২. চূড়ৱগ্গো
১. ৰতনসুত্তৱণ্ণনা
যানীধ ভূতানীতি ৰতনসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অতীতে কিৰ ৱেসালিযং দুব্ভিক্খাদযো উপদ্দৱা উপ্পজ্জিংসু. তেসং ৱূপসমনত্থায লিচ্ছৱযো ৰাজগহং গন্ত্ৱা, যাচিত্ৱা, ভগৱন্তং ৱেসালিমানযিংসু. এৱং আনীতো ভগৱা তেসং উপদ্দৱানং ৱূপসমনত্থায ইদং সুত্তমভাসি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. পোৰাণা পনস্স ৱেসালিৱত্থুতো পভুতি উপ্পত্তিং ৱণ্ণযন্তি. সা এৱং ৱেদিতব্বা – বাৰাণসিৰঞ্ঞো কিৰ অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি গব্ভো সণ্ঠাসি. সা তং ঞত্ৱা ৰঞ্ঞো নিৱেদেসি. ৰাজা গব্ভপৰিহাৰং অদাসি. সা সম্মা পৰিহৰিযমানগব্ভা গব্ভপৰিপাককালে ৱিজাযনঘৰং পাৱিসি. পুঞ্ঞৱতীনং পচ্চূসসমযে গব্ভৱুট্ঠানং হোতি, সা চ তাসং অঞ্ঞতৰা, তেন পচ্চূসসমযে অলত্তকপটলবন্ধুজীৱকপুপ্ফসদিসং মংসপেসিং ৱিজাযি. ততো ‘‘অঞ্ঞা দেৱিযো সুৱণ্ণবিম্বসদিসে পুত্তে ৱিজাযন্তি, অগ্গমহেসী মংসপেসিন্তি ৰঞ্ঞো পুৰতো মম অৱণ্ণো উপ্পজ্জেয্যা’’তি চিন্তেত্ৱা তেন অৱণ্ণভযেন তং মংসপেসিং একস্মিং ভাজনে পক্খিপিত্ৱা অঞ্ঞেন পটিকুজ্জিত্ৱা ৰাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৱা গঙ্গায সোতে পক্খিপাপেসি. মনুস্সেহি ছড্ডিতমত্তে দেৱতা আৰক্খং সংৱিদহিংসু. সুৱণ্ণপট্টিকঞ্চেত্থ জাতিহিঙ্গুলকেন ‘‘বাৰাণসিৰঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা পজা’’তি লিখিত্ৱা বন্ধিংসু. ততো তং ভাজনং ঊমিভযাদীহি অনুপদ্দুতং গঙ্গায সোতেন পাযাসি.
তেন চ সমযেন অঞ্ঞতৰো তাপসো গোপালকুলং নিস্সায গঙ্গায তীৰে ৱসতি. সো পাতোৱগঙ্গং ওতিণ্ণো তং ভাজনং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা পংসুকূলসঞ্ঞায অগ্গহেসি. ততো তত্থ তং অক্খৰপট্টিকং ৰাজমুদ্দিকালঞ্ছনঞ্চ দিস্ৱা মুঞ্চিত্ৱা তং মংসপেসিং অদ্দস. দিস্ৱানস্স এতদহোসি – ‘‘সিযা গব্ভো, তথা হিস্স দুগ্গন্ধপূতিভাৱো নত্থী’’তি তং অস্সমং নেত্ৱা সুদ্ধে ওকাসে ঠপেসি. অথ অড্ঢমাসচ্চযেন দ্ৱে মংসপেসিযো অহেসুং. তাপসো দিস্ৱা সাধুকতৰং ঠপেসি. ততো পুন অদ্ধমাসচ্চযেন একমেকিস্সা পেসিযা হত্থপাদসীসানমত্থায পঞ্চ পঞ্চ পিড়কা উট্ঠহিংসু. অথ ততো অদ্ধমাসচ্চযেন একা মংসপেসি সুৱণ্ণবিম্বসদিসো দাৰকো; একা দাৰিকা অহোসি. তেসু তাপসস্স পুত্তসিনেহো উপ্পজ্জি, অঙ্গুট্ঠতো চস্স খীৰং নিব্বত্তি, ততো পভুতি চ খীৰভত্তং লভতি. সো ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা খীৰং দাৰকানং মুখে আসিঞ্চতি. তেসং যং যং উদৰং পৱিসতি, তং সব্বং মণিভাজনগতং ৱিয দিস্সতি. এৱং নিচ্ছৱী অহেসুং. অপৰে পন আহু – ‘‘সিব্বিত্ৱা ঠপিতা ৱিয নেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং লীনা ছৱি অহোসী’’তি. এৱং তে নিচ্ছৱিতায ৱা লীনচ্ছৱিতায ৱা লিচ্ছৱীতি পঞ্ঞাযিংসু.
তাপসো দাৰকে পোসেন্তো উস্সূৰে গামং পিণ্ডায পৱিসতি, অতিদিৱা পটিক্কমতি. তস্স তং ব্যাপাৰং ঞত্ৱা গোপালকা আহংসু – ‘‘ভন্তে, পব্বজিতানং দাৰকপোসনং পলিবোধো, অম্হাকং দাৰকে দেথ, মযং পোসেস্সাম, তুম্হে অত্তনো কম্মং কৰোথা’’তি. তাপসো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণি. গোপালকা দুতিযদিৱসে মগ্গং সমং কত্ৱা, পুপ্ফেহি ওকিৰিত্ৱা; ধজপটাকা উস্সাপেত্ৱা তূৰিযেহি ৱজ্জমানেহি অস্সমং আগতা. তাপসো ‘‘মহাপুঞ্ঞা দাৰকা, অপ্পমাদেন ৱড্ঢেথ, ৱড্ঢেত্ৱা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং আৱাহৱিৱাহং কৰোথ, পঞ্চগোৰসেন ৰাজানং তোসেত্ৱা ভূমিভাগং গহেত্ৱা নগৰং মাপেথ, তত্ৰ কুমাৰং অভিসিঞ্চথা’’তি ৱত্ৱা দাৰকে অদাসি. তে ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৱা দাৰকে নেত্ৱা পোসেসুং.
দাৰকা ৱড্ঢিমন্ৱায কীড়ন্তা ৱিৱাদট্ঠানেসু অঞ্ঞে গোপালদাৰকে হত্থেনপি পাদেনপি পহৰন্তি, তে ৰোদন্তি. ‘‘কিস্স ৰোদথা’’তি চ মাতাপিতূহি ৱুত্তা ‘‘ইমে নিম্মাতাপিতিকা তাপসপোসিতা অম্হে অতীৱ পহৰন্তী’’তি ৱদন্তি. ততো তেসং মাতাপিতৰো ‘‘ইমে দাৰকা অঞ্ঞে দাৰকে ৱিহেঠেন্তি দুক্খাপেন্তি, ন ইমে সঙ্গহেতব্বা, ৱজ্জেতব্বা ইমে’’তি আহংসু. ততো পভুতি কিৰ সো পদেসো ‘‘ৱজ্জী’’তি ৱুচ্চতি যোজনসতং পৰিমাণেন. অথ তং পদেসং গোপালকা ৰাজানং তোসেত্ৱা অগ্গহেসুং. তত্থেৱ নগৰং মাপেত্ৱা সোড়সৱস্সুদ্দেসিকং কুমাৰং অভিসিঞ্চিত্ৱা ৰাজানং অকংসু. তায চস্স দাৰিকায সদ্ধিং ৱাৰেয্যং কত্ৱা কতিকং অকংসু – ‘‘ন বাহিৰতো দাৰিকা আনেতব্বা, ইতো দাৰিকা ন কস্সচি দাতব্বা’’তি. তেসং পঠমসংৱাসেন দ্ৱে দাৰকা জাতা ধীতা চ পুত্তো চ, এৱং সোড়সক্খত্তুং দ্ৱে দ্ৱে জাতা. ততো তেসং দাৰকানং যথাক্কমং ৱড্ঢন্তানং আৰামুয্যাননিৱাসনট্ঠানপৰিৱাৰসম্পত্তিং গহেতুং অপ্পহোন্তং তং নগৰং তিক্খত্তুং গাৱুতন্তৰেন গাৱুতন্তৰেন পাকাৰেন পৰিক্খিপিংসু. তস্স পুনপ্পুনং ৱিসালীকতত্তা ৱেসালীত্ৱেৱ নামং জাতং. ইদং ৱেসালীৱত্থু.
অযং পন ৱেসালী ভগৱতো উপ্পন্নকালে ইদ্ধা ৱেপুল্লপ্পত্তা অহোসি. তত্থ হি ৰাজূনংযেৱ সত্ত সহস্সানি সত্ত চ সতানি সত্ত চ ৰাজানো অহেসুং, তথা যুৱৰাজসেনাপতিভণ্ডাগাৰিকপ্পভুতীনং. যথাহ –
‘‘তেন খো পন সমযেন ৱেসালী ইদ্ধা চেৱ হোতি ফীতা চ বহুজনা আকিণ্ণমনুস্সা সুভিক্খা চ, সত্ত চ পাসাদসহস্সানি, সত্ত চ পাসাদসতানি, সত্ত চ পাসাদা, সত্ত চ কূটাগাৰসহস্সানি, সত্ত চ কূটাগাৰসতানি, সত্ত চ কূটাগাৰানি, সত্ত চ আৰামসহস্সানি, সত্ত চ আৰামসতানি, সত্ত চ আৰামা, সত্ত চ পোক্খৰণিসহস্সানি, সত্ত চ পোক্খৰণিসতানি, সত্ত চ পোক্খৰণিযো’’তি (মহাৱ. ৩২৬).
সা অপৰেন সমযেন দুব্ভিক্খা অহোসি দুব্বুট্ঠিকা দুস্সস্সা. পঠমং দুগ্গতমনুস্সা মৰন্তি, তে বহিদ্ধা ছড্ডেন্তি. মতমনুস্সানং কুণপগন্ধেন অমনুস্সা নগৰং পৱিসিংসু. ততো বহুতৰা মীযন্তি, তায পটিকূলতায চ সত্তানং অহিৱাতকৰোগো উপ্পজ্জি. ইতি তীহি দুব্ভিক্খঅমনুস্সৰোগভযেহি উপদ্দুতায ৱেসালিযা নগৰৱাসিনো উপসঙ্কমিত্ৱা ৰাজানমাহংসু – ‘‘মহাৰাজ, ইমস্মিং নগৰে তিৱিধং ভযমুপ্পন্নং, ইতো পুব্বে যাৱ সত্তমা ৰাজকুলপৰিৱট্টা এৱৰূপং অনুপ্পন্নপুব্বং, তুম্হাকং মঞ্ঞে অধম্মিকত্তেন এতৰহি উপ্পন্ন’’ন্তি. ৰাজা সব্বে সন্থাগাৰে সন্নিপাতাপেত্ৱা, ‘‘ময্হং অধম্মিকভাৱং ৱিচিনথা’’তি আহ. তে সব্বং পৱেণিং ৱিচিনন্তা ন কিঞ্চি অদ্দসংসু.
ততো ৰঞ্ঞো দোসং অদিস্ৱা ‘‘ইদং ভযং অম্হাকং কথং ৱূপসমেয্যা’’তি চিন্তেসুং. তত্থ একচ্চে ছ সত্থাৰো অপদিসিংসু – ‘‘এতেহি ওক্কন্তমত্তে ৱূপসমিস্সতী’’তি. একচ্চে আহংসু – ‘‘বুদ্ধো কিৰ লোকে উপ্পন্নো, সো ভগৱা সব্বসত্তহিতায ধম্মং দেসেতি মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো, তেন ওক্কন্তমত্তে সব্বভযানি ৱূপসমেয্যু’’ন্তি. তেন তে অত্তমনা হুত্ৱা ‘‘কহং পন সো ভগৱা এতৰহি ৱিহৰতি, অম্হেহি ৱা পেসিতে আগচ্ছেয্যা’’তি আহংসু. অথাপৰে আহংসু – ‘‘বুদ্ধা নাম অনুকম্পকা, কিস্স নাগচ্ছেয্যুং, সো পন ভগৱা এতৰহি ৰাজগহে ৱিহৰতি, ৰাজা চ বিম্বিসাৰো তং উপট্ঠহতি, কদাচি সো আগন্তুং ন দদেয্যা’’তি. ‘‘তেন হি ৰাজানং সঞ্ঞাপেত্ৱা আনেস্সামা’’তি দ্ৱে লিচ্ছৱিৰাজানো মহতা বলকাযেন পহূতং পণ্ণাকাৰং দত্ৱা ৰঞ্ঞো সন্তিকং পেসেসুং – ‘‘বিম্বিসাৰং সঞ্ঞাপেত্ৱা ভগৱন্তং আনেথা’’তি. তে গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো পণ্ণাকাৰং দত্ৱা তং পৱত্তিং নিৱেদেত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, ভগৱন্তং অম্হাকং নগৰং পেসেহী’’তি আহংসু. ৰাজা ন সম্পটিচ্ছি – ‘‘তুম্হে এৱ জানাথা’’তি আহ. তে ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা এৱমাহংসু – ‘‘ভন্তে, অম্হাকং নগৰে তীণি ভযানি উপ্পন্নানি. সচে ভগৱা আগচ্ছেয্য, সোত্থি নো ভৱেয্যা’’তি. ভগৱা আৱজ্জেত্ৱা ‘‘ৱেসালিযং ৰতনসুত্তে ৱুত্তে সা ৰক্খা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়ানি ফৰিস্সতি, সুত্তপৰিযোসানে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো ভৱিস্সতী’’তি অধিৱাসেসি. অথ ৰাজা বিম্বিসাৰো ভগৱতো অধিৱাসনং সুত্ৱা ‘‘ভগৱতা ৱেসালিগমনং অধিৱাসিত’’ন্তি নগৰে ঘোসনং কাৰাপেত্ৱা ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা আহ – ‘‘কিং, ভন্তে, সম্পটিচ্ছিত্থ ৱেসালিগমন’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, আগমেথ, যাৱ মগ্গং পটিযাদেমী’’তি.
অথ খো ৰাজা বিম্বিসাৰো ৰাজগহস্স চ গঙ্গায চ অন্তৰা পঞ্চযোজনং ভূমিং সমং কত্ৱা, যোজনে যোজনে ৱিহাৰং মাপেত্ৱা, ভগৱতো গমনকালং পটিৱেদেসি. ভগৱা পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি পৰিৱুতো পাযাসি. ৰাজা পঞ্চযোজনং মগ্গং পঞ্চৱণ্ণেহি পুপ্ফেহি জাণুমত্তং ওকিৰাপেত্ৱা ধজপটাকাপুণ্ণঘটকদলিআদীনি উস্সাপেত্ৱা ভগৱতো দ্ৱে সেতচ্ছত্তানি, একেকস্স চ ভিক্খুস্স একমেকং উক্খিপাপেত্ৱা সদ্ধিং অত্তনো পৰিৱাৰেন পুপ্ফগন্ধাদীহি পূজং কৰোন্তো একেকস্মিং ৱিহাৰে ভগৱন্তং ৱসাপেত্ৱা মহাদানানি দত্ৱা পঞ্চহি দিৱসেহি গঙ্গাতীৰং নেসি. তত্থ সব্বালঙ্কাৰেহি নাৱং অলঙ্কৰোন্তো ৱেসালিকানং সাসনং পেসেসি – ‘‘আগতো ভগৱা, মগ্গং পটিযাদেত্ৱা সব্বে ভগৱতো পচ্চুগ্গমনং কৰোথা’’তি. তে ‘‘দিগুণং পূজং কৰিস্সামা’’তি ৱেসালিযা চ গঙ্গায চ অন্তৰা তিযোজনং ভূমিং সমং কত্ৱা ভগৱতো চত্তাৰি, একেকস্স চ ভিক্খুনো দ্ৱে দ্ৱে সেতচ্ছত্তানি সজ্জেত্ৱা পূজং কুৰুমানা গঙ্গাতীৰে আগন্ত্ৱা অট্ঠংসু.
বিম্বিসাৰো দ্ৱে নাৱাযো সঙ্ঘাটেত্ৱা, মণ্ডপং কত্ৱা, পুপ্ফদামাদীহি অলঙ্কৰিত্ৱা তত্থ সব্বৰতনমযং বুদ্ধাসনং পঞ্ঞাপেসি. ভগৱা তস্মিং নিসীদি. পঞ্চসতা ভিক্খূপি নাৱং অভিৰুহিত্ৱা যথানুৰূপং নিসীদিংসু. ৰাজা ভগৱন্তং অনুগচ্ছন্তো গলপ্পমাণং উদকং ওৰোহিত্ৱা ‘‘যাৱ, ভন্তে, ভগৱা আগচ্ছতি, তাৱাহং ইধেৱ গঙ্গাতীৰে ৱসিস্সামী’’তি ৱত্ৱা নিৱত্তো. উপৰি দেৱতা যাৱ অকনিট্ঠভৱনা পূজমকংসু, হেট্ঠা গঙ্গানিৱাসিনো কম্বলস্সতৰাদযো নাগা পূজমকংসু. এৱং মহতিযা পূজায ভগৱা যোজনমত্তং অদ্ধানং গঙ্গায গন্ত্ৱা ৱেসালিকানং সীমন্তৰং পৱিট্ঠো.
ততো লিচ্ছৱিৰাজানো তেন বিম্বিসাৰেন কতপূজায দিগুণং কৰোন্তা গলপ্পমাণে উদকে ভগৱন্তং পচ্চুগ্গচ্ছিংসু. তেনেৱ খণেন তেন মুহুত্তেন ৱিজ্জুপ্পভাৱিনদ্ধন্ধকাৰৱিসটকূটো গড়গড়াযন্তো চতূসু দিসাসু মহামেঘো ৱুট্ঠাসি. অথ ভগৱতা পঠমপাদে গঙ্গাতীৰে নিক্খিত্তমত্তে পোক্খৰৱস্সং ৱস্সি. যে তেমেতুকামা, তে এৱ তেমেন্তি, অতেমেতুকামা ন তেমেন্তি. সব্বত্থ জাণুমত্তং ঊৰুমত্তং কটিমত্তং গলপ্পমাণং উদকং ৱহতি, সব্বকুণপানি উদকেন গঙ্গং পৱেসিতানি পৰিসুদ্ধো ভূমিভাগো অহোসি.
লিচ্ছৱিৰাজানো ভগৱন্তং অন্তৰা যোজনে যোজনে ৱাসাপেত্ৱা মহাদানানি দত্ৱা তীহি দিৱসেহি দিগুণং পূজং কৰোন্তা ৱেসালিং নযিংসু. ৱেসালিং সম্পত্তে ভগৱতি সক্কো দেৱানমিন্দো দেৱসঙ্ঘপুৰক্খতো আগচ্ছি, মহেসক্খানং দেৱানং সন্নিপাতেন অমনুস্সা যেভুয্যেন পলাযিংসু. ভগৱা নগৰদ্ৱাৰে ঠত্ৱা আনন্দত্থেৰং আমন্তেসি – ‘‘ইমং আনন্দ, ৰতনসুত্তং উগ্গহেত্ৱা বলিকম্মূপকৰণানি গহেত্ৱা লিচ্ছৱিকুমাৰেহি সদ্ধিং ৱেসালিযা তীসু পাকাৰন্তৰেসু ৱিচৰন্তো পৰিত্তং কৰোহী’’তি ৰতনসুত্তং অভাসি. এৱং ‘‘কেন পনেতং সুত্তং, কদা, কত্থ, কস্মা চ ৱুত্ত’’ন্তি এতেসং পঞ্হানং ৱিস্সজ্জনা ৱিত্থাৰেন ৱেসালিৱত্থুতো পভুতি পোৰাণেহি ৱণ্ণিযতি.
এৱং ভগৱতো ৱেসালিং অনুপ্পত্তদিৱসেযেৱ ৱেসালিনগৰদ্ৱাৰে তেসং উপদ্দৱানং পটিঘাতত্থায ৱুত্তমিদং ৰতনসুত্তং উগ্গহেত্ৱা আযস্মা আনন্দো পৰিত্তত্থায ভাসমানো ভগৱতো পত্তেন উদকং আদায সব্বনগৰং অব্ভুক্কিৰন্তো অনুৱিচৰি. ‘‘যং কিঞ্চী’’তি ৱুত্তমত্তেযেৱ চ থেৰেন যে পুব্বে অপলাতা সঙ্কাৰকূটভিত্তিপ্পদেসাদিনিস্সিতা অমনুস্সা, তে চতূহি দ্ৱাৰেহি পলাযিংসু, দ্ৱাৰানি অনোকাসানি অহেসুং. ততো একচ্চে দ্ৱাৰেসু ওকাসং অলভমানা পাকাৰং ভিন্দিত্ৱা পলাতা. অমনুস্সেসু গতমত্তেসু মনুস্সানং গত্তেসু ৰোগো ৱূপসন্তো, তে নিক্খমিত্ৱা সব্বগন্ধপুপ্ফাদীহি থেৰং পূজেসুং. মহাজনো নগৰমজ্ঝে সন্থাগাৰং সব্বগন্ধেহি লিম্পিত্ৱা ৱিতানং কত্ৱা সব্বালঙ্কাৰেহি অলঙ্কৰিত্ৱা তত্থ বুদ্ধাসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা ভগৱন্তং আনেসি.
ভগৱা সন্থাগাৰং পৱিসিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো ৰাজানো মনুস্সা চ পতিৰূপে ওকাসে নিসীদিংসু. সক্কোপি দেৱানমিন্দো দ্ৱীসু দেৱলোকেসু দেৱপৰিসায সদ্ধিং উপনিসীদি অঞ্ঞে চ দেৱা. আনন্দত্থেৰোপি সব্বং ৱেসালিং অনুৱিচৰন্তো আৰক্খং কত্ৱা ৱেসালিনগৰৱাসীহি সদ্ধিং আগন্ত্ৱা একমন্তং নিসীদি. তত্থ ভগৱা সব্বেসং তদেৱ ৰতনসুত্তং অভাসীতি.
২২৪. তত্থ যানীধ ভূতানীতি পঠমগাথাযং যানীতি যাদিসানি অপ্পেসক্খানি ৱা মহেসক্খানি ৱা. ইধাতি ইমস্মিং পদেসে, তস্মিং খণে সন্নিপতিতট্ঠানং সন্ধাযাহ. ভূতানীতি কিঞ্চাপি ভূতসদ্দো ‘‘ভূতস্মিং পাচিত্তিয’’ন্তি এৱমাদীসু (পাচি. ৬৯) ৱিজ্জমানে, ‘‘ভূতমিদন্তি, ভিক্খৱে, সমনুপস্সথা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৪০১) খন্ধপঞ্চকে, ‘‘চত্তাৰো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতূ’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) চতুব্বিধে পথৱীধাত্ৱাদিৰূপে, ‘‘যো চ কালঘসো ভূতো’’তি এৱমাদীসু (জা. ১.২.১৯০) খীণাসৱে, ‘‘সব্বেৱ নিক্খিপিস্সন্তি, ভূতা লোকে সমুস্সয’’ন্তি এৱমাদীসু (দী. নি. ২.২২০) সব্বসত্তে, ‘‘ভূতগামপাতব্যতাযা’’তি এৱমাদীসু (পাচি. ৯০) ৰুক্খাদিকে, ‘‘ভূতং ভূততো সঞ্জানাতী’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৩) চাতুমহাৰাজিকানং হেট্ঠা সত্তনিকাযং উপাদায ৱত্ততি. ইধ পন অৱিসেসতো অমনুস্সেসু দট্ঠব্বো.
সমাগতানীতি সন্নিপতিতানি. ভুম্মানীতি ভূমিযং নিব্বত্তানি. ৱাতি ৱিকপ্পনে. তেন যানীধ ভুম্মানি ৱা ভূতানি সমাগতানীতি ইমমেকং ৱিকপ্পং কত্ৱা পুন দুতিযং ৱিকপ্পং কাতুং ‘‘যানি ৱা অন্তলিক্খে’’তি আহ. অন্তলিক্খে ৱা যানি ভূতানি নিব্বত্তানি, তানি সব্বানি ইধ সমাগতানীতি অত্থো. এত্থ চ যামতো যাৱ অকনিট্ঠং, তাৱ নিব্বত্তানি ভূতানি আকাসে পাতুভূতৱিমানেসু নিব্বত্তত্তা ‘‘অন্তলিক্খে ভূতানী’’তি ৱেদিতব্বানি. ততো হেট্ঠা সিনেৰুতো পভুতি যাৱ ভূমিযং ৰুক্খলতাদীসু অধিৱত্থানি পথৱিযঞ্চ নিব্বত্তানি ভূতানি, তানি সব্বানি ভূমিযং ভূমিপটিবদ্ধেসু চ ৰুক্খলতাপব্বতাদীসু নিব্বত্তত্তা ‘‘ভুম্মানি ভূতানী’’তি ৱেদিতব্বানি.
এৱং ভগৱা সব্বানেৱ অমনুস্সভূতানি ‘‘ভুম্মানি ৱা যানি ৱ অন্তলিক্খে’’তি দ্ৱীহি পদেহি ৱিকপ্পেত্ৱা পুন একেন পদেন পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘সব্বেৱ ভূতা সুমনা ভৱন্তূ’’তি আহ. সব্বেতি অনৱসেসা. এৱাতি অৱধাৰণে, একম্পি অনপনেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. ভূতাতি অমনুস্সা. সুমনা ভৱন্তূতি সুখিতমনা, পীতিসোমনস্সজাতা ভৱন্তূতি অত্থো. অথোপীতি কিচ্চন্তৰসন্নিযোজনত্থং ৱাক্যোপাদানে নিপাতদ্ৱযং. সক্কচ্চ সুণন্তু ভাসিতন্তি অট্ঠিং কত্ৱা, মনসি কত্ৱা, সব্বচেতসো সমন্নাহৰিত্ৱা দিব্বসম্পত্তিলোকুত্তৰসুখাৱহং মম দেসনং সুণন্তু.
এৱমেত্থ ভগৱা ‘‘যানীধ ভূতানি সমাগতানী’’তি অনিযমিতৱচনেন ভূতানি পৰিগ্গহেত্ৱা পুন ‘‘ভুম্মানি ৱা যানি ৱ অন্তলিক্খে’’তি দ্ৱিধা ৱিকপ্পেত্ৱা ততো ‘‘সব্বেৱ ভূতা’’তি পুন একজ্ঝং কত্ৱা ‘‘সুমনা ভৱন্তূ’’তি ইমিনা ৱচনেন আসযসম্পত্তিযং নিযোজেন্তো ‘‘সক্কচ্চ সুণন্তু ভাসিত’’ন্তি পযোগসম্পত্তিযং, তথা যোনিসোমনসিকাৰসম্পত্তিযং পৰতোঘোসসম্পত্তিযঞ্চ, তথা অত্তসম্মাপণিধিসপ্পুৰিসূপনিস্সযসম্পত্তীসু সমাধিপঞ্ঞাহেতুসম্পত্তীসু চ নিযোজেন্তো গাথং সমাপেসি.
২২৫. তস্মা হি ভূতাতি দুতিযগাথা. তত্থ তস্মাতি কাৰণৱচনং. ভূতাতি আমন্তনৱচনং. নিসামেথাতি সুণাথ. সব্বেতি অনৱসেসা. কিং ৱুত্তং হোতি? যস্মা তুম্হে দিব্বট্ঠানানি তত্থ উপভোগসম্পদঞ্চ পহায ধম্মস্সৱনত্থং ইধ সমাগতা, ন নটনচ্চনাদিদস্সনত্থং, তস্মা হি ভূতা নিসামেথ সব্বেতি. অথ ৱা ‘‘সুমনা ভৱন্তু সক্কচ্চ সুণন্তূ’’তি ৱচনেন তেসং সুমনভাৱং সক্কচ্চং সোতুকম্যতঞ্চ দিস্ৱা আহ – যস্মা তুম্হে সুমনভাৱেন অত্তসম্মাপণিধিযোনিসোমনসিকাৰাসযসুদ্ধীহি সক্কচ্চং সোতুকম্যতায সপ্পুৰিসূপনিস্সযপৰতোঘোসপদট্ঠানতো পযোগসুদ্ধীহি চ যুত্তা, তস্মা হি ভূতা নিসামেথ সব্বেতি. অথ ৱা যং পুৰিমগাথায অন্তে ‘‘ভাসিত’’ন্তি ৱুত্তং, তং কাৰণভাৱেন অপদিসন্তো আহ – ‘‘যস্মা মম ভাসিতং নাম অতিদুল্লভং অট্ঠক্খণপৰিৱজ্জিতস্স খণস্স দুল্লভত্তা, অনেকানিসংসঞ্চ পঞ্ঞাকৰুণাগুণেন পৱত্তত্তা, তঞ্চাহং ৱত্তুকামো ‘সুণন্তু ভাসিত’ন্তি অৱোচং. তস্মা হি ভূতা নিসামেথ সব্বে’’তি ইদং ইমিনা গাথাপদেন ৱুত্তং হোতি.
এৱমেতং কাৰণং নিৰোপেন্তো অত্তনো ভাসিতনিসামনে নিযোজেত্ৱা নিসামেতব্বং ৱত্তুমাৰদ্ধো ‘‘মেত্তং কৰোথ মানুসিযা পজাযা’’তি. তস্সত্থো – যাযং তীহি উপদ্দৱেহি উপদ্দুতা মানুসী পজা, তস্সা মানুসিযা পজায মিত্তভাৱং হিতজ্ঝাসযতং পচ্চুপট্ঠাপেথাতি. কেচি পন ‘‘মানুসিযং পজ’’ন্তি পঠন্তি, তং ভুম্মত্থাসম্ভৱা ন যুজ্জতি. যম্পি চঞ্ঞে অত্থং ৱণ্ণযন্তি, সোপি ন যুজ্জতি. অধিপ্পাযো পনেত্থ – নাহং বুদ্ধোতি ইস্সৰিযবলেন ৱদামি, অপিচ পন তুম্হাকঞ্চ ইমিস্সা চ মানুসিযা পজায হিতত্থং ৱদামি – ‘‘মেত্তং কৰোথ মানুসিযা পজাযা’’তি. এত্থ চ –
‘‘যে সত্তসণ্ডং পথৱিং ৱিজেত্ৱা, ৰাজিসযো যজমানা অনুপৰিযগা;
অস্সমেধং পুৰিসমেধং, সম্মাপাসং ৱাজপেয্যং নিৰগ্গড়ং.
‘‘মেত্তস্স চিত্তস্স সুভাৱিতস্স, কলম্পি তে নানুভৱন্তি সোড়সিং.
‘‘একম্পি চে পাণমদুট্ঠচিত্তো, মেত্তাযতি কুসলী তেন হোতি;
সব্বে চ পাণে মনসানুকম্পী, পহূতমৰিযো পকৰোতি পুঞ্ঞ’’ন্তি. (অ. নি. ৮.১) –
এৱমাদীনং সুত্তানং একাদসানিসংসানঞ্চ ৱসেন যে মেত্তং কৰোন্তি, তেসং মেত্তা হিতাতি ৱেদিতব্বা.
‘‘দেৱতানুকম্পিতো পোসো, সদা ভদ্ৰানি পস্সতী’’তি. (দী. নি. ২.১৫৩; উদা. ৭৬; মহাৱ. ২৮৬) –
এৱমাদীনং ৱসেন যেসু কৰীযতি, তেসম্পি হিতাতি ৱেদিতব্বা.
এৱং উভযেসম্পি হিতভাৱং দস্সেন্তো ‘‘মেত্তং কৰোথ মানুসিযা পজাযা’’তি ৱত্ৱা ইদানি উপকাৰম্পি দস্সেন্তো আহ ‘‘দিৱা চ ৰত্তো চ হৰন্তি যে বলিং, তস্মা হি নে ৰক্খথ অপ্পমত্তা’’তি. তস্সত্থো – যে মনুস্সা চিত্তকম্মকট্ঠকম্মাদীহিপি দেৱতা কত্ৱা চেতিযৰুক্খাদীনি চ উপসঙ্কমিত্ৱা দেৱতা উদ্দিস্স দিৱা বলিং কৰোন্তি, কাড়পক্খাদীসু চ ৰত্তিং বলিং কৰোন্তি. সলাকভত্তাদীনি ৱা দত্ৱা আৰক্খদেৱতা উপাদায যাৱ ব্ৰহ্মদেৱতানং পত্তিদাননিয্যাতনেন দিৱা বলিং কৰোন্তি, ছত্তাৰোপনদীপমালা সব্বৰত্তিকধম্মস্সৱনাদীনি কাৰাপেত্ৱা পত্তিদাননিয্যাতনেন চ ৰত্তিং বলিং কৰোন্তি, তে কথং ন ৰক্খিতব্বা. যতো এৱং দিৱা চ ৰত্তো চ তুম্হে উদ্দিস্স কৰোন্তি যে বলিং, তস্মা হি নে ৰক্খথ. তস্মা বলিকম্মকাৰণাপি তে মনুস্সে ৰক্খথ গোপযথ, অহিতং তেসং অপনেথ, হিতং উপনেথ অপ্পমত্তা হুত্ৱা তং কতঞ্ঞুভাৱং হদযে কত্ৱা নিচ্চমনুস্সৰন্তাতি.
২২৬. এৱং দেৱতাসু মনুস্সানং উপকাৰকভাৱং দস্সেত্ৱা তেসং উপদ্দৱৱূপসমনত্থং বুদ্ধাদিগুণপ্পকাসনেন চ দেৱমনুস্সানং ধম্মস্সৱনত্থং ‘‘যংকিঞ্চি ৱিত্ত’’ন্তিআদিনা নযেন সচ্চৱচনং পযুজ্জিতুমাৰদ্ধো. তত্থ যংকিঞ্চীতি অনিযমিতৱসেন অনৱসেসং পৰিযাদিযতি যংকিঞ্চি তত্থ তত্থ ৱোহাৰূপগং. ৱিত্তন্তি ধনং. তঞ্হি ৱিত্তিং জনেতীতি ৱিত্তং. ইধ ৱাতি মনুস্সলোকং নিদ্দিসতি, হুৰং ৱাতি ততো পৰং অৱসেসলোকং. তেন চ ঠপেত্ৱা মনুস্সে সব্বলোকগ্গহণে পত্তে ‘‘সগ্গেসু ৱা’’তি পৰতো ৱুত্তত্তা ঠপেত্ৱা মনুস্সে চ সগ্গে চ অৱসেসানং নাগসুপণ্ণাদীনং গহণং ৱেদিতব্বং. এৱং ইমেহি দ্ৱীহি পদেহি যং মনুস্সানং ৱোহাৰূপগং অলঙ্কাৰপৰিভোগূপগঞ্চ জাতৰূপৰজতমুত্তামণিৱেড়ুৰিযপৱাড়লোহিতঙ্কমসাৰগল্লাদিকং, যঞ্চ মুত্তামণিৱালুকত্থতায ভূমিযা ৰতনমযৱিমানেসু অনেকযোজনসতৱিত্থতেসু ভৱনেসু উপ্পন্নানং নাগসুপণ্ণাদীনং ৱিত্তং, তং নিদ্দিট্ঠং হোতি.
সগ্গেসু ৱাতি কামাৱচৰৰূপাৱচৰদেৱলোকেসু. তে হি সোভনেন কম্মেন অজীযন্তি গম্মন্তীতি সগ্গা, সুট্ঠু ৱা অগ্গাতিপি সগ্গা. যন্তি যং সস্সামিকং ৱা অস্সামিকং ৱা. ৰতনন্তি ৰতিং নযতি, ৱহতি, জনযতি, ৱড্ঢেতীতি ৰতনং, যংকিঞ্চি চিত্তীকতং মহগ্ঘং অতুলং দুল্লভদস্সনং অনোমসত্তপৰিভোগঞ্চ, তস্সেতং অধিৱচনং. যথাহ –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি.
পণীতন্তি উত্তমং, সেট্ঠং, অতপ্পকং. এৱং ইমিনা গাথাপদেন যং সগ্গেসু অনেকযোজনসতপ্পমাণসব্বৰতনমযৱিমানেসু সুধম্মৱেজযন্তপ্পভুতীসু সস্সামিকং, যঞ্চ বুদ্ধুপ্পাদৱিৰহেন অপাযমেৱ পৰিপূৰেন্তেসু সত্তেসু সুঞ্ঞৱিমানপটিবদ্ধং অস্সামিকং, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি পথৱীমহাসমুদ্দহিমৱন্তাদিনিস্সিতং অস্সামিকং ৰতনং, তং নিদ্দিট্ঠং হোতি.
ন নো সমং অত্থি তথাগতেনাতি ন-ইতি পটিসেধে, নো-ইতি অৱধাৰণে. সমন্তি তুল্যং. অত্থীতি ৱিজ্জতি. তথাগতেনাতি বুদ্ধেন. কিং ৱুত্তং হোতি? যং এতং ৱিত্তঞ্চ ৰতনঞ্চ পকাসিতং, এত্থ একম্পি বুদ্ধৰতনেন সদিসং ৰতনং নেৱত্থি. যম্পি হি তং চিত্তীকতট্ঠেন ৰতনং, সেয্যথিদং – ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স চক্কৰতনং মণিৰতনঞ্চ, যম্হি উপ্পন্নে মহাজনো ন অঞ্ঞত্থ চিত্তীকাৰং কৰোতি, ন কোচি পুপ্ফগন্ধাদীনি গহেত্ৱা যক্খট্ঠানং ৱা ভূতট্ঠানং ৱা গচ্ছতি, সব্বোপি জনো চক্কৰতনমণিৰতনমেৱ চিত্তিং কৰোতি পূজেতি, তং তং ৱৰং পত্থেতি, পত্থিতপত্থিতঞ্চস্স একচ্চং সমিজ্ঝতি, তম্পি ৰতনং বুদ্ধৰতনেন সমং নত্থি. যদি হি চিত্তীকতট্ঠেন ৰতনং, তথাগতোৱ ৰতনং. তথাগতে হি উপ্পন্নে যে কেচি মহেসক্খা দেৱমনুস্সা, ন তে অঞ্ঞত্ৰ চিত্তীকাৰং কৰোন্তি, ন কঞ্চি অঞ্ঞং পূজেন্তি. তথা হি ব্ৰহ্মা সহম্পতি সিনেৰুমত্তেন ৰতনদামেন তথাগতং পূজেসি, যথাবলঞ্চ অঞ্ঞে দেৱা মনুস্সা চ বিম্বিসাৰকোসলৰাজঅনাথপিণ্ডিকাদযো. পৰিনিব্বুতম্পি চ ভগৱন্তং উদ্দিস্স ছন্নৱুতিকোটিধনং ৱিস্সজ্জেত্ৱা অসোকমহাৰাজা সকলজম্বুদীপে চতুৰাসীতি ৱিহাৰসহস্সানি পতিট্ঠাপেসি, কো পন ৱাদো অঞ্ঞেসং চিত্তীকাৰানং. অপিচ কস্সঞ্ঞস্স পৰিনিব্বুতস্সাপি জাতিবোধিধম্মচক্কপ্পৱত্তনপৰিনিব্বানট্ঠানানি পটিমাচেতিযাদীনি ৱা উদ্দিস্স এৱং চিত্তীকাৰগৰুকাৰো ৱত্ততি যথা ভগৱতো. এৱং চিত্তীকতট্ঠেনাপি তথাগতসমং ৰতনং নত্থি.
তথা যম্পি তং মহগ্ঘট্ঠেন ৰতনং, সেয্যথিদং – কাসিকং ৱত্থং. যথাহ – ‘‘জিণ্ণম্পি, ভিক্খৱে, কাসিকং ৱত্থং ৱণ্ণৱন্তঞ্চেৱ হোতি সুখসম্ফস্সঞ্চ মহগ্ঘঞ্চা’’তি, তম্পি বুদ্ধৰতনেন সমং নত্থি. যদি হি মহগ্ঘট্ঠেন ৰতনং, তথাগতোৱ ৰতনং. তথাগতো হি যেসং পংসুকম্পি পটিগ্গণ্হাতি, তেসং তং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং, সেয্যথাপি অসোকস্স ৰঞ্ঞো. ইদমস্স মহগ্ঘতায. এৱং মহগ্ঘতাৱচনে চেত্থ দোসাভাৱসাধকং ইদং তাৱ সুত্তপদং ৱেদিতব্বং –
‘‘যেসং খো পন সো পটিগ্গণ্হাতি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং, তেসং তং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং. ইদমস্স মহগ্ঘতায ৱদামি. সেয্যথাপি তং, ভিক্খৱে, কাসিকং ৱত্থং মহগ্ঘং, তথূপমাহং, ভিক্খৱে, ইমং পুগ্গলং ৱদামী’’তি (অ. নি. ৩.১০০).
এৱং মহগ্ঘট্ঠেনাপি তথাগতসমং ৰতনং নত্থি.
তথা যম্পি তং অতুলট্ঠেন ৰতনং. সেয্যথিদং – ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স চক্কৰতনং উপ্পজ্জতি ইন্দনীলমণিমযনাভি সত্তৰতনমযসহস্সাৰং পৱাড়মযনেমি, ৰত্তসুৱণ্ণমযসন্ধি, যস্স দসন্নং দসন্নং অৰানং উপৰি একং মুণ্ডাৰং হোতি ৱাতং গহেত্ৱা সদ্দকৰণত্থং, যেন কতো সদ্দো সুকুসলপ্পতাড়িতপঞ্চঙ্গিকতূৰিযসদ্দো ৱিয হোতি. যস্স নাভিযা উভোসু পস্সেসু দ্ৱে সীহমুখানি হোন্তি, অব্ভন্তৰং সকটচক্কস্সেৱ সুসিৰং, তস্স কত্তা ৱা কাৰেতা ৱা নত্থি, কম্মপচ্চযেন উতুতো সমুট্ঠাতি. যং ৰাজা দসৱিধং চক্কৱত্তিৱত্তং পূৰেত্ৱা তদহুপোসথে পন্নৰসে পুণ্ণমদিৱসে সীসংন্হাতো উপোসথিকো উপৰিপাসাদৱৰগতো সীলানি সোধেন্তো নিসিন্নো পুণ্ণচন্দং ৱিয সূৰিযং ৱিয চ উট্ঠেন্তং পস্সতি, যস্স দ্ৱাদসযোজনতো সদ্দো সুয্যতি, যোজনতো ৱণ্ণো দিস্সতি, যং মহাজনেন ‘‘দুতিযো মঞ্ঞে চন্দো সূৰিযো ৱা উট্ঠিতো’’তি অতিৱিয কোতূহলজাতেন দিস্সমানং নগৰস্স উপৰি আগন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো অন্তেপুৰস্স পাচীনপস্সে নাতিউচ্চং নাতিনীচং হুত্ৱা মহাজনস্স গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজেতুং যুত্তট্ঠানে অক্খাহতং ৱিয তিট্ঠতি.
তদেৱ অনুবন্ধমানং হত্থিৰতনং উপ্পজ্জতি, সব্বসেতো ৰত্তপাদো সত্তপ্পতিট্ঠো ইদ্ধিমা ৱেহাসঙ্গমো উপোসথকুলা ৱা ছদ্দন্তকুলা ৱা আগচ্ছতি. উপোসথকুলা আগচ্ছন্তো হি সব্বজেট্ঠো আগচ্ছতি, ছদ্দন্তকুলা সব্বকনিট্ঠো সিক্খিতসিক্খো দমথূপেতো. সো দ্ৱাদসযোজনং পৰিসং গহেত্ৱা সকলজম্বুদীপং অনুসংযাযিত্ৱা পুৰেপাতৰাসমেৱ সকং ৰাজধানিং আগচ্ছতি.
তম্পি অনুবন্ধমানং অস্সৰতনং উপ্পজ্জতি, সব্বসেতো ৰত্তপাদো কাকসীসো মুঞ্জকেসো ৱলাহকস্স ৰাজকুলা আগচ্ছতি. সেসমেত্থ হত্থিৰতনসদিসমেৱ.
তম্পি অনুবন্ধমানং মণিৰতনং উপ্পজ্জতি. সো হোতি মণি ৱেড়ুৰিযো সুভো জাতিমা অট্ঠংসো সুপৰিকম্মকতো আযামতো চক্কনাভিসদিসো, ৱেপুল্লপব্বতা আগচ্ছতি, সো চতুৰঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকাৰে ৰঞ্ঞো ধজগ্গতো যোজনং ওভাসেতি, যস্সোভাসেন মনুস্সা ‘‘দিৱা’’তি মঞ্ঞমানা কম্মন্তে পযোজেন্তি, অন্তমসো কুন্থকিপিল্লিকং উপাদায পস্সন্তি.
তম্পি অনুবন্ধমানং ইত্থিৰতনং উপ্পজ্জতি. পকতিঅগ্গমহেসী ৱা হোতি, উত্তৰকুৰুতো ৱা আগচ্ছতি মদ্দৰাজকুলতো ৱা, অতিদীঘাদিছদোসৱিৱজ্জিতা অতিক্কন্তা মানুসং ৱণ্ণং অপ্পত্তা দিব্বং ৱণ্ণং, যস্সা ৰঞ্ঞো সীতকালে উণ্হানি গত্তানি হোন্তি, উণ্হকালে সীতানি, সতধা ফোটিততূলপিচুনো ৱিয সম্ফস্সো হোতি, কাযতো চন্দনগন্ধো ৱাযতি, মুখতো উপ্পলগন্ধো, পুব্বুট্ঠাযিতাদিঅনেকগুণসমন্নাগতা চ হোতি.
তম্পি অনুবন্ধমানং গহপতিৰতনং উপ্পজ্জতি ৰঞ্ঞো পকতিকম্মকৰো সেট্ঠি, যস্স চক্কৰতনে উপ্পন্নমত্তে দিব্বং চক্খু পাতুভৱতি, যেন সমন্ততো যোজনমত্তে নিধিং পস্সতি সস্সামিকম্পি অস্সামিকম্পি. সো ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা পৱাৰেতি ‘‘অপ্পোস্সুক্কো ত্ৱং, দেৱ, হোহি, অহং তে ধনেন ধনকৰণীযং কৰিস্সামী’’তি.
তম্পি অনুবন্ধমানং পৰিণাযকৰতনং উপ্পজ্জতি ৰঞ্ঞো পকতিজেট্ঠপুত্তো, চক্কৰতনে উপ্পন্নমত্তে অতিৰেকপঞ্ঞাৱেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো হোতি, দ্ৱাদসযোজনায পৰিসায চেতসা চিত্তং পৰিজানিত্ৱা নিগ্গহপগ্গহসমত্থো হোতি. সো ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা পৱাৰেতি – ‘‘অপ্পোস্সুক্কো ত্ৱং, দেৱ, হোহি, অহং তে ৰজ্জং অনুসাসিস্সামী’’তি. যং ৱা পনঞ্ঞম্পি এৱৰূপং অতুলট্ঠেন ৰতনং, যস্স ন সক্কা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা অগ্ঘো কাতুং ‘‘সতং ৱা সহস্সং ৱা অগ্ঘতি কোটিং ৱা’’তি. তত্থ একৰতনম্পি বুদ্ধৰতনেন সমং নত্থি. যদি হি অতুলট্ঠেন ৰতনং, তথাগতোৱ ৰতনং. তথাগতো হি ন সক্কা সীলতো ৱা সমাধিতো ৱা পঞ্ঞাদীনং ৱা অঞ্ঞতৰতো কেনচি তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ‘‘এত্তকগুণো ৱা ইমিনা সমো ৱা সপ্পটিভাগো ৱা’’তি পৰিচ্ছিন্দিতুং. এৱং অতুলট্ঠেনাপি তথাগতসমং ৰতনং নত্থি.
তথা যম্পি তং দুল্লভদস্সনট্ঠেন ৰতনং. সেয্যথিদং – দুল্লভপাতুভাৱো ৰাজা চক্কৱত্তি চক্কাদীনি চ তস্স ৰতনানি, তম্পি বুদ্ধৰতনেন সমং নত্থি. যদি হি দুল্লভদস্সনট্ঠেন ৰতনং, তথাগতোৱ ৰতনং, কুতো চক্কৱত্তিআদীনং ৰতনত্তং, যানি একস্মিংযেৱ কপ্পে অনেকানি উপ্পজ্জন্তি. যস্মা পন অসঙ্খ্যেয্যেপি কপ্পে তথাগতসুঞ্ঞো লোকো হোতি, তস্মা তথাগতো এৱ কদাচি কৰহচি উপ্পজ্জনতো দুল্লভদস্সনো. ৱুত্তং চেতং ভগৱতা পৰিনিব্বানসমযে –
‘‘দেৱতা, আনন্দ, উজ্ঝাযন্তি – ‘দূৰা চ ৱতম্হ আগতা তথাগতং দস্সনায, কদাচি কৰহচি তথাগতা লোকে উপ্পজ্জন্তি অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, অজ্জেৱ ৰত্তিযা পচ্ছিমে যামে তথাগতস্স পৰিনিব্বানং ভৱিস্সতি, অযঞ্চ মহেসক্খো ভিক্খু ভগৱতো পুৰতো ঠিতো ওৱাৰেন্তো, ন মযং লভাম পচ্ছিমে কালে তথাগতং দস্সনাযা’’’তি (দী. নি. ২.২০০).
এৱং দুল্লভদস্সনট্ঠেনপি তথাগতসমং ৰতনং নত্থি.
তথা যম্পি তং অনোমসত্তপৰিভোগট্ঠেন ৰতনং. সেয্যথিদং – ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স চক্কৰতনাদি. তঞ্হি কোটিসতসহস্সধনানম্পি সত্তভূমিকপাসাদৱৰতলে ৱসন্তানম্পি চণ্ডালৱেননেসাদৰথকাৰপুক্কুসাদীনং নীচকুলিকানং ওমকপুৰিসানং সুপিনন্তেপি পৰিভোগত্থায ন নিব্বত্ততি. উভতো সুজাতস্স পন ৰঞ্ঞো খত্তিযস্সেৱ পৰিপূৰিতদসৱিধচক্কৱত্তিৱত্তস্স পৰিভোগত্থায নিব্বত্তনতো অনোমসত্তপৰিভোগংযেৱ হোতি, তম্পি বুদ্ধৰতনেন সমং নত্থি. যদি হি অনোমসত্তপৰিভোগট্ঠেন ৰতনং, তথাগতোৱ ৰতনং. তথাগতো হি লোকে অনোমসত্তসম্মতানম্পি অনুপনিস্সযসম্পন্নানং ৱিপৰীতদস্সনানং পূৰণকস্সপাদীনং ছন্নং সত্থাৰানং অঞ্ঞেসঞ্চ এৱৰূপানং সুপিনন্তেপি অপৰিভোগো, উপনিস্সযসম্পন্নানং পন চতুপ্পদাযপি গাথায পৰিযোসানে অৰহত্তমধিগন্তুং সমত্থানং নিব্বেধিকঞাণদস্সনানং বাহিযদাৰুচীৰিযপ্পভুতীনং অঞ্ঞেসঞ্চ মহাকুলপ্পসুতানং মহাসাৱকানং পৰিভোগো. তে হি তং দস্সনানুত্তৰিযসৱনানুত্তৰিযপাৰিচৰিযানুত্তৰিযাদীনি সাধেন্তা তথা তথা পৰিভুঞ্জন্তি. এৱং অনোমসত্তপৰিভোগট্ঠেনাপি তথাগতসমং ৰতনং নত্থি.
যম্পি তং অৱিসেসতো ৰতিজননট্ঠেন ৰতনং. সেয্যথিদং – ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স চক্কৰতনং. তঞ্হি দিস্ৱা ৰাজা চক্কৱত্তি অত্তমনো হোতি, এৱম্পি তং ৰঞ্ঞো ৰতিং জনেতি. পুন চপৰং ৰাজা চক্কৱত্তি ৱামেন হত্থেন সুৱণ্ণভিঙ্কাৰং গহেত্ৱা দক্খিণেন হত্থেন চক্কৰতনং অব্ভুক্কিৰতি ‘‘পৱত্ততু ভৱং চক্কৰতনং, অভিৱিজিনাতু ভৱং চক্কৰতন’’ন্তি. ততো চক্কৰতনং পঞ্চঙ্গিকং ৱিয তূৰিযং মধুৰস্সৰং নিচ্ছৰন্তং আকাসেন পুৰত্থিমং দিসং গচ্ছতি, অন্ৱদেৱ ৰাজা চক্কৱত্তি চক্কানুভাৱেন দ্ৱাদসযোজনৱিত্থিণ্ণায চতুৰঙ্গিনিযা সেনায নাতিউচ্চং নাতিনীচং উচ্চৰুক্খানং হেট্ঠাভাগেন, নীচৰুক্খানং উপৰিভাগেন, ৰুক্খেসু পুপ্ফফলপল্লৱাদিপণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা আগতানং হত্থতো পণ্ণাকাৰঞ্চ গণ্হন্তো ‘‘এহি খো মহাৰাজা’’তিএৱমাদিনা পৰমনিপচ্চকাৰেন আগতে পটিৰাজানো ‘‘পাণো ন হন্তব্বো’’তিআদিনা নযেন অনুসাসন্তো গচ্ছতি. যত্থ পন ৰাজা ভুঞ্জিতুকামো ৱা দিৱাসেয্যং ৱা কপ্পেতুকামো হোতি, তত্থ চক্কৰতনং আকাসা ওতৰিত্ৱা উদকাদিসব্বকিচ্চক্খমে সমে ভূমিভাগে অক্খাহতং ৱিয তিট্ঠতি. পুন ৰঞ্ঞো গমনচিত্তে উপ্পন্নে পুৰিমনযেনেৱ সদ্দং কৰোন্তং গচ্ছতি, যং সুত্ৱা দ্ৱাদসযোজনিকাপি পৰিসা আকাসেন গচ্ছতি. চক্কৰতনং অনুপুব্বেন পুৰত্থিমং সমুদ্দং অজ্ঝোগাহতি, তস্মিং অজ্ঝোগাহন্তে উদকং যোজনপ্পমাণং অপগন্ত্ৱা ভিত্তীকতং ৱিয তিট্ঠতি. মহাজনো যথাকামং সত্ত ৰতনানি গণ্হাতি. পুন ৰাজা সুৱণ্ণভিঙ্কাৰং গহেত্ৱা ‘‘ইতো পট্ঠায মম ৰজ্জ’’ন্তি উদকেন অব্ভুক্কিৰিত্ৱা নিৱত্ততি. সেনা পুৰতো হোতি, চক্কৰতনং পচ্ছতো, ৰাজা মজ্ঝে. চক্কৰতনস্স ওসক্কিতোসক্কিতট্ঠানং উদকং পৰিপূৰতি. এতেনেৱ উপাযেন দক্খিণপচ্ছিমউত্তৰেপি সমুদ্দে গচ্ছতি.
এৱং চতুদ্দিসং অনুসংযাযিত্ৱা চক্কৰতনং তিযোজনপ্পমাণং আকাসং আৰোহতি. তত্থ ঠিতো ৰাজা চক্কৰতনানুভাৱেন ৱিজিতং পঞ্চসতপৰিত্তদীপপটিমণ্ডিতং সত্তযোজনসহস্সপৰিমণ্ডলং পুব্বৱিদেহং, তথা অট্ঠযোজনসহস্সপৰিমণ্ডলং উত্তৰকুৰুং, সত্তযোজনসহস্সপৰিমণ্ডলংযেৱ অপৰগোযানং, দসযোজনসহস্সপৰিমণ্ডলং জম্বুদীপঞ্চাতি এৱং চতুমহাদীপদ্ৱিসহস্সপৰিত্তদীপপটিমণ্ডিতং একং চক্কৱাড়ং সুফুল্লপুণ্ডৰীকৱনং ৱিয ওলোকেতি. এৱং ওলোকযতো চস্স অনপ্পিকা ৰতি উপ্পজ্জতি. এৱম্পি তং চক্কৰতনং ৰঞ্ঞো ৰতিং জনেতি, তম্পি বুদ্ধৰতনসমং নত্থি. যদি হি ৰতিজননট্ঠেন ৰতনং, তথাগতোৱ ৰতনং. কিং কৰিস্সতি এতং চক্কৰতনং? তথাগতো হি যস্সা দিব্বায ৰতিযা চক্কৰতনাদীহি সব্বেহিপি জনিতা চক্কৱত্তিৰতি সঙ্খম্পি কলম্পি কলভাগম্পি ন উপেতি, ততোপি ৰতিতো উত্তৰিতৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ অত্তনো ওৱাদপ্পতিকৰানং অসঙ্খ্যেয্যানম্পি দেৱমনুস্সানং পঠমজ্ঝানৰতিং, দুতিযততিযচতুত্থপঞ্চমজ্ঝানৰতিং, আকাসানঞ্চাযতনৰতিং, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনআকিঞ্চঞ্ঞাযতননেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৰতিং, সোতাপত্তিমগ্গৰতিং, সোতাপত্তিফলৰতিং, সকদাগামিঅনাগামিঅৰহত্তমগ্গফলৰতিঞ্চ জনেতি. এৱং ৰতিজননট্ঠেনাপি তথাগতসমং ৰতনং নত্থীতি.
অপিচ ৰতনং নামেতং দুৱিধং হোতি সৱিঞ্ঞাণকং অৱিঞ্ঞাণকঞ্চ. তত্থ অৱিঞ্ঞাণকং চক্কৰতনং মণিৰতনং, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অনিন্দ্ৰিযবদ্ধং সুৱণ্ণৰজতাদি, সৱিঞ্ঞাণকং হত্থিৰতনাদি পৰিণাযকৰতনপৰিযোসানং, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি এৱৰূপং ইন্দ্ৰিযবদ্ধং. এৱং দুৱিধে চেত্থ সৱিঞ্ঞাণকৰতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? যস্মা অৱিঞ্ঞাণকং সুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তাদিৰতনং, সৱিঞ্ঞাণকানং হত্থিৰতনাদীনং অলঙ্কাৰত্থায উপনীযতি.
সৱিঞ্ঞাণকৰতনম্পি দুৱিধং তিৰচ্ছানগতৰতনং, মনুস্সৰতনঞ্চ. তত্থ মনুস্সৰতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? যস্মা তিৰচ্ছানগতৰতনং মনুস্সৰতনস্স ওপৱয্হং হোতি. মনুস্সৰতনম্পি দুৱিধং ইত্থিৰতনং, পুৰিসৰতনঞ্চ. তত্থ পুৰিসৰতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? যস্মা ইত্থিৰতনং পুৰিসৰতনস্স পৰিচাৰিকত্তং আপজ্জতি. পুৰিসৰতনম্পি দুৱিধং অগাৰিকৰতনং, অনগাৰিকৰতনঞ্চ. তত্থ অনগাৰিকৰতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? যস্মা অগাৰিকৰতনেসু অগ্গো চক্কৱত্তীপি সীলাদিগুণযুত্তং অনগাৰিকৰতনং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা উপট্ঠহিত্ৱা পযিৰুপাসিত্ৱা চ দিব্বমানুসিকা সম্পত্তিযো পাপুণিত্ৱা অন্তে নিব্বানসম্পত্তিং পাপুণাতি.
এৱং অনগাৰিকৰতনম্পি দুৱিধং – অৰিযপুথুজ্জনৱসেন. অৰিযৰতনম্পি দুৱিধং সেক্খাসেক্খৱসেন. অসেক্খৰতনম্পি দুৱিধং সুক্খৱিপস্সকসমথযানিকৱসেন, সমথযানিকৰতনম্পি দুৱিধং সাৱকপাৰমিপ্পত্তং, অপ্পত্তঞ্চ. তত্থ সাৱকপাৰমিপ্পত্তং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? গুণমহন্ততায. সাৱকপাৰমিপ্পত্তৰতনতোপি পচ্চেকবুদ্ধৰতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? গুণমহন্ততায. সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানসদিসাপি হি অনেকসতা সাৱকা একস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স গুণানং সতভাগম্পি ন উপেন্তি. পচ্চেকবুদ্ধৰতনতোপি সম্মাসম্বুদ্ধৰতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? গুণমহন্ততায. সকলম্পি হি জম্বুদীপং পূৰেত্ৱা পল্লঙ্কেন পল্লঙ্কং ঘট্টেন্তা নিসিন্না পচ্চেকবুদ্ধা একস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স গুণানং নেৱ সঙ্খং ন কলং ন কলভাগং উপেন্তি. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা – ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, সত্তা অপদা ৱা…পে… তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদি (সং. নি. ৫.১৩৯; অ. নি. ৪.৩৪; ৫.৩২; ইতিৱু. ৯০). এৱং কেনচিপি পৰিযাযেন তথাগতসমং ৰতনং নত্থি. তেনাহ ভগৱা ‘‘ন নো সমং অত্থি তথাগতেনা’’তি.
এৱং ভগৱা বুদ্ধৰতনস্স অঞ্ঞেহি ৰতনেহি অসমতং ৱত্ৱা ইদানি তেসং সত্তানং উপ্পন্নউপদ্দৱৱূপসমনত্থং নেৱ জাতিং ন গোত্তং ন কোলপুত্তিযং ন ৱণ্ণপোক্খৰতাদিং নিস্সায, অপিচ খো অৱীচিমুপাদায ভৱগ্গপৰিযন্তে লোকে সীলসমাধিক্খন্ধাদীহি গুণেহি বুদ্ধৰতনস্স অসদিসভাৱং নিস্সায সচ্চৱচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি বুদ্ধে ৰতনং পণীতং, এতেন সচ্চেন সুৱত্থি হোতূ’’তি.
তস্সত্থো – ইদম্পি ইধ ৱা হুৰং ৱা সগ্গেসু ৱা যংকিঞ্চি অত্থি ৱিত্তং ৱা ৰতনং ৱা, তেন সদ্ধিং তেহি তেহি গুণেহি অসমত্তা বুদ্ধৰতনং পণীতং. যদি এতং সচ্চং, এতেন সচ্চেন ইমেসং পাণীনং সোত্থি হোতু, সোভনানং অত্থিতা হোতু, অৰোগতা নিৰুপদ্দৱতাতি. এত্থ চ যথা ‘‘চক্খুং খো, আনন্দ, সুঞ্ঞং অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱা’’তিএৱমাদীসু (সং. নি. ৪.৮৫) অত্তভাৱেন ৱা অত্তনিযভাৱেন ৱাতি অত্থো. ইতৰথা হি চক্খু অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱাতি অপ্পটিসিদ্ধমেৱ সিযা. এৱং ৰতনং পণীতন্তি ৰতনত্তং পণীতং, ৰতনভাৱো পণীতোতি অযমত্থো ৱেদিতব্বো. ইতৰথা হি বুদ্ধো নেৱ ৰতনন্তি সিজ্ঝেয্য. ন হি যত্থ ৰতনং অত্থি, তং ৰতনন্তি সিজ্ঝতি. যত্থ পন চিত্তীকতাদিঅত্থসঙ্খাতং যেন ৱা তেন ৱা ৱিধিনা সম্বন্ধগতং ৰতনত্তং অত্থি, যস্মা তং ৰতনত্তমুপাদায ৰতনন্তি পঞ্ঞাপীযতি, তস্মা তস্স ৰতনত্তস্স অত্থিতায ৰতনন্তি সিজ্ঝতি. অথ ৱা ইদম্পি বুদ্ধে ৰতনন্তি ইমিনাপি কাৰণেন বুদ্ধোৱ ৰতনন্তি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱুত্তমত্তায চ ভগৱতা ইমায গাথায ৰাজকুলস্স সোত্থি জাতা, ভযং ৱূপসন্তং. ইমিস্সা গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২২৭. এৱং বুদ্ধগুণেন সচ্চং ৱত্ৱা ইদানি নিব্বানধম্মগুণেন ৱত্তুমাৰদ্ধো ‘‘খযং ৱিৰাগ’’ন্তি. তত্থ যস্মা নিব্বানসচ্ছিকিৰিযায ৰাগাদযো খীণা হোন্তি পৰিক্খীণা, যস্মা ৱা তং তেসং অনুপ্পাদনিৰোধক্খযমত্তং, যস্মা চ তং ৰাগাদিৱিযুত্তং সম্পযোগতো চ আৰম্মণতো চ, যস্মা ৱা তম্হি সচ্ছিকতে ৰাগাদযো অচ্চন্তং ৱিৰত্তা হোন্তি ৱিগতা ৱিদ্ধস্তা, তস্মা ‘‘খয’’ন্তি চ ‘‘ৱিৰাগ’’ন্তি চ ৱুচ্চতি. যস্মা পনস্স ন উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ন ৱযো ন ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং, তস্মা তং ন জাযতি ন জীযতি ন মীযতীতি কত্ৱা ‘‘অমত’’ন্তি ৱুচ্চতি, উত্তমট্ঠেন পন অতপ্পকট্ঠেন চ পণীতন্তি. যদজ্ঝগাতি যং অজ্ঝগা ৱিন্দি, পটিলভি, অত্তনো ঞাণবলেন সচ্ছাকাসি. সক্যমুনীতি সক্যকুলপ্পসুতত্তা সক্যো, মোনেয্যধম্মসমন্নাগতত্তা মুনি, সক্যো এৱ মুনি সক্যমুনি. সমাহিতোতি অৰিযমগ্গসমাধিনা সমাহিতচিত্তো. ন তেন ধম্মেন সমত্থি কিঞ্চীতি তেন খযাদিনামকেন সক্যমুনিনা অধিগতেন ধম্মেন সমং কিঞ্চি ধম্মজাতং নত্থি. তস্মা সুত্তন্তৰেপি ৱুত্তং ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০).
এৱং ভগৱা নিব্বানধম্মস্স অঞ্ঞেহি ধম্মেহি অসমতং ৱত্ৱা ইদানি তেসং সত্তানং উপ্পন্নউপদ্দৱৱূপসমনত্থং খযৱিৰাগামতপণীততাগুণেহি নিব্বানধম্মৰতনস্স অসদিসভাৱং নিস্সায সচ্চৱচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি ধম্মে ৰতনং পণীতং এতেন সচ্চেন সুৱত্থি হোতূ’’তি. তস্সত্থো পুৰিমগাথায ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২২৮. এৱং নিব্বানধম্মগুণেন সচ্চং ৱত্ৱা ইদানি মগ্গধম্মগুণেন ৱত্তুমাৰদ্ধো ‘‘যং বুদ্ধসেট্ঠো’’তি. তত্থ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানী’’তিআদিনা (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬২) নযেন বুদ্ধো, উত্তমো পসংসনীযো চাতি সেট্ঠো, বুদ্ধো চ সো সেট্ঠো চাতি বুদ্ধসেট্ঠো. অনুবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসঙ্খাতেসু ৱা বুদ্ধেসু সেট্ঠোতি বুদ্ধসেট্ঠো. সো বুদ্ধসেট্ঠো যং পৰিৱণ্ণযী, ‘‘অট্ঠঙ্গিকো চ মগ্গানং, খেমং নিব্বানপ্পত্তিযা’’তি (ম. নি. ২.২১৫) চ ‘‘অৰিযং ৱো, ভিক্খৱে, সম্মাসমাধিং দেসেস্সামি সউপনিসং সপৰিক্খাৰ’’ন্তি (ম. নি. ৩.১৩৬) চ এৱমাদিনা নযেন তত্থ তত্থ পসংসি পকাসযি. সুচিন্তি কিলেসমলসমুচ্ছেদকৰণতো অচ্চন্তৱোদানং. সমাধিমানন্তৰিকঞ্ঞমাহূতি যঞ্চ অত্তনো পৱত্তিসমনন্তৰং নিযমেনেৱ ফলদানতো ‘‘আনন্তৰিকসমাধী’’তি আহু. ন হি মগ্গসমাধিঞ্হি উপ্পন্নে তস্স ফলুপ্পত্তিনিসেধকো কোচি অন্তৰাযো অত্থি. যথাহ –
‘‘অযঞ্চ পুগ্গলো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো অস্স, কপ্পস্স চ উড্ডয্হনৱেলা অস্স, নেৱ তাৱ কপ্পো উড্ডয্হেয্য, যাৱাযং পুগ্গলো ন সোতাপত্তিফলং সচ্ছিকৰোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ঠিতকপ্পী. সব্বেপি মগ্গসমঙ্গিনো পুগ্গলা ঠিতকপ্পিনো’’তি (পু. প. ১৭).
সমাধিনা তেন সমো ন ৱিজ্জতীতি তেন বুদ্ধসেট্ঠপৰিৱণ্ণিতেন সুচিনা আনন্তৰিকসমাধিনা সমো ৰূপাৱচৰসমাধি ৱা অৰূপাৱচৰসমাধি ৱা কোচি ন ৱিজ্জতি. কস্মা? তেসং ভাৱিতত্তা তত্থ তত্থ ব্ৰহ্মলোকে উপ্পন্নস্সাপি পুন নিৰযাদীসু উপ্পত্তিসম্ভৱতো, ইমস্স চ অৰহত্তসমাধিস্স ভাৱিতত্তা অৰিযপুগ্গলস্স সব্বুপ্পত্তিসমুগ্ঘাতসম্ভৱতো. তস্মা সুত্তন্তৰেপি ৱুত্তং ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০).
এৱং ভগৱা আনন্তৰিকসমাধিস্স অঞ্ঞেহি সমাধীহি অসমতং ৱত্ৱা ইদানি পুৰিমনযেনেৱ মগ্গধম্মৰতনস্স অসদিসভাৱং নিস্সায সচ্চৱচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি ধম্মে…পে… হোতূ’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২২৯. এৱং মগ্গধম্মগুণেনাপি সচ্চং ৱত্ৱা ইদানি সঙ্ঘগুণেনাপি ৱত্তুমাৰদ্ধো ‘‘যে পুগ্গলা’’তি. তত্থ যেতি অনিযমেত্ৱা উদ্দেসো. পুগ্গলাতি সত্তা. অট্ঠাতি তেসং গণনপৰিচ্ছেদো. তে হি চত্তাৰো চ পটিপন্না চত্তাৰো চ ফলে ঠিতাতি অট্ঠ হোন্তি. সতং পসত্থাতি সপ্পুৰিসেহি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকেহি অঞ্ঞেহি চ দেৱমনুস্সেহি পসত্থা. কস্মা? সহজাতসীলাদিগুণযোগা. তেসঞ্হি চম্পকৱকুলকুসুমাদীনং সহজাতৱণ্ণগন্ধাদযো ৱিয সহজাতসীলসমাধিআদযো গুণা. তেন তে ৱণ্ণগন্ধাদিসম্পন্নানি ৱিয পুপ্ফানি দেৱমনুস্সানং সতং পিযা মনাপা পসংসনীযা চ হোন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘যে পুগ্গলা অট্ঠসতং পসত্থা’’তি.
অথ ৱা যেতি অনিযমেত্ৱা উদ্দেসো. পুগ্গলাতি সত্তা. অট্ঠসতন্তি তেসং গণনপৰিচ্ছেদো. তে হি একবীজী কোলংকোলো সত্তক্খত্তুপৰমোতি তযো সোতাপন্না, কামৰূপাৰূপভৱেসু অধিগতপ্ফলা তযো সকদাগামিনো, তে সব্বেপি চতুন্নং পটিপদানং ৱসেন চতুৱীসতি, অন্তৰাপৰিনিব্বাযী, উপহচ্চপৰিনিব্বাযী, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী, অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী, উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীতি, অৱিহেসু পঞ্চ, তথা অতপ্পসুদস্সসুদস্সীসু. অকনিট্ঠেসু পন উদ্ধংসোতৱজ্জা চত্তাৰোতি চতুৱীসতি অনাগামিনো, সুক্খৱিপস্সকো সমথযানিকোতি দ্ৱে অৰহন্তো, চত্তাৰো মগ্গট্ঠাতি চতুপঞ্ঞাস. তে সব্বেপি সদ্ধাধুৰপঞ্ঞাধুৰানং ৱসেন দিগুণা হুত্ৱা অট্ঠসতং হোন্তি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
চত্তাৰি এতানি যুগানি হোন্তীতি তে সব্বেপি অট্ঠ ৱা অট্ঠসতং ৱাতি ৱিত্থাৰৱসেন উদ্দিট্ঠপুগ্গলা, সঙ্খেপৱসেন সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একং যুগং, এৱং যাৱ অৰহত্তমগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একং যুগন্তি চত্তাৰি যুগানি হোন্তি. তে দক্খিণেয্যাতি এত্থ তেতি পুব্বে অনিযমেত্ৱা উদ্দিট্ঠানং নিযমেত্ৱা নিদ্দেসো. যে পুগ্গলা ৱিত্থাৰৱসেন অট্ঠ ৱা অট্ঠসতং ৱা, সঙ্খেপৱসেন চত্তাৰি যুগানি হোন্তীতি ৱুত্তা, সব্বেপি তে দক্খিণং অৰহন্তীতি দক্খিণেয্যা. দক্খিণা নাম কম্মঞ্চ কম্মৱিপাকঞ্চ সদ্দহিত্ৱা ‘‘এস মে ইদং ৱেজ্জকম্মং ৱা জঙ্ঘপেসনিকং ৱা কৰিস্সতী’’তি এৱমাদীনি অনপেক্খিত্ৱা দীযমানো দেয্যধম্মো, তং অৰহন্তি নাম সীলাদিগুণযুত্তা পুগ্গলা. ইমে চ তাদিসা, তেন ৱুচ্চন্তি তে ‘‘দক্খিণেয্যা’’তি.
সুগতস্স সাৱকাতি ভগৱা সোভনেন গমনেন যুত্তত্তা, সোভনঞ্চ ঠানং গতত্তা, সুট্ঠু চ গতত্তা সুট্ঠু এৱ চ গদত্তা সুগতো, তস্স সুগতস্স. সব্বেপি তে ৱচনং সুণন্তীতি সাৱকা. কামঞ্চ অঞ্ঞেপি সুণন্তি, ন পন সুত্ৱা কত্তব্বকিচ্চং কৰোন্তি. ইমে পন সুত্ৱা কত্তব্বং ধম্মানুধম্মপটিপত্তিং কত্ৱা মগ্গফলানি পত্তা, তস্মা ‘‘সাৱকা’’তি ৱুচ্চন্তি. এতেসু দিন্নানি মহপ্ফলানীতি এতেসু সুগতসাৱকেসু অপ্পকানিপি দানানি দিন্নানি পটিগ্গাহকতো দক্খিণাৱিসুদ্ধিভাৱং উপগতত্তা মহপ্ফলানি হোন্তি. তস্মা সুত্তন্তৰেপি ৱুত্তং –
‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, সঙ্ঘা ৱা গণা ৱা, তথাগতসাৱকসঙ্ঘো তেসং অগ্গমক্খাযতি, যদিদং চত্তাৰি পুৰিসযুগানি অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা, এস ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো…পে… অগ্গো ৱিপাকো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ৫.৩২; ইতিৱু. ৯০).
এৱং ভগৱা সব্বেসম্পি মগ্গট্ঠফলট্ঠানং ৱসেন সঙ্ঘৰতনস্স গুণং ৱত্ৱা ইদানি তমেৱ গুণং নিস্সায সচ্চৱচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩০. এৱং মগ্গট্ঠফলট্ঠানং ৱসেন সঙ্ঘগুণেন সচ্চং ৱত্ৱা ইদানি ততো একচ্চিযানং ফলসমাপত্তিসুখমনুভৱন্তানং খীণাসৱপুগ্গলানংযেৱ গুণেন ৱত্তুমাৰদ্ধো ‘‘যে সুপ্পযুত্তা’’তি. তত্থ যেতি অনিযমিতুদ্দেসৱচনং. সুপ্পযুত্তাতি সুট্ঠু পযুত্তা, অনেকৱিহিতং অনেসনং পহায সুদ্ধাজীৱিতং নিস্সায ৱিপস্সনায অত্তানং পযুঞ্জিতুমাৰদ্ধাতি অত্থো. অথ ৱা সুপ্পযুত্তাতি পৰিসুদ্ধকাযৱচীপযোগসমন্নাগতা. তেন তেসং সীলক্খন্ধং দস্সেতি. মনসা দড়্হেনাতি দড়্হেন মনসা, থিৰসমাধিযুত্তেন চেতসাতি অত্থো. তেন তেসং সমাধিক্খন্ধং দস্সেতি. নিক্কামিনোতি কাযে চ জীৱিতে চ অনপেক্খা হুত্ৱা পঞ্ঞাধুৰেন ৱীৰিযেন সব্বকিলেসেহি কতনিক্কমনা. তেন তেসং ৱীৰিযসম্পন্নং পঞ্ঞাক্খন্ধং দস্সেতি.
গোতমসাসনম্হীতি গোত্ততো গোতমস্স তথাগতস্সেৱ সাসনম্হি. তেন ইতো বহিদ্ধা নানপ্পকাৰম্পি অমৰতপং কৰোন্তানং সুপ্পযোগাদিগুণাভাৱতো কিলেসেহি নিক্কমনাভাৱং দীপেতি. তেতি পুব্বে উদ্দিট্ঠানং নিদ্দেসৱচনং. পত্তিপত্তাতি এত্থ পত্তব্বাতি পত্তি, পত্তব্বা নাম পত্তুং অৰহা, যং পত্ৱা অচ্চন্তযোগক্খেমিনো হোন্তি, অৰহত্তফলস্সেতং অধিৱচনং, তং পত্তিং পত্তাতি পত্তিপত্তা. অমতন্তি নিব্বানং. ৱিগয্হাতি আৰম্মণৱসেন ৱিগাহিত্ৱা. লদ্ধাতি লভিত্ৱা. মুধাতি অব্যযেন কাকণিকমত্তম্পি ব্যযং অকত্ৱা. নিব্বুতিন্তি পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসদৰথং ফলসমাপত্তিং. ভুঞ্জমানাতি অনুভৱমানা. কিং ৱুত্তং হোতি? যে ইমস্মিং গোতমসাসনম্হি সীলসম্পন্নত্তা সুপ্পযুত্তা, সমাধিসম্পন্নত্তা মনসা দড়্হেন, পঞ্ঞাসম্পন্নত্তা নিক্কামিনো, তে ইমায সম্মাপটিপদায অমতং ৱিগয্হ মুধা লদ্ধা ফলসমাপত্তিসঞ্ঞিতং নিব্বুতিং ভুঞ্জমানা পত্তিপত্তা নাম হোন্তীতি.
এৱং ভগৱা ফলসমাপত্তিসুখমনুভৱন্তানং খীণাসৱপুগ্গলানংযেৱ ৱসেন সঙ্ঘৰতনস্স গুণং ৱত্ৱা ইদানি তমেৱ গুণং নিস্সায সচ্চৱচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩১. এৱং খীণাসৱপুগ্গলানং গুণেন সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চং ৱত্ৱা ইদানি বহুজনপচ্চক্খেন সোতাপন্নস্সেৱ গুণেন ৱত্তুমাৰদ্ধো ‘‘যথিন্দখীলো’’তি. তত্থ যথাতি উপমাৱচনং. ইন্দখীলোতি নগৰদ্ৱাৰনিৱাৰণত্থং উম্মাৰব্ভন্তৰে অট্ঠ ৱা দস ৱা হত্থে পথৱিং খণিত্ৱা আকোটিতস্স সাৰদাৰুমযথম্ভস্সেতং অধিৱচনং. পথৱিন্তি ভূমিং. সিতোতি অন্তো পৱিসিত্ৱা নিস্সিতো. সিযাতি ভৱেয্য. চতুব্ভি ৱাতেহীতি চতূহি দিসাহি আগতৱাতেহি. অসম্পকম্পিযোতি কম্পেতুং ৱা চালেতুং ৱা অসক্কুণেয্যো. তথূপমন্তি তথাৱিধং. সপ্পুৰিসন্তি উত্তমপুৰিসং. ৱদামীতি ভণামি. যো অৰিযসচ্চানি অৱেচ্চ পস্সতীতি যো চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি পঞ্ঞায অজ্ঝোগাহেত্ৱা পস্সতি. তত্থ অৰিযসচ্চানি ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.
অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – যথা হি ইন্দখীলো গম্ভীৰনেমতায পথৱিস্সিতো চতুব্ভি ৱাতেহি অসম্পকম্পিযো সিযা, ইমম্পি সপ্পুৰিসং তথূপমমেৱ ৱদামি, যো অৰিযসচ্চানি অৱেচ্চ পস্সতি. কস্মা? যস্মা সোপি ইন্দখীলো ৱিয চতূহি ৱাতেহি সব্বতিত্থিযৱাদৱাতেহি অসম্পকম্পিযো হোতি, তম্হা দস্সনা কেনচি কম্পেতুং ৱা চালেতুং ৱা অসক্কুণেয্যো. তস্মা সুত্তন্তৰেপি ৱুত্তং –
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অযোখীলো ৱা ইন্দখীলো ৱা গম্ভীৰনেমো সুনিখাতো অচলো অসম্পকম্পী, পুৰত্থিমায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৱাতৱুট্ঠি, নেৱ নং সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পচালেয্য. পচ্ছিমায…পে… দক্খিণায… উত্তৰায চেপি…পে… ন সম্পচালেয্য. তং কিস্স হেতু? গম্ভীৰত্তা, ভিক্খৱে, নেমস্স সুনিখাতত্তা ইন্দখীলস্স. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যে চ খো কেচি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ‘ইদং দুক্খন্তি…পে… পটিপদা’তি যথাভূতং পজানন্তি, তে ন অঞ্ঞস্স সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা মুখং ওলোকেন্তি ‘অযং নূন ভৱং জানং জানাতি পস্সং পস্সতী’তি. তং কিস্স হেতু? সুদিট্ঠত্তা, ভিক্খৱে, চতুন্নং অৰিযসচ্চান’’ন্তি (সং. নি. ৫.১১০৯).
এৱং ভগৱা বহুজনপচ্চক্খস্স সোতাপন্নস্সেৱ ৱসেন সঙ্ঘৰতনস্স গুণং ৱত্ৱা ইদানি তমেৱ গুণং নিস্সায সচ্চৱচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩২. এৱং অৱিসেসতো সোতাপন্নস্স গুণেন সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চং ৱত্ৱা ইদানি যে তে তযো সোতাপন্না একবীজী কোলংকোলো সত্তক্খত্তুপৰমোতি. যথাহ –
‘‘ইধেকচ্চো পুগ্গলো তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা সোতাপন্নো হোতি…পে… সো একংযেৱ ভৱং নিব্বত্তিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি, অযং একবীজী. তথা দ্ৱে ৱা তীণি ৱা কুলানি সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি, অযং কোলংকোলো. তথা সত্তক্খত্তুং দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি, অযং সত্তক্খত্তুপৰমো’’তি (পু. প. ৩১-৩৩).
তেসং সব্বকনিট্ঠস্স সত্তক্খত্তুপৰমস্স গুণেন ৱত্তুমাৰদ্ধো ‘‘যে অৰিযসচ্চানী’’তি. তত্থ যে অৰিযসচ্চানীতি এতং ৱুত্তনযমেৱ. ৱিভাৱযন্তীতি পঞ্ঞাওভাসেন সচ্চপটিচ্ছাদকং কিলেসন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা অত্তনো পকাসানি পাকটানি কৰোন্তি. গম্ভীৰপঞ্ঞেনাতি অপ্পমেয্যপঞ্ঞতায সদেৱকস্সপি লোকস্স ঞাণেন অলব্ভনেয্যপতিট্ঠপঞ্ঞেন, সব্বঞ্ঞুনাতি ৱুত্তং হোতি. সুদেসিতানীতি সমাসব্যাসসাকল্যৱেকল্যাদীহি তেহি তেহি নযেহি সুট্ঠু দেসিতানি. কিঞ্চাপি তে হোন্তি ভুসং পমত্তাতি তে ৱিভাৱিতঅৰিযসচ্চা পুগ্গলা কিঞ্চাপি দেৱৰজ্জচক্কৱত্তিৰজ্জাদিপ্পমাদট্ঠানং আগম্ম ভুসং পমত্তা হোন্তি, তথাপি সোতাপত্তিমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধা ঠপেত্ৱা সত্ত ভৱে অনমতগ্গে সংসাৰে যে উপ্পজ্জেয্যুং নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, তেসং নিৰুদ্ধত্তা অত্থঙ্গতত্তা ন অট্ঠমং ভৱং আদিযন্তি, সত্তমভৱে এৱ পন ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণন্তীতি.
এৱং ভগৱা সত্তক্খত্তুপৰমৱসেন সঙ্ঘৰতনস্স গুণং ৱত্ৱা ইদানি তমেৱ গুণং নিস্সায সচ্চৱচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩৩. এৱং সত্তক্খত্তুপৰমস্স অট্ঠমং ভৱং অনাদিযনগুণেন সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চং ৱত্ৱা ইদানি তস্সেৱ সত্ত ভৱে আদিযতোপি অঞ্ঞেহি অপ্পহীনভৱাদানেহি পুগ্গলেহি ৱিসিট্ঠেন গুণেন ৱত্তুমাৰদ্ধো ‘‘সহাৱস্সা’’তি. তত্থ সহাৱাতি সদ্ধিংযেৱ. অস্সাতি ‘‘ন তে ভৱং অট্ঠমমাদিযন্তী’’তি ৱুত্তেসু অঞ্ঞতৰস্স. দস্সনসম্পদাযাতি সোতাপত্তিমগ্গসম্পত্তিযা. সোতাপত্তিমগ্গো হি নিব্বানং দিস্ৱা কত্তব্বকিচ্চসম্পদায সব্বপঠমং নিব্বানদস্সনতো ‘‘দস্সন’’ন্তি ৱুচ্চতি. তস্স অত্তনি পাতুভাৱো দস্সনসম্পদা, তায দস্সনসম্পদায সহ এৱ. তযস্সু ধম্মা জহিতা ভৱন্তীতি এত্থ সুইতি পদপূৰণমত্তে নিপাতো. ‘‘ইদংসু মে, সাৰিপুত্ত, মহাৱিকটভোজনস্মিং হোতী’’তিএৱমাদীসু (ম. নি. ১.১৫৬) ৱিয. যতো সহাৱস্স দস্সনসম্পদায তযো ধম্মা জহিতা ভৱন্তি পহীনা ভৱন্তীতি অযমেৱেত্থ অত্থো.
ইদানি জহিতধম্মদস্সনত্থং আহ ‘‘সক্কাযদিট্ঠী ৱিচিকিচ্ছিতঞ্চ, সীলব্বতং ৱাপি যদত্থি কিঞ্চী’’তি. তত্থ সতি কাযে ৱিজ্জমানে উপাদানক্খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে ৱীসতিৱত্থুকা দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি, সতী ৱা তত্থ কাযে দিট্ঠীতিপি সক্কাযদিট্ঠি, যথাৱুত্তপ্পকাৰে কাযে ৱিজ্জমানা দিট্ঠীতি অত্থো. সতিযেৱ ৱা কাযে দিট্ঠীতিপি সক্কাযদিট্ঠি, যথাৱুত্তপ্পকাৰে কাযে ৱিজ্জমানে ৰূপাদিসঙ্খাতো অত্তাতি এৱং পৱত্তা দিট্ঠীতি অত্থো. তস্সা চ পহীনত্তা সব্বদিট্ঠিগতানি পহীনানিযেৱ হোন্তি. সা হি নেসং মূলং. সব্বকিলেসব্যাধিৱূপসমনতো পঞ্ঞা ‘‘চিকিচ্ছিত’’ন্তি ৱুচ্চতি, তং পঞ্ঞাচিকিচ্ছিতং ইতো ৱিগতং, ততো ৱা পঞ্ঞাচিকিচ্ছিতা ইদং ৱিগতন্তি ৱিচিকিচ্ছিতং, ‘‘সত্থৰি কঙ্খতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১০০৮; ৱিভ. ৯১৫) নযেন ৱুত্তায অট্ঠৱত্থুকায ৱিমতিযা এতং অধিৱচনং. তস্সা পহীনত্তা সব্বৱিচিকিচ্ছিতানি পহীনানি হোন্তি. তঞ্হি নেসং মূলং. ‘‘ইতো বহিদ্ধা সমণব্ৰাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৱতেন সুদ্ধী’’তিএৱমাদীসু (ধ. স. ১২২২; ৱিভ. ৯৩৮) আগতং গোসীলকুক্কুৰসীলাদিকং সীলং গোৱতকুক্কুৰৱতাদিকঞ্চ ৱতং ‘‘সীলব্বত’’ন্তি ৱুচ্চতি. তস্স পহীনত্তা সব্বম্পি নগ্গিযমুণ্ডিকাদি অমৰতপং পহীনং হোতি. তঞ্হি তস্স মূলং. তেন সব্বাৱসানে ৱুত্তং ‘‘যদত্থি কিঞ্চী’’তি. দুক্খদস্সনসম্পদায চেত্থ সক্কাযদিট্ঠি, সমুদযদস্সনসম্পদায ৱিচিকিচ্ছিতং, মগ্গদস্সননিব্বানদস্সনসম্পদায সীলব্বতং পহীযতীতি ৱিঞ্ঞাতব্বং.
২৩৪. এৱমস্স কিলেসৱট্টপ্পহানং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্মিং কিলেসৱট্টে সতি যেন ৱিপাকৱট্টেন ভৱিতব্বং, তপ্পহানা তস্সাপি পহানং দীপেন্তো আহ ‘‘চতূহপাযেহি চ ৱিপ্পমুত্তো’’তি. তত্থ চত্তাৰো অপাযা নাম নিৰযতিৰচ্ছানপেত্তিৱিসযঅসুৰকাযা, তেহি এস সত্ত ভৱে উপাদিযন্তোপি ৱিপ্পমুত্তোতি অত্থো.
এৱমস্স ৱিপাকৱট্টপ্পহানং দস্সেত্ৱা ইদানি যং ইমস্স ৱিপাকৱট্টস্স মূলভূতং কম্মৱট্টং, তস্সাপি পহানং দস্সেন্তো আহ ‘‘ছচ্চাভিঠানানি অভব্ব কাতু’’ন্তি. তত্থ অভিঠানানীতি ওড়াৰিকট্ঠানানি, তানি এস ছ অভব্বো কাতুং. তানি চ ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো মাতৰং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যা’’তিআদিনা (অ. নি. ১.২৭১; ম. নি. ৩.১২৮; ৱিভ. ৮০৯) নযেন এককনিপাতে ৱুত্তানি মাতুঘাতপিতুঘাতঅৰহন্তঘাতলোহিতুপ্পাদসঙ্ঘভেদঅঞ্ঞসত্থাৰুদ্দেসকম্মানি ৱেদিতব্বানি. তানি হি কিঞ্চাপি দিট্ঠিসম্পন্নো অৰিযসাৱকো কুন্থকিপিল্লিকম্পি জীৱিতা ন ৱোৰোপেতি, অপিচ খো পন পুথুজ্জনভাৱস্স ৱিগৰহণত্থং ৱুত্তানি. পুথুজ্জনো হি অদিট্ঠিসম্পন্নত্তা এৱংমহাসাৱজ্জানি অভিঠানানিপি কৰোতি, দস্সনসম্পন্নো পন অভব্বো তানি কাতুন্তি. অভব্বগ্গহণঞ্চেত্থ ভৱন্তৰেপি অকৰণদস্সনত্থং. ভৱন্তৰেপি হি এস অত্তনো অৰিযসাৱকভাৱং অজানন্তোপি ধম্মতায এৱ এতানি ৱা ছ, পকতিপাণাতিপাতাদীনি ৱা পঞ্চ ৱেৰানি অঞ্ঞসত্থাৰুদ্দেসেন সহ ছ ঠানানি ন কৰোতি, যানি সন্ধায একচ্চে ‘‘ছছাভিঠানানী’’তি পঠন্তি. মতমচ্ছগ্গাহাদযো চেত্থ অৰিযসাৱকগামদাৰকানং নিদস্সনং.
এৱং ভগৱা সত্ত ভৱে আদিযতোপি অৰিযসাৱকস্স অঞ্ঞেহি অপ্পহীনভৱাদানেহি পুগ্গলেহি ৱিসিট্ঠগুণৱসেন সঙ্ঘৰতনস্স গুণং ৱত্ৱা ইদানি তমেৱ গুণং নিস্সায সচ্চৱচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩৫. এৱং সত্ত ভৱে আদিযতোপি অঞ্ঞেহি অপ্পহীনভৱাদানেহি পুগ্গলেহি ৱিসিট্ঠগুণৱসেন সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চং ৱত্ৱা ইদানি ‘‘ন কেৱলং দস্সনসম্পন্নো ছ অভিঠানানি অভব্বো কাতুং, কিং পন অপ্পমত্তকম্পি পাপং কম্মং কত্ৱা তস্স পটিচ্ছাদনাযপি অভব্বো’’তি পমাদৱিহাৰিনোপি দস্সনসম্পন্নস্স কতপটিচ্ছাদনাভাৱগুণেন ৱত্তুমাৰদ্ধো ‘‘কিঞ্চাপি সো কম্মং কৰোতি পাপক’’ন্তি.
তস্সত্থো – সো দস্সনসম্পন্নো কিঞ্চাপি সতিসম্মোসেন পমাদৱিহাৰং আগম্ম যং তং ভগৱতা লোকৱজ্জসঞ্চিচ্চানতিক্কমনং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘যং মযা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৱকা জীৱিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (চূড়ৱ. ৩৮৫; অ. নি. ৮.১৯; উদা. ৪৫), তং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং কুটিকাৰসহসেয্যাদিং ৱা পণ্ণত্তিৱজ্জৱীতিক্কমসঙ্খাতং বুদ্ধপটিকুট্ঠং কাযেন পাপকম্মং কৰোতি, পদসোধম্মউত্তৰিছপ্পঞ্চৱাচাধম্মদেসনাসম্ফপ্পলাপফৰুসৱচনাদিং ৱা ৱাচায, উদ চেতসা ৱা কত্থচি লোভদোসুপ্পাদনজাতৰূপাদিসাদিযনং চীৱৰাদিপৰিভোগেসু অপচ্চৱেক্খণাদিং ৱা পাপকম্মং কৰোতি. অভব্বো সো তস্স পটিচ্ছদায, ন সো তং ‘‘ইদং অকপ্পিযমকৰণীয’’ন্তি জানিত্ৱা মুহুত্তম্পি পটিচ্ছাদেতি, তঙ্খণঞ্ঞেৱ পন সত্থৰি ৱা ৱিঞ্ঞূসু ৱা সব্ৰহ্মচাৰীসু আৱি কত্ৱা যথাধম্মং পটিকৰোতি, ‘‘ন পুন কৰিস্সামী’’তি এৱং সংৱৰিতব্বং ৱা সংৱৰতি. কস্মা? যস্মা অভব্বতা দিট্ঠপদস্স ৱুত্তা, এৱৰূপং পাপকম্মং কত্ৱা তস্স পটিচ্ছাদায দিট্ঠনিব্বানপদস্স দস্সনসম্পন্নস্স পুগ্গলস্স অভব্বতা ৱুত্তাতি অত্থো.
কথং –
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দহৰো কুমাৰো মন্দো উত্তানসেয্যকো হত্থেন ৱা পাদেন ৱা অঙ্গাৰং অক্কমিত্ৱা খিপ্পমেৱ পটিসংহৰতি, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ঘম্মতা এসা দিট্ঠিসম্পন্নস্স পুগ্গলস্স, কিঞ্চাপি তথাৰূপিং আপত্তিং আপজ্জতি, যথাৰূপায আপত্তিযা ৱুট্ঠানং পঞ্ঞাযতি, অথ খো নং খিপ্পমেৱ সত্থৰি ৱা ৱিঞ্ঞূসু ৱা সব্ৰহ্মচাৰীসু দেসেতি ৱিৱৰতি উত্তানীকৰোতি, দেসেত্ৱা ৱিৱৰিত্ৱা উত্তানীকত্ৱা আযতিং সংৱৰং আপজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.৪৯৬).
এৱং ভগৱা পমাদৱিহাৰিনোপি দস্সনসম্পন্নস্স কতপটিচ্ছাদনাভাৱগুণেন সঙ্ঘৰতনস্স গুণং ৱত্ৱা ইদানি তমেৱ গুণং নিস্সায সচ্চৱচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩৬. এৱং সঙ্ঘপৰিযাপন্নানং পুগ্গলানং তেন তেন গুণপ্পকাৰেন সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চং ৱত্ৱা ইদানি য্ৱাযং ভগৱতা ৰতনত্তযগুণং দীপেন্তেন ইধ সঙ্খেপেন অঞ্ঞত্ৰ চ ৱিত্থাৰেন পৰিযত্তিধম্মো দেসিতো, তম্পি নিস্সায পুন বুদ্ধাধিট্ঠানং সচ্চং ৱত্তুমাৰদ্ধো ‘‘ৱনপ্পগুম্বে যথ ফুস্সিতগ্গে’’তি. তত্থ আসন্নসন্নিৱেসৱৱত্থিতানং ৰুক্খানং সমূহো ৱনং, মূলসাৰফেগ্গুতচসাখাপলাসেহি পৱুড্ঢো গুম্বো পগুম্বো, ৱনে পগুম্বো ৱনপ্পগুম্বো, স্ৱাযং ‘‘ৱনপ্পগুম্বে’’তি ৱুত্তো. এৱম্পি হি ৱত্তুং লব্ভতি ‘‘অত্থি সৱিতক্কসৱিচাৰে, অত্থি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তে, সুখে দুক্খে জীৱে’’তিআদীসু ৱিয. যথাতি ওপম্মৱচনং. ফুস্সিতানি অগ্গানি অস্সাতি ফুস্সিতগ্গো, সব্বসাখাপসাখাসু সঞ্জাতপুপ্ফোতি অত্থো. সো পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ‘‘ফুস্সিতগ্গে’’তি ৱুত্তো. গিম্হান মাসে পঠমস্মিং গিম্হেতি যে চত্তাৰো গিম্হমাসা, তেসং চতুন্নং গিম্হানং একস্মিং মাসে. কতমস্মিং মাসে ইতি চে? পঠমস্মিং গিম্হে, চিত্ৰমাসেতি অত্থো. সো হি ‘‘পঠমগিম্হো’’তি চ ‘‘বালৱসন্তো’’তি চ ৱুচ্চতি. ততো পৰং পদত্থতো পাকটমেৱ.
অযং পনেত্থ পিণ্ডত্থো – যথা পঠমগিম্হনামকে বালৱসন্তে নানাৱিধৰুক্খগহনে ৱনে সুপুপ্ফিতগ্গসাখো তৰুণৰুক্খগচ্ছপৰিযাযনামো পগুম্বো অতিৱিয সস্সিৰিকো হোতি, এৱমেৱং খন্ধাযতনাদীহি সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানাদীহি সীলসমাধিক্খন্ধাদীহি ৱা নানপ্পকাৰেহি অত্থপ্পভেদপুপ্ফেহি অতিৱিয সস্সিৰিকত্তা তথূপমং নিব্বানগামিমগ্গদীপনতো নিব্বানগামিং পৰিযত্তিধম্মৱৰং নেৱ লাভহেতু ন সক্কাৰাদিহেতু, কেৱলঞ্হি মহাকৰুণায অব্ভুস্সাহিতহদযো সত্তানং পৰমংহিতায অদেসযীতি. পৰমংহিতাযাতি এত্থ চ গাথাবন্ধসুখত্থং অনুনাসিকো, অযং পনত্থো ‘‘পৰমহিতায নিব্বানায অদেসযী’’তি.
এৱং ভগৱা ইমং সুপুপ্ফিতগ্গৱনপ্পগুম্বসদিসং পৰিযত্তিধম্মং ৱত্ৱা ইদানি তমেৱ নিস্সায বুদ্ধাধিট্ঠানং সচ্চৱচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি বুদ্ধে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো, কেৱলং পন ইদম্পি যথাৱুত্তপ্পকাৰপৰিযত্তিধম্মসঙ্খাতং বুদ্ধে ৰতনং পণীতন্তি যোজেতব্বং. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩৭. এৱং ভগৱা পৰিযত্তিধম্মেন বুদ্ধাধিট্ঠানং সচ্চং ৱত্ৱা ইদানি লোকুত্তৰধম্মেন ৱত্তুমাৰদ্ধো ‘‘ৱৰো ৱৰঞ্ঞূ’’তি. তত্থ ৱৰোতি পণীতাধিমুত্তিকেহি ইচ্ছিতো ‘‘অহো ৱত মযম্পি এৱৰূপা অস্সামা’’তি, ৱৰগুণযোগতো ৱা ৱৰো, উত্তমো সেট্ঠোতি অত্থো. ৱৰঞ্ঞূতি নিব্বানঞ্ঞূ. নিব্বানঞ্হি সব্বধম্মানং উত্তমট্ঠেন ৱৰং, তঞ্চেস বোধিমূলে সযং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা অঞ্ঞাসি. ৱৰদোতি পঞ্চৱগ্গিযভদ্দৱগ্গিযজটিলাদীনং অঞ্ঞেসঞ্চ দেৱমনুস্সানং নিব্বেধভাগিযৱাসনাভাগিযৱৰধম্মদাযীতি অত্থো. ৱৰাহৰোতি ৱৰস্স মগ্গস্স আহটত্তা ৱৰাহৰোতি ৱুচ্চতি. সো হি ভগৱা দীপঙ্কৰতো পভুতি সমতিংস পাৰমিযো পূৰেন্তো পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাতং পুৰাণং মগ্গৱৰং আহৰি, তেন ৱৰাহৰোতি ৱুচ্চতি. অপিচ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপটিলাভেন ৱৰো, নিব্বানসচ্ছিকিৰিযায ৱৰঞ্ঞূ, সত্তানং ৱিমুত্তিসুখদানেন ৱৰদো, উত্তমপটিপদাহৰণেন ৱৰাহৰো, এতেহি লোকুত্তৰগুণেহি অধিকস্স কস্সচি অভাৱতো অনুত্তৰো.
অপৰো নযো – ৱৰো উপসমাধিট্ঠানপৰিপূৰণেন, ৱৰঞ্ঞূ পঞ্ঞাধিট্ঠানপৰিপূৰণেন, ৱৰদো চাগাধিট্ঠানপৰিপূৰণেন, ৱৰাহৰো সচ্চাধিট্ঠানপৰিপূৰণেন, ৱৰং মগ্গসচ্চমাহৰীতি. তথা ৱৰো পুঞ্ঞুস্সযেন, ৱৰঞ্ঞূ পঞ্ঞুস্সযেন, ৱৰদো বুদ্ধভাৱত্থিকানং তদুপাযসম্পদানেন, ৱৰাহৰো পচ্চেকবুদ্ধভাৱত্থিকানং তদুপাযাহৰণেন, অনুত্তৰো তত্থ তত্থ অসদিসতায, অত্তনা ৱা অনাচৰিযকো হুত্ৱা পৰেসং আচৰিযভাৱেন, ধম্মৱৰং অদেসযি সাৱকভাৱত্থিকানং তদত্থায স্ৱাখাততাদিগুণযুত্তস্স ৱৰধম্মস্স দেসনতো. সেসং ৱুত্তনযমেৱাতি.
এৱং ভগৱা নৱৱিধেন লোকুত্তৰধম্মেন অত্তনো গুণং ৱত্ৱা ইদানি তমেৱ গুণং নিস্সায বুদ্ধাধিট্ঠানং সচ্চৱচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি বুদ্ধে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. কেৱলং পন যং ৱৰং নৱলোকুত্তৰধম্মং এস অঞ্ঞাসি, যঞ্চ অদাসি, যঞ্চ আহৰি, যঞ্চ অদেসযি, ইদম্পি বুদ্ধে ৰতনং পণীতন্তি এৱং যোজেতব্বং. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩৮. এৱং ভগৱা পৰিযত্তিধম্মং লোকুত্তৰধম্মঞ্চ নিস্সায দ্ৱীহি গাথাহি বুদ্ধাধিট্ঠানং সচ্চং ৱত্ৱা ইদানি যে তং পৰিযত্তিধম্মং অস্সোসুং সুতানুসাৰেন চ পটিপজ্জিত্ৱা নৱপ্পকাৰম্পি লোকুত্তৰধম্মং অধিগমিংসু, তেসং অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিগুণং নিস্সায পুন সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চং ৱত্তুমাৰদ্ধো ‘‘খীণং পুৰাণ’’ন্তি. তত্থ খীণন্তি সমুচ্ছিন্নং. পুৰাণন্তি পুৰাতনং. নৱন্তি সম্পতি ৱত্তমানং. নত্থিসম্ভৱন্তি অৱিজ্জমানপাতুভাৱং. ৱিৰত্তচিত্তাতি ৱিগতৰাগচিত্তা. আযতিকে ভৱস্মিন্তি অনাগতমদ্ধানং পুনব্ভৱে. তেতি যেসং খীণং পুৰাণং নৱং নত্থিসম্ভৱং, যে চ আযতিকে ভৱস্মিং ৱিৰত্তচিত্তা, তে খীণাসৱা ভিক্খূ. খীণবীজাতি উচ্ছিন্নবীজা. অৱিৰূড়্হিছন্দাতি ৱিৰূড়্হিছন্দৱিৰহিতা. নিব্বন্তীতি ৱিজ্ঝাযন্তি. ধীৰাতি ধিতিসম্পন্না. যথাযং পদীপোতি অযং পদীপো ৱিয.
কিং ৱুত্তং হোতি? যং তং সত্তানং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধম্পি পুৰাণং অতীতকালিকং কম্মং তণ্হাসিনেহস্স অপ্পহীনত্তা পটিসন্ধিআহৰণসমত্থতায অখীণংযেৱ হোতি, তং পুৰাণং কম্মং যেসং অৰহত্তমগ্গেন তণ্হাসিনেহস্স সোসিতত্তা অগ্গিনা দড্ঢবীজমিৱ আযতিং ৱিপাকদানাসমত্থতায খীণং. যঞ্চ নেসং বুদ্ধপূজাদিৱসেন ইদানি পৱত্তমানং কম্মং নৱন্তি ৱুচ্চতি, তঞ্চ তণ্হাপহানেনেৱ ছিন্নমূলপাদপপুপ্ফমিৱ আযতিং ফলদানাসমত্থতায যেসং নত্থিসম্ভৱং, যে চ তণ্হাপহানেনেৱ আযতিকে ভৱস্মিং ৱিৰত্তচিত্তা, তে খীণাসৱা ভিক্খূ ‘‘কম্মং খেত্তং ৱিঞ্ঞাণং বীজ’’ন্তি (অ. নি. ৩.৭৭) এত্থ ৱুত্তস্স পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স কম্মক্খযেনেৱ খীণত্তা খীণবীজা. যোপি পুব্বে পুনব্ভৱসঙ্খাতায ৱিৰূড়্হিযা ছন্দো অহোসি, তস্সাপি সমুদযপ্পহানেনেৱ পহীনত্তা পুব্বে ৱিয চুতিকালে অসম্ভৱেন অৱিৰূড়্হিছন্দা ধিতিসম্পন্নত্তা ধীৰা চৰিমৱিঞ্ঞাণনিৰোধেন যথাযং পদীপো নিব্বুতো, এৱং নিব্বন্তি, পুন ‘‘ৰূপিনো ৱা অৰূপিনো ৱা’’তি এৱমাদিং পঞ্ঞত্তিপথং অচ্চেন্তীতি. তস্মিং কিৰ সমযে নগৰদেৱতানং পূজনত্থায জালিতেসু পদীপেসু একো পদীপো ৱিজ্ঝাযি, তং দস্সেন্তো আহ – ‘‘যথাযং পদীপো’’তি.
এৱং ভগৱা যে তং পুৰিমাহি দ্ৱীহি গাথাহি ৱুত্তং পৰিযত্তিধম্মং অস্সোসুং, সুতানুসাৰেনেৱ পটিপজ্জিত্ৱা নৱপ্পকাৰম্পি লোকুত্তৰধম্মং অধিগমিংসু, তেসং অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিগুণং ৱত্ৱা ইদানি তমেৱ গুণং নিস্সায সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চৱচনং পযুঞ্জন্তো দেসনং সমাপেসি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো, কেৱলং পন ইদম্পি যথাৱুত্তেন পকাৰেন খীণাসৱভিক্খূনং নিব্বানসঙ্খাতং সঙ্ঘে ৰতনং পণীতন্তি এৱং যোজেতব্বং. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
দেসনাপৰিযোসানে ৰাজকুলস্স সোত্থি অহোসি, সব্বূপদ্দৱা ৱূপসমিংসু চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি.
২৩৯-২৪১. অথ সক্কো দেৱানমিন্দো ‘‘ভগৱতা ৰতনত্তযগুণং নিস্সায সচ্চৱচনং পযুঞ্জমানেন নাগৰস্স সোত্থি কতা, মযাপি নাগৰস্স সোত্থিত্থং ৰতনত্তযগুণং নিস্সায কিঞ্চি ৱত্তব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৱা অৱসানে গাথাত্তযং অভাসি ‘‘যানীধ ভূতানী’’তি. তত্থ যস্মা বুদ্ধো যথা লোকহিতত্থায উস্সুক্কং আপন্নেহি আগন্তব্বং, তথা আগততো, যথা চ এতেহি গন্তব্বং, তথা গততো, যথা ৱা এতেহি আজানিতব্বং, তথা আজাননতো, যথা চ জানিতব্বং, তথা জাননতো, যঞ্চ তথেৱ হোতি, তস্স গদনতো চ ‘‘তথাগতো’’তি ৱুচ্চতি. যস্মা চ সো দেৱমনুস্সেহি পুপ্ফগন্ধাদিনা বহিনিব্বত্তেন উপকৰণেন, ধম্মানুধম্মপ্পটিপত্তাদিনা চ অত্তনি নিব্বত্তেন অতিৱিয পূজিতো, তস্মা সক্কো দেৱানমিন্দো সব্বদেৱপৰিসং অত্তনা সদ্ধিং সম্পিণ্ডেত্ৱা আহ ‘‘তথাগতং দেৱমনুস্সপূজিতং, বুদ্ধং নমস্সাম সুৱত্থি হোতূ’’তি.
যস্মা পন ধম্মে মগ্গধম্মো যথা যুগনন্ধ সমথৱিপস্সনাবলেন গন্তব্বং কিলেসপক্খং সমুচ্ছিন্দন্তেন, তথা গতোতি তথাগতো. নিব্বানধম্মোপি যথা গতো পঞ্ঞায পটিৱিদ্ধো সব্বদুক্খৱিঘাতায সম্পজ্জতি, বুদ্ধাদীহি তথা অৱগতো, তস্মা ‘‘তথাগতো’’তি ৱুচ্চতি. যস্মা চ সঙ্ঘোপি যথা অত্তহিতায পটিপন্নেহি গন্তব্বং তেন তেন মগ্গেন, তথা গতো, তস্মা ‘‘তথাগতো’’ ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. তস্মা অৱসেসগাথাদ্ৱযেপি তথাগতং ধম্মং নমস্সাম সুৱত্থি হোতু, তথাগতং সঙ্ঘং নমস্সাম সুৱত্থি হোতূতি ৱুত্তং. সেসং ৱুত্তনযমেৱাতি.
এৱং সক্কো দেৱানমিন্দো ইমং গাথাত্তযং ভাসিত্ৱা ভগৱন্তং পদক্খিণং কত্ৱা দেৱপুৰমেৱ গতো সদ্ধিং দেৱপৰিসায. ভগৱা পন তদেৱ ৰতনসুত্তং দুতিযদিৱসেপি দেসেসি, পুন চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. এৱং ভগৱা যাৱ সত্তমং দিৱসং দেসেসি, দিৱসে দিৱসে তথেৱ ধম্মাভিসমযো অহোসি. ভগৱা অড্ঢমাসমেৱ ৱেসালিযং ৱিহৰিত্ৱা ৰাজূনং ‘‘গচ্ছামা’’তি পটিৱেদেসি. ততো ৰাজানো দিগুণেন সক্কাৰেন পুন তীহি দিৱসেহি ভগৱন্তং গঙ্গাতীৰং নযিংসু. গঙ্গাযং নিব্বত্তা নাগৰাজানো চিন্তেসুং – ‘‘মনুস্সা তথাগতস্স সক্কাৰং কৰোন্তি, মযং কিং ন কৰিস্সামা’’তি সুৱণ্ণৰজতমণিমযা নাৱাযো মাপেত্ৱা সুৱণ্ণৰজতমণিমযে এৱ পল্লঙ্কে পঞ্ঞাপেত্ৱা পঞ্চৱণ্ণপদুমসঞ্ছন্নং উদকং কৰিত্ৱা ‘‘অম্হাকং অনুগ্গহং কৰোথা’’তি ভগৱন্তং উপগতা. ভগৱা অধিৱাসেত্ৱা ৰতননাৱমাৰূড়্হো পঞ্চ চ ভিক্খুসতানি সকং সকং নাৱং. নাগৰাজানো ভগৱন্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন নাগভৱনং পৱেসেসুং. তত্ৰ সুদং ভগৱা সব্বৰত্তিং নাগপৰিসায ধম্মং দেসেসি. দুতিযদিৱসে দিব্বেহি খাদনীযভোজনীযেহি মহাদানং অদংসু. ভগৱা অনুমোদিত্ৱা নাগভৱনা নিক্খমি.
ভূমট্ঠা দেৱা ‘‘মনুস্সা চ নাগা চ তথাগতস্স সক্কাৰং কৰোন্তি, মযং কিং ন কৰিস্সামা’’তি চিন্তেত্ৱা ৱনগুম্বৰুক্খপব্বতাদীসু ছত্তাতিছত্তানি উক্খিপিংসু. এতেনেৱ উপাযেন যাৱ অকনিট্ঠব্ৰহ্মভৱনং, তাৱ মহাসক্কাৰৱিসেসো নিব্বত্তি. বিম্বিসাৰোপি লিচ্ছৱীহি আগতকালে কতসক্কাৰতো দিগুণমকাসি, পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ পঞ্চহি দিৱসেহি ভগৱন্তং ৰাজগহং আনেসি.
ৰাজগহমনুপ্পত্তে ভগৱতি পচ্ছাভত্তং মণ্ডলমাড়ে সন্নিপতিতানং ভিক্খূনং অযমন্তৰকথা উদপাদি – ‘‘অহো বুদ্ধস্স ভগৱতো আনুভাৱো, যং উদ্দিস্স গঙ্গায ওৰতো চ পাৰতো চ অট্ঠযোজনো ভূমিভাগো নিন্নঞ্চ থলঞ্চ সমং কত্ৱা ৱালুকায ওকিৰিত্ৱা পুপ্ফেহি সঞ্ছন্নো, যোজনপ্পমাণং গঙ্গায উদকং নানাৱণ্ণেহি পদুমেহি সঞ্ছন্নং, যাৱ অকনিট্ঠভৱনা ছত্তাতিছত্তানি উস্সিতানী’’তি. ভগৱা তং পৱত্তিং ঞত্ৱা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৱা তঙ্খণানুৰূপেন পাটিহাৰিযেন গন্ত্ৱা মণ্ডলমাড়ে পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি? ভিক্খূ সব্বং আৰোচেসুং. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘ন, ভিক্খৱে, অযং পূজাৱিসেসো ময্হং বুদ্ধানুভাৱেন নিব্বত্তো, ন নাগদেৱব্ৰহ্মানুভাৱেন, অপিচ খো পুব্বে অপ্পমত্তকপৰিচ্চাগানুভাৱেন নিব্বত্তো’’তি. ভিক্খূ আহংসু – ‘‘ন মযং, ভন্তে, তং অপ্পমত্তকং পৰিচ্চাগং জানাম, সাধু নো ভগৱা তথা কথেতু, যথা মযং তং জানেয্যামা’’তি.
ভগৱা আহ – ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, তক্কসিলাযং সঙ্খো নাম ব্ৰাহ্মণো অহোসি. তস্স পুত্তো সুসীমো নাম মাণৱো সোড়সৱস্সুদ্দেসিকো ৱযেন, সো একদিৱসং পিতৰং উপসঙ্কমিত্ৱা অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. তং পিতা আহ – ‘‘কিং, তাত সুসীমা’’তি? সো আহ – ‘‘ইচ্ছামহং, তাত, বাৰাণসিং গন্ত্ৱা সিপ্পং উগ্গহেতু’’ন্তি. ‘‘তেন হি, তাত সুসীম, অসুকো নাম ব্ৰাহ্মণো মম সহাযকো, তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা উগ্গণ্হাহী’’তি কহাপণসহস্সং অদাসি. সো তং গহেত্ৱা মাতাপিতৰো অভিৱাদেত্ৱা অনুপুব্বেন বাৰাণসিং গন্ত্ৱা উপচাৰযুত্তেন ৱিধিনা আচৰিযং উপসঙ্কমিত্ৱা অভিৱাদেত্ৱা অত্তানং নিৱেদেসি. আচৰিযো ‘‘মম সহাযকস্স পুত্তো’’তি মাণৱং সম্পটিচ্ছিত্ৱা সব্বং পাহুনেয্যমকাসি. সো অদ্ধানকিলমথং পটিৱিনোদেত্ৱা তং কহাপণসহস্সং আচৰিযস্স পাদমূলে ঠপেত্ৱা সিপ্পং উগ্গহেতুং ওকাসং যাচি. আচৰিযো ওকাসং কত্ৱা উগ্গণ্হাপেসি.
সো লহুঞ্চ গণ্হন্তো বহুঞ্চ গণ্হন্তো গহিতগহিতঞ্চ সুৱণ্ণভাজনে পক্খিত্তমিৱ সীহতেলং অৱিনস্সমানং ধাৰেন্তো দ্ৱাদসৱস্সিকং সিপ্পং কতিপযমাসেনেৱ পৰিযোসাপেসি. সো সজ্ঝাযং কৰোন্তো আদিমজ্ঝংযেৱ পস্সতি, নো পৰিযোসানং. অথ আচৰিযং উপসঙ্কমিত্ৱা আহ – ‘‘ইমস্স সিপ্পস্স আদিমজ্ঝমেৱ পস্সামি, পৰিযোসানং ন পস্সামী’’তি. আচৰিযো আহ – ‘‘অহম্পি, তাত, এৱমেৱা’’তি. ‘‘অথ কো, আচৰিয, ইমস্স সিপ্পস্স পৰিযোসানং জানাতী’’তি? ‘‘ইসিপতনে, তাত, ইসযো অত্থি, তে জানেয্যু’’ন্তি. তে উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘পুচ্ছামি, আচৰিযা’’তি. ‘‘পুচ্ছ, তাত, যথাসুখ’’ন্তি. সো ইসিপতনং গন্ত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধে উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘আদিমজ্ঝপৰিযোসানং জানাথা’’তি? ‘‘আমাৱুসো, জানামা’’তি. ‘‘তং মম্পি সিক্খাপেথা’’তি. ‘‘তেন, হাৱুসো, পব্বজাহি, ন সক্কা অপব্বজিতেন সিক্খিতু’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে, পব্বাজেথ ৱা মং, যং ৱা ইচ্ছথ, তং কত্ৱা পৰিযোসানং জানাপেথা’’তি. তে তং পব্বাজেত্ৱা কম্মট্ঠানে নিযোজেতুং অসমত্থা ‘‘এৱং তে নিৱাসেতব্বং, এৱং পাৰুপিতব্ব’’ন্তিআদিনা নযেন আভিসমাচাৰিকং সিক্খাপেসুং. সো তত্থ সিক্খন্তো উপনিস্সযসম্পন্নত্তা ন চিৰেনেৱ পচ্চেকবোধিং অভিসম্বুজ্ঝি. সকলবাৰাণসিযং ‘‘সুসীমপচ্চেকবুদ্ধো’’তি পাকটো অহোসি লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো সম্পন্নপৰিৱাৰো. সো অপ্পাযুকসংৱত্তনিকস্স কম্মস্স কতত্তা ন চিৰেনেৱ পৰিনিব্বাযি. তস্স পচ্চেকবুদ্ধা চ মহাজনকাযো চ সৰীৰকিচ্চং কত্ৱা ধাতুতো গহেত্ৱা নগৰদ্ৱাৰে থূপং পতিট্ঠাপেসুং.
অথ খো সঙ্খো ব্ৰাহ্মণো ‘‘পুত্তো মে চিৰগতো, ন চস্স পৱত্তিং জানামী’’তি পুত্তং দট্ঠুকামো তক্কসিলায নিক্খমিত্ৱা অনুপুব্বেন বাৰাণসিং পত্ৱা মহাজনকাযং সন্নিপতিতং দিস্ৱা ‘‘অদ্ধা বহূসু একোপি মে পুত্তস্স পৱত্তিং জানিস্সতী’’তি চিন্তেন্তো উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘সুসীমো নাম মাণৱো ইধ আগতো অত্থি, অপি নু তস্স পৱত্তিং জানাথা’’তি? তে ‘‘আম, ব্ৰাহ্মণ, জানাম, অস্মিং নগৰে ব্ৰাহ্মণস্স সন্তিকে তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ হুত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধানং সন্তিকে পব্বজিত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধো হুত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি, অযমস্স থূপো পতিট্ঠাপিতো’’তি আহংসু. সো ভূমিং হত্থেন পহৰিত্ৱা, ৰোদিত্ৱা চ পৰিদেৱিত্ৱা চ তং চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৱা তিণানি উদ্ধৰিত্ৱা উত্তৰসাটকেন ৱালুকং আনেত্ৱা, পচ্চেকবুদ্ধচেতিযঙ্গণে আকিৰিত্ৱা, কমণ্ডলুতো উদকেন সমন্ততো ভূমিং পৰিপ্ফোসিত্ৱা ৱনপুপ্ফেহি পূজং কত্ৱা উত্তৰসাটকেন পটাকং আৰোপেত্ৱা থূপস্স উপৰি অত্তনো ছত্তং বন্ধিত্ৱা পক্কামীতি.
এৱং অতীতং দস্সেত্ৱা তং জাতকং পচ্চুপ্পন্নেন অনুসন্ধেন্তো ভিক্খূনং ধম্মকথং কথেসি – ‘‘সিযা খো পন ৱো, ভিক্খৱে, এৱমস্স অঞ্ঞো নূন তেন সমযেন সঙ্খো ব্ৰাহ্মণো অহোসী’’তি, ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং, অহং তেন সমযেন সঙ্খো ব্ৰাহ্মণো অহোসিং, মযা সুসীমস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স চেতিযঙ্গণে তিণানি উদ্ধটানি, তস্স মে কম্মস্স নিস্সন্দেন অট্ঠযোজনমগ্গং ৱিগতখাণুকণ্টকং কত্ৱা সমং সুদ্ধমকংসু, মযা তত্থ ৱালুকা ওকিণ্ণা, তস্স মে নিস্সন্দেন অট্ঠযোজনমগ্গে ৱালুকং ওকিৰিংসু. মযা তত্থ ৱনকুসুমেহি পূজা কতা, তস্স মে নিস্সন্দেন নৱযোজনমগ্গে থলে চ উদকে চ নানাপুপ্ফেহি পুপ্ফসন্থৰং অকংসু. মযা তত্থ কমণ্ডলুদকেন ভূমি পৰিপ্ফোসিতা, তস্স মে নিস্সন্দেন ৱেসালিযং পোক্খৰৱস্সং ৱস্সি. মযা তস্মিং চেতিযে পটাকা আৰোপিতা, ছত্তঞ্চ বদ্ধং, তস্স মে নিস্সন্দেন যাৱ অকনিট্ঠভৱনা পটাকা চ আৰোপিতা, ছত্তাতিছত্তানি চ উস্সিতানি. ইতি খো, ভিক্খৱে, অযং ময্হং পূজাৱিসেসো নেৱ বুদ্ধানুভাৱেন নিব্বত্তো, ন নাগদেৱব্ৰহ্মানুভাৱেন, অপিচ খো অপ্পমত্তকপৰিচ্চাগানুভাৱেন নিব্বত্তো’’তি. ধম্মকথাপৰিযোসানে ইমং গাথমভাসি –
‘‘মত্তাসুখপৰিচ্চাগা, পস্সে চে ৱিপুলং সুখং;
চজে মত্তাসুখং ধীৰো, সম্পস্সং ৱিপুলং সুখ’’ন্তি. (ধ. প. ২৯০);
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায ৰতনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. আমগন্ধসুত্তৱণ্ণনা
সামাকচিঙ্গূলকচীনকানি চাতি আমগন্ধসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অনুপ্পন্নে ভগৱতি আমগন্ধো নাম ব্ৰাহ্মণো পঞ্চহি মাণৱকসতেহি সদ্ধিং তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা হিমৱন্তং পৱিসিত্ৱা পব্বতন্তৰে অস্সমং কাৰাপেত্ৱা ৱনমূলফলাহাৰো হুত্ৱা তত্থ পটিৱসতি, ন কদাচি মচ্ছমংসং খাদতি. অথ তেসং তাপসানং লোণম্বিলাদীনি অপৰিভুঞ্জন্তানং পণ্ডুৰোগো উপ্পজ্জি. ততো তে ‘‘লোণম্বিলাদিসেৱনত্থায মনুস্সপথং গচ্ছামা’’তি পচ্চন্তগামং সম্পত্তা. তত্থ মনুস্সা তেসু পসীদিত্ৱা নিমন্তেত্ৱা ভোজেসুং, কতভত্তকিচ্চানং নেসং মঞ্চপীঠপৰিভোগভাজনপাদমক্খনাদীনি উপনেত্ৱা ‘‘এত্থ, ভন্তে, ৱসথ, মা উক্কণ্ঠিত্থা’’তি ৱসনট্ঠানং দস্সেত্ৱা পক্কমিংসু. দুতিযদিৱসেপি নেসং দানং দত্ৱা পুন ঘৰপটিপাটিযা একেকদিৱসং দানমদংসু. তাপসা চতুমাসং তত্থ ৱসিত্ৱা লোণম্বিলাদিসেৱনায থিৰভাৱপ্পত্তসৰীৰা হুত্ৱা ‘‘মযং, আৱুসো, গচ্ছামা’’তি মনুস্সানং আৰোচেসুং. মনুস্সা তেসং তেলতণ্ডুলাদীনি অদংসু. তে তানি আদায অত্তনো অস্সমমেৱ অগমংসু. তঞ্চ গামং তথেৱ সংৱচ্ছৰে সংৱচ্ছৰে আগমিংসু. মনুস্সাপি তেসং আগমনকালং ৱিদিত্ৱা দানত্থায তণ্ডুলাদীনি সজ্জেত্ৱাৱ অচ্ছন্তি, আগতে চ নে তথেৱ সম্মানেন্তি.
অথ ভগৱা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো অনুপুব্বেন সাৱত্থিং গন্ত্ৱা তত্থ ৱিহৰন্তো তেসং তাপসানং উপনিস্সযসম্পত্তিং দিস্ৱা ততো নিক্খম্ম ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো চাৰিকং চৰমানো অনুপুব্বেন তং গামং অনুপ্পত্তো. মনুস্সা ভগৱন্তং দিস্ৱা মহাদানানি অদংসু. ভগৱা তেসং ধম্মং দেসেসি. তে তায ধম্মদেসনায অপ্পেকচ্চে সোতাপন্না, একচ্চে সকদাগামিনো, একচ্চে অনাগামিনো অহেসুং, একচ্চে পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিংসু. ভগৱা পুনদেৱ সাৱত্থিং পচ্চাগমাসি. অথ তে তাপসা তং গামং আগমিংসু. মনুস্সা তাপসে দিস্ৱা ন পুব্বসদিসং কোতূহলমকংসু. তাপসা তং পুচ্ছিংসু – ‘‘কিং, আৱুসো, ইমে মনুস্সা ন পুব্বসদিসা, কিং নু খো অযং গামো ৰাজদণ্ডেন উপদ্দুতো, উদাহু দুব্ভিক্খেন, উদাহু অম্হেহি সীলাদিগুণেহি সম্পন্নতৰো কোচি পব্বজিতো ইমং গামমনুপ্পত্তো’’তি? তে আহংসু – ‘‘ন, ভন্তে, ৰাজদণ্ডেন, ন দুব্ভিক্খেনাযং গামো উপদ্দুতো, অপিচ বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো, সো ভগৱা বহুজনহিতায ধম্মং দেসেন্তো ইধাগতো’’তি.
তং সুত্ৱা আমগন্ধতাপসো ‘‘বুদ্ধোতি, গহপতযো, ৱদেথা’’তি? ‘‘বুদ্ধোতি, ভন্তে, ৱদামা’’তি তিক্খত্তুং ৱত্ৱা ‘‘ঘোসোপি খো এসো দুল্লভো লোকস্মিং, যদিদং বুদ্ধো’’তি অত্তমনো অত্তমনৱাচং নিচ্ছাৰেত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘কিং নু খো সো বুদ্ধো আমগন্ধং ভুঞ্জতি, ন ভুঞ্জতী’’তি? ‘‘কো, ভন্তে, আমগন্ধো’’তি? ‘‘আমগন্ধো নাম মচ্ছমংসং, গহপতযো’’তি. ‘‘ভগৱা, ভন্তে, মচ্ছমংসং পৰিভুঞ্জতী’’তি. তং সুত্ৱা তাপসো ৱিপ্পটিসাৰী অহোসি – ‘‘মাহেৱ খো পন বুদ্ধো সিযা’’তি. পুন চিন্তেসি – ‘‘বুদ্ধানং পাতুভাৱো নাম দুল্লভো, গন্ত্ৱা বুদ্ধং দিস্ৱা পুচ্ছিত্ৱা জানিস্সামী’’তি. ততো যেন ভগৱা গতো, তং মগ্গং মনুস্সে পুচ্ছিত্ৱা ৱচ্ছগিদ্ধিনী গাৱী ৱিয তুৰিততুৰিতো সব্বত্থ একৰত্তিৱাসেন সাৱত্থিং অনুপ্পত্ৱা জেতৱনমেৱ পাৱিসি সদ্ধিং সকায পৰিসায. ভগৱাপি তস্মিং সমযে ধম্মদেসনত্থায আসনে নিসিন্নো এৱ হোতি. তাপসা ভগৱন্তং উপসঙ্কম্ম তুণ্হীভূতা অনভিৱাদেত্ৱাৱ একমন্তং নিসীদিংসু. ভগৱা ‘‘কচ্চি ৱো ইসযো খমনীয’’ন্তিআদিনা নযেন তেহি সদ্ধিং পটিসম্মোদি. তেপি ‘‘খমনীযং, ভো গোতমা’’তিআদিমাহংসু. ততো আমগন্ধো ভগৱন্তং পুচ্ছি – ‘‘আমগন্ধং, ভো গোতম, ভুঞ্জসি, ন ভুঞ্জসী’’তি? ‘‘কো সো, ব্ৰাহ্মণ, আমগন্ধো নামা’’তি? ‘‘মচ্ছমংসং, ভো গোতমা’’তি. ভগৱা ‘‘ন, ব্ৰাহ্মণ, মচ্ছমংসং আমগন্ধো. অপিচ খো আমগন্ধো নাম সব্বে কিলেসা পাপকা অকুসলা ধম্মা’’তি ৱত্ৱা ‘‘ন, ব্ৰাহ্মণ, ইদানি ত্ৱমেৱ আমগন্ধং পুচ্ছি, অতীতেপি তিস্সো নাম ব্ৰাহ্মণো কস্সপং ভগৱন্তং পুচ্ছি. এৱঞ্চ সো পুচ্ছি, এৱঞ্চস্স ভগৱা ব্যাকাসী’’তি তিস্সেন চ ব্ৰাহ্মণেন কস্সপেন চ ভগৱতা ৱুত্তগাথাযো এৱ আনেত্ৱা তাহি গাথাহি ব্ৰাহ্মণং সঞ্ঞাপেন্তো আহ – ‘‘সামাকচিঙ্গূলকচীনকানি চা’’তি. অযং তাৱ ইমস্স সুত্তস্স ইধ উপ্পত্তি.
অতীতে পন কস্সপো কিৰ বোধিসত্তো অট্ঠাসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তস্স ব্ৰাহ্মণস্স ধনৱতী নাম ব্ৰাহ্মণী, তস্সা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. অগ্গসাৱকোপি তং দিৱসংযেৱ দেৱলোকা চৱিত্ৱা অনুপুৰোহিতব্ৰাহ্মণস্স পজাপতিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তি. এৱং তেসং একদিৱসমেৱ পটিসন্ধিগ্গহণঞ্চ গব্ভৱুট্ঠানঞ্চ অহোসি, একদিৱসমেৱ এতেসং একস্স কস্সপো, একস্স তিস্সোতি নামমকংসু. তে সহপংসুকীড়নকা দ্ৱে সহাযা অনুপুব্বেন ৱুড্ঢিং অগমিংসু. তিস্সস্স পিতা পুত্তং আণাপেসি – ‘‘অযং, তাত, কস্সপো নিক্খম্ম পব্বজিত্ৱা বুদ্ধো ভৱিস্সতি, ত্ৱম্পিস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা ভৱনিস্সৰণং কৰেয্যাসী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৱা বোধিসত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘উভোপি, সম্ম, পব্বজিস্সামা’’তি আহ. বোধিসত্তো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণি. ততো ৱুড্ঢিং অনুপ্পত্তকালেপি তিস্সো বোধিসত্তং আহ – ‘‘এহি, সম্ম, পব্বজিস্সামা’’তি বোধিসত্তো ন নিক্খমি. তিস্সো ‘‘ন তাৱস্স ঞাণং পৰিপাকং গত’’ন্তি সযং নিক্খম্ম ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা অৰঞ্ঞে পব্বতপাদে অস্সমং কাৰাপেত্ৱা ৱসতি. বোধিসত্তোপি অপৰেন সমযেন ঘৰে ঠিতোযেৱ আনাপানস্সতিং পৰিগ্গহেত্ৱা চত্তাৰি ঝানানি অভিঞ্ঞাযো চ উপ্পাদেত্ৱা পাসাদেন বোধিমণ্ডসমীপং গন্ত্ৱা ‘‘পুন পাসাদো যথাঠানেযেৱ পতিট্ঠাতূ’’তি অধিট্ঠাসি, সো সকট্ঠানেযেৱ পতিট্ঠাসি. অপব্বজিতেন কিৰ বোধিমণ্ডং উপগন্তুং ন সক্কাতি. সো পব্বজিত্ৱা বোধিমণ্ডং পত্ৱা নিসীদিত্ৱা সত্ত দিৱসে পধানযোগং কত্ৱা সত্তহি দিৱসেহি সম্মাসম্বোধিং সচ্ছাকাসি.
তদা ইসিপতনে ৱীসতিসহস্সা পব্বজিতা পটিৱসন্তি. অথ কস্সপো ভগৱা তে আমন্তেত্ৱা ধম্মচক্কং পৱত্তেসি. সুত্তপৰিযোসানে সব্বেৱ অৰহন্তো অহেসুং. সো সুদং ভগৱা ৱীসতিভিক্খুসহস্সপৰিৱুতো তত্থেৱ ইসিপতনে ৱসতি. কিকী চ নং কাসিৰাজা চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠাতি. অথেকদিৱসং বাৰাণসিৱাসী একো পুৰিসো পব্বতে চন্দনসাৰাদীনি গৱেসন্তো তিস্সস্স তাপসস্স অস্সমং পত্ৱা তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. তাপসো তং দিস্ৱা ‘‘কুতো আগতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘বাৰাণসিতো, ভন্তে’’তি. ‘‘কা তত্থ পৱত্তী’’তি? ‘‘তত্থ, ভন্তে, কস্সপো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তি. তাপসো দুল্লভৱচনং সুত্ৱা পীতিসোমনস্সজাতো পুচ্ছি – ‘‘কিং সো আমগন্ধং ভুঞ্জতি, ন ভুঞ্জতী’’তি? ‘‘কো ভন্তে, আমগন্ধো’’তি? ‘‘মচ্ছমংসং আৱুসো’’তি. ‘‘ভগৱা, ভন্তে, মচ্ছমংসং ভুঞ্জতী’’তি. তং সুত্ৱা তাপসো ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা পুন চিন্তেসি – ‘‘গন্ত্ৱা তং পুচ্ছিস্সামি, সচে ‘আমগন্ধং পৰিভুঞ্জামী’তি ৱক্খতি, ততো নং ‘তুম্হাকং, ভন্তে, জাতিযা চ কুলস্স চ গোত্তস্স চ অননুচ্ছৱিকমেত’ন্তি নিৱাৰেত্ৱা তস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা ভৱনিস্সৰণং কৰিস্সামী’’তি সল্লহুকং উপকৰণং গহেত্ৱা সব্বত্থ একৰত্তিৱাসেন সাযন্হসমযে বাৰাণসিং পত্ৱা ইসিপতনমেৱ পাৱিসি. ভগৱাপি তস্মিং সমযে ধম্মদেসনত্থায আসনে নিসিন্নোযেৱ হোতি. তাপসো ভগৱন্তং উপসঙ্কম্ম অনভিৱাদেত্ৱা তুণ্হীভূতো একমন্তং অট্ঠাসি. ভগৱা তং দিস্ৱা পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ পটিসম্মোদি. সোপি ‘‘খমনীযং, ভো কস্সপা’’তিআদীনি ৱত্ৱা একমন্তং নিসীদিত্ৱা ভগৱন্তং পুচ্ছি – ‘‘আমগন্ধং, ভো কস্সপ, ভুঞ্জসি, ন ভুঞ্জসী’’তি? ‘‘নাহং, ব্ৰাহ্মণ, আমগন্ধং ভুঞ্জামী’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভো কস্সপ, পৰকুণপং অখাদন্তো সুন্দৰমকাসি, যুত্তমেতং ভোতো কস্সপস্স জাতিযা চ কুলস্স চ গোত্তস্স চা’’তি. ততো ভগৱা ‘‘অহং কিলেসে সন্ধায ‘আমগন্ধং ন ভুঞ্জামী’তি ৱদামি, ব্ৰাহ্মণো মচ্ছমংসং পচ্চেতি, যংনূনাহং স্ৱে গামং পিণ্ডায অপৱিসিত্ৱা কিকীৰঞ্ঞো গেহা আভতং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জেয্যং, এৱং আমগন্ধং আৰব্ভ কথা পৱত্তিস্সতি. ততো ব্ৰাহ্মণং ধম্মদেসনায সঞ্ঞাপেস্সামী’’তি দুতিযদিৱসে কালস্সেৱ সৰীৰপৰিকম্মং কত্ৱা গন্ধকুটিং পাৱিসি. ভিক্খূ গন্ধকুটিদ্ৱাৰং পিহিতং দিস্ৱা ‘‘ন ভগৱা অজ্জ ভিক্খূহি সদ্ধিং পৱিসিতুকামো’’তি ঞত্ৱা গন্ধকুটিং পদক্খিণং কত্ৱা পিণ্ডায পৱিসিংসু.
ভগৱাপি গন্ধকুটিতো নিক্খম্ম পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. তাপসোপি খো পত্তসাকং পচিত্ৱা খাদিত্ৱা ভগৱতো সন্তিকে নিসীদি. কিকী কাসিৰাজা ভিক্খূ পিণ্ডায চৰন্তে দিস্ৱা ‘‘কুহিং ভগৱা, ভন্তে’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ৱিহাৰে, মহাৰাজা’’তি চ সুত্ৱা নানাব্যঞ্জনৰসমনেকমংসৱিকতিসম্পন্নং ভোজনং ভগৱতো পাহেসি. অমচ্চা ৱিহাৰং নেত্ৱা ভগৱতো আৰোচেত্ৱা দক্খিণোদকং দত্ৱা পৰিৱিসন্তা পঠমং নানামংসৱিকতিসম্পন্নং যাগুং অদংসু, তাপসো দিস্ৱা ‘‘খাদতি নু খো নো’’তি চিন্তেন্তো অট্ঠাসি. ভগৱা তস্স পস্সতোযেৱ যাগুং পিৱন্তো মংসখণ্ডং মুখে পক্খিপি. তাপসো দিস্ৱা কুদ্ধো. পুন যাগুপীতস্স নানাৰসব্যঞ্জনং ভোজনমদংসু, তম্পি গহেত্ৱা ভুঞ্জন্তং দিস্ৱা অতিৱিয কুদ্ধো ‘‘মচ্ছমংসং খাদন্তোযেৱ ‘ন খাদামী’তি ভণতী’’তি. অথ ভগৱন্তং কতভত্তকিচ্চং হত্থপাদে ধোৱিত্ৱা নিসিন্নং উপসঙ্কম্ম ‘‘ভো কস্সপ, মুসা ত্ৱং ভণসি, নেতং পণ্ডিতকিচ্চং. মুসাৱাদো হি গৰহিতো বুদ্ধানং, যেপি তে পব্বতপাদে ৱনমূলফলাদীহি যাপেন্তা ইসযো ৱসন্তি, তেপি মুসা ন ভণন্তী’’তি ৱত্ৱা পুন ইসীনং গুণে গাথায ৱণ্ণেন্তো আহ ‘‘সামাকচিঙ্গূলকচীনকানি চা’’তি.
২৪২. তত্থ সামাকাতি ধুনিত্ৱা ৱা সীসানি উচ্চিনিত্ৱা ৱা গয্হূপগা তিণধঞ্ঞজাতি. তথা চিঙ্গূলকা কণৱীৰপুপ্ফসণ্ঠানসীসা হোন্তি. চীনকানীতি অটৱিপব্বতপাদেসু অৰোপিতজাতা চীনমুগ্গা. পত্তপ্ফলন্তি যংকিঞ্চি হৰিতপণ্ণং. মূলফলন্তি যংকিঞ্চি কন্দমূলং. গৱিপ্ফলন্তি যংকিঞ্চি ৰুক্খৱল্লিফলং. মূলগ্গহণেন ৱা কন্দমূলং, ফলগ্গহণেন ৰুক্খৱল্লিফলং, গৱিপ্ফলগ্গহণেন উদকে জাতসিঙ্ঘাতককসেৰুকাদিফলং ৱেদিতব্বং. ধম্মেন লদ্ধন্তি দূতেয্যপহিণগমনাদিমিচ্ছাজীৱং পহায ৱনে উঞ্ছাচৰিযায লদ্ধং. সতন্তি সন্তো অৰিযা. অস্নমানাতি ভুঞ্জমানা. ন কামকামা অলিকং ভণন্তীতি তে এৱং অমমা অপৰিগ্গহা এতানি সামাকাদীনি ভুঞ্জমানা ইসযো যথা ত্ৱং সাদুৰসাদিকে কামে পত্থযন্তো আমগন্ধং ভুঞ্জন্তোযেৱ ‘‘নাহং, ব্ৰাহ্মণ, আমগন্ধং ভুঞ্জামী’’তি ভণন্তো অলিকং ভণসি, তথা ন কামকামা অলিকং ভণন্তি, কামে কামযন্তা মুসা ন ভণন্তীতি ইসীনং পসংসায ভগৱতো নিন্দং দীপেতি.
২৪৩. এৱং ইসীনং পসংসাপদেসেন ভগৱন্তং নিন্দিত্ৱা ইদানি অত্তনা অধিপ্পেতং নিন্দাৱত্থুং দস্সেত্ৱা নিপ্পৰিযাযেনেৱ ভগৱন্তং নিন্দন্তো আহ ‘‘যদস্নমানো’’তি তত্থ দ-কাৰো পদসন্ধিকৰো. অযং পনত্থো – যং কিঞ্চিদেৱ সসমংসং ৱা তিত্তিৰমংসং ৱা ধোৱনচ্ছেদনাদিনা পুব্বপৰিকম্মেন সুকতং, পচনৱাসনাদিনা পচ্ছাপৰিকম্মেন সুনিট্ঠিতং, ন মাতৰা ন পিতৰা, অপিচ খো পন ‘‘দক্খিণেয্যো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানেহি ধম্মকামেহি পৰেহি দিন্নং, সক্কাৰকৰণেন পযতং পণীতমলঙ্কতং, উত্তমৰসতায ওজৱন্ততায থামবলভৰণসমত্থতায চ পণীতং অস্নমানো আহাৰযমানো, ন কেৱলঞ্চ যংকিঞ্চি মংসমেৱ, অপিচ খো পন ইদম্পি সালীনমন্নং ৱিচিতকাড়কং সালিতণ্ডুলোদনং পৰিভুঞ্জমানো সো ভুঞ্জসি, কস্সপ, আমগন্ধং, সো ত্ৱং যংকিঞ্চি মংসং ভুঞ্জমানো ইদঞ্চ সালীনমন্নং পৰিভুঞ্জমানো ভুঞ্জসি, কস্সপ, আমগন্ধন্তি ভগৱন্তং গোত্তেন আলপতি.
২৪৪. এৱং আহাৰতো ভগৱন্তং নিন্দিত্ৱা ইদানি মুসাৱাদং আৰোপেত্ৱা নিন্দন্তো আহ ‘‘ন আমগন্ধো…পে… সুসঙ্খতেহী’’তি. তস্সত্থো – পুব্বে মযা পুচ্ছিতো সমানো ‘‘ন আমগন্ধো মম কপ্পতী’’তি ইচ্চেৱ ত্ৱং ভাসসি, এৱং একংসেনেৱ ত্ৱং ভাসসি ব্ৰহ্মবন্ধু ব্ৰাহ্মণগুণৱিৰহিতজাতিমত্তব্ৰাহ্মণাতি পৰিভাসন্তো ভণতি. সালীনমন্নন্তি সালিতণ্ডুলোদনং. পৰিভুঞ্জমানোতি ভুঞ্জমানো. সকুন্তমংসেহি সুসঙ্খতেহীতি তদা ভগৱতো অভিহটং সকুণমংসং নিদ্দিসন্তো ভণতি.
এৱং ভণন্তো এৱ চ ভগৱতো হেট্ঠা পাদতলা পভুতি যাৱ উপৰি কেসগ্গা সৰীৰমুল্লোকেন্তো দ্ৱত্তিংসৱৰলক্খণাসীতিঅনুব্যঞ্জনসম্পদং ব্যামপ্পভাপৰিক্খেপঞ্চ দিস্ৱা ‘‘এৱৰূপো মহাপুৰিসলক্খণাদিপটিমণ্ডিতকাযো ন মুসা ভণিতুং অৰহতি. অযং হিস্স ভৱন্তৰেপি সচ্চৱাচানিস্সন্দেনেৱ উণ্ণা ভমুকন্তৰে জাতা ওদাতা মুদু তূলসন্নিভা, একেকানি চ লোমকূপেসু লোমানি. স্ৱাযং কথমিদানি মুসা ভণিস্সতি. অদ্ধা অঞ্ঞো ইমস্স আমগন্ধো ভৱিস্সতি, যং সন্ধায এতদৱোচ – ‘নাহং, ব্ৰাহ্মণ, আমগন্ধং ভুঞ্জামী’তি, যংনূনাহং এতং পুচ্ছেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৱা সঞ্জাতবহুমানো গোত্তেনেৱ আলপন্তো ইমং গাথাসেসং আহ –
‘‘পুচ্ছামি তং কস্সপ এতমত্থং, কথংপকাৰো তৱ আমগন্ধো’’তি.
২৪৫. অথস্স ভগৱা আমগন্ধং ৱিস্সজ্জেতুং ‘‘পাণাতিপাতো’’তি এৱমাদিমাহ. তত্থ পাণাতিপাতোতি পাণৱধো. ৱধছেদবন্ধনন্তি এত্থ সত্তানং দণ্ডাদীহি আকোটনং ৱধো, হত্থপাদাদীনং ছেদনং ছেদো, ৰজ্জুআদীহি বন্ধো বন্ধনং. থেয্যং মুসাৱাদোতি থেয্যঞ্চ মুসাৱাদো চ. নিকতীতি ‘‘দস্সামি, কৰিস্সামী’’তিআদিনা নযেন আসং উপ্পাদেত্ৱা নিৰাসাকৰণং. ৱঞ্চনানীতি অসুৱণ্ণং সুৱণ্ণন্তি গাহাপনাদীনি. অজ্ঝেনকুত্তন্তি নিৰত্থকমনেকগন্থপৰিযাপুণনং. পৰদাৰসেৱনাতি পৰপৰিগ্গহিতাসু চাৰিত্তাপজ্জনং. এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনন্তি এস পাণাতিপাতাদিঅকুসলধম্মসমুদাচাৰো আমগন্ধো ৱিস্সগন্ধো কুণপগন্ধো. কিং কাৰণা? অমনুঞ্ঞত্তা কিলেসঅসুচিমিস্সকত্তা সব্ভি জিগুচ্ছিতত্তা পৰমদুগ্গন্ধভাৱাৱহত্তা চ. যে হি উস্সন্নকিলেসা সত্তা, তে তেহি অতিদুগ্গন্ধা হোন্তি, নিক্কিলেসানং মতসৰীৰম্পি দুগ্গন্ধং ন হোতি, তস্মা এসামগন্ধো. মংসভোজনং পন অদিট্ঠমসুতমপৰিসঙ্কিতঞ্চ অনৱজ্জং, তস্মা ন হি মংসভোজনং আমগন্ধোতি.
২৪৬. এৱং ধম্মাধিট্ঠানায দেসনায একেন নযেন আমগন্ধং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ইদানি যস্মা তে তে সত্তা তেহি তেহি আমগন্ধেহি সমন্নাগতা, ন একো এৱ সব্বেহি, ন চ সব্বে একেনেৱ, তস্মা নেসং তে তে আমগন্ধে পকাসেতুং ‘‘যে ইধ কামেসু অসঞ্ঞতা জনা’’তিআদিনা নযেন পুগ্গলাধিট্ঠানায তাৱ দেসনায আমগন্ধে ৱিস্সজ্জেন্তো দ্ৱে গাথাযো অভাসি.
তত্থ যে ইধ কামেসু অসঞ্ঞতা জনাতি যে কেচি ইধ লোকে কামপটিসেৱনসঙ্খাতেসু কামেসু মাতিমাতুচ্ছাদীসুপি মৰিযাদাৱিৰহেন ভিন্নসংৱৰতায অসংযতা পুথুজ্জনা. ৰসেসু গিদ্ধাতি জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যেসু ৰসেসু গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না অনাদীনৱদস্সাৱিনো অনিস্সৰণপঞ্ঞা ৰসে পৰিভুঞ্জন্তি. অসুচিভাৱমস্সিতাতি তায ৰসগিদ্ধিযা ৰসপটিলাভত্থায নানপ্পকাৰমিচ্ছাজীৱসঙ্খাতঅসুচিভাৱমিস্সিতা. নত্থিকদিট্ঠীতি ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিদসৱত্থুকমিচ্ছাদিট্ঠিসমন্নাগতা. ৱিসমাতি ৱিসমেন কাযকম্মাদিনা সমন্নাগতা. দুৰন্নযাতি দুৱিঞ্ঞাপযা সন্দিট্ঠিপৰামাসীআধানগ্গাহীদুপ্পটিনিস্সগ্গিতাসমন্নাগতা. এসামগন্ধোতি এস এতায গাথায পুগ্গলে অধিট্ঠায নিদ্দিট্ঠো ‘‘কামেসু অসংযততা ৰসগিদ্ধতা আজীৱৱিপত্তিনত্থিকদিট্ঠিকাযদুচ্চৰিতাদিৱিসমতা দুৰন্নযভাৱতা’’তি অপৰোপি পুব্বে ৱুত্তেনেৱত্থেন ছব্বিধো আমগন্ধো ৱেদিতব্বো. ন হি মংসভোজনন্তি মংসভোজনং পন যথাৱুত্তেনেৱত্থেন ন আমগন্ধোতি.
২৪৭. দুতিযগাথাযপি যে লূখসাতি যে লূখা নিৰসা, অত্তকিলমথানুযুত্তাতি অত্থো. দাৰুণাতি কক্খড়া দোৱচস্সতাযুত্তা. পিট্ঠিমংসিকাতি পুৰতো মধুৰং ভণিত্ৱা পৰম্মুখে অৱণ্ণভাসিনো. এতে হি অভিমুখং ওলোকেতুমসক্কোন্তা পৰম্মুখানং পিট্ঠিমংসখাদকা ৱিয হোন্তি, তেন ‘‘পিট্ঠিমংসিকা’’তি ৱুচ্চন্তি. মিত্তদ্দুনোতি মিত্তদূহকা, দাৰধনজীৱিতেসু ৱিস্সাসমাপন্নানং মিত্তানং তত্থ মিচ্ছাপটিপজ্জনকাতি ৱুত্তং হোতি. নিক্কৰুণাতি কৰুণাৱিৰহিতা সত্তানং অনত্থকামা. অতিমানিনোতি ‘‘ইধেকচ্চো জাতিযা ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা পৰে অতিমঞ্ঞতি, যো এৱৰূপো মানো কেতুকম্যতা চিত্তস্সা’’তি (ৱিভ. ৮৮০) এৱং ৱুত্তেন অতিমানেন সমন্নাগতা. অদানসীলাতি অদানপকতিকা, অদানাধিমুত্তা অসংৱিভাগৰতাতি অত্থো. ন চ দেন্তি কস্সচীতি তায চ পন অদানসীলতায যাচিতাপি সন্তা কস্সচি কিঞ্চি ন দেন্তি, অদিন্নপুব্বককুলে মনুস্সসদিসা নিজ্ঝামতণ্হিকপেতপৰাযণা হোন্তি. কেচি পন ‘‘আদানসীলা’’তিপি পঠন্তি, কেৱলং গহণসীলা, কস্সচি পন কিঞ্চি ন দেন্তীতি. এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনন্তি এস এতায গাথায পুগ্গলে অধিট্ঠায নিদ্দিট্ঠো ‘‘লূখতা, দাৰুণতা, পিট্ঠিমংসিকতা, মিত্তদূভিতা, নিক্কৰুণতা, অতিমানিতা, অদানসীলতা, অদান’’ন্তি অপৰোপি পুব্বে ৱুত্তেনেৱত্থেন অট্ঠৱিধো আমগন্ধো ৱেদিতব্বো, ন হি মংসভোজনন্তি.
২৪৮. এৱং পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায দ্ৱে গাথাযো ৱত্ৱা পুন তস্স তাপসস্স আসযানুপৰিৱত্তনং ৱিদিত্ৱা ধম্মাধিট্ঠানাযেৱ দেসনায একং গাথং অভাসি. তত্থ কোধো উৰগসুত্তে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. মদোতি ‘‘জাতিমদো, গোত্তমদো, আৰোগ্যমদো’’তিআদিনা (ৱিভ. ৮৩২) নযেন ৱিভঙ্গে ৱুত্তপ্পভেদো চিত্তস্স মজ্জনভাৱো. থম্ভোতি থদ্ধভাৱো. পচ্চুপট্ঠাপনাতি পচ্চনীকট্ঠাপনা, ধম্মেন নযেন ৱুত্তস্স পটিৱিৰুজ্ঝিত্ৱা ঠানং. মাযাতি ‘‘ইধেকচ্চো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা’’তিআদিনা (ৱিভ. ৮৯৪) নযেন ৱিভঙ্গে ৱিভত্তা কতপাপপটিচ্ছাদনতা. উসূযাতি পৰলাভসক্কাৰাদীসু ইস্সা. ভস্সসমুস্সযোতি সমুস্সিতং ভস্সং, অত্তুক্কংসনতাতি ৱুত্তং হোতি. মানাতিমানোতি ‘‘ইধেকচ্চো জাতিযা ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা পুব্বকালং পৰেহি সদিসং অত্তানং দহতি, অপৰকালং অত্তানং সেয্যং দহতি, পৰে হীনে দহতি, যো এৱৰূপো মানো…পে… কেতুকম্যতা চিত্তস্সা’’তি (ৱিভ. ৮৮০) ৱিভঙ্গে ৱিভত্তো. অসব্ভি সন্থৱোতি অসপ্পুৰিসেহি সন্থৱো. এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনন্তি এস কোধাদি নৱৱিধো অকুসলৰাসি পুব্বে ৱুত্তেনেৱত্থেন আমগন্ধোতি ৱেদিতব্বো, ন হি মংসভোজনন্তি.
২৪৯. এৱং ধম্মাধিট্ঠানায দেসনায নৱৱিধং আমগন্ধং দস্সেত্ৱা পুনপি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায আমগন্ধে ৱিস্সজ্জেন্তো তিস্সো গাথাযো অভাসি. তত্থ যে পাপসীলাতি যে পাপসমাচাৰতায ‘‘পাপসীলা’’তি লোকে পাকটা. ইণঘাতসূচকাতি ৱসলসুত্তে ৱুত্তনযেন ইণং গহেত্ৱা তস্স অপ্পদানেন ইণঘাতা, পেসুঞ্ঞেন সূচকা চ. ৱোহাৰকূটা ইধ পাটিৰূপিকাতি ধম্মট্টট্ঠানে ঠিতা লঞ্জং গহেত্ৱা সামিকে পৰাজেন্তা কূটেন ৱোহাৰেন সমন্নাগতত্তা ৱোহাৰকূটা, ধম্মট্ঠপটিৰূপকত্তা পাটিৰূপিকা. অথ ৱা ইধাতি সাসনে. পাটিৰূপিকাতি দুস্সীলা. তে হি যস্মা নেসং ইৰিযাপথসম্পদাদীহি সীলৱন্তপটিৰূপং অত্থি, তস্মা পটিৰূপা, পটিৰূপা এৱ পাটিৰূপিকা. নৰাধমা যেধ কৰোন্তি কিব্বিসন্তি যে ইধ লোকে নৰাধমা মাতাপিতূসু বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধাদীসু চ মিচ্ছাপটিপত্তিসঞ্ঞিতং কিব্বিসং কৰোন্তি. এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনন্তি এস এতায গাথায পুগ্গলে অধিট্ঠায নিদ্দিট্ঠো ‘‘পাপসীলতা, ইণঘাততা, সূচকতা, ৱোহাৰকূটতা, পাটিৰূপিকতা, কিব্বিসকাৰিতা’’তি অপৰোপি পুব্বে ৱুত্তেনেৱত্থেন ছব্বিধো আমগন্ধো ৱেদিতব্বো, ন হি মংসভোজনন্তি.
২৫০. যে ইধ পাণেসু অসঞ্ঞতা জনাতি যে জনা ইধলোকে পাণেসু যথাকামচাৰিতায সতম্পি সহস্সম্পি মাৰেত্ৱা অনুদ্দযামত্তস্সাপি অকৰণেন অসংযতা. পৰেসমাদায ৱিহেসমুয্যুতাতি পৰেসং সন্তকং আদায ধনং ৱা জীৱিতং ৱা ততো ‘‘মা এৱং কৰোথা’’তি যাচন্তানং ৱা নিৱাৰেন্তানং ৱা পাণিলেড্ডুদণ্ডাদীহি ৱিহেসং উয্যুতা. পৰে ৱা সত্তে সমাদায ‘‘অজ্জ দস, অজ্জ ৱীস’’ন্তি এৱং সমাদিযিত্ৱা তেসং ৱধবন্ধনাদীহি ৱিহেসমুয্যুতা. দুস্সীললুদ্দাতি নিস্সীলা চ দুৰাচাৰত্তা, লুদ্দা চ কুৰূৰকম্মন্তা লোহিতপাণিতায, মচ্ছঘাতকমিগবন্ধকসাকুণিকাদযো ইধাধিপ্পেতা. ফৰুসাতি ফৰুসৱাচা. অনাদৰাতি ‘‘ইদানি ন কৰিস্সাম, ৱিৰমিস্সাম এৱৰূপা’’তি এৱং আদৰৱিৰহিতা. এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনন্তি এস এতায গাথায পুগ্গলে অধিট্ঠায নিদ্দিট্ঠো ‘‘পাণাতিপাতো ৱধছেদবন্ধন’’ন্তিআদিনা নযেন পুব্বে ৱুত্তো চ অৱুত্তো চ ‘‘পাণেসু অসংযততা পৰেসং ৱিহেসতা দুস্সীলতা লুদ্দতা ফৰুসতা অনাদৰো’’তি ছব্বিধো আমগন্ধো ৱেদিতব্বো, ন হি মংসভোজনন্তি. পুব্বে ৱুত্তম্পি হি সোতূনং সোতুকামতায অৱধাৰণতায দড়্হীকৰণতাযাতি এৱমাদীহি কাৰণেহি পুন ৱুচ্চতি. তেনেৱ চ পৰতো ৱক্খতি ‘‘ইচ্চেতমত্থং ভগৱা পুনপ্পুনং, অক্খাসি নং ৱেদযি মন্তপাৰগূ’’তি.
২৫১. এতেসু গিদ্ধা ৱিৰুদ্ধাতিপাতিনোতি এতেসু পাণেসু গেধেন গিদ্ধা, দোসেন ৱিৰুদ্ধা, মোহেন আদীনৱং অপস্সন্তা পুনপ্পুনং অজ্ঝাচাৰপ্পত্তিযা অতিপাতিনো, এতেসু ৱা ‘‘পাণাতিপাতো ৱধছেদবন্ধন’’ন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তেসু পাপকম্মেসু যথাসম্ভৱং যে গেধৱিৰোধাতিপাতসঙ্খাতা ৰাগদোসমোহা, তেহি গিদ্ধা ৱিৰুদ্ধা অতিপাতিনো চ. নিচ্চুয্যুতাতি অকুসলকৰণে নিচ্চং উয্যুতা, কদাচি পটিসঙ্খায অপ্পটিৱিৰতা. পেচ্চাতি অস্মা লোকা পৰং গন্ত্ৱা. তমং ৱজন্তি যে, পতন্তি সত্তা নিৰযং অৱংসিৰাতি যে লোকন্তৰিকন্ধকাৰসঙ্খাতং নীচকুলতাদিভেদং ৱা তমং ৱজন্তি, যে চ পতন্তি সত্তা অৱীচিআদিভেদং নিৰযং অৱংসিৰা অধোগতসীসা. এসামগন্ধোতি তেসং সত্তানং তমৱজননিৰযপতনহেতু এস গেধৱিৰোধাতিপাতভেদো সব্বামগন্ধমূলভূতো যথাৱুত্তেনত্থেন তিৱিধো আমগন্ধো. ন হি মংসভোজনন্তি মংসভোজনং পন ন আমগন্ধোতি.
২৫২. এৱং ভগৱা পৰমত্থতো আমগন্ধং ৱিস্সজ্জেত্ৱা দুগ্গতিমগ্গভাৱঞ্চস্স পকাসেত্ৱা ইদানি যস্মিং মচ্ছমংসভোজনে তাপসো আমগন্ধসঞ্ঞী দুগ্গতিমগ্গসঞ্ঞী চ হুত্ৱা তস্স অভোজনেন সুদ্ধিকামো হুত্ৱা তং ন ভুঞ্জতি, তস্স চ অঞ্ঞস্স চ তথাৱিধস্স সোধেতুং অসমত্থভাৱং দস্সেন্তো ‘‘ন মচ্ছমংস’’ন্তি ইমং ছপ্পদং গাথমাহ. তত্থ সব্বপদানি অন্তিমপাদেন যোজেতব্বানি – ন মচ্ছমংসং সোধেতি মচ্চং অৱিতিণ্ণকঙ্খং, ন আহুতিযঞ্ঞমুতূপসেৱনা সোধেতি মচ্চং অৱিতিণ্ণকঙ্খন্তি এৱং. এত্থ চ ন মচ্ছমংসন্তি অখাদিযমানং মচ্ছমংসং ন সোধেতি, তথা অনাসকত্তন্তি এৱং পোৰাণা ৱণ্ণেন্তি. এৱং পন সুন্দৰতৰং সিযা ‘‘ন মচ্ছমংসানং অনাসকত্তং ন মচ্ছমংসানানাসকত্তং, মচ্ছমংসানং অনাসকত্তং ন সোধেতি, মচ্চ’’ন্তি অথাপি সিযা, এৱং সন্তে অনাসকত্তং ওহীযতীতি? তঞ্চ ন, অমৰতপেন সঙ্গহিতত্তা. ‘‘যে ৱাপি লোকে অমৰা বহূ তপা’’তি এত্থ হি সব্বোপি ৱুত্তাৱসেসো অত্তকিলমথো সঙ্গহং গচ্ছতীতি. নগ্গিযন্তি অচেলকত্তং. মুণ্ডিযন্তি মুণ্ডভাৱো. জটাজল্লন্তি জটা চ ৰজোজল্লঞ্চ. খৰাজিনানীতি খৰানি অজিনচম্মানি. অগ্গিহুত্তস্সুপসেৱনাতি অগ্গিপাৰিচাৰিযা. অমৰাতি অমৰভাৱপত্থনতায পৱত্তকাযকিলেসা. বহূতি উক্কুটিকপ্পধানাদিভেদতো অনেকে. তপাতি সৰীৰসন্তাপা. মন্তাতি ৱেদা. আহুতীতি অগ্গিহোমকম্মং. যঞ্ঞমুতূপসেৱনাতি অস্সমেধাদিযঞ্ঞা চ উতূপসেৱনা চ. উতূপসেৱনা নাম গিম্হে আতপট্ঠানসেৱনা, ৱস্সে ৰুক্খমূলসেৱনা, হেমন্তে জলপ্পৱেসসেৱনা. ন সোধেন্তি মচ্চং অৱিতিণ্ণকঙ্খন্তি কিলেসসুদ্ধিযা ৱা ভৱসুদ্ধিযা ৱা অৱিতিণ্ণৱিচিকিচ্ছং মচ্চং ন সোধেন্তি. কঙ্খামলে হি সতি ন ৱিসুদ্ধো হোতি, ত্ৱঞ্চ সকঙ্খোযেৱাতি. এত্থ চ ‘‘অৱিতিণ্ণকঙ্খ’’ন্তি এতং ‘‘ন মচ্ছমংস’’ন্তিআদীনি সুত্ৱা ‘‘কিং নু খো মচ্ছমংসানং অভোজনাদিনা সিযা ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তি তাপসস্স কঙ্খায উপ্পন্নায ভগৱতা ৱুত্তং সিযাতি নো অধিপ্পাযো. যা চস্স ‘‘সো মচ্ছমংসং ভুঞ্জতী’’তি সুত্ৱাৱ বুদ্ধে কঙ্খা উপ্পন্না, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
২৫৩. এৱং মচ্ছমংসানাসকত্তাদীনং সোধেতুং অসমত্থভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি সোধেতুং সমত্থে ধম্মে দস্সেন্তো ‘‘সোতেসু গুত্তো’’তি ইমং গাথমাহ. তত্থ সোতেসূতি ছসু ইন্দ্ৰিযেসু. গুত্তোতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰগুত্তিযা সমন্নাগতো. এত্তাৱতা ইন্দ্ৰিযসংৱৰপৰিৱাৰসীলং দস্সেতি. ৱিদিতিন্দ্ৰিযো চৰেতি ঞাতপৰিঞ্ঞায ছড়িন্দ্ৰিযানি ৱিদিত্ৱা পাকটানি কত্ৱা চৰেয্য, ৱিহৰেয্যাতি ৱুত্তং হোতি. এত্তাৱতা ৱিসুদ্ধসীলস্স নামৰূপপৰিচ্ছেদং দস্সেতি. ধম্মে ঠিতোতি অৰিযমগ্গেন অভিসমেতব্বচতুসচ্চধম্মে ঠিতো. এতেন সোতাপত্তিভূমিং দস্সেতি. অজ্জৱমদ্দৱে ৰতোতি উজুভাৱে চ মুদুভাৱে চ ৰতো. এতেন সকদাগামিভূমিং দস্সেতি. সকদাগামী হি কাযৱঙ্কাদিকৰানং চিত্তথদ্ধভাৱকৰানঞ্চ ৰাগদোসানং তনুভাৱা অজ্জৱমদ্দৱে ৰতো হোতি. সঙ্গাতিগোতি ৰাগদোসসঙ্গাতিগো. এতেন অনাগামিভূমিং দস্সেতি. সব্বদুক্খপ্পহীনোতি সব্বস্স ৱট্টদুক্খস্স হেতুপ্পহানেন পহীনসব্বদুক্খো. এতেন অৰহত্তভূমিং দস্সেতি. ন লিপ্পতি দিট্ঠসুতেসু ধীৰোতি সো এৱং অনুপুব্বেন অৰহত্তং পত্তো ধিতিসম্পদায ধীৰো দিট্ঠসুতেসু ধম্মেসু কেনচি কিলেসেন ন লিপ্পতি. ন কেৱলঞ্চ দিট্ঠসুতেসু, মুতৱিঞ্ঞাতেসু চ ন লিপ্পতি, অঞ্ঞদত্থু পৰমৱিসুদ্ধিপ্পত্তো হোতীতি অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.
২৫৪-৫. ইতো পৰং ‘‘ইচ্চেতমত্থ’’ন্তি দ্ৱে গাথা সঙ্গীতিকাৰেহি ৱুত্তা. তাসমত্থো – ইতি ভগৱা কস্সপো এতমত্থং পুনপ্পুনং অনেকাহি গাথাহি ধম্মাধিট্ঠানায পুগ্গলাধিট্ঠানায চ দেসনায যাৱ তাপসো অঞ্ঞাসি, তাৱ সো অক্খাসি কথেসি ৱিত্থাৰেসি. নং ৱেদযি মন্তপাৰগূতি সোপি তঞ্চ অত্থং মন্তপাৰগূ, ৱেদপাৰগূ, তিস্সো ব্ৰাহ্মণো ৱেদযি অঞ্ঞাসি. কিং কাৰণা? যস্মা অত্থতো চ পদতো চ দেসনানযতো চ চিত্ৰাহি গাথাহি মুনী পকাসযি. কীদিসো? নিৰামগন্ধো অসিতো দুৰন্নযো, আমগন্ধকিলেসাভাৱা নিৰামগন্ধো, তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযাভাৱা অসিতো, বাহিৰদিট্ঠিৱসেন ‘‘ইদং সেয্যো ইদং ৱৰ’’ন্তি কেনচি নেতুং অসক্কুণেয্যত্তা দুৰন্নযো. এৱং পকাসিতৱতো চস্স সুত্ৱান বুদ্ধস্স সুভাসিতং পদং সুকথিতং ধম্মদেসনং সুত্ৱা নিৰামগন্ধং নিক্কিলেসযোগং, সব্বদুক্খপ্পনূদনং সব্বৱট্টদুক্খপ্পনূদনং, নীচমনো নীচচিত্তো হুত্ৱা ৱন্দি তথাগতস্স, তিস্সো ব্ৰাহ্মণো তথাগতস্স পাদে পঞ্চপতিট্ঠিতং কত্ৱা ৱন্দি. তত্থেৱ পব্বজ্জমৰোচযিত্থাতি তত্থেৱ চ নং আসনে নিসিন্নং কস্সপং ভগৱন্তং তিস্সো তাপসো পব্বজ্জমৰোচযিত্থ, অযাচীতি ৱুত্তং হোতি. তং ভগৱা ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি আহ. সো তঙ্খণংযেৱ অট্ঠপৰিক্খাৰযুত্তো হুত্ৱা আকাসেনাগন্ত্ৱা ৱস্সসতিকত্থেৰো ৱিয ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা কতিপাহেনেৱ সাৱকপাৰমিঞাণং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা তিস্সো নাম অগ্গসাৱকো অহোসি, পুন দুতিযো ভাৰদ্ৱাজো নাম. এৱং তস্স ভগৱতো তিস্সভাৰদ্ৱাজং নাম সাৱকযুগং অহোসি.
অম্হাকং পন ভগৱা যা চ তিস্সেন ব্ৰাহ্মণেন আদিতো তিস্সো গাথা ৱুত্তা, যা চ কস্সপেন ভগৱতা মজ্ঝে নৱ, যা চ তদা সঙ্গীতিকাৰেহি অন্তে দ্ৱে, তা সব্বাপি চুদ্দস গাথা আনেত্ৱা পৰিপুণ্ণং কত্ৱা ইমং আমগন্ধসুত্তং আচৰিযপ্পমুখানং পঞ্চন্নং তাপসসতানং আমগন্ধং ব্যাকাসি. তং সুত্ৱা সো ব্ৰাহ্মণো তথেৱ নীচমনো হুত্ৱা ভগৱতো পাদে ৱন্দিত্ৱা পব্বজ্জং যাচি সদ্ধিং পৰিসায. ‘‘এথ ভিক্খৱো’’তি ভগৱা অৱোচ. তে তথেৱ এহিভিক্খুভাৱং পত্ৱা আকাসেনাগন্ত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা কতিপাহেনেৱ সব্বেৱ অগ্গফলে অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসূতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায আমগন্ধসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. হিৰিসুত্তৱণ্ণনা
হিৰিং তৰন্তন্তি হিৰিসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অনুপ্পন্নে ভগৱতি সাৱত্থিযং অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণমহাসালো অড্ঢো অহোসি অসীতিকোটিধনৱিভৱো. তস্স একপুত্তকো অহোসি পিযো মনাপো. সো তং দেৱকুমাৰং ৱিয নানপ্পকাৰেহি সুখূপকৰণেহি সংৱড্ঢেন্তো তং সাপতেয্যং তস্স অনিয্যাতেত্ৱাৱ কালমকাসি সদ্ধিং ব্ৰাহ্মণিযা. ততো তস্স মাণৱস্স মাতাপিতূনং অচ্চযেন ভণ্ডাগাৰিকো সাৰগব্ভং ৱিৱৰিত্ৱা সাপতেয্যং নিয্যাতেন্তো আহ – ‘‘ইদং তে, সামি, মাতাপিতূনং সন্তকং, ইদং অয্যকপয্যকানং সন্তকং, ইদং সত্তকুলপৰিৱট্টেন আগত’’ন্তি. মাণৱো ধনং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘ইদং ধনংযেৱ দিস্সতি, যেহি পন ইদং সঞ্চিতং, তে ন দিস্সন্তি, সব্বেৱ মচ্চুৱসং গতা. গচ্ছন্তা চ ন ইতো কিঞ্চি আদায অগমংসু, এৱং নাম ভোগে পহায গন্তব্বো পৰলোকো, ন সক্কা কিঞ্চি আদায গন্তুং অঞ্ঞত্ৰ সুচৰিতেন. যংনূনাহং ইমং ধনং পৰিচ্চজিত্ৱা সুচৰিতধনং গণ্হেয্যং, যং সক্কা আদায গন্তু’’ন্তি. সো দিৱসে দিৱসে সতসহস্সং ৱিস্সজ্জেন্তো পুন চিন্তেসি – ‘‘পহূতমিদং ধনং, কিং ইমিনা এৱমপ্পকেন পৰিচ্চাগেন, যংনূনাহং মহাদানং দদেয্য’’ন্তি. সো ৰঞ্ঞো আৰোচেসি – ‘‘মহাৰাজ, মম ঘৰে এত্তকং ধনং অত্থি, ইচ্ছামি তেন মহাদানং দাতুং. সাধু, মহাৰাজ, নগৰে ঘোসনং কাৰাপেথা’’তি. ৰাজা তথা কাৰাপেসি. সো আগতাগতানং ভাজনানি পূৰেত্ৱা সত্তহি দিৱসেহি সব্বধনমদাসি, দত্ৱা চ চিন্তেসি – ‘‘এৱং মহাপৰিচ্চাগং কত্ৱা অযুত্তং ঘৰে ৱসিতুং, যংনূনাহং পব্বজেয্য’’ন্তি. ততো পৰিজনস্স এতমত্থং আৰোচেসি. তে ‘‘মা, ত্ৱং সামি, ‘ধনং পৰিক্খীণ’ন্তি চিন্তযি, মযং অপ্পকেনেৱ কালেন নানাৱিধেহি উপাযেহি ধনসঞ্চযং কৰিস্সামা’’তি ৱত্ৱা নানপ্পকাৰেহি তং যাচিংসু. সো তেসং যাচনং অনাদিযিত্ৱাৱ তাপসপব্বজ্জং পব্বজি.
তত্থ অট্ঠৱিধা তাপসা – সপুত্তভৰিযা, উঞ্ছাচাৰিকা, সম্পত্তকালিকা, অনগ্গিপক্কিকা, অস্মমুট্ঠিকা, দন্তলুয্যকা, পৱত্তফলিকা, ৱণ্টমুত্তিকা চাতি (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৮০). তত্থ সপুত্তভৰিযাতি পুত্তদাৰেন সদ্ধিং পব্বজিত্ৱা কসিৱণিজ্জাদীহি জীৱিকং কপ্পযমানা কেণিযজটিলাদযো. উঞ্ছাচাৰিকাতি নগৰদ্ৱাৰে অস্সমং কাৰাপেত্ৱা তত্থ খত্তিযব্ৰাহ্মণকুমাৰাদযো সিপ্পাদীনি সিক্খাপেত্ৱা হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং পটিক্খিপিত্ৱা তিলতণ্ডুলাদিকপ্পিযভণ্ডপটিগ্গাহকা, তে সপুত্তভৰিযেহি সেট্ঠতৰা. সম্পত্তকালিকাতি আহাৰৱেলায সম্পত্তং আহাৰং গহেত্ৱা যাপেন্তা, তে উঞ্ছাচাৰিকেহি সেট্ঠতৰা. অনগ্গিপক্কিকাতি অগ্গিনা অপক্কপত্তফলানি খাদিত্ৱা যাপেন্তা, তে সম্পত্তকালিকেহি সেট্ঠতৰা. অস্মমুট্ঠিকাতি মুট্ঠিপাসাণং গহেত্ৱা অঞ্ঞং ৱা কিঞ্চি ৱাসিসত্থকাদিং গহেত্ৱা ৱিচৰন্তা যদা ছাতা হোন্তি, তদা সম্পত্তৰুক্খতো তচং গহেত্ৱা খাদিত্ৱা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰে ভাৱেন্তি, তে অনগ্গিপক্কিকেহি সেট্ঠতৰা. দন্তলুয্যকাতি মুট্ঠিপাসাণাদীনিপি অগহেত্ৱা চৰন্তা খুদাকালে সম্পত্তৰুক্খতো দন্তেহি উপ্পাটেত্ৱা তচং খাদিত্ৱা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ব্ৰহ্মৱিহাৰে ভাৱেন্তি, তে অস্মমুট্ঠিকেহি সেট্ঠতৰা. পৱত্তফলিকাতি জাতস্সৰং ৱা ৱনসণ্ডং ৱা নিস্সায ৱসন্তা যং তত্থ সৰে ভিসমুড়ালাদি, যং ৱা ৱনসণ্ডে পুপ্ফকালে পুপ্ফং, ফলকালে ফলং, তমেৱ খাদন্তি. পুপ্ফফলে অসতি অন্তমসো তত্থ ৰুক্খপপটিকম্পি খাদিত্ৱা ৱসন্তি, ন ত্ৱেৱ আহাৰত্থায অঞ্ঞত্ৰ গচ্ছন্তি. উপোসথঙ্গাধিট্ঠানং ব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱনং চ কৰোন্তি, তে দন্তলুয্যকেহি সেট্ঠতৰা. ৱণ্টমুত্তিকা নাম ৱণ্টমুত্তানি ভূমিযং পতিতানি পণ্ণানিযেৱ খাদন্তি, সেসং পুৰিমসদিসমেৱ, তে সব্বসেট্ঠা.
অযং পন ব্ৰাহ্মণকুলপুত্তো ‘‘তাপসপব্বজ্জাসু অগ্গপব্বজ্জং পব্বজিস্সামী’’তি ৱণ্টমুত্তিকপব্বজ্জমেৱ পব্বজিত্ৱা হিমৱন্তে দ্ৱে তযো পব্বতে অতিক্কম্ম অস্সমং কাৰাপেত্ৱা পটিৱসতি. অথ ভগৱা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো অনুপুব্বেন সাৱত্থিং গন্ত্ৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন সাৱত্থিৱাসী একো পুৰিসো পব্বতে চন্দনসাৰাদীনি গৱেসন্তো তস্স অস্সমং পত্ৱা অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. সো তং দিস্ৱা ‘‘কুতো আগতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘সাৱত্থিতো, ভন্তে’’তি. ‘‘কা তত্থ পৱত্তী’’তি? ‘‘তত্থ, ভন্তে, মনুস্সা অপ্পমত্তা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোন্তী’’তি. ‘‘কস্স ওৱাদং সুত্ৱা’’তি? ‘‘বুদ্ধস্স ভগৱতো’’তি. তাপসো বুদ্ধসদ্দস্সৱনেন ৱিম্হিতো ‘‘বুদ্ধোতি ত্ৱং, ভো পুৰিস, ৱদেসী’’তি আমগন্ধে ৱুত্তনযেনেৱ তিক্খত্তুং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ঘোসোপি খো এসো দুল্লভো’’তি অত্তমনো ভগৱতো সন্তিকং গন্তুকামো হুত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘ন যুত্তং বুদ্ধস্স সন্তিকং তুচ্ছমেৱ গন্তুং, কিং নু খো গহেত্ৱা গচ্ছেয্য’’ন্তি. পুন চিন্তেসি – ‘‘বুদ্ধা নাম আমিসগৰুকা ন হোন্তি, হন্দাহং ধম্মপণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা গচ্ছামী’’তি চত্তাৰো পঞ্হে অভিসঙ্খৰি –
‘‘কীদিসো মিত্তো ন সেৱিতব্বো, কীদিসো মিত্তো সেৱিতব্বো;
কীদিসো পযোগো পযুঞ্জিতব্বো, কিং ৰসানং অগ্গ’’ন্তি.
সো তে পঞ্হে গহেত্ৱা মজ্ঝিমদেসাভিমুখো পক্কমিত্ৱা অনুপুব্বেন সাৱত্থিং পত্ৱা জেতৱনং পৱিট্ঠো. ভগৱাপি তস্মিং সমযে ধম্মদেসনত্থায আসনে নিসিন্নোযেৱ হোতি. সো ভগৱন্তং দিস্ৱা অৱন্দিত্ৱাৱ একমন্তং অট্ঠাসি. ভগৱা ‘‘কচ্চি, ইসি, খমনীয’’ন্তিআদিনা নযেন সম্মোদি. সোপি ‘‘খমনীযং, ভো গোতমা’’তিআদিনা নযেন পটিসম্মোদিত্ৱা ‘‘যদি বুদ্ধো ভৱিস্সতি, মনসা পুচ্ছিতে পঞ্হে ৱাচায এৱ ৱিস্সজ্জেস্সতী’’তি মনসা এৱ ভগৱন্তং তে পঞ্হে পুচ্ছি. ভগৱা ব্ৰাহ্মণেন পুট্ঠো আদিপঞ্হং তাৱ ৱিস্সজ্জেতুং হিৰিং তৰন্তন্তি আৰভিত্ৱা অড্ঢতেয্যা গাথাযো আহ.
২৫৬. তাসং অত্থো – হিৰিং তৰন্তন্তি হিৰিং অতিক্কমন্তং অহিৰিকং নিল্লজ্জং. ৱিজিগুচ্ছমানন্তি অসুচিমিৱ পস্সমানং. অহিৰিকো হি হিৰিং জিগুচ্ছতি অসুচিমিৱ পস্সতি, তেন নং ন ভজতি ন অল্লীযতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱিজিগুচ্ছমান’’ন্তি. তৱাহমস্মি ইতি ভাসমানন্তি ‘‘অহং, সম্ম, তৱ সহাযো হিতকামো সুখকামো, জীৱিতম্পি মে তুয্হং অত্থায পৰিচ্চত্ত’’ন্তি এৱমাদিনা নযেন ভাসমানং. সয্হানি কম্মানি অনাদিযন্তন্তি এৱং ভাসিত্ৱাপি চ সয্হানি কাতুং সক্কানিপি তস্স কম্মানি অনাদিযন্তং কৰণত্থায অসমাদিযন্তং. অথ ৱা চিত্তেন তত্থ আদৰমত্তম্পি অকৰোন্তং, অপিচ খো পন উপ্পন্নেসু কিচ্চেসু ব্যসনমেৱ দস্সেন্তং. নেসো মমন্তি ইতি নং ৱিজঞ্ঞাতি তং এৱৰূপং ‘‘মিত্তপটিৰূপকো এসো, নেসো মে মিত্তো’’তি এৱং পণ্ডিতো পুৰিসো ৱিজানেয্য.
২৫৭. অনন্ৱযন্তি যং অত্থং দস্সামি, কৰিস্সামীতি চ ভাসতি, তেন অননুগতং. পিযং ৱাচং যো মিত্তেসু পকুব্বতীতি যো অতীতানাগতেহি পদেহি পটিসন্থৰন্তো নিৰত্থকেন সঙ্গণ্হন্তো কেৱলং ব্যঞ্জনচ্ছাযামত্তেনেৱ পিযং মিত্তেসু ৱাচং পৱত্তেতি. অকৰোন্তং ভাসমানং, পৰিজানন্তি পণ্ডিতাতি এৱৰূপং যং ভাসতি, তং অকৰোন্তং, কেৱলং ৱাচায ভাসমানং ‘‘ৱচীপৰমো নামেস অমিত্তো মিত্তপটিৰূপকো’’তি এৱং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পণ্ডিতা জানন্তি.
২৫৮. ন সো মিত্তো যো সদা অপ্পমত্তো, ভেদাসঙ্কী ৰন্ধমেৱানুপস্সীতি যো ভেদমেৱ আসঙ্কমানো কতমধুৰেন উপচাৰেন সদা অপ্পমত্তো ৱিহৰতি, যংকিঞ্চি অস্সতিযা অমনসিকাৰেন কতং, অঞ্ঞাণকেন ৱা অকতং, ‘‘যদা মং গৰহিস্সতি, তদা নং এতেন পটিচোদেস্সামী’’তি এৱং ৰন্ধমেৱ অনুপস্সতি, ন সো মিত্তো সেৱিতব্বোতি.