১. উৰগৱগ্গো

১. উৰগসুত্তৱণ্ণনা

এৱং সমধিগতসঙ্খো চ যস্মা এস ৱগ্গতো উৰগৱগ্গো, চূড়ৱগ্গো, মহাৱগ্গো, অট্ঠকৱগ্গো, পাৰাযনৱগ্গোতি পঞ্চ ৱগ্গা হোন্তি; তেসু উৰগৱগ্গো আদি. সুত্ততো উৰগৱগ্গে দ্ৱাদস সুত্তানি, চূড়ৱগ্গে চুদ্দস, মহাৱগ্গে দ্ৱাদস, অট্ঠকৱগ্গে সোড়স, পাৰাযনৱগ্গে সোড়সাতি সত্ততি সুত্তানি. তেসং উৰগসুত্তং আদি. পৰিযত্তিপমাণতো অট্ঠ ভাণৱাৰা. এৱং ৱগ্গসুত্তপৰিযত্তিপমাণৱতো পনস্স –

‘‘যো উপ্পতিতং ৱিনেতি কোধং, ৱিসটং সপ্পৱিসংৱ ওসধেহি;

সো ভিক্খু জহাতি ওৰপাৰং, উৰগো জিণ্ণমিৱ তচং পুৰাণ’’ন্তি. –

অযং গাথা আদি. তস্মা অস্সা ইতো পভুতি অত্থৱণ্ণনং কাতুং ইদং ৱুচ্চতি –

‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৱুত্তা গাথা অযং ইমং;

ৱিধিং পকাসযিত্ৱাস্সা, কৰিস্সামত্থৱণ্ণন’’ন্তি.

কেন পনাযং গাথা ৱুত্তা, কত্থ, কদা, কস্মা চ ৱুত্তাতি? ৱুচ্চতে – যো সো ভগৱা চতুৱীসতিবুদ্ধসন্তিকে লদ্ধব্যাকৰণো যাৱ ৱেস্সন্তৰজাতকং, তাৱ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা তুসিতভৱনে উপ্পজ্জি, ততোপি চৱিত্ৱা সক্যৰাজকুলে উপপত্তিং গহেত্ৱা, অনুপুব্বেন কতমহাভিনিক্খমনো বোধিৰুক্খমূলে সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা, ধম্মচক্কং পৱত্তেত্ৱা দেৱ-মনুস্সানং হিতায ধম্মং দেসেসি, তেন ভগৱতা সযম্ভুনা অনাচৰিযকেন সম্মাসম্বুদ্ধেন ৱুত্তা. সা চ পন আড়ৱিযং. যদা চ ভূতগামসিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তদা তত্থ উপগতানং ধম্মদেসনত্থং ৱুত্তাতি. অযমেত্থ সঙ্খেপৱিস্সজ্জনা. ৱিত্থাৰতো পন দূৰেনিদানঅৱিদূৰেনিদানসন্তিকেনিদানৱসেন ৱেদিতব্বা. তত্থ দূৰেনিদানং নাম দীপঙ্কৰতো যাৱ পচ্চুপ্পন্নৱত্থুকথা, অৱিদূৰেনিদানং নাম তুসিতভৱনতো যাৱ পচ্চুপ্পন্নৱত্থুকথা, সন্তিকেনিদানং নাম বোধিমণ্ডতো যাৱ পচ্চুপ্পন্নৱত্থুকথাতি.

তত্থ যস্মা অৱিদূৰেনিদানং সন্তিকেনিদানঞ্চ দূৰেনিদানেযেৱ সমোধানং গচ্ছন্তি, তস্মা দূৰেনিদানৱসেনেৱেত্থ ৱিত্থাৰতো ৱিস্সজ্জনা ৱেদিতব্বা. সা পনেসা জাতকট্ঠকথাযং ৱুত্তাতি ইধ ন ৱিত্থাৰিতা. ততো তত্থ ৱিত্থাৰিতনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. অযং পন ৱিসেসো – তত্থ পঠমগাথায সাৱত্থিযং ৱত্থু উপ্পন্নং, ইধ আড়ৱিযং. যথাহ –

‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা আড়ৱিযং ৱিহৰতি অগ্গাড়ৱে চেতিযে. তেন খো পন সমযেন আড়ৱকা ভিক্খূ নৱকম্মং কৰোন্তা ৰুক্খং ছিন্দন্তিপি ছেদাপেন্তিপি. অঞ্ঞতৰোপি আড়ৱকো ভিক্খু ৰুক্খং ছিন্দতি. তস্মিং ৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা তং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘মা, ভন্তে, অত্তনো ভৱনং কত্তুকামো ময্হং ভৱনং ছিন্দী’তি. সো ভিক্খু অনাদিযন্তো ছিন্দিযেৱ. তস্সা চ দেৱতায দাৰকস্স বাহুং আকোটেসি. অথ খো তস্সা দেৱতায এতদহোসি – ‘যংনূনাহং ইমং ভিক্খুং ইধেৱ জীৱিতা ৱোৰোপেয্য’ন্তি. অথ খো তস্সা দেৱতায এতদহোসি – ‘ন খো মেতং পতিৰূপং, যাহং ইমং ভিক্খুং ইধেৱ জীৱিতা ৱোৰোপেয্যং, যংনূনাহং ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেয্য’ন্তি. অথ খো সা দেৱতা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসি. ‘সাধু, সাধু দেৱতে, সাধু খো ত্ৱং, দেৱতে, তং ভিক্খুং জীৱিতা ন ৱোৰোপেসি. সচজ্জ ত্ৱং, দেৱতে, তং ভিক্খুং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যাসি, বহুঞ্চ ত্ৱং, দেৱতে, অপুঞ্ঞং পসৱেয্যাসি. গচ্ছ ত্ৱং, দেৱতে, অমুকস্মিং ওকাসে ৰুক্খো ৱিৱিত্তো, তস্মিং উপগচ্ছা’’’তি (পাচি. ৮৯).

এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা পুন ভগৱা তস্সা দেৱতায উপ্পন্নকোধৱিনযনত্থং –

‘‘যো ৱে উপ্পতিতং কোধং, ৰথং ভন্তংৱ ৱাৰযে’’তি. (ধ. প. ২২২) –

ইমং গাথং অভাসি. ততো ‘‘কথঞ্হি নাম সমণা সক্যপুত্তিযা ৰুক্খং ছিন্দিস্সন্তিপি, ছেদাপেস্সন্তিপি, একিন্দ্ৰিযং সমণা সক্যপুত্তিযা জীৱং ৱিহেঠেন্তী’’তি এৱং মনুস্সানং উজ্ঝাযিতং সুত্ৱা ভিক্খূহি আৰোচিতো ভগৱা – ‘‘ভূতগামপাতব্যতায পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৯০) ইমং সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেত্ৱা তত্থ উপগতানং ধম্মদেসনত্থং –

‘‘যো উপ্পতিতং ৱিনেতি কোধং,

ৱিসটং সপ্পৱিসংৱ ওসধেহী’’তি. –

ইমং গাথং অভাসি. এৱমিদং একংযেৱ ৱত্থু তীসু ঠানেসু সঙ্গহং গতং – ৱিনযে, ধম্মপদে, সুত্তনিপাতেতি. এত্তাৱতা চ যা সা মাতিকা ঠপিতা –

‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৱুত্তা গাথা অযং ইমং;

ৱিধি পকাসযিত্ৱাস্সা, কৰিস্সামত্থৱণ্ণন’’ন্তি. –

সা সঙ্খেপতো ৱিত্থাৰতো চ পকাসিতা হোতি ঠপেত্ৱা অত্থৱণ্ণনং.

১. অযং পনেত্থ অত্থৱণ্ণনা. যোতি যো যাদিসো খত্তিযকুলা ৱা পব্বজিতো, ব্ৰাহ্মণকুলা ৱা পব্বজিতো, নৱো ৱা মজ্ঝিমো ৱা থেৰো ৱা. উপ্পতিতন্তি উদ্ধমুদ্ধং পতিতং গতং, পৱত্তন্তি অত্থো, উপ্পন্নন্তি ৱুত্তং হোতি. উপ্পন্নঞ্চ নামেতং ৱত্তমানভুত্ৱাপগতোকাসকতভূমিলদ্ধৱসেন অনেকপ্পভেদং. তত্থ সব্বম্পি সঙ্খতং উপ্পাদাদিসমঙ্গি ৱত্তমানুপ্পন্নং নাম, যং সন্ধায ‘‘উপ্পন্না ধম্মা, অনুপ্পন্না ধম্মা, উপ্পাদিনো ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ১৭) ৱুত্তং. আৰম্মণৰসমনুভৱিত্ৱা নিৰুদ্ধং অনুভুত্ৱাপগতসঙ্খাতং কুসলাকুসলং, উপ্পাদাদিত্তযমনুপ্পত্ৱা নিৰুদ্ধং ভুত্ৱাপগতসঙ্খাতং সেসসঙ্খতঞ্চ ভুত্ৱাপগতুপ্পন্নং নাম. তদেতং ‘‘এৱৰূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতী’’তি (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৭) চ, ‘‘যথা চ উপ্পন্নস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতী’’তি চ এৱমাদীসু সুত্তন্তেসু দট্ঠব্বং. ‘‘যানিস্স তানি পুব্বে কতানি কম্মানী’’তি এৱমাদিনা (ম. নি. ৩.২৪৮; নেত্তি. ১২০) নযেন ৱুত্তং কম্মং অতীতম্পি সমানং অঞ্ঞস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্সোকাসং কত্ৱা ঠিতত্তা, তথা কতোকাসঞ্চ ৱিপাকং অনুপ্পন্নম্পি এৱং কতে ওকাসে অৱস্সমুপ্পত্তিতো ওকাসকতুপ্পন্নং নাম. তাসু তাসু ভূমীসু অসমূহতমকুসলং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নাম.

এত্থ চ ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৱেদিতব্বং. সেয্যথিদং – ভূমি নাম ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা. ভূমিলদ্ধং নাম তেসু উপ্পত্তাৰহং কিলেসজাতং. তেন হি সা ভূমিলদ্ধা নাম হোতীতি. তস্মা ‘‘ভূমিলদ্ধ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তঞ্চ পন ন আৰম্মণৱসেন. আৰম্মণৱসেন হি সব্বেপি অতীতাদিভেদে পৰিঞ্ঞাতেপি চ খীণাসৱানং খন্ধে আৰব্ভ কিলেসা উপ্পজ্জন্তি মহাকচ্চাযনউপ্পলৱণ্ণাদীনং খন্ধে আৰব্ভ সোৰেয্যসেট্ঠিপুত্তনন্দমাণৱকাদীনং ৱিয. যদি চেতং ভূমিলদ্ধং নাম সিযা, তস্স অপ্পহেয্যতো ন কোচি ভৱমূলং জহেয্য. ৱত্থুৱসেন পন ভূমিলদ্ধং নাম ৱেদিতব্বং. যত্থ যত্থ হি ৱিপস্সনায অপৰিঞ্ঞাতা খন্ধা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থ উপ্পাদতো পভুতি তেসু ৱট্টমূলং কিলেসজাতং অনুসেতি. তং অপ্পহীনট্ঠেন ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নামাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ চ যস্স খন্ধেসু অপ্পহীনানুসযিতা কিলেসা, তস্স তে এৱ খন্ধা তেসং কিলেসানং ৱত্থু, ন ইতৰে খন্ধা. অতীতক্খন্ধেসু চস্স অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং অতীতক্খন্ধা এৱ ৱত্থু, ন ইতৰে. এসেৱ নযো অনাগতাদীসু. তথা কামাৱচৰক্খন্ধেসু অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং কামাৱচৰক্খন্ধা এৱ ৱত্থু, ন ইতৰে. এস নযো ৰূপাৰূপাৱচৰেসু.

সোতাপন্নাদীনং পন যস্স যস্স অৰিযপুগ্গলস্স খন্ধেসু তং তং ৱট্টমূলং কিলেসজাতং তেন তেন মগ্গেন পহীনং, তস্স তস্স তে তে খন্ধা পহীনানং তেসং তেসং ৱট্টমূলকিলেসানং অৱত্থুতো ভূমীতি সঙ্খং ন লভন্তি. পুথুজ্জনস্স পন সব্বসো ৱট্টমূলানং কিলেসানং অপ্পহীনত্তা যং কিঞ্চি কৰিযমানং কম্মং কুসলং ৱা অকুসলং ৱা হোতি, ইচ্চস্স কিলেসপ্পচ্চযা ৱট্টং ৱড্ঢতি. তস্সেতং ৱট্টমূলং ৰূপক্খন্ধে এৱ, ন ৱেদনাক্খন্ধাদীসু…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধে এৱ ৱা, ন ৰূপক্খন্ধাদীসূতি ন ৱত্তব্বং. কস্মা? অৱিসেসেন পঞ্চসু খন্ধেসু অনুসযিতত্তা. কথং? পথৱীৰসাদিমিৱ ৰুক্খে. যথা হি মহাৰুক্খে পথৱীতলং অধিট্ঠায পথৱীৰসঞ্চ আপোৰসঞ্চ নিস্সায তপ্পচ্চযা মূলখন্ধসাখপসাখপত্তপল্লৱপলাসপুপ্ফফলেহি ৱড্ঢিত্ৱা নভং পূৰেত্ৱা যাৱকপ্পাৱসানং বীজপৰম্পৰায ৰুক্খপৱেণীসন্তানে ঠিতে ‘‘তং পথৱীৰসাদি মূলে এৱ, ন খন্ধাদীসু, ফলে এৱ ৱা, ন মূলাদীসূ’’তি ন ৱত্তব্বং. কস্মা? অৱিসেসেন সব্বেস্ৱেৱ মূলাদীসু অনুগতত্তা, এৱং. যথা পন তস্সেৱ ৰুক্খস্স পুপ্ফফলাদীসু নিব্বিন্নো কোচি পুৰিসো চতূসু দিসাসু মণ্ডূককণ্টকং নাম ৰুক্খে ৱিসং পযোজেয্য, অথ সো ৰুক্খো তেন ৱিসসম্ফস্সেন ফুট্ঠো পথৱীৰসআপোৰসপৰিযাদিন্নেন অপ্পসৱনধম্মতং আগম্ম পুন সন্তানং নিব্বত্তেতুং সমত্থো ন ভৱেয্য, এৱমেৱং খন্ধপ্পৱত্তিযং নিব্বিন্নো কুলপুত্তো তস্স পুৰিসস্স চতূসু দিসাসু ৰুক্খে ৱিসপ্পযোজনং ৱিয অত্তনো সন্তানে চতুমগ্গভাৱনং আৰভতি. অথস্স সো খন্ধসন্তানো তেন চতুমগ্গৱিসসম্ফস্সেন সব্বসো ৱট্টমূলকিলেসানং পৰিযাদিন্নত্তা কিৰিযভাৱমত্তমুপগতকাযকম্মাদি সব্বকম্মপ্পভেদো আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তধম্মতমাগম্ম ভৱন্তৰসন্তানং নিব্বত্তেতুং সমত্থো ন হোতি. কেৱলং পন চৰিমৱিঞ্ঞাণনিৰোধেন নিৰিন্ধনো ৱিয জাতৱেদো অনুপাদানো পৰিনিব্বাতি. এৱং ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৱেদিতব্বং.

অপিচ অপৰম্পি সমুদাচাৰাৰম্মণাধিগ্গহিতাৱিক্খম্ভিতাসমূহতৱসেন চতুব্বিধমুপ্পন্নং. তত্থ ৱত্তমানুপ্পন্নমেৱ সমুদাচাৰুপ্পন্নং. চক্খাদীনং পন আপাথগতে আৰম্মণে পুব্বভাগে অনুপ্পজ্জমানম্পি কিলেসজাতং আৰম্মণস্স অধিগ্গহিতত্তা এৱ অপৰভাগে অৱস্সমুপ্পত্তিতো আৰম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নন্তি ৱুচ্চতি. কল্যাণিগামে পিণ্ডায চৰতো মহাতিস্সত্থেৰস্স ৱিসভাগৰূপদস্সনেন উপ্পন্নকিলেসজাতঞ্চেত্থ নিদস্সনং. তস্স ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্ক’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৬.৫৮) পযোগো দট্ঠব্বো. সমথৱিপস্সনানং অঞ্ঞতৰৱসেন অৱিক্খম্ভিতকিলেসজাতং চিত্তসন্ততিমনাৰূড়্হং উপ্পত্তিনিৱাৰকস্স হেতুনো অভাৱা অৱিক্খম্ভিতুপ্পন্নং নাম. তং ‘‘অযম্পি খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিসমাধি ভাৱিতো বহুলীকতো সন্তো চেৱ পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৱিহাৰো উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তৰধাপেতী’’তিআদীসু (পাৰা. ১৬৫) দট্ঠব্বং. সমথৱিপস্সনাৱসেন ৱিক্খম্ভিতম্পি কিলেসজাতং অৰিযমগ্গেন অসমূহতত্তা উপ্পত্তিধম্মতং অনতীতন্তি কত্ৱা অসমূহতুপ্পন্নন্তি ৱুচ্চতি. আকাসেন গচ্ছন্তস্স অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো থেৰস্স কুসুমিতৰুক্খে উপৱনে পুপ্ফানি ওচিনন্তস্স মধুৰস্সৰেন গাযতো মাতুগামস্স গীতস্সৰং সুতৱতো উপ্পন্নকিলেসজাতঞ্চেত্থ নিদস্সনং. তস্স ‘‘অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং বহুলীকৰোন্তো উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে অন্তৰাযেৱ অন্তৰধাপেতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.১৫৭) পযোগো দট্ঠব্বো. তিৱিধম্পি চেতং আৰম্মণাধিগ্গহিতাৱিক্খম্ভিতাসমূহতুপ্পন্নং ভূমিলদ্ধেনেৱ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বং.

এৱমেতস্মিং যথাৱুত্তপ্পভেদে উপ্পন্নে ভূমিলদ্ধাৰম্মণাধিগ্গহিতাৱিক্খম্ভিতাসমূহতুপ্পন্নৱসেনাযং কোধো উপ্পন্নোতি ৱেদিতব্বো. কস্মা? এৱংৱিধস্স ৱিনেতব্বতো. এৱংৱিধমেৱ হি উপ্পন্নং যেন কেনচি ৱিনযেন ৱিনেতুং সক্কা হোতি. যং পনেতং ৱত্তমানভুত্ৱাপগতোকাসকতসমুদাচাৰসঙ্খাতং উপ্পন্নং, এত্থ অফলো চ অসক্যো চ ৱাযামো. অফলো হি ভুত্ৱাপগতে ৱাযামো ৱাযামন্তৰেনাপি তস্স নিৰুদ্ধত্তা. তথা ওকাসকতে. অসক্যো চ ৱত্তমানসমুদাচাৰুপ্পন্নে কিলেসৱোদানানং একজ্ঝমনুপ্পত্তিতোতি.

ৱিনেতীতি এত্থ পন –

‘‘দুৱিধো ৱিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;

তেসু অট্ঠৱিধেনেস, ৱিনেতীতি পৱুচ্চতি’’.

অযঞ্হি সংৱৰৱিনযো, পহানৱিনযোতি দুৱিধো ৱিনযো. এত্থ চ দুৱিধে ৱিনযে একমেকো ৱিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৱৰৱিনযোপি হি সীলসংৱৰো, সতিসংৱৰো, ঞাণসংৱৰো, খন্তিসংৱৰো, ৱীৰিযসংৱৰোতি পঞ্চৱিধো. পহানৱিনযোপি তদঙ্গপ্পহানং, ৱিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সৰণপ্পহানন্তি পঞ্চৱিধো.

তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তিআদীসু (ৱিভ. ৫১১) সীলসংৱৰো, ‘‘ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) সতিসংৱৰো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৱা)

সতি তেসং নিৱাৰণং;

সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি,

পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি. (সু. নি. ১০৪১) –

আদীসু ঞাণসংৱৰো, ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪) খন্তিসংৱৰো, ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতি, পজহতি, ৱিনোদেতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪) ৱীৰিযসংৱৰো ৱেদিতব্বো. সব্বোপি চাযং সংৱৰো যথাসকং সংৱৰিতব্বানং ৱিনেতব্বানঞ্চ কাযৱচীদুচ্চৰিতাদীনং সংৱৰণতো সংৱৰো, ৱিনযনতো ৱিনযোতি ৱুচ্চতি. এৱং তাৱ সংৱৰৱিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৱেদিতব্বো.

তথা যং নামৰূপপৰিচ্ছেদাদীসু ৱিপস্সনঙ্গেসু যাৱ অত্তনো অপৰিহানৱসেন পৱত্তি, তাৱ তেন তেন ঞাণেন তস্স তস্স অনত্থসন্তানস্স পহানং. সেয্যথিদং – নামৰূপৱৱত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপৰিগ্গহেন অহেতুৱিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৱ অপৰভাগেন কঙ্খাৱিতৰণেন কথংকথীভাৱস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৱৱত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযেসু অভযসঞ্ঞায, আদীনৱদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনেন অভিৰতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকম্যতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৱস্স, গোত্ৰভুনা সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম. যং পন উপচাৰপ্পনাভেদস্স সমাধিনো যাৱ অত্তনো অপৰিহানিপৱত্তি, তাৱ তেনাভিহতানং নীৱৰণানং যথাসকং ৱিতক্কাদিপচ্চনীকধম্মানঞ্চ অনুপ্পত্তিসঙ্খাতং পহানং, এতং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং পন চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা তংতংমগ্গৱতো অত্তনো সন্তানে যথাসকং ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭) নযেন ৱুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগহনস্স পুন অচ্চন্তঅপ্পৱত্তিভাৱেন সমুচ্ছেদসঙ্খাতং পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং পহানং, ইদং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং পন সব্বসঙ্খতনিস্সৰণত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং নিস্সৰণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৱিনযনট্ঠেন ৱিনযো, তস্মা ‘‘পহানৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি, তংতংপহানৱতো ৱা তস্স তস্স ৱিনযস্স সম্ভৱতোপেতং ‘‘পহানৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি. এৱং পহানৱিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৱেদিতব্বো. এৱমেকেকস্স পঞ্চধা ভিন্নত্তা দসেতে ৱিনযা হোন্তি.

তেসু পটিপ্পস্সদ্ধিৱিনযং নিস্সৰণৱিনযঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসেন অট্ঠৱিধেন ৱিনযেনেস তেন তেন পৰিযাযেন ৱিনেতীতি পৱুচ্চতি. কথং? সীলসংৱৰেন কাযৱচীদুচ্চৰিতানি ৱিনেন্তোপি হি তংসম্পযুত্তং কোধং ৱিনেতি, সতিপঞ্ঞাসংৱৰেহি অভিজ্ঝাদোমনস্সাদীনি ৱিনেন্তোপি দোমনস্সসম্পযুত্তং কোধং ৱিনেতি, খন্তিসংৱৰেন সীতাদীনি খমন্তোপি তংতংআঘাতৱত্থুসম্ভৱং কোধং ৱিনেতি, ৱীৰিযসংৱৰেন ব্যাপাদৱিতক্কং ৱিনেন্তোপি তংসম্পযুত্তং কোধং ৱিনেতি. যেহি ধম্মেহি তদঙ্গৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পহানানি হোন্তি, তেসং ধম্মানং অত্তনি নিব্বত্তনেন তে তে ধম্মে পজহন্তোপি তদঙ্গপ্পহাতব্বং ৱিক্খম্ভেতব্বং সমুচ্ছিন্দিতব্বঞ্চ কোধং ৱিনেতি. কামঞ্চেত্থ পহানৱিনযেন ৱিনযো ন সম্ভৱতি. যেহি পন ধম্মেহি পহানং হোতি, তেহি ৱিনেন্তোপি পৰিযাযতো ‘‘পহানৱিনযেন ৱিনেতী’’তি ৱুচ্চতি. পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানকালে পন ৱিনেতব্বাভাৱতো নিস্সৰণপ্পহানস্স চ অনুপ্পাদেতব্বতো ন তেহি কিঞ্চি ৱিনেতীতি ৱুচ্চতি. এৱং তেসু পটিপ্পস্সদ্ধিৱিনযং নিস্সৰণৱিনযঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসেন অট্ঠৱিধেন ৱিনযেনেস তেন তেন পৰিযাযেন ৱিনেতীতি পৱুচ্চতীতি. যে ৱা –

‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, আঘাতপটিৱিনযা, যত্থ ভিক্খুনো উপ্পন্নো আঘাতো সব্বসো পটিৱিনেতব্বো. কতমে পঞ্চ? যস্মিং, ভিক্খৱে, পুগ্গলে আঘাতো জাযেথ, মেত্তা তস্মিং পুগ্গলে ভাৱেতব্বা…পে… কৰুণা… উপেক্খা… অসতি-অমনসিকাৰো তস্মিং পুগ্গলে আপজ্জিতব্বো, এৱং তস্মিং পুগ্গলে আঘাতো পটিৱিনেতব্বো. কম্মস্সকতা এৱ ৱা তস্মিং পুগ্গলে অধিট্ঠাতব্বা কম্মস্সকো অযমাযস্মা…পে… দাযাদো ভৱিস্সতী’’তি (অ. নি. ৫.১৬১) –

এৱং পঞ্চ আঘাতপটিৱিনযা ৱুত্তা. যে চ –

‘‘পঞ্চিমে, আৱুসো, আঘাতপটিৱিনযা, যত্থ ভিক্খুনো উপ্পন্নো আঘাতো সব্বসো পটিৱিনেতব্বো. কতমে পঞ্চ? ইধাৱুসো, একচ্চো পুগ্গলো অপৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰো হোতি, পৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰো, এৱৰূপেপি, আৱুসো, পুগ্গলে আঘাতো পটিৱিনেতব্বো’’তি (অ. নি. ৫.১৬২) –

এৱমাদিনাপি নযেন পঞ্চ আঘাতপটিৱিনযা ৱুত্তা. তেসু যেন কেনচি আঘাতপটিৱিনযেন ৱিনেন্তোপেস ৱিনেতীতি পৱুচ্চতি. অপিচ যস্মা –

‘‘উভতোদণ্ডকেন চেপি, ভিক্খৱে, ককচেন চোৰা ওচৰকা অঙ্গমঙ্গানি ওক্কন্তেয্যুং, তত্ৰাপি যো মনো পদোসেয্য, ন মে সো তেন সাসনকৰো’’তি (ম. নি. ১.২৩২) –-

এৱং সত্থু ওৱাদং,

‘‘তস্সেৱ তেন পাপিযো, যো কুদ্ধং পটিকুজ্ঝতি;

কুদ্ধং অপ্পটিকুজ্ঝন্তো, সঙ্গামং জেতি দুজ্জযং.

‘‘উভিন্নমত্থং চৰতি, অত্তনো চ পৰস্স চ;

পৰং সঙ্কুপিতং ঞত্ৱা, যো সতো উপসম্মতি’’. (সং. নি. ১.১৮৮);

‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সপত্তকন্তা সপত্তকৰণা কোধনং আগচ্ছন্তি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা. কতমে সত্ত? ইধ, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স এৱং ইচ্ছতি – ‘অহো, ৱতাযং দুব্বণ্ণো অস্সা’তি. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স ৱণ্ণৱতায নন্দতি. কোধনাযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপৰেতো কিঞ্চাপি সো হোতি সুন্হাতো সুৱিলিত্তো কপ্পিতকেসমস্সু ওদাতৱত্থৱসনো, অথ খো সো দুব্বণ্ণোৱ হোতি কোধাভিভূতো. অযং, ভিক্খৱে, পঠমো ধম্মো সপত্তকন্তো সপত্তকৰণো কোধনং আগচ্ছতি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা (অ. নি. ৭.৬৪).

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স এৱং ইচ্ছতি – ‘অহো, ৱতাযং দুক্খং সযেয্যা’তি…পে… ‘ন পচুৰত্থো অস্সা’তি…পে… ‘ন ভোগৱা অস্সা’তি…পে… ‘ন যসৱা অস্সা’তি…পে… ‘ন মিত্তৱা অস্সা’তি…পে… ‘কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জেয্যা’তি. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স সুগতিগমনেন নন্দতি. কোধনাযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপৰেতো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায… মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি. সো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা…পে… ৱাচায…পে… মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা…পে… নিৰযং উপপজ্জতি কোধাভিভূতো’’তি (অ. নি. ৭.৬৪).

‘‘কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি…পে…. (অ. নি. ৭.৬৪; মহানি. ৫);

‘‘যেন কোধেন কুদ্ধাসে, সত্তা গচ্ছন্তি দুগ্গতিং;

তং কোধং সম্মদঞ্ঞায, পজহন্তি ৱিপস্সিনো. (ইতিৱু. ৪);

‘‘কোধং জহে ৱিপ্পজহেয্য মানং, সংযোজনং সব্বমতিক্কমেয্য. (ধ. প. ২২১);

‘‘অনত্থজননো কোধো, কোধো চিত্তপ্পকোপনো. (অ. নি. ৭.৬৪; ইতিৱু. ৮৮);

‘‘একাপৰাধং খম ভূৰিপঞ্ঞ, ন পণ্ডিতা কোধবলা ভৱন্তী’’তি. (জা. ১.১৫.১৯) –

এৱমাদিনা নযেন কোধে আদীনৱঞ্চ পচ্চৱেক্খতোপি কোধো ৱিনযং উপেতি. তস্মা এৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা কোধং ৱিনেন্তোপি এস ৱিনেতীতি ৱুচ্চতি.

কোধন্তি ‘‘অনত্থং মে অচৰীতি আঘাতো জাযতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩৪০; অ. নি. ৯.২৯) নযেন সুত্তে ৱুত্তানং নৱন্নং, ‘‘অত্থং মে ন চৰী’’তি আদীনঞ্চ তপ্পটিপক্খতো সিদ্ধানং নৱন্নমেৱাতি অট্ঠাৰসন্নং, খাণুকণ্টকাদিনা অট্ঠানেন সদ্ধিং একূনৱীসতিযা আঘাতৱত্থূনং অঞ্ঞতৰাঘাতৱত্থুসম্ভৱং আঘাতং. ৱিসটন্তি ৱিত্থতং. সপ্পৱিসন্তি সপ্পস্স ৱিসং. ইৱাতি ওপম্মৱচনং, ই-কাৰ লোপং কত্ৱা ৱ-ইচ্চেৱ ৱুত্তং. ওসধেহীতি অগদেহি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা ৱিসতিকিচ্ছকো ৱেজ্জো সপ্পেন দট্ঠং সব্বং কাযং ফৰিত্ৱা ঠিতং ৱিসটং সপ্পৱিসং মূলখন্ধতচপত্তপুপ্ফাদীনং অঞ্ঞতৰেহি নানাভেসজ্জেহি পযোজেত্ৱা কতেহি ৱা ওসধেহি খিপ্পমেৱ ৱিনেয্য, এৱমেৱং যো যথাৱুত্তেনত্থেন উপ্পতিতং চিত্তসন্তানং ব্যাপেত্ৱা ঠিতং কোধং যথাৱুত্তেসু ৱিনযনূপাযেসু যেন কেনচি উপাযেন ৱিনেতি নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতীতি.

সো ভিক্খু জহাতি ওৰপাৰন্তি সো এৱং কোধং ৱিনেন্তো ভিক্খু যস্মা কোধো ততিযমগ্গেন সব্বসো পহীযতি, তস্মা ওৰপাৰসঞ্ঞিতানি পঞ্চোৰম্ভাগিযসংযোজনানি জহাতীতি ৱেদিতব্বো. অৱিসেসেন হি পাৰন্তি তীৰস্স নামং, তস্মা ওৰানি চ তানি সংসাৰসাগৰস্স পাৰভূতানি চাতি কত্ৱা ‘‘ওৰপাৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অথ ৱা ‘‘যো উপ্পতিতং ৱিনেতি কোধং ৱিসটং সপ্পৱিসংৱ ওসধেহি’’, সো ততিযমগ্গেন সব্বসো কোধং ৱিনেত্ৱা অনাগামিফলে ঠিতো ভিক্খু জহাতি ওৰপাৰং. তত্থ ওৰন্তি সকত্তভাৱো, পাৰন্তি পৰত্তভাৱো. ওৰং ৱা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, পাৰং ছ বাহিৰাযতনানি. তথা ওৰং মনুস্সলোকো, পাৰং দেৱলোকো. ওৰং কামধাতু, পাৰং ৰূপাৰূপধাতু. ওৰং কামৰূপভৱো, পাৰং অৰূপভৱো. ওৰং অত্তভাৱো, পাৰং অত্তভাৱসুখূপকৰণানি. এৱমেতস্মিং ওৰপাৰে চতুত্থমগ্গেন ছন্দৰাগং পজহন্তো ‘‘জহাতি ওৰপাৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. এত্থ চ কিঞ্চাপি অনাগামিনো কামৰাগস্স পহীনত্তা ইধত্তভাৱাদীসু ছন্দৰাগো এৱ নত্থি; অপিচ খো পনস্স ততিযমগ্গাদীনং ৱিয ৱণ্ণপ্পকাসনত্থং সব্বমেতং ওৰপাৰভেদং সঙ্গহেত্ৱা তত্থ ছন্দৰাগপ্পহানেন ‘‘জহাতি ওৰপাৰ’’ন্তি ৱুত্তং.

ইদানি তস্সত্থস্স ৱিভাৱনত্থায উপমং আহ ‘‘উৰগো জিণ্ণমিৱ তচং পুৰাণ’’ন্তি. তত্থ উৰেন গচ্ছতীতি উৰগো, সপ্পস্সেতং অধিৱচনং. সো দুৱিধো – কামৰূপী চ অকামৰূপী চ. কামৰূপীপি দুৱিধো – জলজো থলজো চ. জলজো জলে এৱ কামৰূপং লভতি, ন থলে, সঙ্খপালজাতকে সঙ্খপালনাগৰাজা ৱিয. থলজো থলে এৱ, ন জলে. সো জজ্জৰভাৱেন জিণ্ণং, চিৰকালতায পুৰাণঞ্চাতি সঙ্খং গতং. তচং জহন্তো চতুব্বিধেন জহাতি – সজাতিযং ঠিতো, জিগুচ্ছন্তো, নিস্সায, থামেনাতি. সজাতি নাম সপ্পজাতি দীঘত্তভাৱো. উৰগা হি পঞ্চসু ঠানেসু সজাতিং নাতিৱত্তন্তি – উপপত্তিযং, চুতিযং, ৱিস্সট্ঠনিদ্দোক্কমনে, সমানজাতিযা মেথুনপটিসেৱনে, জিণ্ণতচাপনযনে চাতি. সপ্পো হি যদা তচং জহাতি, তদা সজাতিযংযেৱ ঠত্ৱা জহাতি. সজাতিযং ঠিতোপি চ জিগুচ্ছন্তো জহাতি. জিগুচ্ছন্তো নাম যদা উপড্ঢট্ঠানে মুত্তো হোতি, উপড্ঢট্ঠানে অমুত্তো ওলম্বতি, তদা নং অট্টীযন্তো জহাতি. এৱং জিগুচ্ছন্তোপি চ দণ্ডন্তৰং ৱা মূলন্তৰং ৱা পাসাণন্তৰং ৱা নিস্সায জহাতি. নিস্সায জহন্তোপি চ থামং জনেত্ৱা, উস্সাহং কত্ৱা, ৱীৰিযেন ৱঙ্কং নঙ্গুট্ঠং কত্ৱা, পস্সসন্তোৱ ফণং কৰিত্ৱা জহাতি. এৱং জহিত্ৱা যেনকামং পক্কমতি. এৱমেৱং অযম্পি ভিক্খু ওৰপাৰং জহিতুকামো চতুব্বিধেন জহাতি – সজাতিযং ঠিতো, জিগুচ্ছন্তো, নিস্সায, থামেনাতি. সজাতি নাম ভিক্খুনো ‘‘অৰিযায জাতিযা জাতো’’তি (ম. নি. ২.৩৫১) ৱচনতো সীলং. তেনেৱাহ ‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপ্পঞ্ঞো’’তি (সং. নি. ১.২৩; পেটকো. ২২). এৱমেতিস্সং সজাতিযং ঠিতো ভিক্খু তং সকত্তভাৱাদিভেদং ওৰপাৰং জিণ্ণপুৰাণতচমিৱ দুক্খং জনেন্তং তত্থ তত্থ আদীনৱদস্সনেন জিগুচ্ছন্তো কল্যাণমিত্তে নিস্সায অধিমত্তৱাযামসঙ্খাতং থামং জনেত্ৱা ‘‘দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি (অ. নি. ৩.১৬; ৱিভ. ৫১৯) ৱুত্তনযেন ৰত্তিন্দিৱং ছধা ৱিভজিত্ৱা ঘটেন্তো ৱাযমন্তো উৰগো ৱিয, ৱঙ্কং নঙ্গুট্ঠং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উৰগো ৱিয পস্সসন্তো, অযম্পি অসিথিলপৰক্কমতায ৱাযমন্তো উৰগো ৱিয ফণং কৰিত্ৱা, অযম্পি ঞাণৱিপ্ফাৰং জনেত্ৱা উৰগোৱ তচং ওৰপাৰং জহাতি. জহিত্ৱা চ উৰগো ৱিয ওহিততচো যেনকামং অযম্পি ওহিতভাৰো অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুদিসং পক্কমতীতি. তেনাহ ভগৱা –

‘‘যো উপ্পতিতং ৱিনেতি কোধং, ৱিসটং সপ্পৱিসংৱ ওসধেহি;

সো ভিক্খু জহাতি ওৰপাৰং, উৰগো জিণ্ণমিৱ তচং পুৰাণ’’ন্তি.

এৱমেসা ভগৱতা অৰহত্তনিকূটেন পঠমগাথা দেসিতাতি.

২. ইদানি দুতিযগাথায অত্থৱণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো. তত্ৰাপি –

‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৱুত্তা গাথা অযং ইমং;

ৱিধিং পকাসযিত্ৱাস্সা, কৰিস্সামত্থৱণ্ণন’’ন্তি. –

অযমেৱ মাতিকা. ততো পৰঞ্চ সব্বগাথাসু. অতিৱিত্থাৰভযেন পন ইতো পভুতি মাতিকং অনিক্খিপিত্ৱা উপ্পত্তিদস্সননযেনেৱ তস্সা তস্সা অত্থং দস্সেন্তো অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সামি. সেয্যথিদং যো ৰাগমুদচ্ছিদা অসেসন্তি অযং দুতিযগাথা.

তস্সুপ্পত্তি – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মতো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স উপট্ঠাকো অঞ্ঞতৰো সুৱণ্ণকাৰপুত্তো থেৰস্স সন্তিকে পব্বজিতো. থেৰো তস্স ‘‘দহৰানং অসুভং সপ্পায’’ন্তি মন্ত্ৱা ৰাগৱিঘাতত্থং অসুভকম্মট্ঠানং অদাসি. তস্স তস্মিং আসেৱনমত্তম্পি চিত্তং ন লভতি. সো ‘‘অনুপকাৰং মমেত’’ন্তি থেৰস্স আৰোচেসি. থেৰো ‘‘দহৰানমেতং সপ্পায’’ন্তি মন্ত্ৱা পুনপি তদেৱাচিক্খি. এৱং চত্তাৰো মাসা অতীতা, সো কিঞ্চিমত্তম্পি ৱিসেসং ন লভতি. ততো নং থেৰো ভগৱতো সন্তিকং নেসি. ভগৱা ‘‘অৱিসযো, সাৰিপুত্ত, তুয্হেতস্স সপ্পাযং জানিতুং, বুদ্ধৱেনেয্যো এসো’’তি ৱত্ৱা পভস্সৰৱণ্ণং পদুমং ইদ্ধিযা নিম্মিনিত্ৱা তস্স হত্থে পাদাসি – ‘‘হন্দ, ভিক্খু, ইমং ৱিহাৰপচ্ছাযাযং ৱালিকাতলে নাড়েন ৱিজ্ঝিত্ৱা ঠপেহি, অভিমুখঞ্চস্স পল্লঙ্কেন নিসীদ ‘লোহিতং লোহিত’ন্তি আৱজ্জেন্তো’’তি. অযং কিৰ পঞ্চ জাতিসতানি সুৱণ্ণকাৰোৱ অহোসি. তেনস্স ‘‘লোহিতকনিমিত্তং সপ্পায’’ন্তি ঞত্ৱা ভগৱা লোহিতককম্মট্ঠানং অদাসি. সো তথা কত্ৱা মুহুত্তেনেৱ যথাক্কমং তত্থ চত্তাৰিপি ঝানানি অধিগন্ত্ৱা অনুলোমপটিলোমাদিনা নযেন ঝানকীড়ং আৰভি. অথ ভগৱা ‘তং পদুমং মিলাযতূ’তি অধিট্ঠাসি. সো ঝানা ৱুট্ঠিতো তং মিলাতং কাড়ৱণ্ণং দিস্ৱা ‘‘পভস্সৰৰূপং জৰায পৰিমদ্দিত’’ন্তি অনিচ্চসঞ্ঞং পটিলভি. ততো নং অজ্ঝত্তম্পি উপসংহৰি. ততো ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি তযোপি ভৱে আদিত্তে ৱিয পস্সি. এৱং পস্সতো চস্সাৱিদূৰে পদুমস্সৰো অত্থি. তত্থ দাৰকা ওৰোহিত্ৱা পদুমানি ভঞ্জিত্ৱা ভঞ্জিত্ৱা ৰাসিং কৰোন্তি. তস্স তানি উদকে পদুমানি নড়ৱনে অগ্গিজালা ৱিয খাযিংসু, পত্তানি পতন্তানি পপাতং পৱিসন্তানি ৱিয খাযিংসু, থলে নিক্খিত্তপদুমানং অগ্গানি মিলাতানি অগ্গিডড্ঢানি ৱিয খাযিংসু. অথস্স তদনুসাৰেন সব্বধম্মে উপনিজ্ঝাযতো ভিয্যোসোমত্তায তযো ভৱা আদিত্তমিৱ অগাৰং অপ্পটিসৰণা হুত্ৱা উপট্ঠহিংসু. ততো ভগৱা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৱ তস্স ভিক্খুনো উপৰি সৰীৰাভং মুঞ্চি. সা চস্স মুখংযেৱ অজ্ঝোত্থৰি. ততো সো ‘‘কিমেত’’ন্তি আৱজ্জেন্তো ভগৱন্তং আগন্ত্ৱা সমীপে ঠিতমিৱ দিস্ৱা উট্ঠাযাসনা অঞ্জলিং পণামেসি. অথস্স ভগৱা সপ্পাযং ৱিদিত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো ইমং ওভাসগাথং অভাসি ‘‘যো ৰাগমুদচ্ছিদা অসেস’’ন্তি.

তত্থ ৰঞ্জনৱসেন ৰাগো, পঞ্চকামগুণৰাগস্সেতং অধিৱচনং. উদচ্ছিদাতি উচ্ছিন্দতি, ভঞ্জতি, ৱিনাসেতি. অতীতকালিকানম্পি হি ছন্দসি ৱত্তমানৱচনং অক্খৰচিন্তকা ইচ্ছন্তি. অসেসন্তি সানুসযং. ভিসপুপ্ফংৱ সৰোৰুহন্তি সৰে ৱিৰূড়্হং পদুমপুপ্ফং ৱিয. ৱিগয্হাতি ওগয্হ, পৱিসিত্ৱাতি অত্থো. সেসং পুব্বসদিসমেৱ. কিং ৱুত্তং হোতি? যথা নাম এতে দাৰকা সৰং ওৰুয্হ ভিসপুপ্ফং সৰোৰুহং ছিন্দন্তি, এৱমেৱং যো ভিক্খু ইমং তেধাতুকলোকসন্নিৱাসং ওগয্হ –

‘‘নত্থি ৰাগসমো অগ্গি’’; (ধ. প. ২০২);

‘‘কামৰাগেন দয্হামি, চিত্তং মে পৰিদয্হতি’’; (সং. নি. ১.২১২);

‘‘যে ৰাগৰত্তানুপতন্তি সোতং, সযং কতং মক্কটকোৱ জালং’’. (ধ. প. ৩৪৭);

‘‘ৰত্তো খো, আৱুসো, ৰাগেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতী’’তি (অ. নি. ৩.৫৬, ৭২) –

এৱমাদিনযমনুগন্ত্ৱা ৰাগাদীনৱপচ্চৱেক্খণেন যথাৱুত্তপ্পকাৰেহি সীলসংৱৰাদীহি সংৱৰেহি সৱিঞ্ঞাণকাৱিঞ্ঞাণকেসু ৱত্থূসু অসুভসঞ্ঞায চ থোকং থোকং ৰাগং সমুচ্ছিন্দন্তো অনাগামিমগ্গেন অৱসেসং অৰহত্তমগ্গেন চ ততো অনৱসেসম্পি উচ্ছিন্দতি পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰেনেৱ সো ভিক্খু জহাতি ওৰপাৰং উৰগো জিণ্ণমিৱ তচং পুৰাণন্তি. এৱমেসা ভগৱতা অৰহত্তনিকূটেন গাথা দেসিতা. দেসনাপৰিযোসানে চ সো ভিক্খু অৰহত্তে পতিট্ঠিতোতি.

৩. যো তণ্হমুদচ্ছিদাতি কা উপ্পত্তি? ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অঞ্ঞতৰো ভিক্খু গগ্গৰায পোক্খৰণিযা তীৰে ৱিহৰন্তো তণ্হাৱসেন অকুসলৱিতক্কং ৱিতক্কেতি. ভগৱা তস্সজ্ঝাসযং ৱিদিত্ৱা ইমং ওভাসগাথমভাসি.

তত্থ তস্সতীতি তণ্হা. ৱিসযেহি তিত্তিং ন উপেতীতি অত্থো. কামভৱৱিভৱতণ্হানমেতং অধিৱচনং. সৰিতন্তি গতং পৱত্তং, যাৱ ভৱগ্গা অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা ঠিতন্তি ৱুত্তং হোতি. সীঘসৰন্তি সীঘগামিনিং, সন্দিট্ঠিকসম্পৰাযিকং আদীনৱং অগণেত্ৱা মুহুত্তেনেৱ পৰচক্কৱাড়ম্পি ভৱগ্গম্পি সম্পাপুণিতুং সমত্থন্তি ৱুত্তং হোতি. এৱমেতং সৰিতং সীঘসৰং সব্বপ্পকাৰম্পি তণ্হং –

‘‘উপৰিৱিসালা দুপ্পূৰা, ইচ্ছা ৱিসটগামিনী;

যে চ তং অনুগিজ্ঝন্তি, তে হোন্তি চক্কধাৰিনো’’তি.

‘‘তণ্হাদুতিযো পুৰিসো, দীঘমদ্ধানসংসৰং;

ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং, সংসাৰং নাতিৱত্ততী’’তি. (ইতিৱু. ১৫, ১০৫; মহানি. ১৯১; চূড়নি. পাৰাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭);

‘‘ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসোতি খো, মহাৰাজা’’তি (ম. নি. ২.৩০৫) চ –

এৱমাদীনৱপচ্চৱেক্খণেন ৱুত্তপ্পকাৰেহি সীলসংৱৰাদীহি চ যো থোকং থোকং ৱিসোসযিত্ৱা অৰহত্তমগ্গেন অসেসং উচ্ছিজ্জতি, সো ভিক্খু তস্মিংযেৱ খণে সব্বপ্পকাৰম্পি জহাতি ওৰপাৰন্তি. দেসনাপৰিযোসানে সো ভিক্খু অৰহত্তে পতিট্ঠিতোতি.

৪. যো মানমুদব্বধীতি কা উপ্পত্তি? ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অঞ্ঞতৰো ভিক্খু গঙ্গায তীৰে ৱিহৰন্তো গিম্হকালে অপ্পোদকে সোতে কতং নড়সেতুং পচ্ছা আগতেন মহোঘেন ৱুয্হমানং দিস্ৱা ‘‘অনিচ্চা সঙ্খাৰা’’তি সংৱিগ্গো অট্ঠাসি. তস্সজ্ঝাসযং ৱিদিত্ৱা ভগৱা ইমং ওভাসগাথং অভাসি.

তত্থ মানোতি জাতিআদিৱত্থুকো চেতসো উণ্ণামো. সো ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি মানো, ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি মানো, ‘‘হীনোহমস্মী’’তি মানোতি এৱং তিৱিধো হোতি. পুন ‘‘সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি, সেয্যস্স সদিসো, সেয্যস্স হীনো, সদিসস্স সেয্যো, সদিসস্স সদিসো, সদিসস্স হীনো, হীনস্স সেয্যো, হীনস্স সদিসো, হীনস্স হীনোহমস্মী’’তি মানোতি এৱং নৱৱিধো হোতি. তং সব্বপ্পকাৰম্পি মানং –

‘‘যেন মানেন মত্তাসে, সত্তা গচ্ছন্তি দুগ্গতি’’ন্তি. (ইতিৱু. ৬) –

আদিনা নযেন তত্থ আদীনৱপচ্চৱেক্খণেন ৱুত্তপ্পকাৰেহি সীলসংৱৰাদীহি চ যো থোকং থোকং ৱধেন্তো কিলেসানং অবলদুব্বলত্তা নড়সেতুসদিসং লোকুত্তৰধম্মানং অতিবলত্তা মহোঘসদিসেন অৰহত্তমগ্গেন অসেসং উদব্বধি, অনৱসেসপ্পহানৱসেন উচ্ছিন্দন্তো ৱধেতীতি ৱুত্তং হোতি. সো ভিক্খু তস্মিংযেৱ খণে সব্বপ্পকাৰম্পি জহাতি ওৰপাৰন্তি. দেসনাপৰিযোসানে সো ভিক্খু অৰহত্তে পতিট্ঠিতোতি.

৫. তি কা উপ্পত্তি? ইমিস্সা গাথায ইতো পৰানঞ্চ দ্ৱাদসন্নং একাযেৱ উপ্পত্তি. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণো অত্তনো ধীতুযা ৱাৰেয্যে পচ্চুপট্ঠিতে চিন্তেসি – ‘‘কেনচি ৱসলেন অপৰিভুত্তপুব্বেহি পুপ্ফেহি দাৰিকং অলঙ্কৰিত্ৱা পতিকুলং পেসেস্সামী’’তি. সো সন্তৰবাহিৰং সাৱত্থিং ৱিচিনন্তো কিঞ্চি তিণপুপ্ফম্পি অপৰিভুত্তপুব্বং নাদ্দস. অথ সম্বহুলে ধুত্তকজাতিকে ব্ৰাহ্মণদাৰকে সন্নিপতিতে দিস্ৱা ‘‘এতে পুচ্ছিস্সামি, অৱস্সং সম্বহুলেসু কোচি জানিস্সতী’’তি উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছি. তে তং ব্ৰাহ্মণং উপ্পণ্ডেন্তা আহংসু – ‘‘উদুম্বৰপুপ্ফং নাম, ব্ৰাহ্মণ, লোকে ন কেনচি পৰিভুত্তপুব্বং. তেন ধীতৰং অলঙ্কৰিত্ৱা দেহী’’তি. সো দুতিযদিৱসে কালস্সেৱ ৱুট্ঠায ভত্তৱিস্সগ্গং কত্ৱা অচিৰৱতিযা নদিযা তীৰে উদুম্বৰৱনং গন্ত্ৱা একমেকং ৰুক্খং ৱিচিনন্তো পুপ্ফস্স ৱণ্টমত্তম্পি নাদ্দস. অথ ৱীতিৱত্তে মজ্ঝন্হিকে দুতিযতীৰং অগমাসি. তত্থ চ অঞ্ঞতৰো ভিক্খু অঞ্ঞতৰস্মিং মনুঞ্ঞে ৰুক্খমূলে দিৱাৱিহাৰং নিসিন্নো কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি. সো তত্থ উপসঙ্কমিত্ৱা অমনসিকৰিত্ৱা, সকিং নিসীদিত্ৱা, সকিং উক্কুটিকো হুত্ৱা, সকিং ঠত্ৱা, তং ৰুক্খং সব্বসাখাৱিটপপত্তন্তৰেসু ৱিচিনন্তো কিলমতি. ততো নং সো ভিক্খু আহ – ‘‘ব্ৰাহ্মণ, কিং মগ্গসী’’তি? ‘‘উদুম্বৰপুপ্ফং, ভো’’তি. ‘‘উদুম্বৰপুপ্ফং নাম, ব্ৰাহ্মণ, লোকে নত্থি, মুসা এতং ৱচনং, মা কিলমা’’তি. অথ ভগৱা তস্স ভিক্খুনো অজ্ঝাসযং ৱিদিত্ৱা ওভাসং মুঞ্চিত্ৱা সমুপ্পন্নসমন্নাহাৰবহুমানস্স ইমা ওভাসগাথাযো অভাসি ‘‘যো নাজ্ঝগমা ভৱেসু সাৰ’’ন্তি সব্বা ৱত্তব্বা.

তত্থ পঠমগাথায তাৱ নাজ্ঝগমাতি নাধিগচ্ছি, নাধিগচ্ছতি ৱা. ভৱেসূতি কামৰূপাৰূপসঞ্ঞীঅসঞ্ঞীনেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীএকৱোকাৰচতুৱোকাৰপঞ্চৱোকাৰভৱেসু. সাৰন্তি নিচ্চভাৱং অত্তভাৱং ৱা. ৱিচিনন্তি পঞ্ঞায গৱেসন্তো. পুপ্ফমিৱ উদুম্বৰেসূতি যথা উদুম্বৰৰুক্খেসু পুপ্ফং ৱিচিনন্তো এস ব্ৰাহ্মণো নাজ্ঝগমা, এৱং যো যোগাৱচৰোপি পঞ্ঞায ৱিচিনন্তো সব্বভৱেসু কিঞ্চি সাৰং নাজ্ঝগমা. সো অসাৰকট্ঠেন তে ধম্মে অনিচ্চতো অনত্ততো চ ৱিপস্সন্তো অনুপুব্বেন লোকুত্তৰধম্মে অধিগচ্ছন্তো জহাতি ওৰপাৰং উৰগো জিণ্ণমিৱ তচং পুৰাণন্তি অযমত্থো যোজনা চ. অৱসেসগাথাসু পনস্স যোজনং অৱত্ৱা ৱিসেসত্থমত্তমেৱ ৱক্খাম.

৬. ‘‘যস্সন্তৰতো ন সন্তি কোপা,

ইতিভৱাভৱতঞ্চ ৱীতিৱত্তো’’তি. (উদা. ২০) –

এত্থ তাৱ অযং ‘অন্তৰসদ্দো’ –

‘‘নদীতীৰেসু সণ্ঠানে, সভাসু ৰথিযাসু চ;

জনা সঙ্গম্ম মন্তেন্তি, মঞ্চ তঞ্চ কিমন্তৰ’’ন্তি. (সং. নি. ১.২২৮);

‘‘অপ্পমত্তকেন ৱিসেসাধিগমেন অন্তৰা ৱোসানমাপাদি’’ (অ. নি. ১০.৮৪);

‘‘অনত্থজননো কোধো, কোধো চিত্তপ্পকোপনো;

ভযমন্তৰতো জাতং, তং জনো নাৱবুজ্ঝতী’’তি. (অ. নি. ৭.৬৪; ইতিৱু. ৮৮) –

এৱং কাৰণৱেমজ্ঝচিত্তাদীসু সম্বহুলেসু অত্থেসু দিস্সতি. ইধ পন চিত্তে. ততো যস্সন্তৰতো ন সন্তি কোপাতি ততিযমগ্গেন সমূহতত্তা যস্স চিত্তে ন সন্তি কোপাতি অত্থো. যস্মা পন ভৱোতি সম্পত্তি, ৱিভৱোতি ৱিপত্তি. তথা ভৱোতি ৱুদ্ধি, ৱিভৱোতি হানি. ভৱোতি সস্সতো, ৱিভৱোতি উচ্ছেদো. ভৱোতি পুঞ্ঞং, ৱিভৱোতি পাপং. ৱিভৱো অভৱোতি চ অত্থতো একমেৱ. তস্মা ইতিভৱাভৱতঞ্চ ৱীতিৱত্তোতি এত্থ যা এসা সম্পত্তিৱিপত্তিৱুড্ঢিহানিসস্সতুচ্ছেদপুঞ্ঞপাপৱসেন ইতি অনেকপ্পকাৰা ভৱাভৱতা ৱুচ্চতি. চতূহিপি মগ্গেহি যথাসম্ভৱং তেন তেন নযেন তং ইতিভৱাভৱতঞ্চ ৱীতিৱত্তোতি এৱমত্থো ঞাতব্বো.

৭. যস্স ৱিতক্কাতি এত্থ পন যস্স ভিক্খুনো তযো কামব্যাপাদৱিহিংসাৱিতক্কা, তযো ঞাতিজনপদামৰৱিতক্কা, তযো পৰানুদ্দযতাপটিসংযুত্তলাভসক্কাৰসিলোকঅনৱঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তৱিতক্কাতি এতে নৱ ৱিতক্কা সমন্তভদ্দকে ৱুত্তনযেন তত্থ তত্থ আদীনৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পটিপক্খৱৱত্থানেন তস্স তস্স পহানসমত্থেহি তীহি হেট্ঠিমমগ্গেহি চ ৱিধূপিতা ভুসং ধূপিতা সন্তাপিতা দড্ঢাতি অত্থো. এৱং ৱিধূপেত্ৱা চ অজ্ঝত্তং সুৱিকপ্পিতা অসেসা, নিযকজ্ঝত্তভূতে অত্তনো খন্ধসন্তানে অজ্ঝত্তজ্ঝত্তভূতে চিত্তে চ যথা ন পুন সম্ভৱন্তি, এৱং অৰহত্তমগ্গেন অসেসা ছিন্না. ছিন্নঞ্হি কপ্পিতন্তি ৱুচ্চতি. যথাহ ‘‘কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি (সং. নি. ১.১২২; ৪.৩৬৫). এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

৮. ইদানি যো নাচ্চসাৰীতি এত্থ যো নাচ্চসাৰীতি যো নাতিধাৱি. ন পচ্চসাৰীতি ন ওহীযি. কিং ৱুত্তং হোতি? অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযেন হি উদ্ধচ্চে পতন্তো অচ্চাসৰতি, অতিসিথিলেন কোসজ্জে পতন্তো পচ্চাসৰতি. তথা ভৱতণ্হায অত্তানং কিলমেন্তো অচ্চাসৰতি, কামতণ্হায কামসুখমনুযুঞ্জন্তো পচ্চাসৰতি. সস্সতদিট্ঠিযা অচ্চাসৰতি, উচ্ছেদদিট্ঠিযা পচ্চাসৰতি. অতীতং অনুসোচন্তো অচ্চাসৰতি, অনাগত পটিকঙ্খন্তো পচ্চাসৰতি. পুব্বন্তানুদিট্ঠিযা অচ্চাসৰতি, অপৰন্তানুদিট্ঠিযা পচ্চাসৰতি. তস্মা যো এতে উভো অন্তে ৱজ্জেত্ৱা মজ্ঝিমং পটিপদং পটিপজ্জন্তো নাচ্চসাৰী ন পচ্চসাৰীতি এৱং ৱুত্তং হোতি. সব্বং অচ্চগমা ইমং পপঞ্চন্তি তায চ পন অৰহত্তমগ্গৱোসানায মজ্ঝিমায পটিপদায সব্বং ইমং ৱেদনাসঞ্ঞাৱিতক্কপ্পভৱং তণ্হামানদিট্ঠিসঙ্খাতং তিৱিধং পপঞ্চং অচ্চগমা অতিক্কন্তো, সমতিক্কন্তোতি অত্থো.

৯. তদনন্তৰগাথায পন সব্বং ৱিতথমিদন্তি ঞত্ৱা লোকেতি অযমেৱ ৱিসেসো. তস্সত্থো – সব্বন্তি অনৱসেসং, সকলমনূনন্তি ৱুত্তং হোতি. এৱং সন্তেপি পন ৱিপস্সনুপগং লোকিযখন্ধাযতনধাতুপ্পভেদং সঙ্খতমেৱ ইধাধিপ্পেতং. ৱিতথন্তি ৱিগততথভাৱং. নিচ্চন্তি ৱা সুখন্তি ৱা সুভন্তি ৱা অত্তাতি ৱা যথা যথা কিলেসৱসেন বালজনেহি গয্হতি, তথাতথাভাৱতো ৱিতথন্তি ৱুত্তং হোতি. ইদন্তি তমেৱ সব্বং পচ্চক্খভাৱেন দস্সেন্তো আহ. ঞত্ৱাতি মগ্গপঞ্ঞায জানিত্ৱা, তঞ্চ পন অসম্মোহতো, ন ৱিসযতো. লোকেতি ওকাসলোকে সব্বং খন্ধাদিভেদং ধম্মজাতং ‘‘ৱিতথমিদ’’ন্তি ঞত্ৱাতি সম্বন্ধো.

১০-১৩. ইদানি ইতো পৰাসু চতূসু গাথাসু ৱীতলোভো ৱীতৰাগো ৱীতদোসো ৱীতমোহোতি এতে ৱিসেসা. এত্থ লুব্ভনৱসেন লোভো. সব্বসঙ্গাহিকমেতং পঠমস্স অকুসলমূলস্স অধিৱচনং, ৱিসমলোভস্স ৱা. যো সো ‘‘অপ্পেকদা মাতুমত্তীসুপি লোভধম্মা উপ্পজ্জন্তি, ভগিনিমত্তীসুপি লোভধম্মা উপ্পজ্জন্তি, ধীতুমত্তীসুপি লোভধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি (সং. নি. ৪.১২৭) এৱং ৱুত্তো. ৰজ্জনৱসেন ৰাগো, পঞ্চকামগুণৰাগস্সেতং অধিৱচনং. দুস্সনৱসেন দোসো, পুব্বে ৱুত্তকোধস্সেতং অধিৱচনং. মুয্হনৱসেন মোহো, চতূসু অৰিযসচ্চেসু অঞ্ঞাণস্সেতং অধিৱচনং. তত্থ যস্মা অযং ভিক্খু লোভং জিগুচ্ছন্তো ৱিপস্সনং আৰভি ‘‘কুদাস্সু নামাহং লোভং ৱিনেত্ৱা ৱিগতলোভো ৱিহৰেয্য’’ন্তি, তস্মা তস্স লোভপ্পহানূপাযং সব্বসঙ্খাৰানং ৱিতথভাৱদস্সনং লোভপ্পহানানিসংসঞ্চ ওৰপাৰপ্পহানং দস্সেন্তো ইমং গাথমাহ. এস নযো ইতো পৰাসুপি. কেচি পনাহু – ‘‘যথাৱুত্তেনেৱ নযেন এতে ধম্মে জিগুচ্ছিত্ৱা ৱিপস্সনমাৰদ্ধস্স তস্স তস্স ভিক্খুনো একমেকাৱ এত্থ গাথা ৱুত্তা’’তি. যং ৰুচ্চতি, তং গহেতব্বং. এস নযো ইতো পৰাসু চতূসু গাথাসু.

১৪. অযং পনেত্থ অত্থৱণ্ণনা – অপ্পহীনট্ঠেন সন্তানে সযন্তীতি অনুসযা কামৰাগপটিঘমানদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাভৱৰাগাৱিজ্জানং এতং অধিৱচনং. সম্পযুত্তধম্মানং অত্তনো আকাৰানুৱিধানট্ঠেন মূলা; অখেমট্ঠেন অকুসলা; ধম্মানং পতিট্ঠাভূতাতিপি মূলা; সাৱজ্জদুক্খৱিপাকট্ঠেন অকুসলা; উভযম্পেতং লোভদোসমোহানং অধিৱচনং. তে হি ‘‘লোভো, ভিক্খৱে, অকুসলঞ্চ অকুসলমূলঞ্চা’’তিআদিনা নযেন এৱং নিদ্দিট্ঠা. এৱমেতে অনুসযা তেন তেন মগ্গেন পহীনত্তা যস্স কেচি ন সন্তি, এতে চ অকুসলমূলা তথেৱ সমূহতাসে, সমূহতা ইচ্চেৱ অত্থো. পচ্চত্তবহুৱচনস্স হি সে-কাৰাগমং ইচ্ছন্তি সদ্দলক্খণকোৱিদা. অট্ঠকথাচৰিযা পন ‘‘সেতি নিপাতো’’তি ৱণ্ণযন্তি. যং ৰুচ্চতি, তং গহেতব্বং. এত্থ পন ‘‘কিঞ্চাপি সো এৱংৱিধো ভিক্খু খীণাসৱো হোতি, খীণাসৱো চ নেৱ আদিযতি, ন পজহতি, পজহিত্ৱা ঠিতো’’তি ৱুত্তো. তথাপি ৱত্তমানসমীপে ৱত্তমানৱচনলক্খণেন ‘‘জহাতি ওৰপাৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অথ ৱা অনুপাদিসেসায চ নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযন্তো অত্তনো অজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনসঙ্খাতং জহাতি ওৰপাৰন্তি ৱেদিতব্বো.

তত্থ কিলেসপটিপাটিযা মগ্গপটিপাটিযা চাতি দ্ৱিধা অনুসযানং অভাৱো ৱেদিতব্বো. কিলেসপটিপাটিযা হি কামৰাগানুসযপটিঘানুসযানং ততিযমগ্গেন অভাৱো হোতি, মানানুসযস্স চতুত্থমগ্গেন, দিট্ঠানুসযৱিচিকিচ্ছানুসযানং পঠমমগ্গেন, ভৱৰাগানুসযাৱিজ্জানুসযানং চতুত্থমগ্গেনেৱ. মগ্গপটিপাটিযা পন পঠমমগ্গেন দিট্ঠানুসযৱিচিকিচ্ছানুসযানং অভাৱো হোতি. দুতিযমগ্গেন কামৰাগানুসযপটিঘানুসযানং তনুভাৱো, ততিযমগ্গেন সব্বসো অভাৱো, চতুত্থমগ্গেন মানানুসযভৱৰাগানুসযাৱিজ্জানুসযানং অভাৱো হোতি. তত্থ যস্মা ন সব্বে অনুসযা অকুসলমূলা; কামৰাগভৱৰাগানুসযা এৱ হি লোভাকুসলমূলেন সঙ্গহং গচ্ছন্তি. পটিঘানুসযাৱিজ্জানুসযা চ ‘‘দোসো অকুসলমূলং, মোহো অকুসলমূলং’’ ইচ্চেৱ সঙ্খং গচ্ছন্তি, দিট্ঠিমানৱিচিকিচ্ছানুসযা পন ন কিঞ্চি অকুসলমূলং হোন্তি, যস্মা ৱা অনুসযাভাৱৱসেন চ অকুসলমূলসমুগ্ঘাতৱসেন চ কিলেসপ্পহানং পট্ঠপেসি, তস্মা –

‘‘যস্সানুসযা ন সন্তি কেচি, মূলা চ অকুসলা সমূহতাসে’’. –

ইতি ভগৱা আহ.

১৫. যস্স দৰথজাতি এত্থ পন পঠমুপ্পন্না কিলেসা পৰিড়াহট্ঠেন দৰথা নাম, অপৰাপৰুপ্পন্না পন তেহি দৰথেহি জাতত্তা দৰথজা নাম. ওৰন্তি সক্কাযো ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ওৰিমং তীৰন্তি খো, ভিক্খু, সক্কাযস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৩৮). আগমনাযাতি উপ্পত্তিযা. পচ্চযাসেতি পচ্চযা এৱ. কিং ৱুত্তং হোতি? যস্স পন উপাদানক্খন্ধগ্গহণায পচ্চযভূতা অৰিযমগ্গেন পহীনত্তা, কেচি দৰথজৱেৱচনা কিলেসা ন সন্তি, পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ সো ভিক্খু জহাতি ওৰপাৰন্তি.

১৬. যস্স ৱনথজাতি এত্থপি দৰথজা ৱিয ৱনথজা ৱেদিতব্বা. ৱচনত্থে পন অযং ৱিসেসো – ৱনুতে, ৱনোতীতি ৱা ৱনং যাচতি সেৱতি ভজতীতি অত্থো. তণ্হাযেতং অধিৱচনং. সা হি ৱিসযানং পত্থনতো সেৱনতো চ ‘‘ৱন’’ন্তি ৱুচ্চতি. তং পৰিযুট্ঠানৱসেন ৱনং থৰতি তনোতীতি ৱনথো, তণ্হানুসযস্সেতং অধিৱচনং. ৱনথা জাতাতি ৱনথজাতি. কেচি পনাহু ‘‘সব্বেপি কিলেসা গহনট্ঠেন ৱনথোতি ৱুচ্চন্তি, অপৰাপৰুপ্পন্না পন ৱনথজা’’তি. অযমেৱ চেত্থ উৰগসুত্তে অত্থো অধিপ্পেতো, ইতৰো পন ধম্মপদগাথাযং. ৱিনিবন্ধায ভৱাযাতি ভৱৱিনিবন্ধায. অথ ৱা চিত্তস্স ৱিসযেসু ৱিনিবন্ধায আযতিং উপ্পত্তিযা চাতি অত্থো. হেতুযেৱ হেতুকপ্পা.

১৭. যো নীৱৰণেতি এত্থ নীৱৰণাতি চিত্তং, হিতপটিপত্তিং ৱা নীৱৰন্তীতি নীৱৰণা, পটিচ্ছাদেন্তীতি অত্থো. পহাযাতি ছড্ডেত্ৱা. পঞ্চাতি তেসং সঙ্খ্যাপৰিচ্ছেদো. ঈঘাভাৱতো অনীঘো. কথংকথায তিণ্ণত্তা তিণ্ণকথংকথো. ৱিগতসল্লত্তা ৱিসল্লো. কিং ৱুত্তং হোতি? যো ভিক্খু কামচ্ছন্দাদীনি পঞ্চ নীৱৰণানি সমন্তভদ্দকে ৱুত্তনযেন সামঞ্ঞতো ৱিসেসতো চ নীৱৰণেসু আদীনৱং দিস্ৱা তেন তেন মগ্গেন পহায তেসঞ্চ পহীনত্তা এৱ কিলেসদুক্খসঙ্খাতস্স ঈঘস্সাভাৱেন অনীঘো, ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) নযেন পৱত্তায কথংকথায তিণ্ণত্তা তিণ্ণকথংকথো, ‘‘তত্থ কতমে পঞ্চ সল্লা? ৰাগসল্লো, দোসসল্লো, মোহসল্লো, মানসল্লো, দিট্ঠিসল্লো’’তি ৱুত্তানং পঞ্চন্নং সল্লানং ৱিগতত্তা ৱিসল্লো. সো ভিক্খু পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ জহাতি ওৰপাৰন্তি.

অত্ৰাপি চ কিলেসপটিপাটিযা মগ্গপটিপাটিযা চাতি দ্ৱিধা এৱ নীৱৰণপ্পহানং ৱেদিতব্বং. কিলেসপটিপাটিযা হি কামচ্ছন্দনীৱৰণস্স ব্যাপাদনীৱৰণস্স চ ততিযমগ্গেন পহানং হোতি, থিনমিদ্ধনীৱৰণস্স উদ্ধচ্চনীৱৰণস্স চ চতুত্থমগ্গেন. ‘‘অকতং ৱত মে কুসল’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৪৮; নেত্তি. ১২০) নযেন পৱত্তস্স ৱিপ্পটিসাৰসঙ্খাতস্স কুক্কুচ্চনীৱৰণস্স ৱিচিকিচ্ছানীৱৰণস্স চ পঠমমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা পন কুক্কুচ্চনীৱৰণস্স ৱিচিকিচ্ছানীৱৰণস্স চ পঠমমগ্গেন পহানং হোতি, কামচ্ছন্দনীৱৰণস্স ব্যাপাদনীৱৰণস্স চ দুতিযমগ্গেন তনুভাৱো হোতি, ততিযেন অনৱসেসপ্পহানং. থিনমিদ্ধনীৱৰণস্স উদ্ধচ্চনীৱৰণস্স চ চতুত্থমগ্গেন পহানং হোতীতি. এৱং –

‘‘যো নীৱৰণে পহায পঞ্চ, অনীঘো তিণ্ণকথংকথো ৱিসল্লো;

সো ভিক্খু জহাতি ওৰপাৰং, উৰগো জিণ্ণমিৱত্তচং পুৰাণ’’ন্তি. –

অৰহত্তনিকূটেনেৱ ভগৱা দেসনং নিট্ঠাপেসি. দেসনাপৰিযোসানে সো ভিক্খু অৰহত্তে পতিট্ঠিতো. ‘‘একচ্চে যেন যেন তেসং ভিক্খূনং যা যা গাথা দেসিতা, তেন তেন তস্সা তস্সা গাথায পৰিযোসানে সো সো ভিক্খু অৰহত্তে পতিট্ঠিতো’’তি ৱদন্তি.

পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায

সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায উৰগসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ধনিযসুত্তৱণ্ণনা

১৮. পক্কোদনোতি ধনিযসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. তেন সমযেন ধনিযো গোপো মহীতীৰে পটিৱসতি. তস্সাযং পুব্বযোগো – কস্সপস্স ভগৱতো পাৱচনে দিব্বমানে ৱীসতি ৱস্সসহস্সানি দিৱসে দিৱসে সঙ্ঘস্স ৱীসতি সলাকভত্তানি অদাসি. সো ততো চুতো দেৱেসু উপ্পন্নো. এৱং দেৱলোকে একং বুদ্ধন্তৰং খেপেত্ৱা অম্হাকং ভগৱতো কালে ৱিদেহৰট্ঠমজ্ঝে পব্বতৰট্ঠং নাম অত্থি তত্থ ধম্মকোৰণ্ডং নাম নগৰং, তস্মিং নগৰে সেট্ঠিপুত্তো হুত্ৱা অভিনিব্বত্তো, গোযূথং নিস্সায জীৱতি. তস্স হি তিংসমত্তানি গোসহস্সানি হোন্তি, সত্তৱীসসহস্সা গাৱো খীৰং দুয্হন্তি. গোপা নাম নিবদ্ধৱাসিনো ন হোন্তি. ৱস্সিকে চত্তাৰোমাসে থলে ৱসন্তি, অৱসেসে অট্ঠমাসে যত্থ তিণোদকং সুখং লব্ভতি, তত্থ ৱসন্তি. তঞ্চ নদীতীৰং ৱা জাতস্সৰতীৰং ৱা হোতি. অথাযম্পি ৱস্সকালে অত্তনো ৱসিতগামতো নিক্খমিত্ৱা গুন্নং ফাসুৱিহাৰত্থায ওকাসং গৱেসন্তো মহামহী ভিজ্জিত্ৱা একতো কালমহী একতো মহামহিচ্চেৱ সঙ্খং গন্ত্ৱা সন্দমানা পুন সমুদ্দসমীপে সমাগন্ত্ৱা পৱত্তা. যং ওকাসং অন্তৰদীপং অকাসি, তং পৱিসিত্ৱা ৱচ্ছানং সালং অত্তনো চ নিৱেসনং মাপেত্ৱা ৱাসং কপ্পেসি. তস্স সত্ত পুত্তা, সত্ত ধীতৰো, সত্ত সুণিসা, অনেকে চ কম্মকাৰা হোন্তি. গোপা নাম ৱস্সনিমিত্তং জানন্তি. যদা সকুণিকা কুলাৱকানি ৰুক্খগ্গে কৰোন্তি, কক্কটকা উদকসমীপে দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা থলসমীপদ্ৱাৰেন ৱড়ঞ্জেন্তি, তদা সুৱুট্ঠিকা ভৱিস্সতীতি গণ্হন্তি. যদা পন সকুণিকা কুলাৱকানি নীচট্ঠানে উদকপিট্ঠে কৰোন্তি, কক্কটকা থলসমীপে দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা উদকসমীপদ্ৱাৰেন ৱড়ঞ্জেন্তি, তদা দুব্বুট্ঠিকা ভৱিস্সতীতি গণ্হন্তি.

অথ সো ধনিযো সুৱুট্ঠিকনিমিত্তানি উপসল্লক্খেত্ৱা উপকট্ঠে ৱস্সকালে অন্তৰদীপা নিক্খমিত্ৱা মহামহিযা পৰতীৰে সত্তসত্তাহম্পি দেৱে ৱস্সন্তে উদকেন অনজ্ঝোত্থৰণোকাসে অত্তনো ৱসনোকাসং কত্ৱা সমন্তা পৰিক্খিপিত্ৱা, ৱচ্ছসালাযো মাপেত্ৱা, তত্থ নিৱাসং কপ্পেসি. অথস্স দাৰুতিণাদিসঙ্গহে কতে সব্বেসু পুত্তদাৰকম্মকৰপোৰিসেসু সমানিযেসু জাতেসু নানপ্পকাৰে খজ্জভোজ্জে পটিযত্তে সমন্তা চতুদ্দিসা মেঘমণ্ডলানি উট্ঠহিংসু. সো ধেনুযো দুহাপেত্ৱা, ৱচ্ছসালাসু ৱচ্ছে সণ্ঠাপেত্ৱা, গুন্নং চতুদ্দিসা ধূমং কাৰাপেত্ৱা, সব্বপৰিজনং ভোজাপেত্ৱা, সব্বকিচ্চানি কাৰাপেত্ৱা তত্থ তত্থ দীপে উজ্জালাপেত্ৱা, সযং খীৰেন ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা, মহাসযনে সযন্তো অত্তনো সিৰিসম্পত্তিং দিস্ৱা, তুট্ঠচিত্তো হুত্ৱা, অপৰদিসায মেঘত্থনিতসদ্দং সুত্ৱা নিপন্নো ইমং উদানং উদানেসি ‘‘পক্কোদনো দুদ্ধখীৰোহমস্মী’’তি.

তত্ৰাযং অত্থৱণ্ণনা – পক্কোদনোতি সিদ্ধভত্তো. দুদ্ধখীৰোতি গাৱো দুহিত্ৱা গহিতখীৰো. অহন্তি অত্তানং নিদস্সেতি, অস্মীতি অত্তনো তথাভাৱং. পক্কোদনো দুদ্ধখীৰো চ অহমস্মি ভৱামীতি অত্থো. ইতীতি এৱমাহাতি অত্থো. নিদ্দেসে পন ‘‘ইতীতি পদসন্ধি, পদসংসগ্গো, পদপাৰিপূৰি, অক্খৰসমৱাযো ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতা পদানুপুব্বতামেত’’ন্তি (চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১) এৱমস্স অত্থো ৱণ্ণিতো. সোপি ইদমেৱ সন্ধাযাতি ৱেদিতব্বো. যং যং হি পদং পুব্বপদেন ৱুত্তং, তস্স তস্স এৱমাহাতি এতমত্থং পকাসেন্তোযেৱ ইতিসদ্দো পচ্ছিমেন পদেন মেত্তেয্যো ইতি ৱা ভগৱা ইতি ৱা এৱমাদিনা পদসন্ধি হোতি, নাঞ্ঞথা.

ধনিযো গোপোতি তস্স সেট্ঠিপুত্তস্স নামসমোধানং. সো হি যানিমানি থাৱৰাদীনি পঞ্চ ধনানি, তেসু ঠপেত্ৱা দানসীলাদিঅনুগামিকধনং, খেত্তৱত্থু-আৰামাদিতো থাৱৰধনতোপি, গৱস্সাদিতো জঙ্গমধনতোপি হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদিতো সংহাৰিমধনতোপি, সিপ্পাযতনাদিতো অঙ্গসমধনতোপি যং তং লোকস্স পঞ্চগোৰসানুপ্পদানেন বহূপকাৰং তং সন্ধায ‘‘নত্থি গোসমিতং ধন’’ন্তি (সং. নি. ১.১৩; নেত্তি. ১২৩) এৱং ৱিসেসিতং গোধনং, তেন সমন্নাগতত্তা ধনিযো, গুন্নং পালনতো গোপো. যো হি অত্তনো গাৱো পালেতি, সো ‘‘গোপো’’তি ৱুচ্চতি. যো পৰেসং ৱেতনেন ভটো হুত্ৱা, সো গোপালকো. অযং পন অত্তনোযেৱ, তেন গোপোতি ৱুত্তো.

অনুতীৰেতি তীৰস্স সমীপে. মহিযাতি মহামহীনামিকায নদিযা. সমানেন অনুকূলৱত্তিনা পৰিজনেন সদ্ধিং ৱাসো যস্স সো সমানৱাসো, অযঞ্চ তথাৱিধো. তেনাহ ‘‘সমানৱাসো’’তি. ছন্নাতি তিণপণ্ণচ্ছদনেহি অনোৱস্সকা কতা. কুটীতি ৱসনঘৰস্সেতং অধিৱচনং. আহিতোতি আভতো, জালিতো ৱা. গিনীতি অগ্গি. তেসু তেসু ঠানেসু অগ্গি ‘‘গিনী’’তি ৱোহৰীযতি. অথ চে পত্থযসীতি ইদানি যদি ইচ্ছসীতি ৱুত্তং হোতি. পৱস্সাতি সিঞ্চ, পগ্ঘৰ, উদকং মুঞ্চাতি অত্থো. দেৱাতি মেঘং আলপতি. অযং তাৱেত্থ পদৱণ্ণনা.

অযং পন অত্থৱণ্ণনা – এৱমযং ধনিযো গোপো অত্তনো সযনঘৰে মহাসযনে নিপন্নো মেঘত্থনিতং সুত্ৱা ‘‘পক্কোদনোহমস্মী’’তি ভণন্তো কাযদুক্খৱূপসমূপাযং কাযসুখহেতুঞ্চ অত্তনো সন্নিহিতং দীপেতি. ‘‘দুদ্ধখীৰোহমস্মী’’তি ভণন্তো চিত্তদুক্খৱূপসমূপাযং চিত্তসুখহেতুঞ্চ. ‘‘অনুতীৰে মহিযা’’তি নিৱাসট্ঠানসম্পত্তিং, ‘‘সমানৱাসো’’তি তাদিসে কালে পিযৱিপ্পযোগপদট্ঠানস্স সোকস্সাভাৱং. ‘‘ছন্না কুটী’’তি কাযদুক্খাপগমপটিঘাতং. ‘‘আহিতো গিনী’’তি যস্মা গোপালকা পৰিক্খেপধূমদাৰুঅগ্গিৱসেন তযো অগ্গী কৰোন্তি. তে চ তস্স গেহে সব্বে কতা, তস্মা সব্বদিসাসু পৰিক্খেপগ্গিং সন্ধায ‘‘আহিতো গিনী’’তি ভণন্তো ৱাড়মিগাগমননিৱাৰণং দীপেতি, গুন্নং মজ্ঝে গোমযাদীহি ধূমগ্গিং সন্ধায ডংসমকসাদীহি গুন্নং অনাবাধং, গোপালকানং সযনট্ঠানে দাৰুঅগ্গিং সন্ধায গোপালকানং সীতাবাধপটিঘাতং. সো এৱং দীপেন্তো অত্তনো ৱা গুন্নং ৱা পৰিজনস্স ৱা ৱুট্ঠিপচ্চযস্স কস্সচি আবাধস্স অভাৱতো পীতিসোমনস্সজাতো আহ – ‘‘অথ চে পত্থযসী পৱস্স দেৱা’’তি.

১৯. এৱং ধনিযস্স ইমং গাথং ভাসমানস্স অস্সোসি ভগৱা দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায জেতৱনমহাৱিহাৰে গন্ধকুটিযং ৱিহৰন্তো. সুত্ৱা চ পন বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো অদ্দস ধনিযঞ্চ পজাপতিঞ্চস্স ‘‘ইমে উভোপি হেতুসম্পন্না. সচে অহং গন্ত্ৱা ধম্মং দেসেস্সামি, উভোপি পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিস্সন্তি. নো চে গমিস্সামি, স্ৱে উদকোঘেন ৱিনস্সিস্সন্তী’’তি তং খণেযেৱ সাৱত্থিতো সত্ত যোজনসতানি ধনিযস্স নিৱাসট্ঠানং আকাসেন গন্ত্ৱা তস্স কুটিযা উপৰি অট্ঠাসি. ধনিযো তং গাথং পুনপ্পুনং ভাসতিযেৱ, ন নিট্ঠাপেতি, ভগৱতি গতেপি ভাসতি. ভগৱা চ তং সুত্ৱা ‘‘ন এত্তকেন সন্তুট্ঠা ৱা ৱিস্সত্থা ৱা হোন্তি, এৱং পন হোন্তী’’তি দস্সেতুং –

‘‘অক্কোধনো ৱিগতখিলোহমস্মি,অনুতীৰে মহিযেকৰত্তিৱাসো;

ৱিৱটা কুটি নিব্বুতো গিনি,অথ চে পত্থযসী পৱস্স দেৱা’’তি. –

ইমং পটিগাথং অভাসি ব্যঞ্জনসভাগং নো অত্থসভাগং. ন হি ‘‘পক্কোদনো’’তি, ‘‘অক্কোধনো’’তি চ আদীনি পদানি অত্থতো সমেন্তি মহাসমুদ্দস্স ওৰিমপাৰিমতীৰানি ৱিয, ব্যঞ্জনং পনেত্থ কিঞ্চি কিঞ্চি সমেতীতি ব্যঞ্জনসভাগানি হোন্তি. তত্থ পুৰিমগাথায সদিসপদানং ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.

ৱিসেসপদানং পনাযং পদতো অত্থতো চ ৱণ্ণনা – অক্কোধনোতি অকুজ্ঝনসভাৱো. যো হি সো পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰআঘাতৱত্থুসম্ভৱো কোধো একচ্চস্স সুপৰিত্তোপি উপ্পজ্জমানো হদযং সন্তাপেত্ৱা ৱূপসম্মতি, যেন চ ততো বলৱতৰুপ্পন্নেন একচ্চো মুখৱিকুণনমত্তং কৰোতি, ততো বলৱতৰেন একচ্চো ফৰুসং ৱত্তুকামো হনুসঞ্চলনমত্তং কৰোতি, অপৰো ততো বলৱতৰেন ফৰুসং ভণতি, অপৰো ততো বলৱতৰেন দণ্ডং ৱা সত্থং ৱা গৱেসন্তো দিসা ৱিলোকেতি, অপৰো ততো বলৱতৰেন দণ্ডং ৱা সত্থং ৱা আমসতি, অপৰো ততো বলৱতৰেন দণ্ডাদীনি গহেত্ৱা উপধাৱতি, অপৰো ততো বলৱতৰেন একং ৱা দ্ৱে ৱা পহাৰে দেতি, অপৰো ততো বলৱতৰেন অপি ঞাতিসালোহিতং জীৱিতা ৱোৰোপেতি, একচ্চো ততো বলৱতৰেন পচ্ছা ৱিপ্পটিসাৰী অত্তানম্পি জীৱিতা ৱোৰোপেতি সীহড়দীপে কালগামৱাসী অমচ্চো ৱিয. এত্তাৱতা চ কোধো পৰমৱেপুল্লপ্পত্তো হোতি. সো ভগৱতা বোধিমণ্ডেযেৱ সব্বসো পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো, তস্মা ভগৱা ‘‘অক্কোধনোহমস্মী’’তি আহ.

ৱিগতখিলোতি অপগতখিলো. যে হি তে চিত্তবন্ধভাৱেন পঞ্চ চেতোখিলা ৱুত্তা, যে হি চ খিলভূতে চিত্তে সেয্যথাপি নাম খিলে ভূমিভাগে চত্তাৰো মাসে ৱস্সন্তেপি দেৱে সস্সানি ন ৰুহন্তি, এৱমেৱং সদ্ধম্মস্সৱনাদিকুসলহেতুৱস্সে ৱস্সন্তেপি কুসলং ন ৰুহতি তে চ ভগৱতা বোধিমণ্ডেযেৱ সব্বসো পহীনা, তস্মা ভগৱা ‘‘ৱিগতখিলোহমস্মী’’তি আহ.

একৰত্তিং ৱাসো অস্সাতি একৰত্তিৱাসো. যথা হি ধনিযো তত্থ চত্তাৰো ৱস্সিকে মাসে নিবদ্ধৱাসং উপগতো, ন তথা ভগৱা. ভগৱা হি তংযেৱ ৰত্তিং তস্স অত্থকামতায তত্থ ৱাসং উপগতো. তস্মা ‘‘একৰত্তিৱাসো’’তি আহ. ৱিৱটাতি অপনীতচ্ছদনা. কুটীতি অত্তভাৱো. অত্তভাৱো হি তং তং অত্থৱসং পটিচ্চ কাযোতিপি গুহাতিপি দেহোতিপি সন্দেহোতিপি নাৱাতিপি ৰথোতিপি ৱণোতিপি ধজোতিপি ৱম্মিকোতিপি কুটীতিপি কুটিকাতিপি ৱুচ্চতি. ইধ পন কট্ঠাদীনি পটিচ্চ গেহনামিকা কুটি ৱিয অট্ঠিআদীনি পটিচ্চ সঙ্খ্যং গতত্তা ‘‘কুটী’’তি ৱুত্তো. যথাহ –

‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, কট্ঠঞ্চ পটিচ্চ, ৱল্লিঞ্চ পটিচ্চ, মত্তিকঞ্চ পটিচ্চ, তিণঞ্চ পটিচ্চ, আকাসো পৰিৱাৰিতো অগাৰংত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি; এৱমেৱ খো, আৱুসো, অট্ঠিঞ্চ পটিচ্চ, ন্হাৰুঞ্চ পটিচ্চ, মংসঞ্চ পটিচ্চ, চম্মঞ্চ পটিচ্চ, আকাসো পৰিৱাৰিতো ৰূপন্ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৩০৬).

চিত্তমক্কটস্স নিৱাসতো ৱা কুটি. যথাহ –

‘‘অট্ঠিকঙ্কলকুটি চে সা, মক্কটাৱসথো ইতি;

মক্কটো পঞ্চদ্ৱাৰায, কুটিকায পসক্কিয;

দ্ৱাৰেন অনুপৰিযাতি, ঘট্টযন্তো পুনপ্পুন’’ন্তি. (থেৰগা. ১২৫);

সা কুটি যেন তণ্হামানদিট্ঠিছদনেন সত্তানং ছন্নত্তা পুনপ্পুনং ৰাগাদিকিলেসৱস্সং অতিৱস্সতি. যথাহ –

‘‘ছন্নমতিৱস্সতি, ৱিৱটং নাতিৱস্সতি;

তস্মা ছন্নং ৱিৱৰেথ, এৱং তং নাতিৱস্সতী’’তি. (উদা. ৪৫; থেৰগা. ৪৪৭; পৰি. ৩৩৯);

অযং গাথা দ্ৱীসু ঠানেসু ৱুত্তা খন্ধকে থেৰগাথাযঞ্চ. খন্ধকে হি ‘‘যো আপত্তিং পটিচ্ছাদেতি, তস্স কিলেসা চ পুনপ্পুনং আপত্তিযো চ অতিৱস্সন্তি, যো পন ন পটিচ্ছাদেতি, তস্স নাতিৱস্সন্তী’’তি ইমং অত্থং পটিচ্চ ৱুত্তা. থেৰগাথাযং ‘‘যস্স ৰাগাদিচ্ছদনং অত্থি, তস্স পুন ইট্ঠাৰম্মণাদীসু ৰাগাদিসম্ভৱতো ছন্নমতিৱস্সতি. যো ৱা উপ্পন্নে কিলেসে অধিৱাসেতি, তস্সেৱ অধিৱাসিতকিলেসচ্ছদনচ্ছন্না অত্তভাৱকুটি পুনপ্পুনং কিলেসৱস্সং অতিৱস্সতি. যস্স পন অৰহত্তমগ্গঞাণৱাতেন কিলেসচ্ছদনস্স ৱিদ্ধংসিতত্তা ৱিৱটা, তস্স নাতিৱস্সতী’’তি. অযমত্থো ইধ অধিপ্পেতো. ভগৱতা হি যথাৱুত্তং ছদনং যথাৱুত্তেনেৱ নযেন ৱিদ্ধংসিতং, তস্মা ‘‘ৱিৱটা কুটী’’তি আহ. নিব্বুতোতি উপসন্তো. গিনীতি অগ্গি. যেন হি একাদসৱিধেন অগ্গিনা সব্বমিদং আদিত্তং. যথাহ – ‘‘আদিত্তং ৰাগগ্গিনা’’তি ৱিত্থাৰো. সো অগ্গি ভগৱতো বোধিমূলেযেৱ অৰিযমগ্গসলিলসেকেন নিব্বুতো, তস্মা ‘‘নিব্বুতো গিনী’’তি আহ.

এৱং ৱদন্তো চ ধনিযং অতুট্ঠব্বেন তুস্সমানং অঞ্ঞাপদেসেনেৱ পৰিভাসতি, ওৱদতি, অনুসাসতি. কথং? ‘‘অক্কোধনো’’তি হি ৱদমানো, ধনিয, ত্ৱং ‘‘পক্কোদনোহমস্মী’’তি তুট্ঠো, ওদনপাকো চ যাৱজীৱং ধনপৰিক্খযেন কত্তব্বো, ধনপৰিক্খযো চ আৰক্খাদিদুক্খপদট্ঠানো, এৱং সন্তে দুক্খেনেৱ তুট্ঠো হোসি. অহং পন ‘‘অক্কোধনোহমস্মী’’তি তুস্সন্তো সন্দিট্ঠিকসম্পৰাযিকদুক্খাভাৱেন তুট্ঠো হোমীতি দীপেতি. ‘‘ৱিগতখিলো’’তি ৱদমানো ত্ৱং ‘‘দুদ্ধখীৰোহমস্মী’’তি তুস্সন্তো অকতকিচ্চোৱ ‘‘কতকিচ্চোহমস্মী’’তি মন্ত্ৱা তুট্ঠো, অহং পন ‘‘ৱিগতখিলোহমস্মী’’তি তুস্সন্তো কতকিচ্চোৱ তুট্ঠো হোমীতি দীপেতি. ‘‘অনুতীৰে মহিযেকৰত্তিৱাসো’’তি ৱদমানো ত্ৱং অনুতীৰে মহিযা সমানৱাসোতি তুস্সন্তো চতুমাসনিবদ্ধৱাসেন তুট্ঠো. নিবদ্ধৱাসো চ আৱাসসঙ্গেন হোতি, সো চ দুক্খো, এৱং সন্তে দুক্খেনেৱ তুট্ঠো হোসি. অহং পন একৰত্তিৱাসোতি তুস্সন্তো অনিবদ্ধৱাসেন তুট্ঠো, অনিবদ্ধৱাসো চ আৱাসসঙ্গাভাৱেন হোতি, আৱাসসঙ্গাভাৱো চ সুখোতি সুখেনেৱ তুট্ঠো হোমীতি দীপেতি.

‘‘ৱিৱটা কুটী’’তি ৱদমানো ত্ৱং ছন্না কুটীতি তুস্সন্তো ছন্নগেহতায তুট্ঠো, গেহে চ তে ছন্নেপি অত্তভাৱকুটিকং কিলেসৱস্সং অতিৱস্সতি, যেন সঞ্জনিতেহি চতূহি মহোঘেহি ৱুয্হমানো অনযব্যসনং পাপুণেয্যাসি, এৱং সন্তে অতুট্ঠব্বেনেৱ তুট্ঠো হোসি. অহং পন ‘‘ৱিৱটা কুটী’’তি তুস্সন্তো অত্তভাৱকুটিযা কিলেসচ্ছদনাভাৱেন তুট্ঠো. এৱঞ্চ মে ৱিৱটায কুটিযা ন তং কিলেসৱস্সং অতিৱস্সতি, যেন সঞ্জনিতেহি চতূহি মহোঘেহি ৱুয্হমানো অনযব্যসনং পাপুণেয্যং, এৱং সন্তে তুট্ঠব্বেনেৱ তুট্ঠো হোমীতি দীপেতি. ‘‘নিব্বুতো গিনী’’তি ৱদমানো ত্ৱং আহিতো গিনীতি তুস্সন্তো অকতূপদ্দৱনিৱাৰণোৱ কতূপদ্দৱনিৱাৰণোস্মীতি মন্ত্ৱা তুট্ঠো. অহং পন নিব্বুতো গিনীতি তুস্সন্তো একাদসগ্গিপৰিড়াহাভাৱতো কতূপদ্দৱনিৱাৰণতাযেৱ তুট্ঠোতি দীপেতি. ‘‘অথ চে পত্থযসী পৱস্স দেৱা’’তি ৱদমানো এৱং ৱিগতদুক্খানং অনুপ্পত্তসুখানং কতসব্বকিচ্চানং অম্হাদিসানং এতং ৱচনং সোভতি, অথ চে পত্থযসি, পৱস্স দেৱ, ন নো তযি ৱস্সন্তে ৱা অৱস্সন্তে ৱা ৱুড্ঢি ৱা হানি ৱা অত্থি, ত্ৱং পন কস্মা এৱং ৱদসীতি দীপেতি. তস্মা যং ৱুত্তং ‘‘এৱং ৱদন্তো চ ধনিয অতুট্ঠব্বেনেৱ তুস্সমানং অঞ্ঞাপদেসেনেৱ পৰিভাসতি ওৱদতি, অনুসাসতী’’তি, তং সম্মদেৱ ৱুত্তন্তি.

২০. এৱমিমং ভগৱতা ৱুত্তং গাথং সুত্ৱাপি ধনিযো গোপো ‘‘কো অযং গাথং ভাসতী’’তি অৱত্ৱা তেন সুভাসিতেন পৰিতুট্ঠো পুনপি তথাৰূপং সোতুকামো অপৰম্পি গাথমাহ ‘‘অন্ধকমকসা’’তি. তত্থ অন্ধকাতি কাড়মক্খিকানং অধিৱচনং, পিঙ্গলমক্খিকানন্তিপি একে. মকসাতি মকসাযেৱ. ন ৱিজ্জৰেতি নত্থি. কচ্ছেতি দ্ৱে কচ্ছা – নদীকচ্ছো চ পব্বতকচ্ছো চ. ইধ নদীকচ্ছো. ৰুড়্হতিণেতি সঞ্জাততিণে. চৰন্তীতি ভত্তকিচ্চং কৰোন্তি. ৱুট্ঠিম্পীতি ৱাতৱুট্ঠিআদিকা অনেকা ৱুট্ঠিযো, তা আড়ৱকসুত্তে পকাসযিস্সাম. ইধ পন ৱস্সৱুট্ঠিং সন্ধায ৱুত্তং. সহেয্যুন্তি খমেয্যুং. সেসং পাকটমেৱ. এত্থ ধনিযো যে অন্ধকমকসা সন্নিপতিত্ৱা ৰুধিৰে পিৱন্তা মুহুত্তেনেৱ গাৱো অনযব্যসনং পাপেন্তি, তস্মা ৱুট্ঠিতমত্তেযেৱ তে গোপালকা পংসুনা চ সাখাহি চ মাৰেন্তি, তেসং অভাৱেন গুন্নং খেমতং, কচ্ছে ৰুড়্হতিণচৰণেন অদ্ধানগমনপৰিস্সমাভাৱং ৱত্ৱা খুদাকিলমথাভাৱঞ্চ দীপেন্তো ‘‘যথা অঞ্ঞেসং গাৱো অন্ধকমকসসম্ফস্সেহি দিস্সমানা অদ্ধানগমনেন কিলন্তা খুদায মিলাযমানা একৱুট্ঠিনিপাতম্পি ন সহেয্যুং, ন মে তথা গাৱো, ময্হং পন গাৱো ৱুত্তপ্পকাৰাভাৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তিক্খতুং ৱা ৱুট্ঠিম্পি সহেয্যু’’ন্তি দীপেতি.

২১. ততো ভগৱা যস্মা ধনিযো অন্তৰদীপে ৱসন্তো ভযং দিস্ৱা, কুল্লং বন্ধিত্ৱা, মহামহিং তৰিত্ৱা, তং কচ্ছং আগম্ম ‘‘অহং সুট্ঠু আগতো, নিব্ভযেৱ ঠানে ঠিতো’’তি মঞ্ঞমানো এৱমাহ, সভযে এৱ চ সো ঠানে ঠিতো, তস্মা তস্স আগমনট্ঠানা অত্তনো আগমনট্ঠানং উত্তৰিতৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ ৱণ্ণেন্তো ‘‘বদ্ধাসি ভিসী’’তি ইমং গাথমভাসি, অত্থসভাগং নো ব্যঞ্জনসভাগং.

তত্থ ভিসীতি পত্থৰিত্ৱা পুথুলং কত্ৱা বদ্ধকুল্লো ৱুচ্চতি লোকে. অৰিযস্স পন ধম্মৱিনযে অৰিযমগ্গস্সেতং অধিৱচনং. অৰিযমগ্গো হি –

‘‘মগ্গো পজ্জো পথো পন্থো, অঞ্জসং ৱটুমাযনং;

নাৱা উত্তৰসেতু চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’. (চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ১০১);

‘‘অদ্ধানং পভৱো চেৱ, তত্থ তত্থ পকাসিতো’’.

ইমাযপি গাথায ভগৱা পুৰিমনযেনেৱ তং ওৱদন্তো ইমং অত্থং আহাতি ৱেদিতব্বো – ধনিয, ত্ৱং কুল্লং বন্ধিত্ৱা, মহিং তৰিত্ৱা, ইমং ঠানমাগতো, পুনপি চ তে কুল্লো বন্ধিতব্বো এৱ ভৱিস্সতি, নদী চ তৰিতব্বা, ন চেতং ঠানং খেমং. মযা পন একচিত্তে মগ্গঙ্গানি সমোধানেত্ৱা ঞাণবন্ধনেন বদ্ধা অহোসি ভিসি. সা চ সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মপৰিপুণ্ণতায একৰসভাৱূপগতত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৱত্তনেন পুন বন্ধিতব্বপ্পযোজনাভাৱেন দেৱমনুস্সেসু কেনচি মোচেতুং অসক্কুণেয্যতায চ সুসঙ্খতা. তায চম্হি তিণ্ণো, পুব্বে পত্থিতং তীৰপ্পদেসং গতো. গচ্ছন্তোপি চ ন সোতাপন্নাদযো ৱিয কঞ্চিদেৱ পদেসং গতো. অথ খো পাৰগতো সব্বাসৱক্খযং সব্বধম্মপাৰং পৰমং খেমং নিব্বানং গতো, তিণ্ণোতি ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, পাৰগতোতি অৰহত্তং পত্তো. কিং ৱিনেয্য পাৰগতোতি চে? ৱিনেয্য ওঘং, কামোঘাদিচতুব্বিধং ওঘং তৰিত্ৱা অতিক্কম্ম তং পাৰং গতোতি. ইদানি চ পন মে পুন তৰিতব্বাভাৱতো অত্থো ভিসিযা ন ৱিজ্জতি, তস্মা মমেৱ যুত্তং ৱত্তুং ‘‘অথ চে পত্থযসী পৱস্স দেৱা’’তি.

২২. তম্পি সুত্ৱা ধনিযো পুৰিমনযেনেৱ ‘‘গোপী মম অস্সৱা’’তি ইমং গাথং অভাসি. তত্থ গোপীতি ভৰিযং নিদ্দিসতি. অস্সৱাতি ৱচনকৰা কিংকাৰপটিসাৱিনী. অলোলাতি মাতুগামো হি পঞ্চহি লোলতাহি লোলো হোতি – আহাৰলোলতায, অলঙ্কাৰলোলতায, পৰপুৰিসলোলতায, ধনলোলতায, পাদলোলতায. তথা হি মাতুগামো ভত্তপূৱসুৰাদিভেদে আহাৰে লোলতায অন্তমসো পাৰিৱাসিকভত্তম্পি ভুঞ্জতি, হত্থোতাপকম্পি খাদতি, দিগুণং ধনমনুপ্পদত্ৱাপি সুৰং পিৱতি. অলঙ্কাৰলোলতায অঞ্ঞং অলঙ্কাৰং অলভমানো অন্তমসো উদকতেলকেনপি কেসে ওসণ্ডেত্ৱা মুখং পৰিমজ্জতি. পৰপুৰিসলোলতায অন্তমসো পুত্তেনপি তাদিসে পদেসে পক্কোসিযমানো পঠমং অসদ্ধম্মৱসেন চিন্তেতি. ধনলোলতায ‘‘হংসৰাজং গহেত্ৱান সুৱণ্ণা পৰিহাযথ’’. পাদলোলতায আৰামাদিগমনসীলো হুত্ৱা সব্বং ধনং ৱিনাসেতি. তত্থ ধনিযো ‘‘একাপি লোলতা ময্হং গোপিযা নত্থী’’তি দস্সেন্তো অলোলাতি আহ.

দীঘৰত্তং সংৱাসিযাতি দীঘকালং সদ্ধিং ৱসমানা কোমাৰভাৱতো পভুতি একতো ৱড্ঢিতা. তেন পৰপুৰিসে ন জানাতীতি দস্সেতি. মনাপাতি এৱং পৰপুৰিসে অজানন্তী মমেৱ মনং অল্লীযতীতি দস্সেতি. তস্সা ন সুণামি কিঞ্চি পাপন্তি ‘‘ইত্থন্নামেন নাম সদ্ধিং ইমায হসিতং ৱা লপিতং ৱা’’তি এৱং তস্সা ন সুণামি, কঞ্চি অতিচাৰদোসন্তি দস্সেতি.

২৩. অথ ভগৱা এতেহি গুণেহি গোপিযা তুট্ঠং ধনিযং ওৱদন্তো পুৰিমনযেনেৱ ‘‘চিত্তং মম অস্সৱ’’ন্তি ইমং গাথমভাসি, অত্থসভাগং, ব্যঞ্জনসভাগঞ্চ. তত্থ উত্তানত্থানেৱ পদানি. অযং পন অধিপ্পাযো – ধনিয, ত্ৱং ‘‘গোপী মম অস্সৱা’’তি তুট্ঠো, সা পন তে অস্সৱা ভৱেয্য ৱা ন ৱা; দুজ্জানং পৰচিত্তং, ৱিসেসতো মাতুগামস্স. মাতুগামঞ্হি কুচ্ছিযা পৰিহৰন্তাপি ৰক্খিতুং ন সক্কোন্তি, এৱং দুৰক্খচিত্তত্তা এৱ ন সক্কা তুম্হাদিসেহি ইত্থী অলোলাতি ৱা সংৱাসিযাতি ৱা মনাপাতি ৱা নিপ্পাপাতি ৱা জানিতুং. ময্হং পন চিত্তং অস্সৱং ওৱাদপটিকৰং মম ৱসে ৱত্ততি, নাহং তস্স ৱসে ৱত্তামি. সো চস্স অস্সৱভাৱো যমকপাটিহাৰিযে ছন্নং ৱণ্ণানং অগ্গিধাৰাসু চ উদকধাৰাসু চ পৱত্তমানাসু সব্বজনস্স পাকটো অহোসি. অগ্গিনিম্মানে হি তেজোকসিণং সমাপজ্জিতব্বং উদকনিম্মানে আপোকসিণং, নীলাদিনিম্মানে নীলাদিকসিণানি. বুদ্ধানম্পি হি দ্ৱে চিত্তানি একতো নপ্পৱত্তন্তি, একমেৱ পন অস্সৱভাৱেন এৱং ৱসৱত্তি অহোসি. তঞ্চ খো পন সব্বকিলেসবন্ধনাপগমা ৱিমুত্তং, ৱিমুত্তত্তা তদেৱ অলোলং, ন তৱ গোপী. দীপঙ্কৰবুদ্ধকালতো চ পভুতি দানসীলাদীহি দীঘৰত্তং পৰিভাৱিতত্তা সংৱাসিযং, ন তৱ গোপী. তদেতং অনুত্তৰেন দমথেন দমিতত্তা সুদন্তং, সুদন্তত্তা অত্তনো ৱসেন ছদ্ৱাৰৱিসেৱনং পহায মমেৱ অধিপ্পাযমনস্স ৱসেনানুৱত্তনতো মনাপং, ন তৱ গোপী.

পাপং পন মে ন ৱিজ্জতীতি ইমিনা পন ভগৱা তস্স অত্তনো চিত্তস্স পাপাভাৱং দস্সেতি, ধনিযো ৱিয গোপিযা. সো চস্স পাপাভাৱো ন কেৱলং সম্মাসম্বুদ্ধকালেযেৱ, একূনতিংস ৱস্সানি সৰাগাদিকালে অগাৰমজ্ঝে ৱসন্তস্সাপি ৱেদিতব্বো. তদাপি হিস্স অগাৰিযভাৱানুৰূপং ৱিঞ্ঞুপটিকুট্ঠং কাযদুচ্চৰিতং ৱা ৱচীদুচ্চৰিতং ৱা মনোদুচ্চৰিতং ৱা ন উপ্পন্নপুব্বং. ততো পৰং মাৰোপি ছব্বস্সানি অনভিসম্বুদ্ধং, একং ৱস্সং অভিসম্বুদ্ধন্তি সত্ত ৱস্সানি তথাগতং অনুবন্ধি ‘‘অপ্পেৱ নাম ৱালগ্গনিতুদনমত্তম্পিস্স পাপসমাচাৰং পস্সেয্য’’ন্তি. সো অদিস্ৱাৱ নিব্বিন্নো ইমং গাথং অভাসি –

‘‘সত্ত ৱস্সানি ভগৱন্তং, অনুবন্ধিং পদাপদং;