১০. আড়ৱকসুত্তৱণ্ণনা

এৱং মে সুতন্তি আড়ৱকসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অত্থৱণ্ণনানযেনেৱস্স উপ্পত্তি আৱিভৱিস্সতি. অত্থৱণ্ণনায চ ‘‘এৱং মে সুতং, একং সমযং ভগৱা’’তি এতং ৱুত্তত্থমেৱ. আড়ৱিযং ৱিহৰতি আড়ৱকস্স যক্খস্স ভৱনেতি এত্থ পন কা আড়ৱী, কস্মা চ ভগৱা তস্স যক্খস্স ভৱনে ৱিহৰতীতি? ৱুচ্চতে – আড়ৱীতি ৰট্ঠম্পি নগৰম্পি ৱুচ্চতি, তদুভযম্পি ইধ ৱট্টতি. আড়ৱীনগৰস্স হি সমীপে ৱিহৰন্তোপি ‘‘আড়ৱিযং ৱিহৰতী’’তি ৱুচ্চতি. তস্স চ নগৰস্স সমীপে অৱিদূৰে গাৱুতমত্তে তং ভৱনং, আড়ৱীৰট্ঠে ৱিহৰন্তোপি ‘‘আড়ৱিযং ৱিহৰতী’’তি ৱুচ্চতি, আড়ৱীৰট্ঠে চেতং ভৱনং.

যস্মা পন আড়ৱকো ৰাজা ৱিৱিধনাটকূপভোগং ছড্ডেত্ৱা চোৰপটিবাহনত্থং পটিৰাজনিসেধনত্থং ব্যাযামকৰণত্থঞ্চ সত্তমে সত্তমে দিৱসে মিগৱং গচ্ছন্তো একদিৱসং বলকাযেন সদ্ধিং কতিকং অকাসি – ‘‘যস্স পস্সেন মিগো পলাযতি, তস্সেৱ সো ভাৰো’’তি. অথ তস্সেৱ পস্সেন মিগো পলাযি, জৱসম্পন্নো ৰাজা ধনুং গহেত্ৱা পত্তিকোৱ তিযোজনং তং মিগং অনুবন্ধি. এণিমিগা চ তিযোজনৱেগা এৱ হোন্তি. অথ পৰিক্খীণজৱং তং মিগং উদকং পৱিসিত্ৱা, ঠিতং ৱধিত্ৱা, দ্ৱিধা ছেত্ৱা, অনত্থিকোপি মংসেন ‘‘নাসক্খি মিগং গহেতু’’ন্তি অপৱাদমোচনত্থং কাজেনাদায আগচ্ছন্তো নগৰস্সাৱিদূৰে বহলপত্তপলাসং মহানিগ্ৰোধং দিস্ৱা পৰিস্সমৱিনোদনত্থং তস্স মূলমুপগতো. তস্মিঞ্চ নিগ্ৰোধে আড়ৱকো যক্খো মহাৰাজসন্তিকা ৱৰং লভিত্ৱা মজ্ঝন্হিকসমযে তস্স ৰুক্খস্স ছাযায ফুট্ঠোকাসং পৱিট্ঠে পাণিনো খাদন্তো পটিৱসতি. সো তং দিস্ৱা খাদিতুং উপগতো. অথ ৰাজা তেন সদ্ধিং কতিকং অকাসি – ‘‘মুঞ্চ মং, অহং তে দিৱসে দিৱসে মনুস্সঞ্চ থালিপাকঞ্চ পেসেস্সামী’’তি. যক্খো ‘‘ত্ৱং ৰাজূপভোগেন পমত্তো সম্মুস্সসি, অহং পন ভৱনং অনুপগতঞ্চ অননুঞ্ঞাতঞ্চ খাদিতুং ন লভামি, স্ৱাহং ভৱন্তম্পি জীযেয্য’’ন্তি ন মুঞ্চি. ৰাজা ‘‘যং দিৱসং ন পেসেমি, তং দিৱসং মং গহেত্ৱা খাদাহী’’তি অত্তানং অনুজানিত্ৱা তেন মুত্তো নগৰাভিমুখো অগমাসি.

বলকাযো মগ্গে খন্ধাৱাৰং বন্ধিত্ৱা ঠিতো ৰাজানং দিস্ৱা – ‘‘কিং, মহাৰাজ, অযসমত্তভযা এৱং কিলন্তোসী’’তি ৱদন্তো পচ্চুগ্গন্ত্ৱা পটিগ্গহেসি. ৰাজা তং পৱত্তিং অনাৰোচেত্ৱা নগৰং গন্ত্ৱা, কতপাতৰাসো নগৰগুত্তিকং আমন্তেত্ৱা এতমত্থং আৰোচেসি. নগৰগুত্তিকো – ‘‘কিং, দেৱ, কালপৰিচ্ছেদো কতো’’তি আহ. ৰাজা ‘‘ন কতো, ভণে’’তি আহ. ‘‘দুট্ঠু কতং, দেৱ, অমনুস্সা হি পৰিচ্ছিন্নমত্তমেৱ লভন্তি, অপৰিচ্ছিন্নে পন জনপদস্স আবাধো ভৱিস্সতি. হোতু, দেৱ, কিঞ্চাপি এৱমকাসি, অপ্পোস্সুক্কো ত্ৱং ৰজ্জসুখং অনুভোহি, অহমেত্থ কাতব্বং কৰিস্সামী’’তি. সো কালস্সেৱ ৱুট্ঠায বন্ধনাগাৰং গন্ত্ৱা যে যে ৱজ্ঝা হোন্তি, তে তে সন্ধায – ‘‘যো জীৱিতত্থিকো হোতি, সো নিক্খমতূ’’তি ভণতি. যো পঠমং নিক্খমতি তং গেহং নেত্ৱা, ন্হাপেত্ৱা, ভোজেত্ৱা চ, ‘‘ইমং থালিপাকং যক্খস্স দেহী’’তি পেসেতি. তং ৰুক্খমূলং পৱিট্ঠমত্তংযেৱ যক্খো ভেৰৱং অত্তভাৱং নিম্মিনিত্ৱা মূলকন্দং ৱিয খাদতি. যক্খানুভাৱেন কিৰ মনুস্সানং কেসাদীনি উপাদায সকলসৰীৰং নৱনীতপিণ্ডো ৱিয হোতি. যক্খস্স ভত্তং গাহাপেত্তুং গতপুৰিসা তং দিস্ৱা ভীতা যথামিত্তং আৰোচেসুং. ততো পভুতি ‘‘ৰাজা চোৰে গহেত্ৱা যক্খস্স দেতী’’তি মনুস্সা চোৰকম্মতো পটিৱিৰতা. ততো অপৰেন সমযেন নৱচোৰানং অভাৱেন পুৰাণচোৰানঞ্চ পৰিক্খযেন বন্ধনাগাৰানি সুঞ্ঞানি অহেসুং.

অথ নগৰগুত্তিকো ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা অত্তনো ধনং নগৰৰচ্ছাসু ছড্ডাপেসি – ‘‘অপ্পেৱ নাম কোচি লোভেন গণ্হেয্যা’’তি. তং পাদেনপি ন কোচি ছুপি. সো চোৰে অলভন্তো অমচ্চানং আৰোচেসি. অমচ্চা ‘‘কুলপটিপাটিযা একমেকং জিণ্ণকং পেসেম, সো পকতিযাপি মচ্চুমুখে ৱত্ততী’’তি আহংসু. ৰাজা ‘‘‘অম্হাকং পিতৰং, অম্হাকং পিতামহং পেসেতী’তি মনুস্সা খোভং কৰিস্সন্তি, মা ৱো এতং ৰুচ্চী’’তি নিৱাৰেসি. ‘‘তেন হি, দেৱ, দাৰকং পেসেম উত্তানসেয্যকং, তথাৱিধস্স হি ‘মাতা মে পিতা মে’তি সিনেহো নত্থী’’তি আহংসু. ৰাজা অনুজানি. তে তথা অকংসু. নগৰে দাৰকমাতৰো চ দাৰকে গহেত্ৱা গব্ভিনিযো চ পলাযিত্ৱা পৰজনপদে দাৰকে সংৱড্ঢেত্ৱা আনেন্তি. এৱং সব্বানিপি দ্ৱাদস ৱস্সানি গতানি.

ততো একদিৱসং সকলনগৰং ৱিচিনিত্ৱা একম্পি দাৰকং অলভিত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং – ‘‘নত্থি, দেৱ, নগৰে দাৰকো ঠপেত্ৱা অন্তেপুৰে তৱ পুত্তং আড়ৱককুমাৰ’’ন্তি. ৰাজা ‘‘যথা মম পুত্তো পিযো, এৱং সব্বলোকস্স, অত্তনা পন পিযতৰং নত্থি, গচ্ছথ, তম্পি দত্ৱা মম জীৱিতং ৰক্খথা’’তি আহ. তেন চ সমযেন আড়ৱককুমাৰস্স মাতা পুত্তং ন্হাপেত্ৱা, মণ্ডেত্ৱা, দুকূলচুম্বটকে কত্ৱা, অঙ্কে সযাপেত্ৱা, নিসিন্না হোতি. ৰাজপুৰিসা ৰঞ্ঞো আণায তত্থ গন্ত্ৱা ৱিপ্পলপন্তিযা তস্সা সোড়সন্নঞ্চ ইত্থিসহস্সানং সদ্ধিং ধাতিযা তং আদায পক্কমিংসু ‘‘স্ৱে যক্খভক্খো ভৱিস্সতী’’তি. তং দিৱসঞ্চ ভগৱা পচ্চূসসমযে পচ্চুট্ঠায জেতৱনমহাৱিহাৰে গন্ধকুটিযং মহাকৰুণাসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা পুন বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো অদ্দস আড়ৱকস্স কুমাৰস্স অনাগামিফলুপ্পত্তিযা উপনিস্সযং, যক্খস্স চ সোতাপত্তিফলুপ্পত্তিযা উপনিস্সযং দেসনাপৰিযোসানে চ চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মচক্খুপটিলাভস্সাতি. তস্মা ৱিভাতায ৰত্তিযা পুৰেভত্তকিচ্চং কত্ৱা অনিট্ঠিতপচ্ছাভত্তকিচ্চোৱ কাড়পক্খউপোসথদিৱসে ৱত্তমানে ওগ্গতে সূৰিযে এককোৱ অদুতিযো পত্তচীৱৰমাদায পাদগমনেনেৱ সাৱত্থিতো তিংস যোজনানি গন্ত্ৱা তস্স যক্খস্স ভৱনং পাৱিসি. তেন ৱুত্তং ‘‘আড়ৱকস্স যক্খস্স ভৱনে’’তি.

কিং পন ভগৱা যস্মিং নিগ্ৰোধে আড়ৱকস্স ভৱনং, তস্স মূলে ৱিহাসি, উদাহু ভৱনেযেৱাতি? ৱুচ্চতে – ভৱনেযেৱ. যথেৱ হি যক্খা অত্তনো ভৱনং পস্সন্তি, তথা ভগৱাপি. সো তত্থ গন্ত্ৱা ভৱনদ্ৱাৰে অট্ঠাসি. তদা আড়ৱকো হিমৱন্তে যক্খসমাগমং গতো হোতি. ততো আড়ৱকস্স দ্ৱাৰপালো গদ্ৰভো নাম যক্খো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা, ৱন্দিত্ৱা – ‘‘কিং, ভন্তে, ভগৱা ৱিকালে আগতো’’তি আহ. ‘‘আম, গদ্ৰভ, আগতোম্হি. সচে তে অগৰু, ৱিহৰেয্যামেকৰত্তিং আড়ৱকস্স ভৱনে’’তি. ‘‘ন মে, ভন্তে, গৰু, অপিচ খো সো যক্খো কক্খড়ো ফৰুসো, মাতাপিতূনম্পি অভিৱাদনাদীনি ন কৰোতি, মা ৰুচ্চি ভগৱতো ইধ ৱাসো’’তি. ‘‘জানামি, গদ্ৰভ, তস্স কক্খড়ত্তং, ন কোচি মমন্তৰাযো ভৱিস্সতি, সচে তে অগৰু, ৱিহৰেয্যামেকৰত্তি’’ন্তি.

দুতিযম্পি গদ্ৰভো যক্খো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অগ্গিতত্তকপালসদিসো, ভন্তে, আড়ৱকো, ‘মাতাপিতৰো’তি ৱা ‘সমণব্ৰাহ্মণা’তি ৱা ‘ধম্মো’তি ৱা ন জানাতি, ইধাগতানং চিত্তক্খেপম্পি কৰোতি, হদযম্পি ফালেতি, পাদেপি গহেত্ৱা পৰসমুদ্দে ৱা পৰচক্কৱাড়ে ৱা খিপতী’’তি. দুতিযম্পি ভগৱা আহ – ‘‘জানামি, গদ্ৰভ, সচে তে অগৰু, ৱিহৰেয্যামেকৰত্তি’’ন্তি. ততিযম্পি গদ্ৰভো যক্খো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অগ্গিতত্তকপালসদিসো, ভন্তে, আড়ৱকো, ‘মাতাপিতৰো’তি ৱা ‘সমণব্ৰাহ্মণা’তি ৱা ‘ধম্মো’তি ৱা ন জানাতি, ইধাগতানং চিত্তক্খেপম্পি কৰোতি, হদযম্পি ফালেতি, পাদেপি গহেত্ৱা পৰসমুদ্দে ৱা পৰচক্কৱাড়ে ৱা খিপতী’’তি. ততিযম্পি ভগৱা আহ – ‘‘জানামি, গদ্ৰভ, সচে তে অগৰু, ৱিহৰেয্যামেকৰত্তি’’ন্তি. ‘‘ন মে, ভন্তে, গৰু, অপিচ খো সো যক্খো অত্তনো অনাৰোচেত্ৱা অনুজানন্তং মং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, আৰোচেমি, ভন্তে, তস্সা’’তি. ‘‘যথাসুখং, গদ্ৰভ, আৰোচেহী’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, ত্ৱমেৱ জানাহী’’তি ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা হিমৱন্তাভিমুখো পক্কামি. ভৱনদ্ৱাৰম্পি সযমেৱ ভগৱতো ৱিৱৰমদাসি. ভগৱা অন্তোভৱনং পৱিসিত্ৱা যত্থ অভিলক্খিতেসু মঙ্গলদিৱসাদীসু নিসীদিত্ৱা আড়ৱকো সিৰিং অনুভোতি, তস্মিংযেৱ দিব্বৰতনপল্লঙ্কে নিসীদিত্ৱা সুৱণ্ণাভং মুঞ্চি. তং দিস্ৱা যক্খস্স ইত্থিযো আগন্ত্ৱা, ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা, সম্পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসু. ভগৱা ‘‘পুব্বে তুম্হে দানং দত্ৱা, সীলং সমাদিযিত্ৱা, পূজনেয্যং পূজেত্ৱা, ইমং সম্পত্তিং পত্তা, ইদানিপি তথেৱ কৰোথ, মা অঞ্ঞমঞ্ঞং ইস্সামচ্ছৰিযাভিভূতা ৱিহৰথা’’তিআদিনা নযেন তাসং পকিণ্ণকধম্মকথং কথেসি. তা চ ভগৱতো মধুৰনিগ্ঘোসং সুত্ৱা, সাধুকাৰসহস্সানি দত্ৱা, ভগৱন্তং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসুযেৱ. গদ্ৰভোপি হিমৱন্তং গন্ত্ৱা আড়ৱকস্স আৰোচেসি – ‘‘যগ্ঘে, মাৰিস, জানেয্যাসি, ৱিমানে তে ভগৱা নিসিন্নো’’তি. সো গদ্ৰভস্স সঞ্ঞমকাসি ‘‘তুণ্হী হোহি, গন্ত্ৱা কত্তব্বং কৰিস্সামী’’তি. পুৰিসমানেন কিৰ লজ্জিতো অহোসি, তস্মা ‘‘মা কোচি পৰিসমজ্ঝে সুণেয্যা’’তি ৱাৰেসি.

তদা সাতাগিৰহেমৱতা ভগৱন্তং জেতৱনেযেৱ ৱন্দিত্ৱা ‘‘যক্খসমাগমং গমিস্সামা’’তি সপৰিৱাৰা নানাযানেহি আকাসেন গচ্ছন্তি. আকাসে চ যক্খানং ন সব্বত্থ মগ্গো অত্থি, আকাসট্ঠানি ৱিমানানি পৰিহৰিত্ৱা মগ্গট্ঠানেনেৱ মগ্গো হোতি. আড়ৱকস্স পন ৱিমানং ভূমট্ঠং সুগুত্তং পাকাৰপৰিক্খিত্তং সুসংৱিহিতদ্ৱাৰট্টালকগোপুৰং, উপৰি কংসজালসঞ্ছন্নং মঞ্জূসসদিসং তিযোজনং উব্বেধেন. তস্স উপৰি মগ্গো হোতি. তে তং পদেসমাগম্ম গন্তুং অসমত্থা অহেসুং. বুদ্ধানঞ্হি নিসিন্নোকাসস্স উপৰিভাগেন যাৱ ভৱগ্গা, তাৱ কোচি গন্তুং অসমত্থো. তে ‘‘কিমিদ’’ন্তি আৱজ্জেত্ৱা ভগৱন্তং দিস্ৱা আকাসে খিত্তলেড্ডু ৱিয ওৰুয্হ ৱন্দিত্ৱা, ধম্মং সুত্ৱা, পদক্খিণং কত্ৱা ‘‘যক্খসমাগমং গচ্ছাম ভগৱা’’তি তীণি ৱত্থূনি পসংসন্তা যক্খসমাগমং অগমংসু. আড়ৱকো তে দিস্ৱা ‘‘ইধ নিসীদথা’’তি পটিক্কম্ম ওকাসমদাসি. তে আড়ৱকস্স নিৱেদেসুং ‘‘লাভা তে, আড়ৱক, যস্স তে ভৱনে ভগৱা ৱিহৰতি, গচ্ছাৱুসো ভগৱন্তং পযিৰুপাসস্সূ’’তি. এৱং ভগৱা ভৱনেযেৱ ৱিহাসি, ন যস্মিং নিগ্ৰোধে আড়ৱকস্স ভৱনং, তস্স মূলেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘একং সমযং ভগৱা আড়ৱিযং ৱিহৰতি আড়ৱকস্স যক্খস্স ভৱনে’’তি.

অথ খো আড়ৱকো…পে… ভগৱন্তং এতদৱোচ ‘‘নিক্খম সমণা’’তি. ‘‘কস্মা পনাযং এতদৱোচা’’তি? ৱুচ্চতে – ৰোসেতুকামতায. তত্ৰেৱং আদিতো পভুতি সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো – অযঞ্হি যস্মা অস্সদ্ধস্স সদ্ধাকথা দুক্কথা হোতি দুস্সীলাদীনং সীলাদিকথা ৱিয, তস্মা তেসং যক্খানং সন্তিকা ভগৱতো পসংসং সুত্ৱা এৱ অগ্গিম্হি পক্খিত্তলোণসক্খৰা ৱিয অব্ভন্তৰকোপেন তটতটাযমানহদযো হুত্ৱা ‘‘কো সো ভগৱা নাম, যো মম ভৱনং পৱিট্ঠো’’তি আহ. তে আহংসু – ‘‘ন ত্ৱং, আৱুসো, জানাসি ভগৱন্তং অম্হাকং সত্থাৰং, যো তুসিতভৱনে ঠিতো পঞ্চ মহাৱিলোকনানি ৱিলোকেত্ৱা’’তিআদিনা নযেন যাৱ ধম্মচক্কপ্পৱত্তনং কথেন্তা পটিসন্ধিআদিনা দ্ৱত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি ৱত্ৱা ‘‘ইমানিপি ত্ৱং, আৱুসো, অচ্ছৰিযানি নাদ্দসা’’তি চোদেসুং. সো দিস্ৱাপি কোধৱসেন ‘‘নাদ্দস’’ন্তি আহ. আৱুসো আড়ৱক পস্সেয্যাসি ৱা ত্ৱং, ন ৱা, কো তযা অত্থো পস্সতা ৱা অপস্সতা ৱা, কিং ত্ৱং কৰিস্সসি অম্হাকং সত্থুনো, যো ত্ৱং তং উপনিধায চলক্ককুধমহাউসভসমীপে তদহুজাতৱচ্ছকো ৱিয, তিধাপভিন্নমত্তৱাৰণসমীপে ভিঙ্কপোতকো ৱিয, ভাসুৰৱিলম্বকেসৰউপসোভিতক্খন্ধস্স মিগৰঞ্ঞো সমীপে জৰসিঙ্গালো ৱিয, দিযড্ঢযোজনসতপ্পৱড্ঢকাযসুপণ্ণৰাজসমীপে ছিন্নপক্খকাকপোতকো ৱিয খাযসি, গচ্ছ যং তে কৰণীযং, তং কৰোহীতি. এৱং ৱুত্তে কুদ্ধো আড়ৱকো উট্ঠহিত্ৱা মনোসিলাতলে ৱামপাদেন ঠত্ৱা ‘‘পস্সথ দানি তুম্হাকং ৱা সত্থা মহানুভাৱো, অহং ৱা’’তি দক্খিণপাদেন সট্ঠিযোজনমত্তং কেলাসপব্বতকূটং অক্কমি, তং অযোকূটপহটো নিদ্ধন্তঅযোপিণ্ডো ৱিয পপটিকাযো মুঞ্চি. সো তত্ৰ ঠত্ৱা ‘‘অহং আড়ৱকো’’তি ঘোসেসি, সকলজম্বুদীপং সদ্দো ফৰি.

চত্তাৰো কিৰ সদ্দা সকলজম্বুদীপে সুয্যিংসু – যঞ্চ পুণ্ণকো যক্খসেনাপতি ধনঞ্চযকোৰব্যৰাজানং জূতে জিনিত্ৱা অপ্ফোটেত্ৱা ‘‘অহং জিনি’’ন্তি উগ্ঘোসেসি, যঞ্চ সক্কো দেৱানমিন্দো কস্সপস্স ভগৱতো সাসনে পৰিহাযমানে ৱিস্সকম্মং দেৱপুত্তং সুনখং কাৰেত্ৱা ‘‘অহং পাপভিক্খূ চ পাপভিক্খুনিযো চ উপাসকে চ উপাসিকাযো চ সব্বেৱ অধম্মৱাদিনো খাদামী’’তি উগ্ঘোসাপেসি, যঞ্চ কুসজাতকে পভাৱতিহেতু সত্তহি ৰাজূহি নগৰে উপৰুদ্ধে পভাৱতিং অত্তনা সহ হত্থিক্খন্ধং আৰোপেত্ৱা নগৰা নিক্খম্ম ‘‘অহং সীহস্সৰকুসমহাৰাজা’’তি মহাপুৰিসো উগ্ঘোসেসি, যঞ্চ আড়ৱকো কেলাসমুদ্ধনি ঠত্ৱা ‘‘অহং আড়ৱকো’’তি. তদা হি সকলজম্বুদীপে দ্ৱাৰে দ্ৱাৰে ঠত্ৱা উগ্ঘোসিতসদিসং অহোসি, তিযোজনসহস্সৱিত্থতো চ হিমৱাপি সঙ্কম্পি যক্খস্স আনুভাৱেন.

সো ৱাতমণ্ডলং সমুট্ঠাপেসি – ‘‘এতেনেৱ সমণং পলাপেস্সামী’’তি. তে পুৰত্থিমাদিভেদা ৱাতা সমুট্ঠহিত্ৱা অড্ঢযোজনযোজনদ্ৱিযোজনতিযোজনপ্পমাণানি পব্বতকূটানি পদালেত্ৱা ৱনগচ্ছৰুক্খাদীনি উম্মূলেত্ৱা আড়ৱীনগৰং পক্খন্তা জিণ্ণহত্থিসালাদীনি চুণ্ণেন্তা ছদনিট্ঠকা আকাসে ভমেন্তা. ভগৱা ‘‘মা কস্সচি উপৰোধো হোতূ’’তি অধিট্ঠাসি. তে ৱাতা দসবলং পত্ৱা চীৱৰকণ্ণমত্তম্পি চালেতুং নাসক্খিংসু. ততো মহাৱস্সং সমুট্ঠাপেসি ‘‘উদকেন অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা সমণং মাৰেস্সামী’’তি. তস্সানুভাৱেন উপৰূপৰি সতপটলসহস্সপটলাদিভেদা ৱলাহকা উট্ঠহিত্ৱা ৱস্সিংসু, ৱুট্ঠিধাৰাৱেগেন পথৱী ছিদ্দা অহোসি, ৱনৰুক্খাদীনং উপৰি মহোঘো আগন্ত্ৱা দসবলস্স চীৱৰে উস্সাৱবিন্দুমত্তম্পি তেমেতুং নাসক্খি. ততো পাসাণৱস্সং সমুট্ঠাপেসি, মহন্তানি মহন্তানি পব্বতকূটানি ধূমাযন্তানি পজ্জলন্তানি আকাসেনাগন্ত্ৱা দসবলং পত্ৱা দিব্বমালাগুড়ানি সম্পজ্জিংসু. ততো পহৰণৱস্সং সমুট্ঠাপেসি, একতোধাৰাউভতোধাৰা অসিসত্তিখুৰপ্পাদযো ধূমাযন্তা পজ্জলন্তা আকাসেনাগন্ত্ৱা দসবলং পত্ৱা দিব্বপুপ্ফানি অহেসুং. ততো অঙ্গাৰৱস্সং সমুট্ঠাপেসি, কিংসুকৱণ্ণা অঙ্গাৰা আকাসেনাগন্ত্ৱা দসবলস্স পাদমূলে দিব্বপুপ্ফানি হুত্ৱা ৱিকিৰিংসু. ততো কুক্কুলৱস্সং সমুট্ঠাপেসি, অচ্চুণ্হো কুক্কুলো আকাসেনাগন্ত্ৱা দসবলস্স পাদমূলে চন্দনচুণ্ণং হুত্ৱা নিপতি. ততো ৱালুকাৱস্সং সমুট্ঠাপেসি, অতিসুখুমা ৱালুকা ধূমাযন্তা পজ্জলন্তা আকাসেনাগন্ত্ৱা দসবলস্স পাদমূলে দিব্বপুপ্ফানি হুত্ৱা নিপতিংসু. ততো কললৱস্সং সমুট্ঠাপেসি, তং কললৱস্সং ধূমাযন্তং পজ্জলন্তং আকাসেনাগন্ত্ৱা দসবলস্স পাদমূলে দিব্বগন্ধং হুত্ৱা নিপতি. ততো অন্ধকাৰং সমুট্ঠাপেসি ‘‘ভিংসেত্ৱা সমণং পলাপেস্সামী’’তি. তং চতুৰঙ্গসমন্নাগতন্ধকাৰসদিসং হুত্ৱা দসবলং পত্ৱা সূৰিযপ্পভাৱিহতমিৱন্ধকাৰং অন্তৰধাযি.

এৱং যক্খো ইমাহি নৱহি ৱাতৱস্সপাসাণপহৰণঙ্গাৰকুক্কুলৱালুককললন্ধকাৰৱুট্ঠীহি ভগৱন্তং পলাপেতুং অসক্কোন্তো নানাৱিধপহৰণহত্থায অনেকপ্পকাৰৰূপভূতগণসমাকুলায চতুৰঙ্গিনিযা সেনায সযমেৱ ভগৱন্তং অভিগতো. তে ভূতগণা অনেকপ্পকাৰে ৱিকাৰে কত্ৱা ‘‘গণ্হথ হনথা’’তি ভগৱতো উপৰি আগচ্ছন্তা ৱিয হোন্তি, অপিচ তে নিদ্ধন্তলোহপিণ্ডং ৱিয মক্খিকা, ভগৱন্তং অল্লীযিতুং অসমত্থা এৱং অহেসুং. এৱং সন্তেপি যথা বোধিমণ্ডে মাৰো আগতৱেলাযমেৱ নিৱত্তো, তথা অনিৱত্তিত্ৱা উপড্ঢৰত্তিমত্তং ব্যাকুলমকংসু. এৱং উপড্ঢৰত্তিমত্তং অনেকপ্পকাৰৱিভিংসনদস্সনেনপি ভগৱন্তং চালেতুমসক্কোন্তো আড়ৱকো চিন্তেসি – ‘‘যংনূনাহং কেনচি অজেয্যং দুস্সাৱুধং মুঞ্চেয্য’’ন্তি.

চত্তাৰি কিৰ আৱুধানি লোকে সেট্ঠানি – সক্কস্স ৱজিৰাৱুধং, ৱেস্সৱণস্স গদাৱুধং, যমস্স নযনাৱুধং, আড়ৱকস্স দুস্সাৱুধন্তি. যদি হি সক্কো কুদ্ধো ৱজিৰাৱুধং সিনেৰুমত্থকে পহৰেয্য অট্ঠসট্ঠিসহস্সাধিকযোজনসতসহস্সং সিনেৰুং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা হেট্ঠতো গচ্ছেয্য. ৱেস্সৱণস্স পুথুজ্জনকালে ৱিস্সজ্জিতগদা বহূনং যক্খসহস্সানং সীসং পাতেত্ৱা পুন হত্থপাসং আগন্ত্ৱা তিট্ঠতি. যমেন কুদ্ধেন নযনাৱুধেন ওলোকিতমত্তে অনেকানি কুম্ভণ্ডসহস্সানি তত্তকপালে তিলা ৱিয ৱিপ্ফুৰন্তানি ৱিনস্সন্তি. আড়ৱকো কুদ্ধো সচে আকাসে দুস্সাৱুধং মুঞ্চেয্য, দ্ৱাদস ৱস্সানি দেৱো ন ৱস্সেয্য. সচে পথৱিযং মুঞ্চেয্য, সব্বৰুক্খতিণাদীনি সুস্সিত্ৱা দ্ৱাদসৱস্সন্তৰং ন পুন ৰুহেয্যুং. সচে সমুদ্দে মুঞ্চেয্য, তত্তকপালে উদকবিন্দু ৱিয সব্বমুদকং সুস্সেয্য. সচে সিনেৰুসদিসেপি পব্বতে মুঞ্চেয্য, খণ্ডাখণ্ডং হুত্ৱা ৱিকিৰেয্য. সো এৱং মহানুভাৱং দুস্সাৱুধং উত্তৰীযকতং মুঞ্চিত্ৱা অগ্গহেসি. যেভুয্যেন দসসহস্সিলোকধাতুদেৱতা ৱেগেন সন্নিপতিংসু – ‘‘অজ্জ ভগৱা আড়ৱকং দমেস্সতি, তত্থ ধম্মং সোস্সামা’’তি. যুদ্ধদস্সনকামাপি দেৱতা সন্নিপতিংসু. এৱং সকলম্পি আকাসং দেৱতাহি পুৰিপুণ্ণমহোসি.

অথ আড়ৱকো ভগৱতো সমীপে উপৰূপৰি ৱিচৰিত্ৱা ৱত্থাৱুধং মুঞ্চি. তং অসনিৱিচক্কং ৱিয আকাসে ভেৰৱসদ্দং কৰোন্তং ধূমাযন্তং পজ্জলন্তং ভগৱন্তং পত্ৱা যক্খস্স মানমদ্দনত্থং পাদমুঞ্ছনচোড়কং হুত্ৱা পাদমূলে নিপতি. আড়ৱকো তং দিস্ৱা ছিন্নৱিসাণো ৱিয উসভো, উদ্ধটদাঠো ৱিয সপ্পো, নিত্তেজো নিম্মদো নিপতিতমানদ্ধজো হুত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘দুস্সাৱুধম্পি সমণং নভিভোসি, কিং নু খো কাৰণ’’ন্তি? ইদং কাৰণং, মেত্তাৱিহাৰযুত্তো সমণো, হন্দ নং ৰোসেত্ৱা মেত্তায ৱিযোজেমীতি. ইমিনা সম্বন্ধেনেতং ৱুত্তং – ‘‘অথ খো আড়ৱকো যক্খো যেন ভগৱা…পে… নিক্খম সমণা’’তি. তত্ৰাযমধিপ্পাযো – কস্মা মযা অননুঞ্ঞাতো মম ভৱনং পৱিসিত্ৱা ঘৰসামিকো ৱিয ইত্থাগাৰস্স মজ্ঝে নিসিন্নোসি, ননু অযুত্তমেতং সমণস্স যদিদং অদিন্নপটিভোগো ইত্থিসংসগ্গো চ, তস্মা যদি ত্ৱং সমণধম্মে ঠিতো, নিক্খম সমণাতি. একে পন ‘‘এতানি অঞ্ঞানি চ ফৰুসৱচনানি ৱত্ৱা এৱাযং এতদৱোচা’’তি ভণন্তি.

অথ ভগৱা ‘‘যস্মা থদ্ধো পটিথদ্ধভাৱেন ৱিনেতুং ন সক্কা, সো হি পটিথদ্ধভাৱে কৰিযমানে সেয্যথাপি চণ্ডস্স কুক্কুৰস্স নাসায পিত্তং ভিন্দেয্য, সো ভিয্যোসো মত্তায চণ্ডতৰো অস্স, এৱং থদ্ধতৰো হোতি, মুদুনা পন সো সক্কা ৱিনেতু’’ন্তি ঞত্ৱা ‘‘সাধাৱুসো’’তি পিযৱচনেন তস্স ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা নিক্খমি. তেন ৱুত্তং ‘‘সাধাৱুসোতি ভগৱা নিক্খমী’’তি.

ততো আড়ৱকো ‘‘সুৱচো ৱতাযং সমণো একৱচনেনেৱ নিক্খন্তো, এৱং নাম নিক্খমেতুং সুখং সমণং অকাৰণেনেৱাহং সকলৰত্তিং যুদ্ধেন অব্ভুয্যাসি’’ন্তি মুদুচিত্তো হুত্ৱা পুন চিন্তেসি ‘‘ইদানিপি ন সক্কা জানিতুং, কিং নু খো সুৱচতায নিক্খন্তো, উদাহু কোধেন, হন্দ নং ৱীমংসামী’’তি. ততো ‘‘পৱিস সমণা’’তি আহ. অথ ‘‘সুৱচো’’তি মুদুভূতচিত্তৱৱত্থানকৰণত্থং পুনপি পিযৱচনং ৱদন্তো সাধাৱুসোতি ভগৱা পাৱিসি. আড়ৱকো পুনপ্পুনং তমেৱ সুৱচভাৱং ৱীমংসন্তো দুতিযম্পি ততিযম্পি ‘‘নিক্খম পৱিসা’’তি আহ. ভগৱাপি তথা অকাসি. যদি ন কৰেয্য, পকতিযাপি থদ্ধযক্খস্স চিত্তং থদ্ধতৰং হুত্ৱা ধম্মকথায ভাজনং ন ভৱেয্য. তস্মা যথা নাম মাতা ৰোদন্তং পুত্তকং যং সো ইচ্ছতি, তং দত্ৱা ৱা কত্ৱা ৱা সঞ্ঞাপেতি, তথা ভগৱা কিলেসৰোদনেন ৰোদন্তং যক্খং সঞ্ঞাপেতুং যং সো ভণতি, তং অকাসি. যথা চ ধাতী থঞ্ঞং অপিৱন্তং দাৰকং কিঞ্চি দত্ৱা উপলাড়েত্ৱা পাযেতি, তথা ভগৱা যক্খং লোকুত্তৰধম্মখীৰং পাযেতুং তস্স পত্থিতৱচনকৰণেন উপলাড়েন্তো এৱমকাসি. যথা চ পুৰিসো লাবুম্হি চতুমধুৰং পূৰেতুকামো তস্সব্ভন্তৰং সোধেতি, এৱং ভগৱা যক্খস্স চিত্তে লোকুত্তৰচতুমধুৰং পূৰেতুকামো তস্স অব্ভন্তৰে কোধমলং সোধেতুং যাৱ ততিযং নিক্খমনপৱেসনং অকাসি.

অথ আড়ৱকো ‘‘সুৱচো অযং সমণো, ‘নিক্খমা’তি ৱুত্তো নিক্খমতি, ‘পৱিসা’তি ৱুত্তো পৱিসতি, যংনূনাহং ইমং সমণং এৱমেৱং সকলৰত্তিং কিলমেত্ৱা, পাদে গহেত্ৱা, পাৰগঙ্গায খিপেয্য’’ন্তি পাপকং চিতং উপ্পাদেত্ৱা চতুত্থৱাৰং আহ – ‘‘নিক্খম সমণা’’তি. তং ঞত্ৱা ভগৱা ‘‘ন খ্ৱাহং ত’’ন্তি আহ. ‘‘এৱং ৱুত্তে তদুত্তৰিং কৰণীযং পৰিযেসমানো পঞ্হং পুচ্ছিতব্বং মঞ্ঞিস্সতি, তং ধম্মকথায মুখং ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘ন খ্ৱাহং ত’’ন্তি আহ. তত্থ নইতি পটিক্খেপে, খোইতি অৱধাৰণে. অহন্তি অত্তনিদস্সনং, ন্তি হেতুৱচনং. তেনেত্থ ‘‘যস্মা ত্ৱং এৱং চিন্তেসি, তস্মা অহং আৱুসো নেৱ নিক্খমিস্সামি, যং তে কৰণীযং, তং কৰোহী’’তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.

ততো আড়ৱকো যস্মা পুব্বেপি আকাসেনাগমনৱেলাযং ‘‘কিং নু খো, এতং সুৱণ্ণৱিমানং, উদাহু ৰজতমণিৱিমানানং অঞ্ঞতৰং, হন্দ নং পস্সামা’’তি এৱং অত্তনো ৱিমানং আগতে ইদ্ধিমন্তে তাপসপৰিব্বাজকে পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জেতুমসক্কোন্তে চিত্তক্খেপাদীহি ৱিহেঠেতি. কথং? অমনুস্সা হি ভিংসনকৰূপদস্সনেন ৱা হদযৱত্থুপৰিমদ্দনেন ৱাতি দ্ৱীহাকাৰেহি চিত্তক্খেপং কৰোন্তি. অযং পন যস্মা ‘‘ইদ্ধিমন্তো ভিংসনকৰূপদস্সনেন ন তসন্তী’’তি ঞত্ৱা অত্তনো ইদ্ধিপ্পভাৱেন সুখুমত্তভাৱং নিম্মিনিত্ৱা, তেসং অন্তো পৱিসিত্ৱা হদযৱত্থুং পৰিমদ্দতি, ততো চিত্তসন্ততি ন সণ্ঠাতি, তস্সা অসণ্ঠমানায উম্মত্তকা হোন্তি খিত্তচিত্তা. এৱং খিত্তচিত্তানং এতেসং উৰম্পি ফালেতি, পাদেপি নে গহেত্ৱা পাৰগঙ্গায খিপতি ‘‘মাস্সু মে পুন এৱৰূপা ভৱনমাগমিংসূ’’তি, তস্মা তে পঞ্হে সৰিত্ৱা ‘‘যংনূনাহং ইমং সমণং ইদানি এৱং ৱিহেঠেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৱা আহ ‘‘পঞ্হং তং সমণা’’তিআদি.

কুতো পনস্স তে পঞ্হাতি? তস্স কিৰ মাতাপিতৰো কস্সপং ভগৱন্তং পযিৰুপাসিত্ৱা অট্ঠ পঞ্হে সৱিস্সজ্জনে উগ্গহেসুং. তে দহৰকালে আড়ৱকং পৰিযাপুণাপেসুং. সো কালচ্চযেন ৱিস্সজ্জনং সম্মুস্সি. ততো ‘‘ইমে পঞ্হাপি মা ৱিনস্সন্তূ’’তি সুৱণ্ণপট্টে জাতিহিঙ্গুলকেন লিখাপেত্ৱা ৱিমানে নিক্খিপি. এৱমেতে বুদ্ধপঞ্হা বুদ্ধৱিসযা এৱ হোন্তি. ভগৱা তং সুত্ৱা যস্মা বুদ্ধানং পৰিচ্চত্তলাভন্তৰাযো ৱা জীৱিতন্তৰাযো ৱা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণব্যামপ্পভানং পটিঘাতো ৱা ন সক্কা কেনচি কাতুং, তস্মা তং লোকে অসাধাৰণং বুদ্ধানুভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন খ্ৱাহং তং, আৱুসো, পস্সামি সদেৱকে লোকে’’তি.

তত্থ ‘‘সদেৱকৱচনেন পঞ্চকামাৱচৰদেৱগ্গহণ’’ন্তিআদিনা নযেন এতেসং পদানং অত্থমত্তদস্সনেন সঙ্খেপো ৱুত্তো, ন অনুসন্ধিযোজনাক্কমেন ৱিত্থাৰো. স্ৱাযং ৱুচ্চতি – সদেৱকৱচনেন হি উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদতো সব্বদেৱেসু গহিতেসুপি যেসং তত্থ সন্নিপতিতে দেৱগণে ৱিমতি অহোসি ‘‘মাৰো মহানুভাৱো ছকামাৱচৰিস্সৰো ৱসৱত্তী পচ্চনীকসাতো ধম্মদেস্সী কুৰুৰকম্মন্তো, কিং নু খো, সোপিস্স চিত্তক্খেপাদীনি ন কৰেয্যা’’তি, তেসং ৱিমতিপটিবাহনত্থং ‘‘সমাৰকে’’তি আহ. ততো যেসং অহোসি – ‘‘ব্ৰহ্মা মহানুভাৱো একঙ্গুলিযা একচক্কৱাড়সহস্সে আলোকং কৰোতি, দ্ৱীহি…পে… দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু, অনুত্তৰঞ্চ ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৱেদেতি, কিং সোপি ন কৰেয্যা’’তি, তেসং ৱিমতিপটিবাহনত্থং ‘‘সব্ৰহ্মকে’’তি আহ. অথ যেসং অহোসি ‘‘পুথু সমণব্ৰাহ্মণা সাসনস্স পচ্চত্থিকা পচ্চামিত্তা মন্তাদিবলসমন্নাগতা, কিং তেপি ন কৰেয্যু’’ন্তি, তেসং ৱিমতিপটিবাহনত্থং ‘‘সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজাযা’’তি আহ. এৱং উক্কট্ঠট্ঠানেসু কস্সচি অভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি সদেৱমনুস্সাযাতি ৱচনেন সম্মুতিদেৱে অৱসেসমনুস্সে চ উপাদায উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেনেৱ সেসসত্তলোকেপি কস্সচি অভাৱং দস্সেসীতি এৱমেত্থ অনুসন্ধিযোজনাক্কমো ৱেদিতব্বো.

এৱং ভগৱা তস্স বাধনচিত্তং পটিসেধেত্ৱা পঞ্হপুচ্ছনে উস্সাহং জনেন্তো আহ ‘‘অপিচ ত্ৱং, আৱুসো, পুচ্ছ যদাকঙ্খসী’’তি. তস্সত্থো – পুচ্ছ, যদি আকঙ্খসি, ন মে পঞ্হৱিস্সজ্জনে ভাৰো অত্থি. অথ ৱা ‘‘পুচ্ছ যং আকঙ্খসি, তে সব্বং ৱিস্সজ্জেস্সামী’’তি সব্বঞ্ঞুপৱাৰণং পৱাৰেসি অসাধাৰণং পচ্চেকবুদ্ধঅগ্গসাৱকমহাসাৱকেহি. তে হি ‘‘পুচ্ছাৱুসো সুত্ৱা ৱেদিস্সামা’’তি ৱদন্তি. বুদ্ধা পন ‘‘পুচ্ছাৱুসো যদাকঙ্খসী’’তি (সং. নি. ১.২৩৭, ২৪৬) ৱা,

‘‘পুচ্ছ ৱাসৱ মং পঞ্হং, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছসী’’তি ৱা. (দী. নি. ২.৩৫৬);

‘‘বাৱৰিস্স চ তুয্হং ৱা, সব্বেসং সব্বসংসযং;

কতাৱকাসা পুচ্ছৱ্হো, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছথা’’তি ৱা. (সু. নি. ১০৩৬) –

এৱমাদিনা নযেন দেৱমনুস্সানং সব্বঞ্ঞুপৱাৰণং পৱাৰেন্তি. অনচ্ছৰিযঞ্চেতং, যং ভগৱা বুদ্ধভূমিং পত্ৱা এৱং পৱাৰণং পৱাৰেয্য, যো বোধিসত্তভূমিযং পদেসঞাণে ৱত্তমানোপি –

‘‘কোণ্ডঞ্ঞ পঞ্হানি ৱিযাকৰোহি, যাচন্তি তং ইসযো সাধুৰূপা;

কোণ্ডঞ্ঞ এসো মনুজেসু ধম্মো, যং ৱুদ্ধমাগচ্ছতি এস ভাৰো’’তি. (জা. ২.১৭.৬০) –

এৱং ইসীহি যাচিতো –

‘‘কতাৱকাসা পুচ্ছন্তু ভোন্তো, যং কিঞ্চি পঞ্হং মনসাভিপত্থিতং;

অহঞ্হি তং তং ৱো ৱিযাকৰিস্সং, ঞত্ৱা সযং লোকমিমং পৰঞ্চা’’তি. –

এৱং সৰভঙ্গকালে সম্ভৱজাতকে চ সকলজম্বুদীপে তিক্খত্তুং ৱিচৰিত্ৱা পঞ্হানং অন্তকৰং অদিস্ৱা জাতিযা সত্তৱস্সিকো ৰথিকায পংসুকীড়িকং কীড়ন্তো সুচিৰতেন ব্ৰাহ্মণেন পুট্ঠো –

‘‘তগ্ঘ তে অহমক্খিস্সং, যথাপি কুসলো তথা;

ৰাজা চ খো নং জানাতি, যদি কাহতি ৱা ন ৱা’’তি. (জা. ১.১৬.১৭২) –

এৱং সব্বঞ্ঞুপৱাৰণং পৱাৰেসি. এৱং ভগৱতা আড়ৱকস্স সব্বঞ্ঞুপৱাৰণায পৱাৰিতায অথ খো আড়ৱকো যক্খো ভগৱন্তং গাথায অজ্ঝভাসি ‘‘কিং সূধ ৱিত্ত’’ন্তি.

১৮৩. তত্থ কিন্তি পুচ্ছাৱচনং. সূতি পদপূৰণমত্তে নিপাতো. ইধাতি ইমস্মিং লোকে. ৱিত্তন্তি ৱিদতি, পীতিং কৰোতীতি ৱিত্তং, ধনস্সেতং অধিৱচনং. সুচিণ্ণন্তি সুকতং. সুখন্তি কাযিকচেতসিকং সাতং. আৱহাতীতি আৱহতি, আনেতি, দেতি, অপ্পেতীতি ৱুত্তং হোতি হৱেতি দড়্হত্থে নিপাতো. সাদুতৰন্তি অতিসযেন সাদুং. ‘‘সাধুতৰ’’ন্তিপি পাঠো. ৰসানন্তি ৰসসঞ্ঞিতানং ধম্মানং. কথন্তি কেন পকাৰেন, কথংজীৱিনো জীৱিতং কথংজীৱিজীৱিতং, গাথাবন্ধসুখত্থং পন সানুনাসিকং ৱুচ্চতি. ‘‘কথংজীৱিং জীৱত’’ন্তি ৱা পাঠো. তস্স জীৱন্তানং কথংজীৱিন্তি অত্থো. সেসমেত্থ পাকটমেৱ. এৱমিমায গাথায ‘‘কিং সু ইধ লোকে পুৰিসস্স ৱিত্তং সেট্ঠং, কিং সু সুচিণ্ণং সুখমাৱহাতি, কিং ৰসানং সাদুতৰং, কথংজীৱিনো জীৱিতং সেট্ঠমাহূ’’তি ইমে চত্তাৰো পঞ্হে পুচ্ছি.

১৮৪. অথস্স ভগৱা কস্সপদসবলেন ৱিস্সজ্জিতনযেনেৱ ৱিস্সজ্জেন্তো ইমং গাথমাহ ‘‘সদ্ধীধ ৱিত্ত’’ন্তি. তত্থ যথা হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদি ৱিত্তং উপভোগপৰিভোগসুখং আৱহতি, খুপ্পিপাসাদিদুক্খং পটিবাহতি, দালিদ্দিযং ৱূপসমেতি, মুত্তাদিৰতনপটিলাভহেতু হোতি, লোকসন্থুতিঞ্চ আৱহতি, এৱং লোকিযলোকুত্তৰা সদ্ধাপি যথাসম্ভৱং লোকিযলোকুত্তৰৱিপাকসুখমাৱহতি, সদ্ধাধুৰেন পটিপন্নানং জাতিজৰাদিদুক্খং পটিবাহতি, গুণদালিদ্দিযং ৱূপসমেতি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গাদিৰতনপটিলাভহেতু হোতি.

‘‘সদ্ধো সীলেন সম্পন্নো, যসো ভোগসমপ্পিতো;

যং যং পদেসং ভজতি, তত্থ তত্থেৱ পূজিতো’’তি. (ধ. প. ৩০৩) –

ৱচনতো লোকসন্থুতিঞ্চ আৱহতীতি কত্ৱা ‘‘ৱিত্ত’’ন্তি ৱুত্তা. যস্মা পনেতং সদ্ধাৱিত্তং অনুগামিকং অনঞ্ঞসাধাৰণং সব্বসম্পত্তিহেতু, লোকিযস্স হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদিৱিত্তস্সাপি নিদানং. সদ্ধোযেৱ হি দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৱা ৱিত্তং অধিগচ্ছতি, অস্সদ্ধস্স পন ৱিত্তং যাৱদেৱ অনত্থায হোতি, তস্মা ‘‘সেট্ঠ’’ন্তি ৱুত্তং. পুৰিসস্সাতি উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদদেসনা; তস্মা ন কেৱলং পুৰিসস্স, ইত্থিআদীনম্পি সদ্ধাৱিত্তমেৱ সেট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং.

ধম্মোতি দসকুসলকম্মপথধম্মো, দানসীলভাৱনাধম্মো ৱা. সুচিণ্ণোতি সুকতো সুচৰিতো. সুখমাৱহাতীতি সোণসেট্ঠিপুত্তৰট্ঠপালাদীনং ৱিয মনুস্সসুখং, সক্কাদীনং ৱিয দিব্বসুখং, পৰিযোসানে চ মহাপদুমাদীনং ৱিয নিব্বানসুখঞ্চ আৱহতীতি.

সচ্চন্তি অযং সচ্চসদ্দো অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি. সেয্যথিদং – ‘‘সচ্চং ভণে ন কুজ্ঝেয্যা’’তিআদীসু (ধ. প. ২২৪) ৱাচাসচ্চে. ‘‘সচ্চে ঠিতা সমণব্ৰাহ্মণা চা’’তিআদীসু (জা. ২.২১.৪৩৩) ৱিৰতিসচ্চে. ‘‘কস্মা নু সচ্চানি ৱদন্তি নানা, পৱাদিযাসে কুসলাৱদানা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯১) দিট্ঠিসচ্চে. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণসচ্চানী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৮৫) ব্ৰাহ্মণসচ্চে. ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতীযমত্থী’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯০) পৰমত্থসচ্চে. ‘‘চতুন্নং সচ্চানং কতি কুসলা’’তিআদীসু (ৱিভ. ২১৬) অৰিযসচ্চে. ইধ পন পৰমত্থসচ্চং নিব্বানং, ৱিৰতিসচ্চং ৱা অব্ভন্তৰং কত্ৱা ৱাচাসচ্চং অধিপ্পেতং, যস্সানুভাৱেন উদকাদীনি ৱসে ৱত্তেন্তি জাতিজৰামৰণপাৰং তৰন্তি. যথাহ –

‘‘সচ্চেন ৱাচেনুদকম্পি ধাৱতি, ৱিসম্পি সচ্চেন হনন্তি পণ্ডিতা;

সচ্চেন দেৱো থনযং পৱস্সতি, সচ্চে ঠিতা নিব্বুতিং পত্থযন্তি.

‘‘যে কেচিমে অত্থি ৰসা পথব্যা, সচ্চং তেসং সাদুতৰং ৰসানং;

সচ্চে ঠিতা সমণব্ৰাহ্মণা চ, তৰন্তি জাতিমৰণস্স পাৰ’’ন্তি. (জা. ২.২১.৪৩৩);

সাদুতৰন্তি মধুৰতৰং, পণীততৰং. ৰসানন্তি যে ইমে ‘‘মূলৰসো, খন্ধৰসো’’তিআদিনা (ধ. স. ৬২৮-৬৩০) নযেন সাযনীযধম্মা, যে চিমে ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সব্বং ফলৰসং (মহাৱ. ৩০০) অৰসৰূপো ভৱং গোতমো, যে তে, ব্ৰাহ্মণ, ৰূপৰসা, সদ্দৰসা (অ. নি. ৮.১১; পাৰা. ৩), অনাপত্তি ৰসৰসে (পাচি. ৬০৭-৬০৯), অযং ধম্মৱিনযো একৰসো ৱিমুত্তিৰসো (অ. নি. ৮.১৯; চূড়ৱ. ৩৮৫), ভাগী ৱা ভগৱা অত্থৰসস্স ধম্মৰসস্সা’’তিআদিনা (মহানি. ১৪৯; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২) নযেন ৱাচাৰসূপৱজ্জা অৱসেসব্যঞ্জনাদযো ধম্মা ‘‘ৰসা’’তি ৱুচ্চন্তি, তেসং ৰসানং সচ্চং হৱে সাদুতৰং সচ্চমেৱ সাদুতৰং, সাধুতৰং ৱা সেট্ঠতৰং, উত্তমতৰং. মূলৰসাদযো হি সৰীৰং উপব্ৰূহেন্তি, সংকিলেসিকঞ্চ সুখমাৱহন্তি. সচ্চৰসে ৱিৰতিসচ্চৱাচাসচ্চৰসা সমথৱিপস্সনাদীহি চিত্তমুপব্ৰূহেন্তি, অসংকিলেসিকঞ্চ সুখমাৱহন্তি, ৱিমুত্তিৰসো পৰমত্থসচ্চৰসপৰিভাৱিতত্তা সাদু, অত্থৰসধম্মৰসা চ তদধিগমূপাযভূতং অত্থঞ্চ ধম্মঞ্চ নিস্সায পৱত্তিতোতি.

পঞ্ঞাজীৱিন্তি এত্থ পন য্ৱাযং অন্ধেকচক্খুদ্ৱিচক্খুকেসু দ্ৱিচক্খুপুগ্গলো গহট্ঠো ৱা কম্মন্তানুট্ঠানসৰণগমনদানসংৱিভাগসীলসমাদানউপোসথকম্মাদিগহট্ঠপটিপদং, পব্বজিতো ৱা অৱিপ্পটিসাৰকৰসীলসঙ্খাতং তদুত্তৰিচিত্তৱিসুদ্ধিআদিভেদং ৱা পব্বজিতপটিপদং পঞ্ঞায আৰাধেত্ৱা জীৱতি, তস্স পঞ্ঞাজীৱিনো জীৱিতং, তং ৱা পঞ্ঞাজীৱিং জীৱিতং সেট্ঠমাহূতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.

১৮৫-৬. এৱং ভগৱতা ৱিস্সজ্জিতে চত্তাৰোপি পঞ্হে সুত্ৱা অত্তমনো যক্খো অৱসেসেপি চত্তাৰো পঞ্হে পুচ্ছন্তো ‘‘কথং সু তৰতি ওঘ’’ন্তি গাথমাহ. অথস্স ভগৱা পুৰিমনযেনেৱ ৱিস্সজ্জেন্তো ‘‘সদ্ধায তৰতী’’তি গাথমাহ. তত্থ কিঞ্চাপি যো চতুব্বিধং ওঘং তৰতি, সো সংসাৰণ্ণৱম্পি তৰতি, ৱট্টদুক্খম্পি অচ্চেতি, কিলেসমলাপি পৰিসুজ্ঝতি, এৱং সন্তেপি পন যস্মা অস্সদ্ধো ওঘতৰণং অসদ্দহন্তো ন পক্খন্দতি, পঞ্চসু কামগুণেসু চিত্তৱোস্সগ্গেন পমত্তো তত্থেৱ সত্তৱিসত্ততায সংসাৰণ্ণৱং ন তৰতি, কুসীতো দুক্খং ৱিহৰতি ৱোকিণ্ণো অকুসলেহি ধম্মেহি, অপ্পঞ্ঞো সুদ্ধিমগ্গং অজানন্তো ন পৰিসুজ্ঝতি, তস্মা তপ্পটিপক্খং দস্সেন্তেন ভগৱতা অযং গাথা ৱুত্তা.

এৱং ৱুত্তায চেতায যস্মা সোতাপত্তিযঙ্গপদট্ঠানং সদ্ধিন্দ্ৰিযং, তস্মা ‘‘সদ্ধায তৰতি ওঘ’’ন্তি ইমিনা পদেন দিট্ঠোঘতৰণং সোতাপত্তিমগ্গং সোতাপন্নঞ্চ পকাসেতি. যস্মা পন সোতাপন্নো কুসলানং ধম্মানং ভাৱনায সাতচ্চকিৰিযাসঙ্খাতেন অপ্পমাদেন সমন্নাগতো দুতিযমগ্গং আৰাধেত্ৱা ঠপেত্ৱা সকিদেৱ ইমং লোকং আগমনমত্তং অৱসেসং সোতাপত্তিমগ্গেন অতিণ্ণং ভৱোঘৱত্থুং সংসাৰণ্ণৱং তৰতি, তস্মা ‘‘অপ্পমাদেন অণ্ণৱ’’ন্তি ইমিনা পদেন ভৱোঘতৰণং সকদাগামিমগ্গং সকদাগামিঞ্চ পকাসেতি. যস্মা সকদাগামী ৱীৰিযেন ততিযমগ্গং আৰাধেত্ৱা সকদাগামিমগ্গেন অনতীতং কামোঘৱত্থুং; কামোঘসঞ্ঞিতঞ্চ কামদুক্খমচ্চেতি, তস্মা ‘‘ৱীৰিযেন দুক্খমচ্চেতী’’তি ইমিনা পদেন কামোঘতৰণং অনাগামিমগ্গং অনাগামিঞ্চ পকাসেতি. যস্মা পন অনাগামী ৱিগতকামপঙ্কতায পৰিসুদ্ধায পঞ্ঞায একন্তপৰিসুদ্ধং চতুত্থমগ্গপঞ্ঞং আৰাধেত্ৱা অনাগামিমগ্গেন অপ্পহীনং অৱিজ্জাসঙ্খাতং পৰমমলং পজহতি, তস্মা ‘‘পঞ্ঞায পৰিসুজ্ঝতী’’তি ইমিনা পদেন অৱিজ্জোঘতৰণং অৰহত্তমগ্গং অৰহন্তঞ্চ পকাসেতি. ইমায চ অৰহত্তনিকূটেন কথিতায গাথায পৰিযোসানে যক্খো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি.

১৮৭. ইদানি তমেৱ ‘‘পঞ্ঞায পৰিসুজ্ঝতী’’তি এত্থ ৱুত্তং পঞ্ঞাপদং গহেত্ৱা অত্তনো পটিভানেন লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকং পঞ্হং পুচ্ছন্তো ‘‘কথং সু লভতে পঞ্ঞ’’ন্তি ইমং ছপ্পদগাথমাহ. তত্থ কথং সূতি সব্বত্থেৱ অত্থযুত্তিপুচ্ছা হোতি. অযঞ্হি পঞ্ঞাদিঅত্থং ঞত্ৱা তস্স যুত্তিং পুচ্ছতি ‘‘কথং কায যুত্তিযা কেন কাৰণেন পঞ্ঞং লভতী’’তি. এস নযো ধনাদীসু.

১৮৮. অথস্স ভগৱা চতূহি কাৰণেহি পঞ্ঞালাভং দস্সেন্তো ‘‘সদ্দহানো’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যেন পুব্বভাগে কাযসুচৰিতাদিভেদেন, অপৰভাগে চ সত্ততিংসবোধিপক্খিযভেদেন ধম্মেন অৰহন্তো বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকা নিব্বানং পত্তা, তং সদ্দহানো অৰহতং ধম্মং নিব্বানপ্পত্তিযা লোকিযলোকুত্তৰং পঞ্ঞং লভতি. তঞ্চ খো ন সদ্ধামত্তকেনেৱ, যস্মা পন সদ্ধাজাতো উপসঙ্কমতি, উপসঙ্কমন্তো পযিৰুপাসতি, পযিৰুপাসন্তো সোতং ওদহতি, ওহিতসোতো ধম্মং সুণাতি, তস্মা উপসঙ্কমনতো পভুতি যাৱ ধম্মস্সৱনেন সুস্সূসং লভতি. কি ৱুত্তং হোতি – তং ধম্মং সদ্দহিত্ৱাপি আচৰিযুপজ্ঝাযে কালেন উপসঙ্কমিত্ৱা ৱত্তকৰণেন পযিৰুপাসিত্ৱা যদা পযিৰুপাসনায আৰাধিতচিত্তা কিঞ্চি ৱত্তুকামা হোন্তি. অথ অধিগতায সোতুকামতায সোতং ওদহিত্ৱা সুণন্তো লভতীতি. এৱং সুসূসম্পি চ সতিঅৱিপ্পৱাসেন অপ্পমত্তো সুভাসিতদুব্ভাসিতঞ্ঞুতায ৱিচক্খণো এৱ লভতি, ন ইতৰো. তেনাহ ‘‘অপ্পমত্তো ৱিচক্খণো’’তি.

এৱং যস্মা সদ্ধায পঞ্ঞালাভসংৱত্তনিকং পটিপদং পটিপজ্জতি, সুস্সূসায সক্কচ্চং পঞ্ঞাধিগমূপাযং সুণাতি, অপ্পমাদেন গহিতং ন সম্মুস্সতি, ৱিচক্খণতায অনূনাধিকং অৱিপৰীতঞ্চ গহেত্ৱা ৱিত্থাৰিকং কৰোতি. সুস্সূসায ৱা ওহিতসোতো পঞ্ঞাপটিলাভহেতুং ধম্মং সুণাতি, অপ্পমাদেন সুত্ৱা ধম্মং ধাৰেতি, ৱিচক্খণতায ধতানং ধম্মানং অত্থমুপপৰিক্খতি, অথানুপুব্বেন পৰমত্থসচ্চং সচ্ছিকৰোতি, তস্মাস্স ভগৱা ‘‘কথং সু লভতে পঞ্ঞ’’ন্তি পুট্ঠো ইমানি চত্তাৰি কাৰণানি দস্সেন্তো ইমং গাথমাহ – ‘‘সদ্দহানো…পে… ৱিচক্খণো’’তি.

১৮৯. ইদানি ততো পৰে তযো পঞ্হে ৱিস্সজ্জেন্তো ‘‘পতিৰূপকাৰী’’তি ইমং গাথমাহ. তত্থ দেসকালাদীনি অহাপেত্ৱা লোকিযস্স লোকুত্তৰস্স ৱা ধনস্স পতিৰূপং অধিগমূপাযং কৰোতীতি পতিৰূপকাৰী. ধুৰৱাতি চেতসিকৱীৰিযৱসেন অনিক্খিত্তধুৰো. উট্ঠাতাতি ‘‘যো চ সীতঞ্চ উণ্হঞ্চ, তিণা ভিয্যো ন মঞ্ঞতী’’তিআদিনা (থেৰগা. ২৩২; দী. নি. ৩.২৫৩) নযেন কাযিকৱীৰিযৱসেন উট্ঠানসম্পন্নো অসিথিলপৰক্কমো. ৱিন্দতে ধনন্তি একমূসিকায ন চিৰস্সেৱ দ্ৱেসতসহস্সসঙ্খং চূড়ন্তেৱাসী ৱিয লোকিযধনঞ্চ, মহল্লকমহাতিস্সত্থেৰো ৱিয লোকুত্তৰধনঞ্চ লভতি. সো হি ‘‘তীহি ইৰিযাপথেহি ৱিহৰিস্সামী’’তি ৱত্তং কত্ৱা থিনমিদ্ধাগমনৱেলায পলালচুম্বটকং তেমেত্ৱা, সীসে কত্ৱা, গলপ্পমাণং উদকং পৱিসিত্ৱা, থিনমিদ্ধং পটিবাহেন্তো দ্ৱাদসহি ৱস্সেহি অৰহত্তং পাপুণি. সচ্চেনাতি ৱচীসচ্চেনাপি ‘‘সচ্চৱাদী ভূতৱাদী’’তি, পৰমত্থসচ্চেনাপি ‘‘বুদ্ধো পচ্চেকবুদ্ধো অৰিযসাৱকো’’তি এৱং কিত্তিং পপ্পোতি. দদন্তি যংকিঞ্চি ইচ্ছিতপত্থিতং দদন্তো মিত্তানি গন্থতি, সম্পাদেতি কৰোতীতি অত্থো. দুদ্দদং ৱা দদং গন্থতি, দানমুখেন ৱা চত্তাৰিপি সঙ্গহৱত্থূনি গহিতানীতি ৱেদিতব্বানি. তেহি মিত্তানি কৰোতীতি ৱুত্তং হোতি.

১৯০. এৱং গহট্ঠপব্বজিতানং সাধাৰণেন লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকেন নযেন চত্তাৰো পঞ্হে ৱিস্সজ্জেত্ৱা ইদানি ‘‘কথং পেচ্চ ন সোচতী’’তি ইমং পঞ্চমং পঞ্হং গহট্ঠৱসেন ৱিস্সজ্জেন্তো আহ ‘‘যস্সেতে’’তি. তস্সত্থো – যস্স ‘‘সদ্দহানো অৰহত’’ন্তি এত্থ ৱুত্তায সব্বকল্যাণধম্মুপ্পাদিকায সদ্ধায সমন্নাগতত্তা সদ্ধস্স ঘৰমেসিনো ঘৰাৱাসং পঞ্চ ৱা কামগুণে এসন্তস্স গৱেসন্তস্স কামভোগিনো গহট্ঠস্স ‘‘সচ্চেন কিত্তিং পপ্পোতী’’তি এত্থ ৱুত্তপ্পকাৰং সচ্চং, ‘‘সুস্সূসং লভতে পঞ্ঞ’’ন্তি এত্থ সুস্সূসপঞ্ঞানামেন ৱুত্তো ধম্মো, ‘‘ধুৰৱা উট্ঠাতা’’তি এত্থ ধুৰনামেন উট্ঠাননামেন চ ৱুত্তা ধীতি, ‘‘দদং মিত্তানি গন্থতী’’তি এত্থ ৱুত্তপ্পকাৰো চাগো চাতি এতে চতুৰো ধম্মা সন্তি. স ৱে পেচ্চ ন সোচতীতি ইধলোকা পৰলোকং গন্ত্ৱা স ৱে ন সোচতীতি.

১৯১. এৱং ভগৱা পঞ্চমম্পি পঞ্হং ৱিস্সজ্জেত্ৱা তং যক্খং চোদেন্তো আহ – ‘‘ইঙ্ঘ অঞ্ঞেপী’’তি. তত্থ ইঙ্ঘাতি চোদনত্থে নিপাতো. অঞ্ঞেপীতি অঞ্ঞেপি ধম্মে পুথূ সমণব্ৰাহ্মণে পুচ্ছস্সু, অঞ্ঞেপি ৱা পূৰণাদযো সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞে পুথূ সমণব্ৰাহ্মণে পুচ্ছস্সু. যদি অম্হেহি ‘‘সচ্চেন কিত্তিং পপ্পোতী’’তি এত্থ ৱুত্তপ্পকাৰা সচ্চা ভিয্যো কিত্তিপ্পত্তিকাৰণং ৱা, ‘‘সুস্সূসং লভতে পঞ্ঞ’’ন্তি এত্থ সুস্সূসনপঞ্ঞাপদেসেন ৱুত্তা দমা ভিয্যো লোকিযলোকুত্তৰপঞ্ঞাপটিলাভকাৰণং ৱা. ‘‘দদং মিত্তানি গন্থতী’’তি এত্থ ৱুত্তপ্পকাৰা চাগা ভিয্যো মিত্তগন্থনকাৰণং ৱা, ‘‘ধুৰৱা উট্ঠাতা’’তি এত্থ তং তং অত্থৱসং পটিচ্চ ধুৰনামেন উট্ঠাননামেন চ ৱুত্তায মহাভাৰসহনট্ঠেন উস্সোড়্হীভাৱপ্পত্তায ৱীৰিযসঙ্খাতায খন্ত্যা ভিয্যো লোকিযলোকুত্তৰধনৱিন্দনকাৰণং ৱা, ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো’’তি এৱং ৱুত্তেহি ইমেহেৱ চতূহি ধম্মেহি ভিয্যো অস্মা লোকা পৰং লোকং পেচ্চ অসোচনকাৰণং ৱা ইধ ৱিজ্জতীতি অযমেত্থ সদ্ধিং সঙ্খেপযোজনায অত্থৱণ্ণনা. ৱিত্থাৰতো পন একমেকং পদং অত্থুদ্ধাৰপদুদ্ধাৰৱণ্ণনানযেহি ৱিভজিত্ৱা ৱেদিতব্বা.

১৯২. এৱং ৱুত্তে যক্খো যেন সংসযেন অঞ্ঞে পুচ্ছেয্য, তস্স পহীনত্তা ‘‘কথং নু দানি পুচ্ছেয্যং, পুথূ সমণব্ৰাহ্মণেতি ৱত্ৱা যেপিস্স অপুচ্ছনকাৰণং ন জানন্তি, তেপি জানাপেন্তো ‘‘যোহং অজ্জ পজানামি, যো অত্থো সম্পৰাযিকো’’তি আহ. তত্থ অজ্জাতি অজ্জাদিং কত্ৱাতি অধিপ্পাযো. পজানামীতি যথাৱুত্তেন পকাৰেন জানামি. যো অত্থোতি এত্তাৱতা ‘‘সুস্সূসং লভতে পঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তং দিট্ঠধম্মিকং দস্সেতি সম্পৰাযিকোতি ইমিনা ‘‘যস্সেতে চতুৰো ধম্মা’’তি ৱুত্তং পেচ্চ সোকাভাৱকৰং সম্পৰাযিকং. অত্থোতি চ কাৰণস্সেতং অধিৱচনং. অযঞ্হি অত্থসদ্দো ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জন’’ন্তি এৱমাদীসু (পাৰা. ১; দী. নি. ১.২৫৫) পাঠত্থে ৱত্ততি. ‘‘অত্থো মে, গহপতি, হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণেনা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২৫০; ম. নি. ৩.২৫৮) কিচ্চত্থে ‘‘হোতি সীলৱতং অত্থো’’তিআদীসু (জা. ১.১.১১) ৱুড্ঢিম্হি. ‘‘বহুজনো ভজতে অত্থহেতূ’’তিআদীসু (জা. ১.১৫.৮৯) ধনে. ‘‘উভিন্নমত্থং চৰতী’’তিআদীসু (জা. ১.৭.৬৬; সং. নি. ১.২৫০; থেৰগা. ৪৪৩) হিতে. ‘‘অত্থে জাতে চ পণ্ডিত’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১.৯২) কাৰণে. ইধ পন কাৰণে. তস্মা যং পঞ্ঞাদিলাভাদীনং কাৰণং দিট্ঠধম্মিকং, যঞ্চ পেচ্চ সোকাভাৱস্স কাৰণং সম্পৰাযিকং, তং যোহং অজ্জ ভগৱতা ৱুত্তনযেন সামংযেৱ পজানামি, সো কথং নু দানি পুচ্ছেয্যং পুথূ সমণব্ৰাহ্মণেতি এৱমেত্থ সঙ্খেপতো অত্থো ৱেদিতব্বো.

১৯৩. এৱং যক্খো ‘‘পজানামি যো অত্থো সম্পৰাযিকো’’তি ৱত্ৱা তস্স ঞাণস্স ভগৱংমূলকত্তং দস্সেন্তো ‘‘অত্থায ৱত মে বুদ্ধো’’তি আহ. তত্থ অত্থাযাতি হিতায, ৱুড্ঢিযা ৱা. যত্থ দিন্নং মহপ্ফলন্তি ‘‘যস্সেতে চতুৰো ধম্মা’’তি (জা. ১.১.৯৭) এত্থ ৱুত্তচাগেন যত্থ দিন্নং মহপ্ফলং হোতি, তং অগ্গদক্খিণেয্যং বুদ্ধং পজানামীতি অত্থো. কেচি পন ‘‘সঙ্ঘং সন্ধায এৱমাহা’’তি ভণন্তি.

১৯৪. এৱং ইমায গাথায অত্তনো হিতাধিগমং দস্সেত্ৱা ইদানি পৰহিতায পটিপত্তিং দীপেন্তো আহ ‘‘সো অহং ৱিচৰিস্সামী’’তি. তস্সত্থো হেমৱতসুত্তে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

এৱমিমায গাথায পৰিযোসানঞ্চ ৰত্তিৱিভাযনঞ্চ সাধুকাৰসদ্দুট্ঠানঞ্চ আড়ৱককুমাৰস্স যক্খস্স ভৱনং আনযনঞ্চ একক্খণেযেৱ অহোসি. ৰাজপুৰিসা সাধুকাৰসদ্দং সুত্ৱা ‘‘এৱৰূপো সাধুকাৰসদ্দো ঠপেত্ৱা বুদ্ধে ন অঞ্ঞেসং অব্ভুগ্গচ্ছতি, আগতো নু খো ভগৱা’’তি আৱজ্জেন্তা ভগৱতো সৰীৰপ্পভং দিস্ৱা, পুব্বে ৱিয বহি অট্ঠত্ৱা, নিব্বিসঙ্কা অন্তোযেৱ পৱিসিত্ৱা, অদ্দসংসু ভগৱন্তং যক্খস্স ভৱনে নিসিন্নং, যক্খঞ্চ অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা ঠিতং. দিস্ৱান যক্খং আহংসু – ‘‘অযং তে, মহাযক্খ, ৰাজকুমাৰো বলিকম্মায আনীতো, হন্দ নং খাদ ৱা ভুঞ্জ ৱা, যথাপচ্চযং ৱা কৰোহী’’তি. সো সোতাপন্নত্তা লজ্জিতো ৱিসেসতো চ ভগৱতো পুৰতো এৱং ৱুচ্চমানো, অথ তং কুমাৰং উভোহি হত্থেহি পটিগ্গহেত্ৱা ভগৱতো উপনামেসি – ‘‘অযং ভন্তে কুমাৰো ময্হং পেসিতো, ইমাহং ভগৱতো দম্মি, হিতানুকম্পকা বুদ্ধা, পটিগ্গণ্হাতু, ভন্তে, ভগৱা ইমং দাৰকং ইমস্স হিতত্থায সুখত্থাযা’’তি. ইমঞ্চ গাথমাহ –

‘‘ইমং কুমাৰং সতপুঞ্ঞলক্খণং, সব্বঙ্গুপেতং পৰিপুণ্ণব্যঞ্জনং;

উদগ্গচিত্তো সুমনো দদামি তে, পটিগ্গহ লোকহিতায চক্খুমা’’তি.

পটিগ্গহেসি ভগৱা কুমাৰং, পটিগ্গণ্হন্তো চ যক্খস্স চ কুমাৰস্স চ মঙ্গলকৰণত্থং পাদূনগাথং অভাসি. তং যক্খো কুমাৰং সৰণং গমেন্তো তিক্খত্তুং চতুত্থপাদেন পূৰেতি. সেয্যথিদং –

‘‘দীঘাযুকো হোতু অযং কুমাৰো,

তুৱঞ্চ যক্খ সুখিতো ভৱাহি;

অব্যাধিতা লোকহিতায তিট্ঠথ,

অযং কুমাৰো সৰণমুপেতি বুদ্ধং…পে… ধম্মং…পে… সঙ্ঘ’’ন্তি.

ভগৱা কুমাৰং ৰাজপুৰিসানং অদাসি – ‘‘ইমং ৱড্ঢেত্ৱা পুন মমেৱ দেথা’’তি. এৱং সো কুমাৰো ৰাজপুৰিসানং হত্থতো যক্খস্স হত্থং যক্খস্স হত্থতো ভগৱতো হত্থং, ভগৱতো হত্থতো পুন ৰাজপুৰিসানং হত্থং গতত্তা নামতো ‘‘হত্থকো আড়ৱকো’’তি জাতো. তং আদায পটিনিৱত্তে ৰাজপুৰিসে দিস্ৱা কস্সকৱনকম্মিকাদযো ‘‘কিং যক্খো কুমাৰং অতিদহৰত্তা ন ইচ্ছতী’’তি ভীতা পুচ্ছিংসু. ৰাজপুৰিসা ‘‘মা ভাযথ, খেমং কতং ভগৱতা’’তি সব্বমাৰোচেসুং. ততো ‘‘সাধু সাধূ’’তি সকলং আড়ৱীনগৰং এককোলাহলেন যক্খাভিমুখং অহোসি. যক্খোপি ভগৱতো ভিক্খাচাৰকালে অনুপ্পত্তে পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা উপড্ঢমগ্গং আগন্ত্ৱা নিৱত্তি.

অথ ভগৱা নগৰে পিণ্ডায চৰিত্ৱা কতভত্তকিচ্চো নগৰদ্ৱাৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৱিৱিত্তে ৰুক্খমূলে পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসীদি. ততো মহাজনকাযেন সদ্ধিং ৰাজা চ নাগৰা চ একতো সম্পিণ্ডিত্ৱা ভগৱন্তং উপসঙ্কম্ম ৱন্দিত্ৱা পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্না ‘‘কথং, ভন্তে, এৱং দাৰুণং যক্খং দমযিত্থা’’তি পুচ্ছিংসু. তেসং ভগৱা যুদ্ধমাদিং কত্ৱা ‘‘এৱং নৱৱিধৱস্সং ৱস্সি, এৱং ৱিভিংসনকং অকাসি, এৱং পঞ্হং পুচ্ছি, তস্সাহং এৱং ৱিস্সজ্জেসি’’ন্তি তমেৱাড়ৱকসুত্তং কথেসি. কথাপৰিযোসানে চতুৰাসীতিপাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. ততো ৰাজা চ নাগৰা চ ৱেস্সৱণমহাৰাজস্স ভৱনসমীপে যক্খস্স ভৱনং কত্ৱা পুপ্ফগন্ধাদিসক্কাৰূপেতং নিচ্চং বলিং পৱত্তেসুং. তঞ্চ কুমাৰং ৱিঞ্ঞুতং পত্তং ‘‘ত্ৱং ভগৱন্তং নিস্সায জীৱিতং লভি, গচ্ছ, ভগৱন্তংযেৱ পযিৰুপাসস্সু ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চা’’তি ৱিস্সজ্জেসুং. সো ভগৱন্তঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ পযিৰুপাসমানো ন চিৰস্সেৱ অনাগামিফলে পতিট্ঠায সব্বং বুদ্ধৱচনং উগ্গহেত্ৱা পঞ্চসতউপাসকপৰিৱাৰো অহোসি. ভগৱা চ নং এতদগ্গে নিদ্দিসি ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং উপাসকানং চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি পৰিসং সঙ্গণ্হন্তানং যদিদং হত্থকো আড়ৱকো’’তি (অ নি. ১.২৫১).

পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায

সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায আড়ৱকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.