুমাৰা, পৰমসক্যা ৱত, ভো কুমাৰা’তি, তদগ্গে খো পন, অম্বট্ঠ, সক্যা পঞ্ঞাযন্তি, সো চ সক্যানং পুব্বপুৰিসো’’তি (দী. নি. ১.২৬৭).
ততো নেসং জেট্ঠভগিনিযা কুট্ঠৰোগো উদপাদি, কোৱিড়াৰপুপ্ফসদিসানি গত্তানি অহেসুং. ৰাজকুমাৰা ‘‘ইমায সদ্ধিং একতো নিসজ্জট্ঠানভোজনাদীনি কৰোন্তানম্পি উপৰি এস ৰোগো সঙ্কমতী’’তি চিন্তেত্ৱা উয্যানকীড়ং গচ্ছন্তা ৱিয তং যানে আৰোপেত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা পোক্খৰণিং খণাপেত্ৱা তং তত্থ খাদনীযভোজনীযেহি সদ্ধিং পক্খিপিত্ৱা উপৰি পদৰং পটিচ্ছাদাপেত্ৱা পংসুং দত্ৱা পক্কমিংসু. তেন চ সমযেন ৰামো নাম ৰাজা কুট্ঠৰোগী ওৰোধেহি চ নাটকেহি চ জিগুচ্ছিযমানো তেন সংৱেগেন জেট্ঠপুত্তস্স ৰজ্জং দত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা তত্থ পণ্ণমূলফলানি পৰিভুঞ্জন্তো নচিৰস্সেৱ অৰোগো সুৱণ্ণৱণ্ণো হুত্ৱা, ইতো চিতো চ ৱিচৰন্তো মহন্তং সুসিৰৰুক্খং দিস্ৱা তস্সব্ভন্তৰে সোড়সহত্থপ্পমাণং তং কোলাপং সোধেত্ৱা, দ্ৱাৰঞ্চ ৱাতপানঞ্চ কত্ৱা নিস্সেণিং বন্ধিত্ৱা তত্থ ৱাসং কপ্পেসি. সো অঙ্গাৰকটাহে অগ্গিং কত্ৱা ৰত্তিং ৱিস্সৰঞ্চ সুস্সৰঞ্চ সুণন্তো সযতি. সো ‘‘অসুকস্মিং পদেসে সীহো সদ্দমকাসি, অসুকস্মিং ব্যগ্ঘো’’তি সল্লক্খেত্ৱা পভাতে তত্থ গন্ত্ৱা ৱিঘাসমংসং আদায পচিত্ৱা খাদতি.
অথেকদিৱসং সো পচ্চূসসমযে অগ্গিং জালেত্ৱা নিসীদি. তেন চ সমযেন তস্সা ৰাজধীতায গন্ধং ঘাযিত্ৱা ব্যগ্ঘো তং পদেসং খণিত্ৱা পদৰত্থৰে ৱিৱৰমকাসি. তেন ৱিৱৰেন সা ব্যগ্ঘং দিস্ৱা ভীতা ৱিস্সৰমকাসি. সো তং সদ্দং সুত্ৱা ‘‘ইত্থিসদ্দো এসো’’তি চ সল্লক্খেত্ৱা পাতোৱ তত্থ গন্ত্ৱা ‘‘কো এত্থা’’তি আহ. ‘‘মাতুগামো সামী’’তি. ‘‘নিক্খমা’’তি. ‘‘ন নিক্খমামী’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘খত্তিযকঞ্ঞা অহ’’ন্তি. এৱং সোব্ভে নিখাতাপি মানমেৱ কৰোতি. সো সব্বং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অহম্পি খত্তিযো’’তি জাতিং আচিক্খিত্ৱা ‘‘এহি দানি খীৰে পক্খিত্তসপ্পি ৱিয জাত’’ন্তি আহ. সা ‘‘কুট্ঠৰোগিনীম্হি সামি, ন সক্কা নিক্খমিতু’’ন্তি আহ. সো ‘‘কতকম্মো দানি অহং সক্কা তিকিচ্ছিতু’’ন্তি নিস্সেণিং দত্ৱা তং উদ্ধৰিত্ৱা অত্তনো ৱসনোকাসং নেত্ৱা সযং পৰিভুত্তভেসজ্জানি এৱ দত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰোগং সুৱণ্ণৱণ্ণমকাসি. সো তায সদ্ধিং সংৱাসং কপ্পেসি. সা পঠমসংৱাসেনেৱ গব্ভং গণ্হিত্ৱা দ্ৱে পুত্তে ৱিজাযি, পুনপি দ্ৱেতি এৱং সোড়সক্খত্তুং ৱিজাযি. এৱং তে দ্ৱত্তিংস ভাতৰো অহেসুং. তে অনুপুব্বেন ৱুড্ঢিপ্পত্তে পিতা সব্বসিপ্পানি সিক্খাপেসি.
অথেকদিৱসং একো ৰামৰঞ্ঞো নগৰৱাসী পব্বতে ৰতনানি গৱেসন্তো তং পদেসং আগতো ৰাজানং দিস্ৱা অঞ্ঞাসি. ‘‘জানামহং, দেৱ, তুম্হে’’তি আহ. ‘‘কুতো ত্ৱং আগতোসী’’তি চ তেন পুট্ঠো ‘‘নগৰতো দেৱা’’তি আহ. ততো নং ৰাজা সব্বং পৱত্তিং পুচ্ছি. এৱং তেসু সমুল্লপমানেসু তে দাৰকা আগমিংসু. সো তে দিস্ৱা ‘‘ইমে কে দেৱা’’তি পুচ্ছি. ‘‘পুত্তা মে ভণে’’তি. ‘‘ইমেহি দানি, দেৱ, দ্ৱত্তিংসকুমাৰেহি পৰিৱুতো ৱনে কিং কৰিস্সসি, এহি ৰজ্জমনুসাসা’’তি? ‘‘অলং, ভণে, ইধেৱ সুখ’’ন্তি. সো ‘‘লদ্ধং দানি মে কথাপাভত’’ন্তি নগৰং গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো পুত্তস্সাৰোচেসি. ৰঞ্ঞো পুত্তো ‘‘পিতৰং আনেস্সামী’’তি চতুৰঙ্গিনিযা সেনায তত্থ গন্ত্ৱা নানপ্পকাৰেহি পিতৰং যাচি. সোপি ‘‘অলং, তাত কুমাৰ, ইধেৱ সুখ’’ন্তি নেৱ ইচ্ছি. ততো ৰাজপুত্তো ‘‘ন দানি ৰাজা আগন্তুং ইচ্ছতি, হন্দস্স ইধেৱ নগৰং মাপেমী’’তি চিন্তেত্ৱা তং কোলৰুক্খং উদ্ধৰিত্ৱা ঘৰং কত্ৱা নগৰং মাপেত্ৱা কোলৰুক্খং অপনেত্ৱা কতত্তা ‘‘কোলনগৰ’’ন্তি চ ব্যগ্ঘপথে কতত্তা ‘‘ব্যগ্ঘপজ্জ’’ন্তি চাতি দ্ৱে নামানি আৰোপেত্ৱা অগমাসি.
ততো ৱযপ্পত্তে কুমাৰে মাতা আণাপেসি – ‘‘তাতা, তুম্হাকং কপিলৱত্থুৱাসিনো সক্যা মাতুলা হোন্তি, ধীতৰো নেসং গণ্হথা’’তি. তে যং দিৱসং খত্তিযকঞ্ঞাযো নদীকীড়নং গচ্ছন্তি, তং দিৱসং গন্ত্ৱা নদীতিত্থং উপৰুন্ধিত্ৱা নামানি সাৱেত্ৱা পত্থিতা পত্থিতা ৰাজধীতৰো গহেত্ৱা অগমংসু. সক্যৰাজানো সুত্ৱা ‘‘হোতু ভণে, অম্হাকং ঞাতকা এৱা’’তি তুণ্হী অহেসুং. অযং কোলিযানং উপ্পত্তি.
এৱং তেসং সাকিযকোলিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং আৱাহৱিৱাহং কৰোন্তানং আগতো ৱংসো যাৱ সীহহনুৰাজা, তাৱ ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বো – সীহহনুৰঞ্ঞো কিৰ পঞ্চ পুত্তা অহেসুং – সুদ্ধোদনো, অমিতোদনো, ধোতোদনো, সক্কোদনো, সুক্কোদনোতি. তেসু সুদ্ধোদনে ৰজ্জং কাৰযমানে তস্স পজাপতিযা অঞ্জনৰঞ্ঞো ধীতায মহামাযাদেৱিযা কুচ্ছিম্হি পূৰিতপাৰমী মহাপুৰিসো জাতকনিদানে ৱুত্তনযেন তুসিতপুৰা চৱিত্ৱা পটিসন্ধিং গহেত্ৱা অনুপুব্বেন কতমহাভিনিক্খমনো সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো অনুক্কমেন কপিলৱত্থুং গন্ত্ৱা সুদ্ধোদনমহাৰাজাদযো অৰিযফলে পতিট্ঠাপেত্ৱা জনপদচাৰিকং পক্কমিত্ৱা পুনপি অপৰেন সমযেন পচ্চাগন্ত্ৱা পন্নৰসহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং কপিলৱত্থুস্মিং ৱিহৰতি নিগ্ৰোধাৰামে.
তত্থ ৱিহৰন্তে চ ভগৱতি সাকিযকোলিযানং উদকং পটিচ্চ কলহো অহোসি. কথং? নেসং কিৰ উভিন্নম্পি কপিলপুৰকোলিযপুৰানং অন্তৰে ৰোহিণী নাম নদী পৱত্ততি. সা কদাচি অপ্পোদকা হোতি, কদাচি মহোদকা. অপ্পোদককালে সেতুং কত্ৱা সাকিযাপি কোলিযাপি অত্তনো অত্তনো সস্সপাযনত্থং উদকং আনেন্তি. তেসং মনুস্সা একদিৱসং সেতুং কৰোন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং ভণ্ডন্তা ‘‘অৰে তুম্হাকং ৰাজকুলং ভগিনীহি সদ্ধিং সংৱাসং কপ্পেসি কুক্কুটসোণসিঙ্গালাদিতিৰচ্ছানা ৱিয, তুম্হাকং ৰাজকুলং সুসিৰৰুক্খে ৱাসং কপ্পেসি পিসাচিল্লিকা ৱিযা’’তি এৱং জাতিৱাদেন খুংসেত্ৱা অত্তনো অত্তনো ৰাজূনং আৰোচেসুং. তে কুদ্ধা যুদ্ধসজ্জা হুত্ৱা ৰোহিণীনদীতীৰং সম্পত্তা. এৱং সাগৰসদিসং বলং অট্ঠাসি.
অথ ভগৱা ‘‘ঞাতকা কলহং কৰোন্তি, হন্দ, নে ৱাৰেস্সামী’’তি আকাসেনাগন্ত্ৱা দ্ৱিন্নং সেনানং মজ্ঝে অট্ঠাসি. তম্পি আৱজ্জেত্ৱা সাৱত্থিতো আগতোতি একে. এৱং ঠত্ৱা চ পন অত্তদণ্ডসুত্তং (সু. নি. ৯৪১ আদযো) অভাসি. তং সুত্ৱা সব্বে সংৱেগপ্পত্তা আৱুধানি ছড্ডেত্ৱা ভগৱন্তং নমস্সমানা অট্ঠংসু, মহগ্ঘঞ্চ আসনং পঞ্ঞাপেসুং. ভগৱা ওৰুয্হ পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদিত্ৱা ‘‘কুঠাৰীহত্থো পুৰিসো’’তিআদিকং ফন্দনজাতকং (জা. ১.১৩.১৪), ‘‘ৱন্দামি তং কুঞ্জৰা’’তিআদিকং লটুকিকজাতকং (জা. ১.৫.৩৯).
‘‘সম্মোদমানা গচ্ছন্তি, জালমাদায পক্খিনো;
যদা তে ৱিৱদিস্সন্তি, তদা এহিন্তি মে ৱস’’ন্তি. (জা. ১.১.৩৩) –
ইমং ৱট্টকজাতকঞ্চ কথেত্ৱা পুন তেসং চিৰকালপ্পৱত্তং ঞাতিভাৱং দস্সেন্তো ইমং মহাৱংসং কথেসি. তে ‘‘পুব্বে কিৰ মযং ঞাতকা এৱা’’তি অতিৱিয পসীদিংসু. ততো সক্যা অড্ঢতেয্যকুমাৰসতে, কোলিযা অড্ঢতেয্যকুমাৰসতেতি পঞ্চ কুমাৰসতে ভগৱতো পৰিৱাৰত্থায অদংসু. ভগৱা তেসং পুব্বহেতুং দিস্ৱা ‘‘এথ ভিক্খৱো’’তি আহ. তে সব্বে ইদ্ধিযা নিব্বত্তঅট্ঠপৰিক্খাৰযুত্তা আকাসে অব্ভুগ্গন্ত্ৱা আগম্ম ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা অট্ঠংসু. ভগৱা তে আদায মহাৱনং অগমাসি. তেসং পজাপতিযো দূতে পাহেসুং, তে তাহি নানপ্পকাৰেহি পলোভিযমানা উক্কণ্ঠিংসু. ভগৱা তেসং উক্কণ্ঠিতভাৱং ঞত্ৱা হিমৱন্তং দস্সেত্ৱা তত্থ কুণালজাতককথায (জা. ২.২১.২৮৯ কুণালজাতকং) তেসং অনভিৰতিং ৱিনোদেতুকামো আহ – ‘‘দিট্ঠপুব্বো ৱো, ভিক্খৱে, হিমৱা’’তি? ‘‘ন ভগৱা’’তি. ‘‘এথ, ভিক্খৱে, পেক্খথা’’তি অত্তনো ইদ্ধিযা তে আকাসেন নেন্তো ‘‘অযং সুৱণ্ণপব্বতো, অযং ৰজতপব্বতো, অযং মণিপব্বতো’’তি নানপ্পকাৰে পব্বতে দস্সেত্ৱা কুণালদহে মনোসিলাতলে পচ্চুট্ঠাসি. ততো ‘‘হিমৱন্তে সব্বে চতুপ্পদবহুপ্পদাদিভেদা তিৰচ্ছানগতা পাণা আগচ্ছন্তু, সব্বেসঞ্চ পচ্ছতো কুণালসকুণো’’তি অধিট্ঠাসি. আগচ্ছন্তে চ তে জাতিনামনিৰুত্তিৱসেন ৱণ্ণেন্তো ‘‘এতে, ভিক্খৱে, হংসা, এতে কোঞ্চা, এতে চক্কৱাকা, কৰৱীকা, হত্থিসোণ্ডকা, পোক্খৰসাতকা’’তি তেসং দস্সেসি.
তে ৱিম্হিতহদযা পস্সন্তা সব্বপচ্ছতো আগচ্ছন্তং দ্ৱীহি দিজকঞ্ঞাহি মুখতুণ্ডকেন ডংসিত্ৱা গহিতকট্ঠৱেমজ্ঝে নিসিন্নং সহস্সদিজকঞ্ঞাপৰিৱাৰং কুণালসকুণং দিস্ৱা অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতা ভগৱন্তং আহংসু – ‘‘কচ্চি, ভন্তে, ভগৱাপি ইধ কুণালৰাজা ভূতপুব্বো’’তি? ‘‘আম, ভিক্খৱে, মযাৱেস কুণালৱংসো কতো. অতীতে হি মযং চত্তাৰো জনা ইধ ৱসিম্হা – নাৰদো দেৱিলো ইসি, আনন্দো গিজ্ঝৰাজা, পুণ্ণমুখো ফুস্সকোকিলো, অহং কুণালো সকুণো’’তি সব্বং মহাকুণালজাতকং কথেসি. তং সুত্ৱা তেসং ভিক্খূনং পুৰাণদুতিযিকাযো আৰব্ভ উপ্পন্না অনভিৰতি ৱূপসন্তা. ততো তেসং ভগৱা সচ্চকথং কথেসি, কথাপৰিযোসানে সব্বপচ্ছিমকো সোতাপন্নো, সব্বউপৰিমো অনাগামী অহোসি, একোপি পুথুজ্জনো ৱা অৰহা ৱা নত্থি. ততো ভগৱা তে আদায পুনদেৱ মহাৱনে ওৰুহি. আগচ্ছমানা চ তে ভিক্খূ অত্তনোৱ ইদ্ধিযা আগচ্ছিংসু.
অথ নেসং ভগৱা উপৰিমগ্গত্থায পুন ধম্মং দেসেসি. তে পঞ্চসতাপি ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসু. পঠমং পত্তো পঠমমেৱ অগমাসি ‘‘ভগৱতো আৰোচেস্সামী’’তি. আগন্ত্ৱা চ ‘‘অভিৰমামহং ভগৱা, ন উক্কণ্ঠামী’’তি ৱত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. এৱং তে সব্বেপি অনুক্কমেন আগন্ত্ৱা ভগৱন্তং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসু জেট্ঠমাসউপোসথদিৱসে সাযন্হসমযে. ততো পঞ্চসতখীণাসৱপৰিৱুতং ৱৰবুদ্ধাসনে নিসিন্নং ভগৱন্তং ঠপেত্ৱা অসঞ্ঞসত্তে চ অৰূপব্ৰহ্মানো চ সকলদসসহস্সচক্কৱাড়ে অৱসেসদেৱতাদযো মঙ্গলসুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেন সুখুমত্তভাৱে নিম্মিনিত্ৱা সম্পৰিৱাৰেসুং ‘‘ৱিচিত্ৰপটিভানং ধম্মদেসনং সোস্সামা’’তি. তত্থ চত্তাৰো খীণাসৱব্ৰহ্মানো সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায ব্ৰহ্মগণং অপস্সন্তা ‘‘কুহিং গতা’’তি আৱজ্জেত্ৱা তমত্থং ঞত্ৱা পচ্ছা আগন্ত্ৱা ওকাসং অলভমানা চক্কৱাড়মুদ্ধনি ঠত্ৱা পচ্চেকগাথাযো অভাসিংসু. যথাহ –
‘‘অথ খো চতুন্নং সুদ্ধাৱাসকাযিকানং দেৱতানং এতদহোসি – ‘অযং, খো, ভগৱা সক্কেসু ৱিহৰতি কপিলৱত্থুস্মিং মহাৱনে মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি সব্বেহেৱ অৰহন্তেহি. দসহি চ লোকধাতূহি দেৱতা যেভুয্যেন সন্নিপতিতা হোন্তি ভগৱন্তং দস্সনায ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. যংনূন মযম্পি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমেয্যাম, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো সন্তিকে পচ্চেকং গাথং ভাসেয্যামা’’’তি (দী. নি. ২.৩৩১; সং. নি. ১.৩৭).
সব্বং সগাথাৱগ্গে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. এৱং গন্ত্ৱা চ তত্থ একো ব্ৰহ্মা পুৰত্থিমচক্কৱাড়মুদ্ধনি ওকাসং লভিত্ৱা তত্থ ঠিতো ইমং গাথং অভাসি –
‘‘মহাসমযো পৱনস্মিং…পে…
দক্খিতাযে অপৰাজিতসঙ্ঘ’’ন্তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);
ইমঞ্চস্স গাথং ভাসমানস্স পচ্ছিমচক্কৱাড়পব্বতে ঠিতো সদ্দং অস্সোসি.
দুতিযো পচ্ছিমচক্কৱাড়মুদ্ধনি ওকাসং লভিত্ৱা তত্থ ঠিতো তং গাথং সুত্ৱা ইমং গাথং অভাসি –
‘‘তত্ৰ ভিক্খৱো সমাদহংসু…পে…
ইন্দ্ৰিযানি ৰক্খন্তি পণ্ডিতা’’তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);
ততিযো দক্খিণচক্কৱাড়মুদ্ধনি ওকাসং লভিত্ৱা তত্থ ঠিতো তং গাথং সুত্ৱা ইমং গাথং অভাসি –
‘‘ছেত্ৱা খীলং ছেত্ৱা পলিঘং…পে… সুসুনাগা’’তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);
চতুত্থো উত্তৰচক্কৱাড়মুদ্ধনি ওকাসং লভিত্ৱা তত্থ ঠিতো তং গাথং সুত্ৱা ইমং গাথমভাসি –
‘‘যে কেচি বুদ্ধং সৰণং গতাসে…পে…
দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তী’’তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);
তস্সপি তং সদ্দং দক্খিণচক্কৱাড়মুদ্ধনি ঠিতো অস্সোসি. এৱং তদা ইমে চত্তাৰো ব্ৰহ্মানো পৰিসং থোমেত্ৱা ঠিতা অহেসুং, মহাব্ৰহ্মানো একচক্কৱাড়ং ছাদেত্ৱা অট্ঠংসু.
অথ ভগৱা দেৱপৰিসং ওলোকেত্ৱা ভিক্খূনং আৰোচেসি – ‘‘যেপি তে, ভিক্খৱে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসম্পি ভগৱন্তানং এতপ্পৰমাযেৱ দেৱতা সন্নিপতিতা অহেসুং. সেয্যথাপি ময্হং এতৰহি, যেপি তে, ভিক্খৱে, ভৱিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসম্পি ভগৱন্তানং এতপ্পৰমাযেৱ দেৱতা সন্নিপতিতা ভৱিস্সন্তি সেয্যথাপি ময্হং এতৰহী’’তি. ততো তং দেৱপৰিসং ভব্বাভব্বৱসেন দ্ৱিধা ৱিভজি ‘‘এত্তকা ভব্বা, এত্তকা অভব্বা’’তি. তত্থ ‘‘অভব্বপৰিসা বুদ্ধসতেপি ধম্মং দেসেন্তে ন বুজ্ঝতি, ভব্বপৰিসা সক্কা বোধেতু’’ন্তি ঞত্ৱা পুন ভব্বপুগ্গলে চৰিযৱসেন ছধা ৱিভজি ‘‘এত্তকা ৰাগচৰিতা, এত্তকা দোস-মোহ-ৱিতক্ক-সদ্ধা-বুদ্ধিচৰিতা’’তি. এৱং চৰিযৱসেন পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘অস্সা পৰিসায কীদিসা ধম্মদেসনা সপ্পাযা’’তি ধম্মকথং ৱিচিনিত্ৱা পুন তং পৰিসং মনসাকাসি – ‘‘অত্তজ্ঝাসযেন নু খো জানেয্য, পৰজ্ঝাসযেন, অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন, পুচ্ছাৱসেনা’’তি. ততো ‘‘পুচ্ছাৱসেন জানেয্যা’’তি ঞত্ৱা ‘‘পঞ্হং পুচ্ছিতুং সমত্থো অত্থি, নত্থী’’তি পুন সকলপৰিসং আৱজ্জেত্ৱা ‘‘নত্থি কোচী’’তি ঞত্ৱা ‘‘সচে অহমেৱ পুচ্ছিত্ৱা অহমেৱ ৱিস্সজ্জেয্যং, এৱমস্সা পৰিসায সপ্পাযং ন হোতি. যংনূনাহং নিম্মিতবুদ্ধং মাপেয্যন্তি পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায মনোমযিদ্ধিযা অভিসঙ্খৰিত্ৱা নিম্মিতবুদ্ধং মাপেসি. সব্বঙ্গপচ্চঙ্গী লক্খণসম্পন্নো পত্তচীৱৰধৰো আলোকিতৱিলোকিতাদিসম্পন্নো হোতূ’’তি অধিট্ঠানচিত্তেন সহ পাতুৰহোসি. সো পাচীনলোকধাতুতো আগন্ত্ৱা ভগৱতো সমসমে আসনে নিসিন্নো এৱং আগন্ত্ৱা যানি ভগৱতা ইমম্হি সমাগমে চৰিযৱসেন ছ সুত্তানি (সু. নি. ৮৫৪ আদযো, ৮৬৮ আদযো, ৮৮৪ আদযো, ৯০১ আদযো, ৯২১ আদযো) কথিতানি. সেয্যথিদং – পুৰাভেদসুত্তং কলহৱিৱাদসুত্তং চূড়ব্যূহং মহাব্যূহং তুৱটকং ইদমেৱ সম্মাপৰিব্বাজনীযন্তি. তেসু ৰাগচৰিতদেৱতানং সপ্পাযৱসেন কথেতব্বস্স ইমস্স সুত্তস্স পৱত্তনত্থং পঞ্হং পুচ্ছন্তো ‘‘পুচ্ছামি মুনিং পহূতপঞ্ঞ’’ন্তি ইমং গাথমাহ.
তত্থ পহূতপঞ্ঞন্তি মহাপঞ্ঞং. তিণ্ণন্তি চতুৰোঘতিণ্ণং. পাৰঙ্গতন্তি নিব্বানপ্পত্তং. পৰিনিব্বুতন্তি সউপাদিসেসনিব্বানৱসেন পৰিনিব্বুতং. ঠিতত্তন্তি লোকধম্মেহি অকম্পনীযচিত্তং. নিক্খম্ম ঘৰা পনুজ্জ কামেতি ৱত্থুকামে পনুদিত্ৱা ঘৰাৱাসা নিক্খম্ম. কথং ভিক্খু সম্মা সো লোকে পৰিব্বজেয্যাতি সো ভিক্খু কথং লোকে সম্মা পৰিব্বজেয্য ৱিহৰেয্য অনুপলিত্তো লোকেন হুত্ৱা, লোকং অতিক্কমেয্যাতি ৱুত্তং হোতি. সেসমেত্থ ৱুত্তনযমেৱ.
৩৬৩. অথ ভগৱা যস্মা আসৱক্খযং অপ্পত্ৱা লোকে সম্মা পৰিব্বজন্তো নাম নত্থি, তস্মা তস্মিং ৰাগচৰিতাদিৱসেন পৰিগ্গহিতে সব্বপুগ্গলসমূহে তং তং তেসং তেসং সমানদোসানং দেৱতাগণানং আচিণ্ণদোসপ্পহানত্থং ‘‘যস্স মঙ্গলা’’তি আৰভিত্ৱা অৰহত্তনিকূটেনেৱ খীণাসৱপটিপদং পকাসেন্তো পন্নৰস গাথাযো অভাসি.
তত্থ পঠমগাথায তাৱ মঙ্গলাতি মঙ্গলসুত্তে ৱুত্তানং দিট্ঠমঙ্গলাদীনমেতং অধিৱচনং. সমূহতাতি সুট্ঠু ঊহতা পঞ্ঞাসত্থেন সমুচ্ছিন্না. উপ্পাতাতি ‘‘উক্কাপাতদিসাডাহাদযো এৱং ৱিপাকা হোন্তী’’তি এৱং পৱত্তা উপ্পাতাভিনিৱেসা. সুপিনাতি ‘‘পুব্বণ্হসমযে সুপিনং দিস্ৱা ইদং নাম হোতি, মজ্ঝন্হিকাদীসু ইদং, ৱামপস্সেন সযতা দিট্ঠে ইদং নাম হোতি, দক্খিণপস্সাদীহি ইদং, সুপিনন্তে চন্দং দিস্ৱা ইদং নাম হোতি, সূৰিযাদযো দিস্ৱা ইদ’’ন্তি এৱং পৱত্তা সুপিনাভিনিৱেসা. লক্খণাতি দণ্ডলক্খণৱত্থলক্খণাদিপাঠং পঠিত্ৱা ‘‘ইমিনা ইদং নাম হোতী’’তি এৱং পৱত্তা লক্খণাভিনিৱেসা. তে সব্বেপি ব্ৰহ্মজালে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. সো মঙ্গলদোসৱিপ্পহীনোতি অট্ঠতিংস মহামঙ্গলানি ঠপেত্ৱা অৱসেসা মঙ্গলদোসা নাম. যস্স পনেতে মঙ্গলাদযো সমূহতা, সো মঙ্গলদোসৱিপ্পহীনো হোতি. অথ ৱা মঙ্গলানঞ্চ উপ্পাতাদিদোসানঞ্চ পহীনত্তা মঙ্গলদোসৱিপ্পহীনো হোতি, ন মঙ্গলাদীহি সুদ্ধিং পচ্চেতি অৰিযমগ্গস্স অধিগতত্তা. তস্মা সম্মা সো লোকে পৰিব্বজেয্য, সো খীণাসৱো সম্মা লোকে পৰিব্বজেয্য অনুপলিত্তো লোকেনাতি.
৩৬৪. দুতিযগাথায ৰাগং ৱিনযেথ মানুসেসু, দিব্বেসু কামেসু চাপি ভিক্খূতি মানুসেসু চ দিব্বেসু চ কামগুণেসু অনাগামিমগ্গেন অনুপ্পত্তিধম্মতং নেন্তো ৰাগং ৱিনযেথ. অতিক্কম্ম ভৱং সমেচ্চ ধম্মন্তি এৱং ৰাগং ৱিনেত্ৱা ততো পৰং অৰহত্তমগ্গেন সব্বপ্পকাৰতো পৰিঞ্ঞাভিসমযাদযো সাধেন্তো চতুসচ্চভেদম্পি সমেচ্চ ধম্মং ইমায পটিপদায তিৱিধম্পি অতিক্কম্ম ভৱং. সম্মা সোতি সোপি ভিক্খু সম্মা লোকে পৰিব্বজেয্য.
৩৬৫. ততিযগাথায ‘‘অনুৰোধৱিৰোধৱিপ্পহীনো’’তি সব্বৱত্থূসু পহীনৰাগদোসো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ সব্বগাথাসু চ ‘‘সোপি ভিক্খু সম্মা লোকে পৰিব্বজেয্যা’’তি যোজেতব্বং. ইতো পৰঞ্হি যোজনম্পি অৱত্ৱা অৱুত্তনযমেৱ ৱণ্ণযিস্সাম.
৩৬৬. চতুত্থগাথায সত্তসঙ্খাৰৱসেন দুৱিধং পিযঞ্চ অপ্পিযঞ্চ ৱেদিতব্বং, তত্থ ছন্দৰাগপটিঘপ্পহানেন হিত্ৱা. অনুপাদাযাতি চতূহি উপাদানেহি কঞ্চি ধম্মং অগ্গহেত্ৱা. অনিস্সিতো কুহিঞ্চীতি অট্ঠসতভেদেন তণ্হানিস্সযেন দ্ৱাসট্ঠিভেদেন দিট্ঠিনিস্সযেন চ কুহিঞ্চি ৰূপাদিধম্মে ভৱে ৱা অনিস্সিতো. সংযোজনিযেহি ৱিপ্পমুত্তোতি সব্বেপি তেভূমকধম্মা দসৱিধসংযোজনস্স ৱিসযত্তা সংযোজনিযা, তেহি সব্বপ্পকাৰতো মগ্গভাৱনায পৰিঞ্ঞাতত্তা চ ৱিপ্পমুত্তোতি অত্থো. পঠমপাদেন চেত্থ ৰাগদোসপ্পহানং ৱুত্তং, দুতিযেন উপাদাননিস্সযাভাৱো, ততিযেন সেসাকুসলেহি অকুসলৱত্থূহি চ ৱিপ্পমোক্খো. পঠমেন ৱা ৰাগদোসপ্পহানং, দুতিযেন তদুপাযো, ততিযেন তেসং পহীনত্তা সংযোজনিযেহি ৱিপ্পমোক্খোতি ৱেদিতব্বো.
৩৬৭. পঞ্চমগাথায উপধীসূতি খন্ধুপধীসু. আদানন্তি আদাতব্বট্ঠেন তেযেৱ ৱুচ্চন্তি. অনঞ্ঞনেয্যোতি অনিচ্চাদীনং সুদিট্ঠত্তা ‘‘ইদং সেয্যো’’তি কেনচি অনেতব্বো. সেসং উত্তানপদত্থমেৱ. ইদং ৱুত্তং হোতি – আদানেসু চতুত্থমগ্গেন সব্বসো ছন্দৰাগং ৱিনেত্ৱা সো ৱিনীতছন্দৰাগো, তেসু উপধীসু ন সাৰমেতি, সব্বে উপধী অসাৰকত্তেনেৱ পস্সতি. ততো তেসু দুৱিধেনপি নিস্সযেন অনিস্সিতো অঞ্ঞেন ৱা কেনচি ‘‘ইদং সেয্যো’’তি অনেতব্বো খীণাসৱো ভিক্খু সম্মা সো লোকে পৰিব্বজেয্য.
৩৬৮. ছট্ঠগাথায অৱিৰুদ্ধোতি এতেসং তিণ্ণং দুচ্চৰিতানং পহীনত্তা সুচৰিতেহি সদ্ধিং অৱিৰুদ্ধো. ৱিদিত্ৱা ধম্মন্তি মগ্গেন চতুসচ্চধম্মং ঞত্ৱা. নিব্বানপদাভিপত্থযানোতি অনুপাদিসেসং খন্ধপৰিনিব্বানপদং পত্থযমানো. সেসং উত্তানত্থমেৱ.
৩৬৯. সত্তমগাথায অক্কুট্ঠোতি দসহি অক্কোসৱত্থূহি অভিসত্তো. ন সন্ধিযেথাতি ন উপনয্হেথ ন কুপ্পেয্য. লদ্ধা পৰভোজনং ন মজ্জেতি পৰেহি দিন্নং সদ্ধাদেয্যং লভিত্ৱা ‘‘অহং ঞাতো যসস্সী লাভী’’তি ন মজ্জেয্য. সেসং উত্তানত্থমেৱ.
৩৭০. অট্ঠমগাথায লোভন্তি ৱিসমলোভং. ভৱন্তি কামভৱাদিভৱং. এৱং দ্ৱীহি পদেহি ভৱভোগতণ্হা ৱুত্তা. পুৰিমেন ৱা সব্বাপি তণ্হা, পচ্ছিমেন কম্মভৱো. ৱিৰতো ছেদনবন্ধনা চাতি এৱমেতেসং কম্মকিলেসানং পহীনত্তা পৰসত্তছেদনবন্ধনা চ ৱিৰতোতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
৩৭১. নৱমগাথায সাৰুপ্পং অত্তনো ৱিদিত্ৱাতি অত্তনো ভিক্খুভাৱস্স পতিৰূপং অনেসনাদিং পহায সম্মাএসনাদিআজীৱসুদ্ধিং অঞ্ঞঞ্চ সম্মাপটিপত্তিং তত্থ পতিট্ঠহনেন ৱিদিত্ৱা. ন হি ঞাতমত্তেনেৱ কিঞ্চি হোতি. যথাতথিযন্তি যথাতথং যথাভূতং. ধম্মন্তি খন্ধাযতনাদিভেদং যথাভূতঞাণেন, চতুসচ্চধম্মং ৱা মগ্গেন ৱিদিত্ৱা. সেসং উত্তানত্থমেৱ.
৩৭২. দসমগাথায সো নিৰাসো অনাসিসানোতি যস্স অৰিযমগ্গেন ৱিনাসিতত্তা অনুসযা চ ন সন্তি, অকুসলমূলা চ সমূহতা, সো নিৰাসো নিত্তণ্হো হোতি. ততো আসায অভাৱেন কঞ্চি ৰূপাদিধম্মং নাসীসতি. তেনাহ ‘‘নিৰাসো অনাসিসানো’’তি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
৩৭৩. একাদসমগাথায আসৱখীণোতি খীণচতুৰাসৱো. পহীনমানোতি পহীননৱৱিধমানো. ৰাগপথন্তি ৰাগৱিসযভূতং তেভূমকধম্মজাতং. উপাতিৱত্তোতি পৰিঞ্ঞাপহানেহি অতিক্কন্তো. দন্তোতি সব্বদ্ৱাৰৱিসেৱনং হিত্ৱা অৰিযেন দমথেন দন্তভূমিং পত্তো. পৰিনিব্বুতোতি কিলেসগ্গিৱূপসমেন সীতিভূতো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
৩৭৪. দ্ৱাদসমগাথায সদ্ধোতি বুদ্ধাদিগুণেসু পৰপ্পচ্চযৱিৰহিতত্তা সব্বাকাৰসম্পন্নেন অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো, ন পৰস্স সদ্ধায পটিপত্তিযং গমনভাৱেন. যথাহ – ‘‘ন খ্ৱাহং এত্থ ভন্তে ভগৱতো সদ্ধায গচ্ছামী’’তি (অ. নি. ৫.৩৪). সুতৱাতি ৱোসিতসুতকিচ্চত্তা পৰমত্থিকসুতসমন্নাগতো. নিযামদস্সীতি সংসাৰকন্তাৰমূড়্হে লোকে অমতপুৰগামিনো সম্মত্তনিযামভূতস্স মগ্গস্স দস্সাৱী, দিট্ঠমগ্গোতি ৱুত্তং হোতি. ৱগ্গগতেসু ন ৱগ্গসাৰীতি ৱগ্গগতা নাম দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতিকা অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিলোমত্তা, এৱং ৱগ্গাহি দিট্ঠীহি গতেসু সত্তেসু ন ৱগ্গসাৰী – ‘‘ইদং উচ্ছিজ্জিস্সতি, ইদং তথেৱ ভৱিস্সতী’’তি এৱং দিট্ঠিৱসেন অগমনতো. পটিঘন্তি পটিঘাতকং, চিত্তৱিঘাতকন্তি ৱুত্তং হোতি. দোসৱিসেসনমেৱেতং. ৱিনেয্যাতি ৱিনেত্ৱা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
৩৭৫. তেৰসমগাথায সংসুদ্ধজিনোতি সংসুদ্ধেন অৰহত্তমগ্গেন ৱিজিতকিলেসো. ৱিৱট্টচ্ছদোতি ৱিৱটৰাগদোসমোহছদনো. ধম্মেসু ৱসীতি চতুসচ্চধম্মেসু ৱসিপ্পত্তো. ন হিস্স সক্কা তে ধম্মা যথা ঞাতা কেনচি অঞ্ঞথা কাতুং, তেন খীণাসৱো ‘‘ধম্মেসু ৱসী’’তি ৱুচ্চতি. পাৰগূতি পাৰং ৱুচ্চতি নিব্বানং, তং গতো, সউপাদিসেসৱসেন অধিগতোতি ৱুত্তং হোতি. অনেজোতি অপগততণ্হাচলনো. সঙ্খাৰনিৰোধঞাণকুসলোতি সঙ্খাৰনিৰোধো ৱুচ্চতি নিব্বানং, তম্হি ঞাণং অৰিযমগ্গপঞ্ঞা, তত্থ কুসলো, চতুক্খত্তুং ভাৱিতত্তা ছেকোতি ৱুত্তং হোতি.
৩৭৬. চুদ্দসমগাথায অতীতেসূতি পৱত্তিং পত্ৱা অতিক্কন্তেসু পঞ্চক্খন্ধেসু. অনাগতেসূতি পৱত্তিং অপ্পত্তেসু পঞ্চক্খন্ধেসু এৱ. কপ্পাতীতোতি ‘‘অহং মম’’ন্তি কপ্পনং সব্বম্পি ৱা তণ্হাদিট্ঠিকপ্পং অতীতো. অতিচ্চ সুদ্ধিপঞ্ঞোতি অতীৱ সুদ্ধিপঞ্ঞো, অতিক্কমিত্ৱা ৱা সুদ্ধিপঞ্ঞো. কিং অতিক্কমিত্ৱা? অদ্ধত্তযং. অৰহা হি য্ৱাযং অৱিজ্জাসঙ্খাৰসঙ্খাতো অতীতো অদ্ধা, জাতিজৰামৰণসঙ্খাতো অনাগতো অদ্ধা, ৱিঞ্ঞাণাদিভৱপৰিযন্তো পচ্চুপ্পন্নো চ অদ্ধা, তং সব্বম্পি অতিক্কম্ম কঙ্খং ৱিতৰিত্ৱা পৰমসুদ্ধিপ্পত্তপঞ্ঞো হুত্ৱা ঠিতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘অতিচ্চ সুদ্ধিপঞ্ঞো’’তি. সব্বাযতনেহীতি দ্ৱাদসহাযতনেহি. অৰহা হি এৱং কপ্পাতীতো. কপ্পাতীতত্তা অতিচ্চ সুদ্ধিপঞ্ঞত্তা চ আযতিং ন কিঞ্চি আযতনং উপেতি. তেনাহ – ‘‘সব্বাযতনেহি ৱিপ্পমুত্তো’’তি.
৩৭৭. পন্নৰসমগাথায অঞ্ঞায পদন্তি যে তে ‘‘সচ্চানং চতুৰো পদা’’তি ৱুত্তা, তেসু একেকপদং পুব্বভাগসচ্চৱৱত্থাপনপঞ্ঞায ঞত্ৱা. সমেচ্চ ধম্মন্তি ততো পৰং চতূহি অৰিযমগ্গেহি চতুসচ্চধম্মং সমেচ্চ. ৱিৱটং দিস্ৱান পহানমাসৱানন্তি অথ পচ্চৱেক্খণঞাণেন আসৱক্খযসঞ্ঞিতং নিব্বানং ৱিৱটং পাকটমনাৱটং দিস্ৱা. সব্বুপধীনং পৰিক্খযাতি সব্বেসং খন্ধকামগুণকিলেসাভিসঙ্খাৰভেদানং উপধীনং পৰিক্খীণত্তা কত্থচি অসজ্জমানো ভিক্খু সম্মা সো লোকে পৰিব্বজেয্য ৱিহৰেয্য, অনল্লীযন্তো লোকং গচ্ছেয্যাতি দেসনং নিট্ঠাপেসি.
৩৭৮. ততো সো নিম্মিতো ধম্মদেসনং থোমেন্তো ‘‘অদ্ধা হি ভগৱা’’তি ইমং গাথমাহ. তত্থ যো সো এৱং ৱিহাৰীতি যো সো মঙ্গলাদীনি সমূহনিত্ৱা সব্বমঙ্গলদোসপ্পহানৱিহাৰী, যোপি সো দিব্বমানুসকেসু কামেসু ৰাগং ৱিনেয্য ভৱাতিক্কম্ম ধম্মাভিসমযৱিহাৰীতি এৱং তায তায গাথায নিদ্দিট্ঠভিক্খুং দস্সেন্তো আহ. সেসং উত্তানমেৱ. অযং পন যোজনা – অদ্ধা হি ভগৱা তথেৱ এতং যং ত্ৱং ‘‘যস্স মঙ্গলা সমূহতা’’তিআদীনি ৱত্ৱা তস্সা তস্সা গাথায পৰিযোসানে ‘‘সম্মা সো লোকে পৰিব্বজেয্যা’’তি অৱচ. কিং কাৰণং? যো সো এৱংৱিহাৰী ভিক্খু, সো উত্তমেন দমথেন দন্তো, সব্বানি চ দসপি সংযোজনানি চতুৰো চ যোগে ৱীতিৱত্তো হোতি. তস্মা সম্মা সো লোকে পৰিব্বজেয্য, নত্থি মে এত্থ ৱিচিকিচ্ছাতি ইতি দেসনাথোমনগাথম্পি ৱত্ৱা অৰহত্তনিকূটেনেৱ দেসনং নিট্ঠাপেসি. সুত্তপৰিযোসানে কোটিসতসহস্সদেৱতানং অগ্গফলপ্পত্তি অহোসি, সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিফলপ্পত্তা পন গণনতো অসঙ্খ্যেয্যাতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায সম্মাপৰিব্বাজনীযসুত্তৱণ্ণনা
নিট্ঠিতা.