৯. হেমৱতসুত্তৱণ্ণনা
অজ্জ পন্নৰসোতি হেমৱতসুত্তং. কা উপ্পত্তি? পুচ্ছাৱসিকা উপ্পত্তি. হেমৱতেন হি পুট্ঠো ভগৱা ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো’’তিআদীনি অভাসি. তত্থ ‘‘অজ্জ পন্নৰসো’’তিআদি সাতাগিৰেন ৱুত্তং, ‘‘ইতি সাতাগিৰো’’তিআদি সঙ্গীতিকাৰেহি, ‘‘কচ্চিমনো’’তিআদি হেমৱতেন, ‘‘ছসু লোকো’’তিআদি ভগৱতা, তং সব্বম্পি সমোধানেত্ৱা ‘‘হেমৱতসুত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘সাতাগিৰিসুত্ত’’ন্তি একচ্চেহি.
তত্থ যাযং ‘‘অজ্জ পন্নৰসো’’তিআদি গাথা. তস্সা উপ্পত্তি – ইমস্মিংযেৱ ভদ্দকপ্পে ৱীসতিৱস্সসহস্সাযুকেসু পুৰিসেসু উপ্পজ্জিত্ৱা সোড়সৱস্সসহস্সাযুকানি ঠত্ৱা পৰিনিব্বুতস্স ভগৱতো কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স মহতিযা পূজায সৰীৰকিচ্চং অকংসু. তস্স ধাতুযো অৱিকিৰিত্ৱা সুৱণ্ণক্খন্ধো ৱিয একগ্ঘনা হুত্ৱা অট্ঠংসু. দীঘাযুকবুদ্ধানঞ্হি এসা ধম্মতা. অপ্পাযুকবুদ্ধা পন যস্মা বহুতৰেন জনেন অদিট্ঠা এৱ পৰিনিব্বাযন্তি, তস্মা ধাতুপূজম্পি কত্ৱা ‘‘তত্থ তত্থ জনা পুঞ্ঞং পসৱিস্সন্তী’’তি অনুকম্পায ‘‘ধাতুযো ৱিকিৰন্তূ’’তি অধিট্ঠহন্তি. তেন তেসং সুৱণ্ণচুণ্ণানি ৱিয ধাতুযো ৱিকিৰন্তি, সেয্যথাপি অম্হাকং ভগৱতো.
মনুস্সা তস্স ভগৱতো একংযেৱ ধাতুঘৰং কত্ৱা চেতিযং পতিট্ঠাপেসুং যোজনং উব্বেধেন পৰিক্খেপেন চ. তস্স একেকগাৱুতন্তৰানি চত্তাৰি দ্ৱাৰানি অহেসুং. একং দ্ৱাৰং কিকী ৰাজা অগ্গহেসি; একং তস্সেৱ পুত্তো পথৱিন্ধৰো নাম; একং সেনাপতিপমুখা অমচ্চা; একং সেট্ঠিপমুখা জানপদা ৰত্তসুৱণ্ণমযা একগ্ঘনা সুৱণ্ণৰসপটিভাগা চ নানাৰতনমযা ইট্ঠকা অহেসুং একেকা সতসহস্সগ্ঘনিকা. তে হৰিতালমনোসিলাহি মত্তিকাকিচ্চং সুৰভিতেলেন উদককিচ্চঞ্চ কত্ৱা তং চেতিযং পতিট্ঠাপেসুং.
এৱং পতিট্ঠিতে চেতিযে দ্ৱে কুলপুত্তা সহাযকা নিক্খমিত্ৱা সম্মুখসাৱকানং থেৰানং সন্তিকে পব্বজিংসু. দীঘাযুকবুদ্ধানঞ্হি সম্মুখসাৱকাযেৱ পব্বাজেন্তি, উপসম্পাদেন্তি, নিস্সযং দেন্তি, ইতৰে ন লভন্তি. ততো তে কুলপুত্তা ‘‘সাসনে, ভন্তে, কতি ধুৰানী’’তি পুচ্ছিংসু. থেৰা ‘‘দ্ৱে ধুৰানী’’তি কথেসুং – ‘‘ৱাসধুৰং, পৰিযত্তিধুৰঞ্চা’’তি. তত্থ পব্বজিতেন কুলপুত্তেন আচৰিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকে পঞ্চ ৱস্সানি ৱসিত্ৱা, ৱত্তপটিৱত্তং পূৰেত্ৱা, পাতিমোক্খং দ্ৱে তীণি ভাণৱাৰসুত্তন্তানি চ পগুণং কত্ৱা, কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৱা, কুলে ৱা গণে ৱা নিৰালযেন অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা, অৰহত্তসচ্ছিকিৰিযায ঘটিতব্বং ৱাযমিতব্বং, এতং ৱাসধুৰং. অত্তনো থামেন পন একং ৱা নিকাযং পৰিযাপুণিত্ৱা দ্ৱে ৱা পঞ্চ ৱা নিকাযে পৰিযত্তিতো চ অত্থতো চ সুৱিসদং সাসনং অনুযুঞ্জিতব্বং, এতং পৰিযত্তিধুৰন্তি. অথ তে কুলপুত্তা ‘‘দ্ৱিন্নং ধুৰানং ৱাসধুৰমেৱ সেট্ঠ’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘মযং পনম্হা দহৰা, ৱুড্ঢকালে ৱাসধুৰং পৰিপূৰেস্সাম, পৰিযত্তিধুৰং তাৱ পূৰেমা’’তি পৰিযত্তিং আৰভিংসু. তে পকতিযাৱ পঞ্ঞৱন্তো নচিৰস্সেৱ সকলে বুদ্ধৱচনে পকতঞ্ঞনো ৱিনযে চ অতিৱিয ৱিনিচ্ছযকুসলা অহেসুং. তেসং পৰিযত্তিং নিস্সায পৰিৱাৰো উপ্পজ্জি, পৰিৱাৰং নিস্সায লাভো, একমেকস্স পঞ্চসতপঞ্চসতা ভিক্খূ পৰিৱাৰা অহেসুং. তে সত্থুসাসনং দীপেন্তা ৱিহৰিংসু, পুন বুদ্ধকালো ৱিয অহোসি.
তদা দ্ৱে ভিক্খূ গামকাৱাসে ৱিহৰন্তি ধম্মৱাদী চ অধম্মৱাদী চ. অধম্মৱাদী চণ্ডো হোতি ফৰুসো, মুখৰো, তস্স অজ্ঝাচাৰো ইতৰস্স পাকটো হোতি. ততো নং ‘‘ইদং তে, আৱুসো, কম্মং সাসনস্স অপ্পতিৰূপ’’ন্তি চোদেসি. সো ‘‘কিং তে দিট্ঠং, কিং সুত’’ন্তি ৱিক্খিপতি. ইতৰো ‘‘ৱিনযধৰা জানিস্সন্তী’’তি আহ. ততো অধম্মৱাদী ‘‘সচে ইমং ৱত্থুং ৱিনযধৰা ৱিনিচ্ছিনিস্সন্তি, অদ্ধা মে সাসনে পতিট্ঠা ন ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা অত্তনো পক্খং কাতুকামো তাৱদেৱ পৰিক্খাৰে আদায তে দ্ৱে থেৰে উপসঙ্কমিত্ৱা সমণপৰিক্খাৰে দত্ৱা তেসং নিস্সযেন ৱিহৰিতুমাৰদ্ধো. সব্বঞ্চ নেসং উপট্ঠানং কৰোন্তো সক্কচ্চং ৱত্তপটিৱত্তং পূৰেতুকামো ৱিয অকাসি. ততো একদিৱসং উপট্ঠানং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা তেহি ৱিস্সজ্জিযমানোপি অট্ঠাসিযেৱ. থেৰা ‘‘কিঞ্চি ৱত্তব্বমত্থী’’তি তং পুচ্ছিংসু. সো ‘‘আম, ভন্তে, একেন মে ভিক্খুনা সহ অজ্ঝাচাৰং পটিচ্চ ৱিৱাদো অত্থি. সো যদি তং ৱত্থুং ইধাগন্ত্ৱা আৰোচেতি, যথাৱিনিচ্ছযং ন ৱিনিচ্ছিনিতব্ব’’ন্তি. থেৰা ‘‘ওসটং ৱত্থুং যথাৱিনিচ্ছযং ন ৱিনিচ্ছিনিতুং ন ৱট্টতী’’তি আহংসু. সো ‘‘এৱং কৰিযমানে, ভন্তে, মম সাসনে পতিট্ঠা নত্থি, ময্হেতং পাপং হোতু, মা তুম্হে ৱিনিচ্ছিনথা’’তি. তে তেন নিপ্পীড়িযমানা সম্পটিচ্ছিংসু. সো তেসং পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা পুন তং আৱাসং গন্ত্ৱা ‘‘সব্বং ৱিনযধৰানং সন্তিকে নিট্ঠিত’’ন্তি তং ধম্মৱাদিং সুট্ঠুতৰং অৱমঞ্ঞন্তো ফৰুসেন সমুদাচৰতি. ধম্মৱাদী ‘‘নিস্সঙ্কো অযং জাতো’’তি তাৱদেৱ নিক্খমিত্ৱা থেৰানং পৰিৱাৰং ভিক্খুসহস্সং উপসঙ্কমিত্ৱা আহ – ‘‘ননু, আৱুসো, ওসটং ৱত্থু যথাধম্মং ৱিনিচ্ছিনিতব্বং, অনোসৰাপেত্ৱা এৱ ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং অচ্চযং দেসাপেত্ৱা সামগ্গী কাতব্বা. ইমে পন থেৰা নেৱ ৱত্থুং ৱিনিচ্ছিনিংসু, ন সামগ্গিং অকংসু. কিং নামেত’’ন্তি? তেপি সুত্ৱা তুণ্হী অহেসুং – ‘‘নূন কিঞ্চি আচৰিযেহি ঞাত’’ন্তি. ততো অধম্মৱাদী ওকাসং লভিত্ৱা ‘‘ত্ৱং পুব্বে ‘ৱিনযধৰা জানিস্সন্তী’তি ভণসি. ইদানি তেসং ৱিনযধৰানং আৰোচেহি তং ৱত্থু’’ন্তি ধম্মৱাদিং পীড়েত্ৱা ‘‘অজ্জতগ্গে পৰাজিতো ত্ৱং, মা তং আৱাসং আগচ্ছী’’তি ৱত্ৱা পক্কামি. ততো ধম্মৱাদী থেৰে উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘তুম্হে সাসনং অনপেক্খিত্ৱা ‘অম্হে উপট্ঠেসি পৰিতোসেসী’তি পুগ্গলমেৱ অপেক্খিত্থ, সাসনং অৰক্খিত্ৱা পুগ্গলং ৰক্খিত্থ, অজ্জতগ্গে দানি তুম্হাকং ৱিনিচ্ছযং ৱিনিচ্ছিনিতুং ন ৱট্টতি, অজ্জ পৰিনিব্বুতো কস্সপো ভগৱা’’তি মহাসদ্দেন কন্দিত্ৱা ‘‘নট্ঠং সত্থু সাসন’’ন্তি পৰিদেৱমানো পক্কামি.
অথ খো তে ভিক্খূ সংৱিগ্গমানসা ‘‘মযং পুগ্গলমনুৰক্খন্তা সাসনৰতনং সোব্ভে পক্খিপিম্হা’’তি কুক্কুচ্চং উপ্পাদেসুং. তে তেনেৱ কুক্কুচ্চেন উপহতাসযত্তা কালং কত্ৱা সগ্গে নিব্বত্তিতুমসক্কোন্তা একাচৰিযো হিমৱতি হেমৱতে পব্বতে নিব্বত্তি হেমৱতো যক্খোতি নামেন. দুতিযাচৰিযো মজ্ঝিমদেসে সাতপব্বতে সাতাগিৰোতি নামেন. তেপি নেসং পৰিৱাৰা ভিক্খূ তেসংযেৱ অনুৱত্তিত্ৱা সগ্গে নিব্বত্তিতুমসক্কোন্তা তেসং পৰিৱাৰা যক্খাৱ হুত্ৱা নিব্বত্তিংসু. তেসং পন পচ্চযদাযকা গহট্ঠা দেৱলোকে নিব্বতিংসু. হেমৱতসাতাগিৰা অট্ঠৱীসতিযক্খসেনাপতীনমব্ভন্তৰা মহানুভাৱা যক্খৰাজানো অহেসুং.
যক্খসেনাপতীনঞ্চ অযং ধম্মতা – মাসে মাসে অট্ঠ দিৱসানি ধম্মৱিনিচ্ছযত্থং হিমৱতি মনোসিলাতলে নাগৱতিমণ্ডপে দেৱতানং সন্নিপাতো হোতি, তত্থ সন্নিপতিতব্বন্তি. অথ সাতাগিৰহেমৱতা তস্মিং সমাগমে অঞ্ঞমঞ্ঞং দিস্ৱা সঞ্জানিংসু – ‘‘ত্ৱং, সম্ম, কুহিং উপ্পন্নো, ত্ৱং কুহি’’ন্তি অত্তনো অত্তনো উপ্পত্তিট্ঠানঞ্চ পুচ্ছিত্ৱা ৱিপ্পটিসাৰিনো অহেসুং. ‘‘নট্ঠা মযং, সম্ম, পুব্বে ৱীসতি ৱস্সসহস্সানি সমণধম্মং কত্ৱা একং পাপসহাযং নিস্সায যক্খযোনিযং উপ্পন্না, অম্হাকং পন পচ্চযদাযকা কামাৱচৰদেৱেসু নিব্বত্তা’’তি. অথ সাতাগিৰো আহ – ‘‘মাৰিস, হিমৱা নাম অচ্ছৰিযব্ভুতসম্মতো, কিঞ্চি অচ্ছৰিযং দিস্ৱা ৱা সুত্ৱা ৱা মমাপি আৰোচেয্যাসী’’তি. হেমৱতোপি আহ – ‘‘মাৰিস, মজ্ঝিমদেসো নাম অচ্ছৰিযব্ভুতসম্মতো, কিঞ্চি অচ্ছৰিযং দিস্ৱা ৱা সুত্ৱা ৱা মমাপি আৰোচেয্যাসী’’তি. এৱং তেসু দ্ৱীসু সহাযেসু অঞ্ঞমঞ্ঞং কতিকং কত্ৱা, তমেৱ উপ্পত্তিং অৱিৱজ্জেত্ৱা ৱসমানেসু একং বুদ্ধন্তৰং ৱীতিৱত্তং, মহাপথৱী একযোজনতিগাৱুতমত্তং উস্সদা.
অথম্হাকং বোধিসত্তো দীপঙ্কৰপাদমূলে কতপণিধানো যাৱ ৱেস্সন্তৰজাতকং, তাৱ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা, তুসিতভৱনে উপ্পজ্জিত্ৱা, তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা, ধম্মপদনিদানে ৱুত্তনযেন দেৱতাহি আযাচিতো পঞ্চ মহাৱিলোকনানি ৱিলোকেত্ৱা, দেৱতানং আৰোচেত্ৱা, দ্ৱত্তিংসায পুব্বনিমিত্তেসু ৱত্তমানেসু ইধ পটিসন্ধিং অগ্গহেসি দসসহস্সিলোকধাতুং কম্পেত্ৱা. তানি দিস্ৱাপি ইমে ৰাজযক্খা ‘‘ইমিনা কাৰণেন নিব্বত্তানী’’তি ন জানিংসু. ‘‘খিড্ডাপসুতত্তা নেৱাদ্দসংসূ’’তি একে. এস নযো জাতিযং অভিনিক্খমনে বোধিযঞ্চ. ধম্মচক্কপ্পৱত্তনে পন পঞ্চৱগ্গিযে আমন্তেত্ৱা ভগৱতি তিপৰিৱট্টং দ্ৱাদসাকাৰং ৱৰধম্মচক্কং পৱত্তেন্তে মহাভূমিচালং পুব্বনিমিত্তং পাটিহাৰিযানি চ এতেসং একো সাতাগিৰোযেৱ পঠমং অদ্দস. নিব্বত্তিকাৰণঞ্চ তেসং ঞত্ৱা সপৰিসো ভগৱন্তং উপসঙ্কম্ম ধম্মদেসনং অস্সোসি, ন চ কিঞ্চি ৱিসেসং অধিগচ্ছি. কস্মা? সো হি ধম্মং সুণন্তো হেমৱতং অনুস্সৰিত্ৱা ‘‘আগতো নু খো মে সহাযকো, নো’’তি পৰিসং ওলোকেত্ৱা তং অপস্সন্তো ‘‘ৱঞ্চিতো মে সহাযো, যো এৱং ৱিচিত্ৰপটিভানং ভগৱতো ধম্মদেসনং ন সুণাতী’’তি ৱিক্খিত্তচিত্তো অহোসি. ভগৱা চ অত্থঙ্গতেপি চ সূৰিযে দেসনং ন নিট্ঠাপেসি.
অথ সাতাগিৰো ‘‘সহাযং গহেত্ৱা তেন সহাগম্ম ধম্মদেসনং সোস্সামী’’তি হত্থিযানঅস্সযানগৰুড়যানাদীনি মাপেত্ৱা পঞ্চহি যক্খসতেহি পৰিৱুতো হিমৱন্তাভিমুখো পাযাসি, তদা হেমৱতোপি. যস্মা পটিসন্ধিজাতি-অভিনিক্খমন-বোধিপৰিনিব্বানেস্ৱেৱ দ্ৱত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি হুত্ৱাৱ পতিৱিগচ্ছন্তি, ন চিৰট্ঠিতিকানি হোন্তি, ধম্মচক্কপৱত্তনে পন তানি সৱিসেসানি হুত্ৱা, চিৰতৰং ঠত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তস্মা হিমৱতি তং অচ্ছৰিযপাতুভাৱং দিস্ৱা ‘‘যতো অহং জাতো, ন কদাচি অযং পব্বতো এৱং অভিৰামো ভূতপুব্বো, হন্দ দানি মম সহাযং গহেত্ৱা আগম্ম তেন সহ ইমং পুপ্ফসিৰিং অনুভৱিস্সামী’’তি তথেৱ মজ্ঝিমদেসাভিমুখো আগচ্ছতি. তে উভোপি ৰাজগহস্স উপৰি সমাগন্ত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আগমনকাৰণং পুচ্ছিংসু. হেমৱতো আহ – ‘‘যতো অহং, মাৰিস, জাতো, নাযং পব্বতো এৱং অকালকুসুমিতেহি ৰুক্খেহি অভিৰামো ভূতপুব্বো, তস্মা এতং পুপ্ফসিৰিং তযা সদ্ধিং অনুভৱিস্সামীতি আগতোম্হী’’তি. সাতাগিৰো আহ – ‘‘জানাসি, পন, ত্ৱং মাৰিস, যেন কাৰণেন ইমং অকালপুপ্ফপাটিহাৰিযং জাত’’ন্তি? ‘‘ন জানামি, মাৰিসা’’তি. ‘‘ইমং, মাৰিস, পাটিহাৰিযং ন কেৱল হিমৱন্তেযেৱ, অপিচ খো পন দসসহস্সিলোকধাতূসু নিব্বত্তং, সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো, অজ্জ ধম্মচক্কং পৱত্তেসি, তেন কাৰণেনা’’তি. এৱং সাতাগিৰো হেমৱতস্স বুদ্ধুপ্পাদং কথেত্ৱা, তং ভগৱতো সন্তিকং আনেতুকামো ইমং গাথমাহ. কেচি পন গোতমকে চেতিযে ৱিহৰন্তে ভগৱতি অযমেৱমাহাতি ভণন্তি ‘‘অজ্জ পন্নৰসো’’তি.
১৫৩. তত্থ অজ্জাতি অযং ৰত্তিন্দিৱো পক্খগণনতো পন্নৰসো, উপৱসিতব্বতো উপোসথো. তীসু ৱা উপোসথেসু অজ্জ পন্নৰসো উপোসথো, ন চাতুদ্দসী উপোসথো, ন সামগ্গীউপোসথো. যস্মা ৱা পাতিমোক্খুদ্দেসঅট্ঠঙ্গউপৱাসপঞ্ঞত্তিদিৱসাদীসু সম্বহুলেসু অত্থেসু উপোসথসদ্দো ৱত্ততি. ‘‘আযামাৱুসো, কপ্পিন, উপোসথং গমিস্সামা’’তিআদীসু হি পাতিমোক্খুদ্দেসে উপোসথসদ্দো. ‘‘এৱং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো খো ৱিসাখে উপোসথো উপৱুত্থো’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.৪৩) পাণাতিপাতা ৱেৰমণিআদিকেসু অট্ঠঙ্গেসু. ‘‘সুদ্ধস্স ৱে সদা ফগ্গু, সুদ্ধস্সুপোসথো সদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৭৯) উপৱাসে. ‘‘উপোসথো নাম নাগৰাজা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২৪৬; ম. নি. ৩.২৫৮) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘তদহুপোসথে পন্নৰসে সীসংন্হাতস্সা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮৫; ম. নি. ৩.২৫৬) দিৱসে. তস্মা অৱসেসত্থং পটিক্খিপিত্ৱা আসাড়্হীপুণ্ণমদিৱসংযেৱ নিযামেন্তো আহ – ‘‘অজ্জ পন্নৰসো উপোসথো’’তি. পাটিপদো দুতিযোতি এৱং গণিযমানে অজ্জ পন্নৰসো দিৱসোতি অত্থো.
দিৱি ভৱানি দিব্বানি, দিব্বানি এত্থ অত্থীতি দিব্বা. কানি তানি? ৰূপানি. তঞ্হি ৰত্তিং দেৱানং দসসহস্সিলোকধাতুতো সন্নিপতিতানং সৰীৰৱত্থাভৰণৱিমানপ্পভাহি অব্ভাদিউপক্কিলেসৱিৰহিতায চন্দপ্পভায চ সকলজম্বুদীপো অলঙ্কতো অহোসি. ৱিসেসালঙ্কতো চ পৰমৱিসুদ্ধিদেৱস্স ভগৱতো সৰীৰপ্পভায. তেনাহ ‘‘দিব্বা ৰত্তি উপট্ঠিতা’’তি.
এৱং ৰত্তিগুণৱণ্ণনাপদেসেনাপি সহাযস্স চিত্তপ্পসাদং জনেন্তো বুদ্ধুপ্পাদং কথেত্ৱা আহ ‘‘অনোমনামং সত্থাৰং, হন্দ পস্সাম গোতম’’ন্তি. তত্থ অনোমেহি অলামকেহি সব্বাকাৰপৰিপূৰেহি গুণেহি নামং অস্সাতি অনোমনামো. তথা হিস্স ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬২) নযেন বুদ্ধোতি অনোমেহি গুণেহি নামং, ‘‘ভগ্গৰাগোতি ভগৱা, ভগ্গদোসোতি ভগৱা’’তিআদিনা (মহানি. ৮৪) নযেন চ অনোমেহি গুণেহি নামং. এস নযো ‘‘অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো’’তিআদীসু. দিট্ঠধম্মিকাদীসু অত্থেসু দেৱমনুস্সে অনুসাসতি ‘‘ইমং পজহথ, ইমং সমাদায ৱত্তথা’’তি সত্থা. অপিচ ‘‘সত্থা ভগৱা সত্থৱাহো, যথা সত্থৱাহো সত্তে কন্তাৰং তাৰেতী’’তিআদিনা (মহানি. ১৯০) নিদ্দেসে ৱুত্তনযেনাপি সত্থা. তং অনোমনামং সত্থাৰং. হন্দাতি ব্যৱসানত্থে নিপাতো. পস্সামাতি তেন অত্তানং সহ সঙ্গহেত্ৱা পচ্চুপ্পন্নৱচনং. গোতমন্তি গোতমগোত্তং. কিং ৱুত্তং হোতি? ‘‘সত্থা, ন সত্থা’’তি মা ৱিমতিং অকাসি, একন্তব্যৱসিতো হুত্ৱাৱ এহি পস্সাম গোতমন্তি.
১৫৪. এৱং ৱুত্তে হেমৱতো ‘‘অযং সাতাগিৰো ‘অনোমনামং সত্থাৰ’ন্তি ভণন্তো তস্স সব্বঞ্ঞুতং পকাসেতি, সব্বঞ্ঞুনো চ দুল্লভা লোকে, সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞেহি পূৰণাদিসদিসেহেৱ লোকো উপদ্দুতো. সো পন যদি সব্বঞ্ঞূ, অদ্ধা তাদিলক্খণপ্পত্তো ভৱিস্সতি, তেন তং এৱং পৰিগ্গণ্হিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা তাদিলক্খণং পুচ্ছন্তো আহ – ‘‘কচ্চি মনো’’তি.
তত্থ কচ্চীতি পুচ্ছা. মনোতি চিত্তং. সুপণিহিতোতি সুট্ঠু ঠপিতো, অচলো অসম্পৱেধী. সব্বেসু ভূতেসু সব্বভূতেসু. তাদিনোতি তাদিলক্খণপ্পত্তস্সেৱ সতো. পুচ্ছা এৱ ৱা অযং ‘‘সো তে সত্থা সব্বভূতেসু তাদী, উদাহু নো’’তি. ইট্ঠে অনিট্ঠে চাতি এৱৰূপে আৰম্মণে. সঙ্কপ্পাতি ৱিতক্কা. ৱসীকতাতি ৱসং গমিতা. কিং ৱুত্তং হোতি? যং ত্ৱং সত্থাৰং ৱদসি, তস্স তে সত্থুনো কচ্চি তাদিলক্খণপ্পত্তস্স সতো সব্বভূতেসু মনো সুপণিহিতো, উদাহু যাৱ চলনপচ্চযং ন লভতি, তাৱ সুপণিহিতো ৱিয খাযতি. সো ৱা তে সত্থা কচ্চি সব্বভূতেসু সমচিত্তেন তাদী, উদাহু নো, যে চ খো ইট্ঠানিট্ঠেসু আৰম্মণেসু ৰাগদোসৱসেন সঙ্কপ্পা উপ্পজ্জেয্যুং, ত্যাস্স কচ্চি ৱসীকতা, উদাহু কদাচি তেসম্পি ৱসেন ৱত্ততীতি.
১৫৫. ততো সাতাগিৰো ভগৱতো সব্বঞ্ঞুভাৱে ব্যৱসিতত্তা সব্বে সব্বঞ্ঞুগুণে অনুজানন্তো আহ ‘‘মনো চস্স সুপণিহিতো’’তিআদি. তত্থ সুপণিহিতোতি সুট্ঠু ঠপিতো, পথৱীসমো অৱিৰুজ্ঝনট্ঠেন, সিনেৰুসমো সুপ্পতিট্ঠিতাচলনট্ঠেন, ইন্দখীলসমো চতুব্বিধমাৰপৰৱাদিগণেহি অকম্পিযট্ঠেন. অনচ্ছৰিযঞ্চেতং, ভগৱতো ইদানি সব্বাকাৰসম্পন্নত্তা সব্বঞ্ঞুভাৱে ঠিতস্স মনো সুপণিহিতো অচলো ভৱেয্য. যস্স তিৰচ্ছানভূতস্সাপি সৰাগাদিকালে ছদ্দন্তনাগকুলে উপ্পন্নস্স সৱিসেন সল্লেন ৱিদ্ধস্স অচলো অহোসি, ৱধকেপি তস্মিং নপ্পদুস্সি, অঞ্ঞদত্থু তস্সেৱ অত্তনো দন্তে ছেত্ৱা অদাসি; তথা মহাকপিভূতস্স মহতিযা সিলায সীসে পহটস্সাপি তস্সেৱ চ মগ্গং দস্সেসি; তথা ৱিধুৰপণ্ডিতভূতস্স পাদেসু গহেত্ৱা সট্ঠিযোজনে কাড়পব্বতপপাতে পক্খিত্তস্সাপি অঞ্ঞদত্থু তস্সেৱ যক্খস্সত্থায ধম্মং দেসেসি. তস্মা সম্মদেৱ আহ সাতাগিৰো – ‘‘মনো চস্স সুপণিহিতো’’তি.
সব্বভূতেসু তাদিনোতি সব্বসত্তেসু তাদিলক্খণপ্পত্তস্সেৱ সতো মনো সুপণিহিতো, ন যাৱ পচ্চযং ন লভতীতি অত্থো. তত্থ ভগৱতো তাদিলক্খণং পঞ্চধা ৱেদিতব্বং. যথাহ –
‘‘ভগৱা পঞ্চহাকাৰেহি তাদী, ইট্ঠানিট্ঠে তাদী, চত্তাৱীতি তাদী, মুত্তাৱীতি তাদী, তিণ্ণাৱীতি তাদী, তন্নিদ্দেসাতি তাদী. কথং ভগৱা ইট্ঠানিট্ঠে তাদী? ভগৱা লাভেপি তাদী’’তি (মহানি. ৩৮).
এৱমাদি সব্বং নিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বং. লাভাদযো চ তস্স মহাঅট্ঠকথাযং ৱিত্থাৰিতনযেন ৱেদিতব্বা. ‘‘পুচ্ছা এৱ ৱা অযং. সো তে সত্থা সব্বভূতেসু তাদী, উদাহু নো’’তি ইমস্মিম্পি ৱিকপ্পে সব্বভূতেসু সমচিত্ততায তাদী অম্হাকং সত্থাতি অত্থো. অযঞ্হি ভগৱা সুখূপসংহাৰকামতায দুক্খাপনযনকামতায চ সব্বসত্তেসু সমচিত্তো, যাদিসো অত্তনি, তাদিসো পৰেসু, যাদিসো মাতৰি মহামাযায, তাদিসো চিঞ্চমাণৱিকায, যাদিসো পিতৰি সুদ্ধোদনে, তাদিসো সুপ্পবুদ্ধে, যাদিসো পুত্তে ৰাহুলে, তাদিসো ৱধকেসু দেৱদত্তধনপালকঅঙ্গুলিমালাদীসু. সদেৱকে লোকেপি তাদী. তস্মা সম্মদেৱাহ সাতাগিৰো – ‘‘সব্বভূতেসু তাদিনো’’তি.
অথো ইট্ঠে অনিট্ঠে চাতি. এত্থ পন এৱং অত্থো দট্ঠব্বো – যং কিঞ্চি ইট্ঠং ৱা অনিট্ঠং ৱা আৰম্মণং, সব্বপ্পকাৰেহি তত্থ যে ৰাগদোসৱসেন সঙ্কপ্পা উপ্পজ্জেয্যুং, ত্যাস্স অনুত্তৰেন মগ্গেন ৰাগাদীনং পহীনত্তা ৱসীকতা, ন কদাচি তেসং ৱসে ৱত্ততি. সো হি ভগৱা অনাৱিলসঙ্কপ্পো সুৱিমুত্তচিত্তো সুৱিমুত্তপঞ্ঞোতি. এত্থ চ সুপণিহিতমনতায অযোনিসোমনসিকাৰাভাৱো ৱুত্তো. সব্বভূতেসু ইট্ঠানিট্ঠেহি সো যত্থ ভৱেয্য, তং সত্তসঙ্খাৰভেদতো দুৱিধমাৰম্মণং ৱুত্তং. সঙ্কপ্পৱসীভাৱেন তস্মিং আৰম্মণে তস্স মনসিকাৰাভাৱতো কিলেসপ্পহানং ৱুত্তং. সুপণিহিতমনতায চ মনোসমাচাৰসুদ্ধি, সব্বভূতেসু তাদিতায কাযসমাচাৰসুদ্ধি, সঙ্কপ্পৱসীভাৱেন ৱিতক্কমূলকত্তা ৱাচায ৱচীসমাচাৰসুদ্ধি. তথা সুপণিহিতমনতায লোভাদিসব্বদোসাভাৱো, সব্বভূতেসু তাদিতায মেত্তাদিগুণসব্ভাৱো, সঙ্কপ্পৱসীভাৱেন পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞিতাদিভেদা অৰিযিদ্ধি, তায চস্স সব্বঞ্ঞুভাৱো ৱুত্তো হোতীতি ৱেদিতব্বো.
১৫৬. এৱং হেমৱতো পুব্বে মনোদ্ৱাৰৱসেনেৱ তাদিভাৱং পুচ্ছিত্ৱা তঞ্চ পটিজানন্তমিমং সুত্ৱা দড়্হীকম্মত্থং ইদানি দ্ৱাৰত্তযৱসেনাপি, পুব্বে ৱা সঙ্খেপেন কাযৱচীমনোদ্ৱাৰসুদ্ধিং পুচ্ছিত্ৱা তঞ্চ পটিজানন্তমিমং সুত্ৱা দড়্হীকম্মত্থমেৱ ৱিত্থাৰেনাপি পুচ্ছন্তো আহ ‘‘কচ্চি অদিন্ন’’ন্তি. তত্থ গাথাবন্ধসুখত্থায পঠমং অদিন্নাদানৱিৰতিং পুচ্ছতি. আৰা পমাদম্হাতি পঞ্চসু কামগুণেসু চিত্তৱোস্সগ্গতো দূৰীভাৱেন অব্ৰহ্মচৰিযৱিৰতিং পুচ্ছতি. ‘‘আৰা পমদম্হা’’তিপি পঠন্তি, আৰা মাতুগামাতি ৱুত্তং হোতি. ঝানং ন ৰিঞ্চতীতি ইমিনা পন তস্সাযেৱ তিৱিধায কাযদুচ্চৰিতৱিৰতিযা বলৱভাৱং পুচ্ছতি. ঝানযুত্তস্স হি ৱিৰতি বলৱতী হোতীতি.
১৫৭. অথ সাতাগিৰো যস্মা ভগৱা ন কেৱলং এতৰহি, অতীতেপি অদ্ধানে দীঘৰত্তং অদিন্নাদানাদীহি পটিৱিৰতো, তস্সা তস্সাযেৱ চ ৱিৰতিযা আনুভাৱেন তং তং মহাপুৰিসলক্খণং পটিলভি, সদেৱকো চস্স লোকো ‘‘অদিন্নাদানা পটিৱিৰতো সমণো গোতমো’’তিআদিনা নযেন ৱণ্ণং ভাসতি. তস্মা ৱিস্সট্ঠায ৱাচায সীহনাদং নদন্তো আহ ‘‘ন সো অদিন্নং আদিযতী’’তি. তং অত্থতো পাকটমেৱ. ইমিস্সাপি গাথায ততিযপাদে ‘‘পমাদম্হা পমদম্হা’’তি দ্ৱিধা পাঠো. চতুত্থপাদে চ ঝানং ন ৰিঞ্চতীতি ঝানং ৰিত্তকং সুঞ্ঞকং ন কৰোতি, ন পৰিচ্চজতীতি অত্থো ৱেদিতব্বো.
১৫৮. এৱং কাযদ্ৱাৰে সুদ্ধিং সুত্ৱা ইদানি ৱচীদ্ৱাৰে সুদ্ধিং পুচ্ছন্তো আহ – ‘‘কচ্চি মুসা ন ভণতী’’তি. এত্থ খীণাতীতি খীণো, ৱিহিংসতি বধতীতি অত্থো. ৱাচায পথো ব্যপ্পথো, খীণো ব্যপ্পথো অস্সাতি খীণব্যপ্পথো. তং ন-কাৰেন পটিসেধেত্ৱা পুচ্ছতি ‘‘ন খীণব্যপ্পথো’’তি, ন ফৰুসৱাচোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘নাখীণব্যপ্পথো’’তিপি পাঠো, ন অখীণৱচনোতি অত্থো. ফৰুসৱচনঞ্হি পৰেসং হদযে অখীযমানং তিট্ঠতি. তাদিসৱচনো কচ্চি ন সোতি ৱুত্তং হোতি. ৱিভূতীতি ৱিনাসো, ৱিভূতিং কাসতি কৰোতি ৱাতি ৱিভূতিকং, ৱিভূতিকমেৱ ৱেভূতিকং, ৱেভূতিযন্তিপি ৱুচ্চতি, পেসুঞ্ঞস্সেতং অধিৱচনং. তঞ্হি সত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞতো ভেদনেন ৱিনাসং কৰোতি. সেসং উত্তানত্থমেৱ.
১৫৯. অথ সাতাগিৰো যস্মা ভগৱা ন কেৱলং এতৰহি, অতীতেপি অদ্ধানে দীঘৰত্তং মুসাৱাদাদীহি পটিৱিৰতো, তস্সা তস্সাযেৱ চ ৱিৰতিযা আনুভাৱেন তং তং মহাপুৰিসলক্খণং পটিলভি, সদেৱকো চস্স লোকো ‘‘মুসাৱাদা পটিৱিৰতো সমণো গোতমো’’তি ৱণ্ণং ভাসতি. তস্মা ৱিস্সট্ঠায ৱাচায সীহনাদং নদন্তো আহ, ‘‘মুসা চ সো ন ভণতী’’তি. তত্থ মুসাতি ৱিনিধায দিট্ঠাদীনি পৰৱিসংৱাদনৱচনং. তং সো ন ভণতি. দুতিযপাদে পন পঠমত্থৱসেন ন খীণব্যপ্পথোতি, দুতিযত্থৱসেন নাখীণব্যপ্পথোতি পাঠো. চতুত্থপাদে মন্তাতি পঞ্ঞা ৱুচ্চতি. ভগৱা যস্মা তায মন্তায পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা অত্থমেৱ ভাসতি অত্থতো অনপেতৱচনং, ন সম্ফং. অঞ্ঞাণপুৰেক্খাৰঞ্হি নিৰত্থকৱচনং বুদ্ধানং নত্থি. তস্মা আহ – ‘‘মন্তা অত্থং সো ভাসতী’’তি. সেসমেত্থ পাকটমেৱ.
১৬০. এৱং ৱচীদ্ৱাৰসুদ্ধিম্পি সুত্ৱা ইদানি মনোদ্ৱাৰসুদ্ধিং পুচ্ছন্তো আহ ‘‘কচ্চি ন ৰজ্জতি কামেসূ’’তি. তত্থ কামাতি ৱত্থুকামা. তেসু কিলেসকামেন ন ৰজ্জতীতি পুচ্ছন্তো অনভিজ্ঝালুতং পুচ্ছতি. অনাৱিলন্তি পুচ্ছন্তো ব্যাপাদেন আৱিলভাৱং সন্ধায অব্যাপাদতং পুচ্ছতি. মোহং অতিক্কন্তোতি পুচ্ছন্তো যেন মোহেন মূড়্হো মিচ্ছাদিট্ঠিং গণ্হাতি, তস্সাতিক্কমেন সম্মাদিট্ঠিতং পুচ্ছতি. ধম্মেসু চক্খুমাতি পুচ্ছন্তো সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতস্স ঞাণচক্খুনো, পঞ্চচক্খুৱিসযেসু ৱা ধম্মেসু পঞ্চন্নম্পি চক্খূনং ৱসেন সব্বঞ্ঞুতং পুচ্ছতি ‘‘দ্ৱাৰত্তযপাৰিসুদ্ধিযাপি সব্বঞ্ঞূ ন হোতী’’তি চিন্তেত্ৱা.
১৬১. অথ সাতাগিৰো যস্মা ভগৱা অপ্পত্ৱাৱ অৰহত্তং অনাগামিমগ্গেন কামৰাগব্যাপাদানং পহীনত্তা নেৱ কামেসু ৰজ্জতি, ন ব্যাপাদেন আৱিলচিত্তো, সোতাপত্তিমগ্গেনেৱ চ মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযস্স সচ্চপটিচ্ছাদকমোহস্স পহীনত্তা মোহং অতিক্কন্তো, সামঞ্চ সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা বুদ্ধোতি ৱিমোক্খন্তিকং নামং যথাৱুত্তানি চ চক্খূনি পটিলভি, তস্মা তস্স মনোদ্ৱাৰসুদ্ধিং সব্বঞ্ঞুতঞ্চ উগ্ঘোসেন্তো আহ ‘‘ন সো ৰজ্জতি কামেসূ’’তি.
১৬২. এৱং হেমৱতো ভগৱতো দ্ৱাৰত্তযপাৰিসুদ্ধিং সব্বঞ্ঞুতঞ্চ সুত্ৱা হট্ঠো উদগ্গো অতীতজাতিযং বাহুসচ্চৱিসদায পঞ্ঞায অসজ্জমানৱচনপ্পথো হুত্ৱা অচ্ছৰিযব্ভুতৰূপে সব্বঞ্ঞুগুণে সোতুকামো আহ ‘‘কচ্চি ৱিজ্জায সম্পন্নো’’তি. তত্থ ৱিজ্জায সম্পন্নোতি ইমিনা দস্সনসম্পত্তিং পুচ্ছতি, সংসুদ্ধচাৰণোতি ইমিনা গমনসম্পত্তিং. ছন্দৱসেন চেত্থ দীঘং কত্ৱা চাকাৰমাহ, সংসুদ্ধচৰণোতি অত্থো. আসৱা খীণাতি ইমিনা এতায দস্সনগমনসম্পত্তিযা পত্তব্বায আসৱক্খযসঞ্ঞিতায পঠমনিব্বানধাতুযা পত্তিং পুচ্ছতি, নত্থি পুনব্ভৱোতি ইমিনা দুতিযনিব্বানধাতুপত্তিসমত্থতং, পচ্চৱেক্খণঞাণেন ৱা পৰমস্সাসপ্পত্তিং ঞত্ৱা ঠিতভাৱং.
১৬৩. ততো যা এসা ‘‘সো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাস’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৫২) নযেন ভযভেৰৱাদীসু তিৱিধা, ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে…পে… আনেঞ্জপ্পত্তে ঞাণদস্সনায চিত্তং অভিনীহৰতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৭৯) নযেন অম্বট্ঠাদীসু অট্ঠৱিধা ৱিজ্জা ৱুত্তা, তায যস্মা সব্বাযপি সব্বাকাৰসম্পন্নায ভগৱা উপেতো. যঞ্চেতং ‘‘ইধ, মহানাম, অৰিযসাৱকো সীলসম্পন্নো হোতি, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি, সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি, চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী হোতী’’তি এৱং উদ্দিসিত্ৱা ‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অৰিযসাৱকো সীলসম্পন্নো হোতী’’তিআদিনা (ম. নি. ২.২৪) নযেন সেখসুত্তে নিদ্দিট্ঠং পন্নৰসপ্পভেদং চৰণং. তঞ্চ যস্মা সব্বূপক্কিলেসপ্পহানেন ভগৱতো অতিৱিয সংসুদ্ধং. যেপিমে কামাসৱাদযো চত্তাৰো আসৱা, তেপি যস্মা সব্বে সপৰিৱাৰা সৱাসনা ভগৱতো খীণা. যস্মা চ ইমায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায খীণাসৱো হুত্ৱা তদা ভগৱা ‘‘নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’তি পচ্চৱেক্খিত্ৱা ঠিতো, তস্মা সাতাগিৰো ভগৱতো সব্বঞ্ঞুভাৱে ব্যৱসাযেন সমুস্সাহিতহদযো সব্বেপি গুণে অনুজানন্তো আহ ‘‘ৱিজ্জায চেৱ সম্পন্নো’’তি.
১৬৪. ততো হেমৱতো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা’’তি ভগৱতি নিক্কঙ্খো হুত্ৱা আকাসে ঠিতোযেৱ ভগৱন্তং পসংসন্তো সাতাগিৰঞ্চ আৰাধেন্তো আহ ‘‘সম্পন্নং মুনিনো চিত্ত’’ন্তি. তস্সত্থো – সম্পন্নং মুনিনো চিত্তং, ‘‘মনো চস্স সুপণিহিতো’’তি এত্থ ৱুত্ততাদিভাৱেন পুণ্ণং সম্পুণ্ণং, ‘‘ন সো অদিন্নং আদিযতী’’তি এত্থ ৱুত্তকাযকম্মুনা, ‘‘ন সো ৰজ্জতি কামেসূ’’তি এত্থ ৱুত্তমনোকম্মুনা চ পুণ্ণং সম্পুণ্ণং, ‘‘মুসা চ সো ন ভণতী’’তি এত্থ ৱুত্তব্যপ্পথেন চ ৱচীকম্মুনাতি ৱুত্তং হোতি. এৱং সম্পন্নচিত্তঞ্চ অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায সম্পন্নত্তা ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নঞ্চ ইমেহি গুণেহি ‘‘মনো চস্স সুপণিহিতো’’তিআদিনা নযেন ধম্মতো নং পসংসসি, সভাৱতো তচ্ছতো ভূততো এৱ নং পসংসসি, ন কেৱলং সদ্ধামত্তকেনাতি দস্সেতি.
১৬৫-১৬৬. ততো সাতাগিৰোপি ‘‘এৱমেতং, মাৰিস, সুট্ঠু তযা ঞাতঞ্চ অনুমোদিতঞ্চা’’তি অধিপ্পাযেন তমেৱ সংৰাধেন্তো আহ – ‘‘সম্পন্নং মুনিনো…পে… ধম্মতো অনুমোদসী’’তি. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা পুন ভগৱতো দস্সনে তং অভিত্থৱযমানো আহ ‘‘সম্পন্নং…পে… হন্দ পস্সাম গোতম’’ন্তি.
১৬৭. অথ হেমৱতো অত্তনো অভিৰুচিতগুণেহি পুৰিমজাতিবাহুসচ্চবলেন ভগৱন্তং অভিত্থুনন্তো সাতাগিৰং আহ – ‘‘এণিজঙ্ঘং…পে… এহি পস্সাম গোতম’’ন্তি. তস্সত্থো – এণিমিগস্সেৱ জঙ্ঘা অস্সাতি এণিজঙ্ঘো. বুদ্ধানঞ্হি এণিমিগস্সেৱ অনুপুব্বৱট্টা জঙ্ঘা হোন্তি, ন পুৰতো নিম্মংসা পচ্ছতো সুসুমাৰকুচ্ছি ৱিয উদ্ধুমাতা. কিসা চ বুদ্ধা হোন্তি দীঘৰস্সসমৱট্টিতযুত্তট্ঠানেসু তথাৰূপায অঙ্গপচ্চঙ্গসম্পত্তিযা, ন ৱঠৰপুৰিসা ৱিয থূলা. পঞ্ঞায ৱিলিখিতকিলেসত্তা ৱা কিসা. অজ্ঝত্তিকবাহিৰসপত্তৱিদ্ধংসনতো ৱীৰা. একাসনভোজিতায পৰিমিতভোজিতায চ অপ্পাহাৰা, ন দ্ৱত্তিমত্তালোপভোজিতায. যথাহ –
‘‘অহং খো পন, উদাযি, অপ্পেকদা ইমিনা পত্তেন সমতিত্তিকম্পি ভুঞ্জামি, ভিয্যোপি ভুঞ্জামি. ‘অপ্পাহাৰো সমণো গোতমো অপ্পাহাৰতায চ ৱণ্ণৱাদী’তি ইতি চে মং, উদাযি, সাৱকা সক্কৰেয্যুং, গৰুং কৰেয্যুং, মানেয্যুং, পূজেয্যুং, সক্কত্ৱা, গৰুং কত্ৱা, উপনিস্সায ৱিহৰেয্যুং. যে তে, উদাযি, মম সাৱকা কোসকাহাৰাপি অড্ঢকোসকাহাৰাপি বেলুৱাহাৰাপি অড্ঢবেলুৱাহাৰাপি, ন মং তে ইমিনা ধম্মেন সক্কৰেয্যুং…পে… উপনিস্সায ৱিহৰেয্যু’’ন্তি (ম. নি. ২.২৪২).
আহাৰে ছন্দৰাগাভাৱেন অলোলুপা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং আহাৰং আহাৰেন্তি মোনেয্যসম্পত্তিযা মুনিনো. অনগাৰিকতায ৱিৱেকনিন্নমানসতায চ ৱনে ঝাযন্তি. তেনাহ হেমৱতো যক্খো ‘‘এণিজঙ্ঘং…পে… এহি পস্সাম গোতম’’ন্তি.
১৬৮. এৱঞ্চ ৱত্ৱা পুন তস্স ভগৱতো সন্তিকে ধম্মং সোতুকামতায ‘‘সীহংৱেকচৰ’’ন্তি ইমং গাথমাহ. তস্সত্থো – সীহংৱাতি দুৰাসদট্ঠেন খমনট্ঠেন নিব্ভযট্ঠেন চ কেসৰসীহসদিসং. যায তণ্হায ‘‘তণ্হাদুতিযো পুৰিসো’’তি ৱুচ্চতি, তস্সা অভাৱেন একচৰং, একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱিন্নং বুদ্ধানং অনুপ্পত্তিতোপি একচৰং. খগ্গৱিসাণসুত্তে ৱুত্তনযেনাপি চেত্থ তং তং অত্থো দট্ঠব্বো. নাগন্তি পুনব্ভৱং নেৱ গন্তাৰং নাগন্তাৰং. অথ ৱা আগুং ন কৰোতীতিপি নাগো. বলৱাতিপি নাগো. তং নাগং. কামেসু অনপেক্খিনন্তি দ্ৱীসুপি কামেসু ছন্দৰাগাভাৱেন অনপেক্খিনং. উপসঙ্কম্ম পুচ্ছাম, মচ্চুপাসপ্পমোচনন্তি তং এৱৰূপং মহেসিং উপসঙ্কমিত্ৱা তেভূমকৱট্টস্স মচ্চুপাসস্স পমোচনং ৱিৱট্টং নিব্বানং পুচ্ছাম. যেন ৱা উপাযেন দুক্খসমুদযসঙ্খাতা মচ্চুপাসা পমুচ্চতি, তং মচ্চুপাসপ্পমোচনং পুচ্ছামাতি. ইমং গাথং হেমৱতো সাতাগিৰঞ্চ সাতাগিৰপৰিসঞ্চ অত্তনো পৰিসঞ্চ সন্ধায আহ.
তেন খো পন সমযেন আসাড়্হীনক্খত্তং ঘোসিতং অহোসি. অথ সমন্ততো অলঙ্কতপটিযত্তে দেৱনগৰে সিৰিং পচ্চনুভোন্তী ৱিয ৰাজগহে কাড়ী নাম কুৰৰঘৰিকা উপাসিকা পাসাদমাৰুয্হ সীহপঞ্জৰং ৱিৱৰিত্ৱা গব্ভপৰিস্সমং ৱিনোদেন্তী সৱাতপ্পদেসে উতুগ্গহণত্থং ঠিতা তেসং যক্খসেনাপতীনং তং বুদ্ধগুণপটিসংযুত্তং কথং আদিমজ্ঝপৰিযোসানতো অস্সোসি. সুত্ৱা চ ‘‘এৱং ৱিৱিধগুণসমন্নাগতা বুদ্ধা’’তি বুদ্ধাৰম্মণং পীতিং উপ্পাদেত্ৱা তায নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভেত্ৱা তত্থেৱ ঠিতা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. ততো এৱ ভগৱতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱিকানং উপাসিকানং অনুস্সৱপ্পসন্নানং, যদিদং কাড়ী উপাসিকা কুৰৰঘৰিকা’’তি (অ. নি. ১.২৬৭) এতদগ্গে ঠপিতা.
১৬৯. তেপি যক্খসেনাপতযো সহস্সযক্খপৰিৱাৰা মজ্ঝিমযামসমযে ইসিপতনং পত্ৱা, ধম্মচক্কপ্পৱত্তিতপল্লঙ্কেনেৱ নিসিন্নং ভগৱন্তং উপসঙ্কম্ম ৱন্দিত্ৱা, ইমায গাথায ভগৱন্তং অভিত্থৱিত্ৱা ওকাসমকাৰযিংসু ‘‘অক্খাতাৰং পৱত্তাৰ’’ন্তি. তস্সত্থো – ঠপেত্ৱা তণ্হং তেভূমকে ধম্মে ‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৱে, দুক্খং অৰিযসচ্চ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৪) নযেন সচ্চানং ৱৱত্থানকথায অক্খাতাৰং, ‘‘‘তং খো পনিদং দুক্খং অৰিযসচ্চং পৰিঞ্ঞেয্য’ন্তি মে ভিক্খৱে’’তিআদিনা নযেন তেসু কিচ্চঞাণকতঞাণপ্পৱত্তনেন পৱত্তাৰং. যে ৱা ধম্মা যথা ৱোহৰিতব্বা, তেসু তথা ৱোহাৰকথনেন অক্খাতাৰং, তেসংযেৱ ধম্মানং সত্তানুৰূপতো পৱত্তাৰং. উগ্ঘটিতঞ্ঞুৱিপঞ্চিতঞ্ঞূনং ৱা দেসনায অক্খাতাৰং, নেয্যানং পটিপাদনেন পৱত্তাৰং. উদ্দেসেন ৱা অক্খাতাৰং, ৱিভঙ্গেন তেহি তেহি পকাৰেহি ৱচনতো পৱত্তাৰং. বোধিপক্খিযানং ৱা সলক্খণকথনেন অক্খাতাৰং, সত্তানং চিত্তসন্তানে পৱত্তনেন পৱত্তাৰং. সঙ্খেপতো ৱা তীহি পৰিৱট্টেহি সচ্চানং কথনেন অক্খাতাৰং, ৱিত্থাৰতো পৱত্তাৰং. ‘‘সদ্ধিন্দ্ৰিযং ধম্মো, তং ধম্মং পৱত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তি (পটি. ম. ২.৪০) এৱমাদিনা পটিসম্ভিদানযেন ৱিত্থাৰিতস্স ধম্মচক্কস্স পৱত্তনতো পৱত্তাৰং.
সব্বধম্মানন্তি চতুভূমকধম্মানং. পাৰগুন্তি ছহাকাৰেহি পাৰং গতং অভিঞ্ঞায, পৰিঞ্ঞায, পহানেন, ভাৱনায, সচ্ছিকিৰিযায, সমাপত্তিযা. সো হি ভগৱা সব্বধম্মে অভিজানন্তো গতোতি অভিঞ্ঞাপাৰগূ, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পৰিজানন্তো গতোতি পৰিঞ্ঞাপাৰগূ, সব্বকিলেসে পজহন্তো গতোতি পহানপাৰগূ, চত্তাৰো মগ্গে ভাৱেন্তো গতোতি ভাৱনাপাৰগূ, নিৰোধং সচ্ছিকৰোন্তো গতোতি সচ্ছিকিৰিযাপাৰগূ, সব্বা সমাপত্তিযো সমাপজ্জন্তো গতোতি সমাপত্তিপাৰগূ. এৱং সব্বধম্মানং পাৰগুং. বুদ্ধং ৱেৰভযাতীতন্তি অঞ্ঞাণসযনতো পটিবুদ্ধত্তা বুদ্ধং, সব্বেন ৱা সৰণৱণ্ণনাযং ৱুত্তেনত্থেন বুদ্ধং, পঞ্চৱেৰভযানং অতীতত্তা ৱেৰভযাতীতং. এৱং ভগৱন্তং অতিত্থৱন্তা ‘‘মযং পুচ্ছাম গোতম’’ন্তি ওকাসমকাৰযিংসু.
১৭০. অথ নেসং যক্খানং তেজেন চ পঞ্ঞায চ অগ্গো হেমৱতো যথাধিপ্পেতং পুচ্ছিতব্বং পুচ্ছন্তো ‘‘কিস্মিং লোকো’’তি ইমং গাথমাহ. তস্সাদিপাদে কিস্মিন্তি ভাৱেনভাৱলক্খণে ভুম্মৱচনং, কিস্মিং উপ্পন্নে লোকো সমুপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো. সত্তলোকসঙ্খাৰলোকে সন্ধায পুচ্ছতি. কিস্মিং কুব্বতি সন্থৱন্তি অহন্তি ৱা মমন্তি ৱা তণ্হাদিট্ঠিসন্থৱং কিস্মিং কুব্বতি, অধিকৰণত্থে ভুম্মৱচনং. কিস্স লোকোতি উপযোগত্থে সামিৱচনং, কিং উপাদায লোকোতি সঙ্খ্যং গচ্ছতীতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো. কিস্মিং লোকোতি ভাৱেনভাৱলক্খণকাৰণত্থেসু ভুম্মৱচনং. কিস্মিং সতি কেন কাৰণেন লোকো ৱিহঞ্ঞতি পীড়ীযতি বাধীযতীতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো.
১৭১. অথ ভগৱা যস্মা ছসু অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসু আযতনেসু উপ্পন্নেসু সত্তলোকো চ ধনধঞ্ঞাদিৱসেন সঙ্খাৰলোকো চ উপ্পন্নো হোতি, যস্মা চেত্থ সত্তলোকো তেস্ৱেৱ ছসু দুৱিধম্পি সন্থৱং কৰোতি. চক্খাযতনং ৱা হি ‘‘অহং মম’’ন্তি গণ্হাতি অৱসেসেসু ৱা অঞ্ঞতৰং. যথাহ – ‘‘চক্খু অত্তাতি যো ৱদেয্য, তং ন উপপজ্জতী’’তিআদি (ম. নি. ৩.৪২২). যস্মা চ এতানিযেৱ ছ উপাদায দুৱিধোপি লোকোতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি, যস্মা চ তেস্ৱেৱ ছসু সতি সত্তলোকো দুক্খপাতুভাৱেন ৱিহঞ্ঞতি. যথাহ –
‘‘হত্থেসু, ভিক্খৱে, সতি আদাননিক্খেপনং হোতি, পাদেসু সতি অভিক্কমপটিক্কমো হোতি, পব্বেসু সতি সমিঞ্জনপসাৰণং হোতি, কুচ্ছিস্মিং সতি জিঘচ্ছাপিপাসা হোতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, চক্খুস্মিং সতি চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখং দুক্খ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৪.২৩৭).
তথা তেসু আধাৰভূতেসু পটিহতো সঙ্খাৰলোকো ৱিহঞ্ঞতি. যথাহ –
‘‘চক্খুস্মিং অনিদস্সনে সপ্পটিঘে পটিহঞ্ঞি ৱা’’ইতি (ধ. স. ৫৯৭-৮) চ.
‘‘চক্খু, ভিক্খৱে, পটিহঞ্ঞতি মনাপামনাপেসু ৰূপেসূ’’তি (সং. নি. ৪.২৩৮) এৱমাদি.
তথা তেহিযেৱ কাৰণভূতেহি দুৱিধোপি লোকো ৱিহঞ্ঞতি. যথাহ –
‘‘চক্খু ৱিহঞ্ঞতি মনাপামনাপেসু ৰূপেসূ’’তি (সং. নি. ৪.২৩৮) চ.
‘‘চক্খু, ভিক্খৱে, আদিত্তং, ৰূপা আদিত্তা. কেন আদিত্তং? ৰাগগ্গিনা’’তি (সং. নি. ৪.২৮; মহাৱ. ৫৪) এৱমাদি.
তস্মা ছঅজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনৱসেন তং পুচ্ছং ৱিস্সজ্জেন্তো আহ ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো’’তি.
১৭২. অথ সো যক্খো অত্তনা ৱট্টৱসেন পুট্ঠপঞ্হং ভগৱতা দ্ৱাদসাযতনৱসেন সঙ্খিপিত্ৱা ৱিস্সজ্জিতং ন সুট্ঠু উপলক্খেত্ৱা তঞ্চ অত্থং তপ্পটিপক্খঞ্চ ঞাতুকামো সঙ্খেপেনেৱ ৱট্টৱিৱট্টং পুচ্ছন্তো আহ ‘‘কতমং ত’’ন্তি. তত্থ উপাদাতব্বট্ঠেন উপাদানং, দুক্খসচ্চস্সেতং অধিৱচনং. যত্থ লোকো ৱিহঞ্ঞতীতি ‘‘ছসু লোকো ৱিহঞ্ঞতী’’তি এৱং ভগৱতা যত্থ ছব্বিধে উপাদানে লোকো ৱিহঞ্ঞতীতি ৱুত্তো, তং কতমং উপাদানন্তি? এৱং উপড্ঢগাথায সৰূপেনেৱ দুক্খসচ্চং পুচ্ছি. সমুদযসচ্চং পন তস্স কাৰণভাৱেন গহিতমেৱ হোতি. নিয্যানং পুচ্ছিতোতি ইমায পন উপড্ঢগাথায মগ্গসচ্চং পুচ্ছি. মগ্গসচ্চেন হি অৰিযসাৱকো দুক্খং পৰিজানন্তো, সমুদযং পজহন্তো, নিৰোধং সচ্ছিকৰোন্তো, মগ্গং ভাৱেন্তো লোকম্হা নিয্যাতি, তস্মা নিয্যানন্তি ৱুচ্চতি. কথন্তি কেন পকাৰেন. দুক্খা পমুচ্চতীতি ‘‘উপাদান’’ন্তি ৱুত্তা ৱট্টদুক্খা পমোক্খং পাপুণাতি. এৱমেত্থ সৰূপেনেৱ মগ্গসচ্চং পুচ্ছি, নিৰোধসচ্চং পন তস্স ৱিসযভাৱেন গহিতমেৱ হোতি.
১৭৩. এৱং যক্খেন সৰূপেন দস্সেত্ৱা চ অদস্সেত্ৱা চ চতুসচ্চৱসেন পঞ্হং পুট্ঠো ভগৱা তেনেৱ নযেন ৱিস্সজ্জেন্তো আহ ‘‘পঞ্চ কামগুণা’’তি. তত্থ পঞ্চকামগুণসঙ্খাতগোচৰগ্গহণেন তগ্গোচৰানি পঞ্চাযতনানি গহিতানেৱ হোন্তি. মনো ছট্ঠো এতেসন্তি মনোছট্ঠা. পৱেদিতাতি পকাসিতা. এত্থ অজ্ঝত্তিকেসু ছট্ঠস্স মনাযতনস্স গহণেন তস্স ৱিসযভূতং ধম্মাযতনং গহিতমেৱ হোতি. এৱং ‘‘কতমং তং উপাদান’’ন্তি ইমং পঞ্হং ৱিস্সজ্জেন্তো পুনপি দ্ৱাদসাযতনানং ৱসেনেৱ দুক্খসচ্চং পকাসেসি. মনোগহণেন ৱা সত্তন্নং ৱিঞ্ঞাণধাতূনং গহিতত্তা তাসু পুৰিমপঞ্চৱিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন তাসং ৱত্থূনি পঞ্চ চক্খাদীনি আযতনানি, মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন তাসং ৱত্থুগোচৰভেদং ধম্মাযতনং গহিতমেৱাতি এৱম্পি দ্ৱাদসাযতনৱসেন দুক্খসচ্চং পকাসেসি. লোকুত্তৰমনাযতনধম্মাযতনেকদেসো পনেত্থ যত্থ লোকো ৱিহঞ্ঞতি, তং সন্ধায নিদ্দিট্ঠত্তা ন সঙ্গয্হতি.
এত্থ ছন্দং ৱিৰাজেত্ৱাতি এত্থ দ্ৱাদসাযতনভেদে দুক্খসচ্চে তানেৱাযতনানি খন্ধতো ধাতুতো নামৰূপতোতি তথা তথা ৱৱত্থপেত্ৱা, তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা, ৱিপস্সন্তো অৰহত্তমগ্গপৰিযোসানায ৱিপস্সনায তণ্হাসঙ্খাতং ছন্দং সব্বসো ৱিৰাজেত্ৱা ৱিনেত্ৱা ৱিদ্ধংসেত্ৱাতি অত্থো. এৱং দুক্খা পমুচ্চতীতি ইমিনা পকাৰেন এতস্মা ৱট্টদুক্খা পমুচ্চতীতি. এৱমিমায উপড্ঢগাথায ‘‘নিয্যানং পুচ্ছিতো ব্ৰূহি, কথং দুক্খা পমুচ্চতী’’তি অযং পঞ্হো ৱিস্সজ্জিতো হোতি, মগ্গসচ্চঞ্চ পকাসিতং সমুদযনিৰোধসচ্চানি পনেত্থ পুৰিমনযেনেৱ সঙ্গহিতত্তা পকাসিতানেৱ হোন্তীতি ৱেদিতব্বানি. উপড্ঢগাথায ৱা দুক্খসচ্চং, ছন্দেন সমুদযসচ্চং, ‘‘ৱিৰাজেত্ৱা’’তি এত্থ ৱিৰাগেন নিৰোধসচ্চং, ‘‘ৱিৰাগাৱিমুচ্চতী’’তি ৱচনতো ৱা মগ্গসচ্চং. ‘‘এৱ’’ন্তি উপাযনিদস্সনেন মগ্গসচ্চং, দুক্খনিৰোধন্তি ৱচনতো ৱা. ‘‘দুক্খা পমুচ্চতী’’তি দুক্খপমোক্খেন নিৰোধসচ্চন্তি এৱমেত্থ চত্তাৰি সচ্চানি পকাসিতানি হোন্তীতি ৱেদিতব্বানি.
১৭৪. এৱং চতুসচ্চগব্ভায গাথায লক্খণতো নিয্যানং পকাসেত্ৱা পুন তদেৱ সকেন নিৰুত্তাভিলাপেন নিগমেন্তো আহ ‘‘এতং লোকস্স নিয্যান’’ন্তি. এত্থ এতন্তি পুব্বে ৱুত্তস্স নিদ্দেসো, লোকস্সাতি তেধাতুকলোকস্স. যথাতথন্তি অৱিপৰীতং. এতং ৱো অহমক্খামীতি সচেপি মং সহস্সক্খত্তুং পুচ্ছেয্যাথ, এতং ৱো অহমক্খামি, ন অঞ্ঞং. কস্মা? যস্মা এৱং দুক্খা পমুচ্চতি, ন অঞ্ঞথাতি অধিপ্পাযো. অথ ৱা এতেন নিয্যানেন একদ্ৱত্তিক্খতুং নিগ্গতানম্পি এতং ৱো অহমক্খামি, উপৰিৱিসেসাধিগমাযপি এতদেৱ অহমক্খামীতি অত্থো. কস্মা? যস্মা এৱং দুক্খা পমুচ্চতি অসেসনিস্সেসাতি অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি. দেসনাপৰিযোসানে দ্ৱেপি যক্খসেনাপতযো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু সদ্ধিং যক্খসহস্সেন.
১৭৫. অথ হেমৱতো পকতিযাপি ধম্মগৰু ইদানি অৰিযভূমিযং পতিট্ঠায সুট্ঠুতৰং অতিত্তো ভগৱতো ৱিচিত্ৰপটিভানায দেসনায ভগৱন্তং সেক্খাসেক্খভূমিং পুচ্ছন্তো ‘‘কো সূধ তৰতী’’তি গাথমভাসি. তত্থ কো সূধ তৰতি ওঘন্তি ইমিনা চতুৰোঘং কো তৰতীতি সেক্খভূমিং পুচ্ছতি অৱিসেসেন. যস্মা অণ্ণৱন্তি ন ৱিত্থতমত্তং নাপি গম্ভীৰমত্তং অপিচ পন যং ৱিত্থততৰঞ্চ গম্ভীৰতৰঞ্চ, তং ৱুচ্চতি. তাদিসো চ সংসাৰণ্ণৱো. অযঞ্হি সমন্ততো পৰিযন্তাভাৱেন ৱিত্থতো, হেট্ঠা পতিট্ঠাভাৱেন উপৰি আলম্বনাভাৱেন চ গম্ভীৰো, তস্মা ‘‘কো ইধ তৰতি অণ্ণৱং, তস্মিঞ্চ অপ্পতিট্ঠে অনালম্বে গম্ভীৰে অণ্ণৱে কো ন সীদতী’’তি অসেক্খভূমিং পুচ্ছতি.
১৭৬. অথ ভগৱা যো ভিক্খু জীৱিতহেতুপি ৱীতিক্কমং অকৰোন্তো সব্বদা সীলসম্পন্নো লোকিযলোকুত্তৰায চ পঞ্ঞায পঞ্ঞৱা, উপচাৰপ্পনাসমাধিনা ইৰিযাপথহেট্ঠিমমগ্গফলেহি চ সুসমাহিতো, তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সনায নিযকজ্ঝত্তচিন্তনসীলো, সাতচ্চকিৰিযাৱহায অপ্পমাদসতিযা চ সমন্নাগতো. যস্মা সো চতুত্থেন মগ্গেন ইমং সুদুত্তৰং ওঘং অনৱসেসং তৰতি, তস্মা সেক্খভূমিং ৱিস্সজ্জেন্তো ‘‘সব্বদা সীলসম্পন্নো’’তি ইমং তিসিক্খাগব্ভং গাথমাহ. এত্থ হি সীলসম্পদায অধিসীলসিক্খা, সতিসমাধীহি অধিচিত্তসিক্খা, অজ্ঝত্তচিন্তিতাপঞ্ঞাহি অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি তিস্সো সিক্খা সউপকাৰা সানিসংসা চ ৱুত্তা. উপকাৰো হি সিক্খানং লোকিযপঞ্ঞা সতি চ, অনিসংসো সামঞ্ঞফলানীতি.
১৭৭. এৱং পঠমগাথায সেক্খভূমিং দস্সেত্ৱা ইদানি অসেক্খভূমিং দস্সেন্তো দুতিযগাথমাহ. তস্সত্থো ৱিৰতো কামসঞ্ঞাযাতি যা কাচি কামসঞ্ঞা, ততো সব্বতো চতুত্থমগ্গসম্পযুত্তায সমুচ্ছেদৱিৰতিযা ৱিৰতো. ‘‘ৱিৰত্তো’’তিপি পাঠো. তদা ‘‘কামসঞ্ঞাযা’’তি ভুম্মৱচনং হোতি, সগাথাৱগ্গে পন ‘‘কামসঞ্ঞাসূ’’তিপি (সং. নি. ১.৯৬) পাঠো. চতূহিপি মগ্গেহি দসন্নং সংযোজনানং অতীতত্তা সব্বসংযোজনাতিগো, চতুত্থেনেৱ ৱা উদ্ধম্ভাগিযসব্বসংযোজনাতিগো, তত্ৰতত্ৰাভিনন্দিনীতণ্হাসঙ্খাতায নন্দিযা তিণ্ণঞ্চ ভৱানং পৰিক্খীণত্তা নন্দীভৱপৰিক্খীণো সো তাদিসো খীণাসৱো ভিক্খু গম্ভীৰে সংসাৰণ্ণৱে ন সীদতি নন্দীপৰিক্খযেন সউপাদিসেসং, ভৱপৰিক্খযেন চ অনুপাদিসেসং নিব্বানথলং সমাপজ্জ পৰমস্সাসপ্পত্তিযাতি.
১৭৮. অথ হেমৱতো সহাযঞ্চ যক্খপৰিসঞ্চ ওলোকেত্ৱা পীতিসোমনস্সজাতো ‘‘গম্ভীৰপঞ্ঞ’’ন্তি এৱমাদীহি গাথাহি ভগৱন্তং অভিত্থৱিত্ৱা সব্বাৱতিযা পৰিসায সহাযেন চ সদ্ধিং অভিৱাদেত্ৱা, পদক্খিণং কত্ৱা, অত্তনো ৱসনট্ঠানং অগমাসি.
তাসং পন গাথানং অযং অত্থৱণ্ণনা – গম্ভীৰপঞ্ঞন্তি গম্ভীৰায পঞ্ঞায সমন্নাগতং. তত্থ পটিসম্ভিদাযং ৱুত্তনযেন গম্ভীৰপঞ্ঞা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘গম্ভীৰেসু খন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি গম্ভীৰপঞ্ঞা’’তিআদি (পটি. ম. ৩.৪). নিপুণত্থদস্সিন্তি নিপুণেহি খত্তিযপণ্ডিতাদীহি অভিসঙ্খতানং পঞ্হানং অত্থদস্সিং অত্থানং ৱা যানি নিপুণানি কাৰণানি দুপ্পটিৱিজ্ঝানি অঞ্ঞেহি তেসং দস্সনেন নিপুণত্থদস্সিং. ৰাগাদিকিঞ্চনাভাৱেন অকিঞ্চনং. দুৱিধে কামে তিৱিধে চে ভৱে অলগ্গনেন কামভৱে অসত্তং. খন্ধাদিভেদেসু সব্বাৰম্মণেসু ছন্দৰাগবন্ধনাভাৱেন সব্বধি ৱিপ্পমুত্তং. দিব্বে পথে কমমানন্তি অট্ঠসমাপত্তিভেদে দিব্বে পথে সমাপজ্জনৱসেন চঙ্কমন্তং. তত্থ কিঞ্চাপি ন তায ৱেলায ভগৱা দিব্বে পথে কমতি, অপিচ খো পুব্বে কমনং উপাদায কমনসত্তিসব্ভাৱেন তত্থ লদ্ধৱসীভাৱতায এৱং ৱুচ্চতি. অথ ৱা যে তে ৱিসুদ্ধিদেৱা অৰহন্তো, তেসং পথে সন্তৱিহাৰে কমনেনাপেতং ৱুত্তং. মহন্তানং গুণানং এসনেন মহেসিং.
১৭৯. দুতিযগাথায অপৰেন পৰিযাযেন থুতি আৰদ্ধাতি কত্ৱা পুন নিপুণত্থদস্সিগ্গহণং নিদস্সেতি. অথ ৱা নিপুণত্থে দস্সেতাৰন্তি অত্থো. পঞ্ঞাদদন্তি পঞ্ঞাপটিলাভসংৱত্তনিকায পটিপত্তিযা কথনেন পঞ্ঞাদাযকং. কামালযে অসত্তন্তি য্ৱাযংকামেসু তণ্হাদিট্ঠিৱসেন দুৱিধো আলযো, তত্থ অসত্তং. সব্বৱিদুন্তি সব্বধম্মৱিদুং, সব্বঞ্ঞুন্তি ৱুত্তং হোতি. সুমেধন্তি তস্স সব্বঞ্ঞুভাৱস্স মগ্গভূতায পাৰমীপঞ্ঞাসঙ্খাতায মেধায সমন্নাগতং. অৰিযে পথেতি অট্ঠঙ্গিকে মগ্গে, ফলসমাপত্তিযং ৱা. কমমানন্তি পঞ্ঞায অজ্ঝোগাহমানং মগ্গলক্খণং ঞত্ৱা দেসনতো, পৱিসমানং ৱা খণে খণে ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনতো, চতুব্বিধমগ্গভাৱনাসঙ্খাতায কমনসত্তিযা কমিতপুব্বং ৱা.
১৮০. সুদিট্ঠং ৱত নো অজ্জাতি. অজ্জ অম্হেহি সুন্দৰং দিট্ঠং, অজ্জ ৱা অম্হাকং সুন্দৰং দিট্ঠং, দস্সনন্তি অত্থো. সুপ্পভাতং সুহুট্ঠিতন্তি অজ্জ অম্হাকং সুট্ঠু পভাতং সোভনং ৱা পভাতং অহোসি. অজ্জ চ নো সুন্দৰং উট্ঠিতং অহোসি, অনুপৰোধেন সযনতো উট্ঠিতং. কিং কাৰণং? যং অদ্দসাম সম্বুদ্ধং, যস্মা সম্বুদ্ধং অদ্দসামাতি অত্তনো লাভসম্পত্তিং আৰব্ভ পামোজ্জং পৱেদেতি.
১৮১. ইদ্ধিমন্তোতি কম্মৱিপাকজিদ্ধিযা সমন্নাগতা. যসস্সিনোতি লাভগ্গপৰিৱাৰগ্গসম্পন্না. সৰণং যন্তীতি কিঞ্চাপি মগ্গেনেৱ গতা, তথাপি সোতাপন্নভাৱপৰিদীপনত্থং পসাদদস্সনত্থঞ্চ ৱাচং ভিন্দতি.
১৮২. গামা গামন্তি দেৱগামা দেৱগামং. নগা নগন্তি দেৱপব্বতা দেৱপব্বতং. নমস্সমানা সম্বুদ্ধং, ধম্মস্স চ সুধম্মতন্তি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত ভগৱা, স্ৱাক্খাতো ৱত ভগৱতো ধম্মো’’তিআদিনা নযেন বুদ্ধসুবোধিতঞ্চ ধম্মসুধম্মতঞ্চ. ‘‘সুপ্পটিপন্নো ৱত ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো’’তিআদিনা সঙ্ঘ-সুপ্পটিপত্তিঞ্চ অভিত্থৱিত্ৱা অভিত্থৱিত্ৱা নমস্সমানা ধম্মঘোসকা হুত্ৱা ৱিচৰিস্সামাতি ৱুত্তং হোতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায হেমৱতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.