১১. ৱিজযসুত্তৱণ্ণনা
চৰং ৱা যদি ৱা তিট্ঠন্তি নন্দসুত্তং. ‘‘ৱিজযসুত্তং কাযৱিচ্ছন্দনিকসুত্ত’’ন্তিপি ৱুচ্চতি. কা উপ্পত্তি? ইদং কিৰ সুত্তং দ্ৱীসু ঠানেসু ৱুত্তং, তস্মা অস্স দুৱিধা উপ্পত্তি. তত্থ ভগৱতা অনুপুব্বেন কপিলৱত্থুং অনুপ্পত্ৱা, সাকিযে ৱিনেত্ৱা নন্দাদযো পব্বাজেত্ৱা, অনুঞ্ঞাতায মাতুগামস্স পব্বজ্জায আনন্দত্থেৰস্স ভগিনী নন্দা, খেমকসক্কৰঞ্ঞো ধীতা অভিৰূপনন্দা, জনপদকল্যাণী নন্দাতি তিস্সো নন্দাযো পব্বজিংসু. তেন চ সমযেন ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অভিৰূপনন্দা অভিৰূপা এৱ অহোসি দস্সনীযা পাসাদিকা, তেনেৱস্সা অভিৰূপনন্দাতি নামমকংসু. জনপদকল্যাণী নন্দাপি ৰূপেন অত্তনা সদিসং ন পস্সতি. তা উভোপি ৰূপমদমত্তা ‘‘ভগৱা ৰূপং ৱিৱণ্ণেতি, গৰহতি, অনেকপৰিযাযেন ৰূপে আদীনৱং দস্সেতী’’তি ভগৱতো উপট্ঠানং ন গচ্ছন্তি, দট্ঠুম্পি ন ইচ্ছন্তি. এৱং অপ্পসন্না কস্মা পব্বজিতাতি চে? অগতিযা. অভিৰূপনন্দায হি ৱাৰেয্যদিৱসেযেৱ সামিকো সক্যকুমাৰো কালমকাসি. অথ নং মাতাপিতৰো অকামকং পব্বাজেসুং. জনপদকল্যাণী নন্দাপি আযস্মন্তে নন্দে অৰহত্তং পত্তে নিৰাসা হুত্ৱা ‘‘ময্হং সামিকো চ মাতা চ মহাপজাপতি অঞ্ঞে চ ঞাতকা পব্বজিতা, ঞাতীহি ৱিনা দুক্খো ঘৰাৱাসো’’তি ঘৰাৱাসে অস্সাদমলভন্তী পব্বজিতা, ন সদ্ধায.
অথ ভগৱা তাসং ঞাণপৰিপাকং ৱিদিত্ৱা মহাপজাপতিং আণাপেসি ‘‘সব্বাপি ভিক্খুনিযো পটিপাটিযা ওৱাদং আগচ্ছন্তূ’’তি. তা অত্তনো ৱাৰে সম্পত্তে অঞ্ঞং পেসেন্তি. ততো ভগৱা ‘‘সম্পত্তে ৱাৰে অত্তনাৱ আগন্তব্বং, ন অঞ্ঞা পেসেতব্বা’’তি আহ. অথেকদিৱসং অভিৰূপনন্দা অগমাসি. তং ভগৱা নিম্মিতৰূপেন সংৱেজেত্ৱা ‘‘অট্ঠীনং নগৰং কত’’ন্তি ইমায ধম্মপদগাথায –
‘‘আতুৰং অসুচিং পূতিং, পস্স নন্দে সমুস্সযং;
উগ্ঘৰন্তং পগ্ঘৰন্তং, বালানং অভিপত্থিতং. (থেৰীগা. ১৯);
‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৱেহি, মানানুসযমুজ্জহ;
ততো মানাভিসমযা, উপসন্তা চৰিস্সসী’’তি. (সু. নি. ৩৪৪; থেৰীগা. ২০) –
ইমাহি থেৰীগাথাহি চ অনুপুব্বেন অৰহত্তে পতিট্ঠাপেসি. অথেকদিৱসং সাৱত্থিৱাসিনো পুৰেভত্তং দানং দত্ৱা সমাদিন্নুপোসথা সুনিৱত্থা সুপাৰুতা গন্ধপুপ্ফাদীনি আদায ধম্মস্সৱনত্থায জেতৱনং গন্ত্ৱা ধম্মস্সৱনপৰিযোসানে ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা নগৰং পৱিসন্তি. ভিক্খুনিসঙ্ঘোপি ধম্মকথং সুত্ৱা ভিক্খুনিউপস্সযং গচ্ছতি. তত্থ মনুস্সা চ ভিক্খুনিযো চ ভগৱতো ৱণ্ণং ভাসন্তি. চতুপ্পমাণিকে হি লোকসন্নিৱাসে সম্মাসম্বুদ্ধং দিস্ৱা অপ্পসীদন্তো নাম নত্থি. ৰূপপ্পমাণিকা হি পুগ্গলা ভগৱতো লক্খণখচিতমনুব্যঞ্জনৱিচিত্ৰং সমুজ্জলিতকেতুমালাব্যামপ্পভাৱিনদ্ধমলঙ্কাৰত্থমিৱ লোকস্স সমুপ্পন্নং ৰূপং দিস্ৱা পসীদন্তি, ঘোসপ্পমাণিকা অনেকসতেসু জাতকেসু কিত্তিঘোসং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং কৰৱীকমধুৰনিগ্ঘোসং ব্ৰহ্মস্সৰঞ্চ সুত্ৱা, লূখপ্পমাণিকা পত্তচীৱৰাদিলূখতং দুক্কৰকাৰিকলূখতং ৱা দিস্ৱা, ধম্মপ্পমাণিকা সীলক্খন্ধাদীসু যংকিঞ্চি ধম্মক্খন্ধং উপপৰিক্খিত্ৱা. তস্মা সব্বট্ঠানেসু ভগৱতো ৱণ্ণং ভাসন্তি. জনপদকল্যাণী নন্দা ভিক্খুনিপস্সযং পত্ৱাপি অনেকপৰিযাযেন ভগৱতো ৱণ্ণং ভাসন্তানং তেসং সুত্ৱা ভগৱন্তং উপগন্তুকামা হুত্ৱা ভিক্খুনীনং আৰোচেসি. ভিক্খুনিযো তং গহেত্ৱা ভগৱন্তং উপসঙ্কমিংসু.
ভগৱা পটিকচ্চেৱ তস্সাগমনং ৱিদিত্ৱা কণ্টকেন কণ্টকং, আণিযা চ আণিং নীহৰিতুকামো পুৰিসো ৱিয ৰূপেনেৱ ৰূপমদং ৱিনেতুং অত্তনো ইদ্ধিবলেন পন্নৰসসোড়সৱস্সুদ্দেসিকং অতিদস্সনীযং ইত্থিং পস্সে ঠত্ৱা বীজমানং অভিনিম্মিনি. নন্দা ভিক্খুনীহি সদ্ধিং উপসঙ্কমিত্ৱা, ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা, ভিক্খুনিসঙ্ঘস্স অন্তৰে নিসীদিত্ৱা, পাদতলা পভুতি যাৱ কেসগ্গা ভগৱতো ৰূপসম্পত্তিং দিস্ৱা পুন তং ভগৱতো পস্সে ঠিতং নিম্মতৰূপঞ্চ দিস্ৱা ‘‘অহো অযং ইত্থী ৰূপৱতী’’তি অত্তনো ৰূপমদং জহিত্ৱা তস্সা ৰূপে অভিৰত্তভাৱা অহোসি. ততো ভগৱা তং ইত্থিং ৱীসতিৱস্সপ্পমাণং কত্ৱা দস্সেসি. মাতুগামো হি সোড়সৱস্সুদ্দেসিকোযেৱ সোভতি, ন ততো উদ্ধং. অথ তস্সা ৰূপপৰিহানিং দিস্ৱা নন্দায তস্মিং ৰূপে ছন্দৰাগো তনুকো অহোসি. ততো ভগৱা অৱিজাতৱণ্ণং, সকিংৱিজাতৱণ্ণং, মজ্ঝিমিত্থিৱণ্ণং, মহিত্থিৱণ্ণন্তি এৱং যাৱ ৱস্সসতিকং ওভগ্গং দণ্ডপৰাযণং তিলকাহতগত্তং কত্ৱা, দস্সেত্ৱা পস্সমানাযেৱ নন্দায তস্সা মৰণং উদ্ধুমাতকাদিভেদং কাকাদীহি সম্পৰিৱাৰেত্ৱা খজ্জমানং দুগ্গন্ধং জেগুচ্ছপটিকূলভাৱঞ্চ দস্সেসি. নন্দায তং কমং দিস্ৱা ‘‘এৱমেৱং মমপি অঞ্ঞেসম্পি সব্বসাধাৰণো অযং কমো’’তি অনিচ্চসঞ্ঞা সণ্ঠাসি, তদনুসাৰেন চ দুক্খনত্তসঞ্ঞাপি, তযো ভৱা আদিত্তমিৱ অগাৰং অপ্পটিসৰণা হুত্ৱা উপট্ঠহিংসু. অথ ভগৱা ‘‘কম্মট্ঠানে পক্খন্তং নন্দায চিত্ত’’ন্তি ঞত্ৱা তস্সা সপ্পাযৱসেন ইমা গাথাযো অভাসি –
‘‘আতুৰং অসুচিং পূতিং, পস্স নন্দে সমুস্সযং;
উগ্ঘৰন্তং পগ্ঘৰন্তং, বালানং অভিপত্থিতং. (থেৰীগা. ১৯);
‘‘যথা ইদং তথা এতং, যথা এতং তথা ইদং;
ধাতুসো সুঞ্ঞতো পস্স, মা লোকং পুনৰাগমি;
ভৱে ছন্দং ৱিৰাজেত্ৱা, উপসন্তা চৰিস্সসী’’তি. (সু. নি. ২০৫);
গাথাপৰিযোসানে নন্দা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. অথস্সা ভগৱা উপৰিমগ্গাধিগমত্থং সুঞ্ঞতপৰিৱাৰং ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং কথেন্তো ইমং সুত্তমভাসি. অযং তাৱস্স একা উপ্পত্তি.
ভগৱতি পন ৰাজগহে ৱিহৰন্তে যা সা চীৱৰক্খন্ধকে (মহাৱ. ৩২৬) ৱিত্থাৰতো ৱুত্তসমুট্ঠানায সালৱতিযা গণিকায ধীতা জীৱকস্স কনিট্ঠা সিৰিমা নাম মাতু অচ্চযেন তং ঠানং লভিত্ৱা ‘‘অক্কোধেন জিনে কোধ’’ন্তি (ধ. প. ২২৩; জা. ১.২.১) ইমিস্সা গাথায ৱত্থুম্হি পুণ্ণকসেট্ঠিধীতৰং অৱমঞ্ঞিত্ৱা, ভগৱন্তং খমাপেন্তী ধম্মদেসনং সুত্ৱা, সোতাপন্না হুত্ৱা অট্ঠ নিচ্চভত্তানি পৱত্তেসি. তং আৰব্ভ অঞ্ঞতৰো নিচ্চভত্তিকো ভিক্খু ৰাগং উপ্পাদেসি. আহাৰকিচ্চম্পি চ কাতুং অসক্কোন্তো নিৰাহাৰো নিপজ্জীতি ধম্মপদগাথাৱত্থুম্হি ৱুত্তং. তস্মিং তথানিপন্নেযেৱ সিৰিমা কালং কত্ৱা যামভৱনে সুযামস্স দেৱী অহোসি. অথ তস্সা সৰীৰস্স অগ্গিকিচ্চং নিৱাৰেত্ৱা আমকসুসানে ৰঞ্ঞা নিক্খিপাপিতং সৰীৰং দস্সনায ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো অগমাসি, তম্পি ভিক্খুং আদায, তথা নাগৰা চ ৰাজা চ. তত্থ মনুস্সা ভণন্তি ‘‘পুব্বে সিৰিমায অট্ঠুত্তৰসহস্সেনাপি দস্সনং দুল্লভং, তং দানজ্জ কাকণিকাযাপি দট্ঠুকামো নত্থী’’তি. সিৰিমাপি দেৱকঞ্ঞা পঞ্চহি ৰথসতেহি পৰিৱুতা তত্ৰাগমাসি. তত্ৰাপি ভগৱা সন্নিপতিতানং ধম্মদেসনত্থং ইমং সুত্তং তস্স ভিক্খুনো ওৱাদত্থং ‘‘পস্স চিত্তকতং বিম্ব’’ন্তি (ধ. প. ১৪৭) ইমঞ্চ ধম্মপদগাথং অভাসি. অযমস্স দুতিযা উপ্পত্তি.
১৯৫. তত্থ চৰং ৱাতি সকলৰূপকাযস্স গন্তব্বদিসাভিমুখেনাভিনীহাৰেন গচ্ছন্তো ৱা. যদি ৱা তিট্ঠন্তি তস্সেৱ উস্সাপনভাৱেন তিট্ঠন্তো ৱা. নিসিন্নো উদ ৱা সযন্তি তস্সেৱ হেট্ঠিমভাগসমিঞ্জনউপৰিমভাগসমুস্সাপনভাৱেন নিসিন্নো ৱা, তিৰিযং পসাৰণভাৱেন সযন্তো ৱা. সমিঞ্জেতি পসাৰেতীতি তানি তানি পব্বানি সমিঞ্জেতি চ পসাৰেতি চ.
এসা কাযস্স ইঞ্জনাতি সব্বাপেসা ইমস্সেৱ সৱিঞ্ঞাণকস্স কাযস্স ইঞ্জনা চলনা ফন্দনা, নত্থেত্থ অঞ্ঞো কোচি চৰন্তো ৱা পসাৰেন্তো ৱা, অপিচ খো পন ‘‘চৰামী’’তি চিত্তে উপ্পজ্জন্তে তংসমুট্ঠানা ৱাযোধাতু কাযং ফৰতি, তেনস্স গন্তব্বদিসাভিমুখো অভিনীহাৰো হোতি, দেসন্তৰে ৰূপন্তৰপাতুভাৱোতি অত্থো. তেন ‘‘চৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তথা ‘‘তিট্ঠামী’’তি চিত্তে উপ্পজ্জন্তে তংসমুট্ঠানা ৱাযোধাতু কাযং ফৰতি, তেনস্স সমুস্সাপনং হোতি, উপৰূপৰিট্ঠানেন ৰূপপাতুভাৱোতি অত্থো. তেন ‘‘তিট্ঠ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তথা ‘‘নিসীদামী’’তি চিত্তে উপ্পজ্জন্তে তংসমুট্ঠানা ৱাযোধাতু কাযং ফৰতি, তেনস্স হেট্ঠিমভাগসমিঞ্জনঞ্চ উপৰিমভাগসমুস্সাপনঞ্চ হোতি, তথাভাৱেন ৰূপপাতুভাৱোতি অত্থো. তেন ‘‘নিসিন্নো’’তি ৱুচ্চতি. তথা ‘‘সযামী’’তি চিত্তে উপ্পজ্জন্তে তংসমুট্ঠানা ৱাযোধাতু কাযং ফৰতি, তেনস্স তিৰিযং পসাৰণং হোতি, তথাভাৱেন ৰূপপাতুভাৱোতি অত্থো. তেন ‘‘সয’’ন্তি ৱুচ্চতি.
এৱং চাযমাযস্মা যো কোচি ইত্থন্নামো চৰং ৱা যদি ৱা তিট্ঠং, নিসিন্নো উদ ৱা সযং যমেতং তত্থ তত্থ ইৰিযাপথে তেসং তেসং পব্বানং সমিঞ্জনপ্পসাৰণৱসেন সমিঞ্জেতি পসাৰেতীতি ৱুচ্চতি. তম্পি যস্মা সমিঞ্জনপ্পসাৰণচিত্তে উপ্পজ্জমানে যথাৱুত্তেনেৱ নযেন হোতি, তস্মা এসা কাযস্স ইঞ্জনা, নত্থেত্থ অঞ্ঞো কোচি, সুঞ্ঞমিদং কেনচি চৰন্তেন ৱা পসাৰেন্তেন ৱা সত্তেন ৱা পুগ্গলেন ৱা. কেৱলং পন –
‘‘চিত্তনানত্তমাগম্ম, নানত্তং হোতি ৱাযুনো;
ৱাযুনানত্ততো নানা, হোতি কাযস্স ইঞ্জনা’’তি. –
অযমেত্থ পৰমত্থো.
এৱমেতায গাথায ভগৱা যস্মা একস্মিং ইৰিযাপথে চিৰৱিনিযোগেন কাযপীড়নং হোতি, তস্স চ ৱিনোদনত্থং ইৰিযাপথপৰিৱত্তনং কৰীযতি, তস্মা ‘‘চৰং ৱা’’তিআদীহি ইৰিযাপথপটিচ্ছন্নং দুক্খলক্খণং দীপেতি, তথা চৰণকালে ঠানাদীনমভাৱতো সব্বমেতং চৰণাদিভেদং ‘‘এসা কাযস্স ইঞ্জনা’’তি ভণন্তো সন্ততিপটিচ্ছন্নং অনিচ্চলক্খণং. তায তায সামগ্গিযা পৱত্তায ‘‘এসা কাযস্স ইঞ্জনা’’তি চ অত্তপটিক্খেপেন ভণন্তো অত্তসঞ্ঞাঘনপটিচ্ছন্নং অনত্তলক্খণং দীপেতি.
১৯৬. এৱং লক্খণত্তযদীপনেন সুঞ্ঞতকম্মট্ঠানং কথেত্ৱা পুন সৱিঞ্ঞাণকাৱিঞ্ঞাণকঅসুভদস্সনত্থং ‘‘অট্ঠিনহাৰুসংযুত্তো’’তি আৰভি. তস্সত্থো – যস্স চেসা কাযস্স ইঞ্জনা, স্ৱাযং কাযো ৱিসুদ্ধিমগ্গে দ্ৱত্তিংসাকাৰৱণ্ণনাযং ৱণ্ণসণ্ঠানদিসোকাসপৰিচ্ছেদভেদেন অব্যাপাৰনযেন চ পকাসিতেহি সট্ঠাধিকেহি তীহি অট্ঠিসতেহি নৱহি ন্হাৰুসতেহি চ সংযুত্তত্তা অট্ঠিনহাৰুসংযুত্তো. তত্থেৱ পকাসিতেন অগ্গপাদঙ্গুলিতচাদিনা তচেন চ নৱপেসিসতপ্পভেদেন চ মংসেন অৱলিত্তত্তা তচমংসাৱলেপনো পৰমদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিকূলোতি ৱেদিতব্বো. কিঞ্চেত্থ ৱেদিতব্বং সিযা, যদি এস যা সা মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স সকলসৰীৰতো সংকড্ঢিতা বদৰট্ঠিপ্পমাণা ভৱেয্য, তায মক্খিকাপত্তসুখুমচ্ছৱিযা নীলাদিৰঙ্গজাতেন গেহভিত্তি ৱিয পটিচ্ছন্নো ন ভৱেয্য, অযং পন এৱং সুখুমাযপি ছৱিযা কাযো পটিচ্ছন্নো পঞ্ঞাচক্খুৱিৰহিতেহি বালপুথুজ্জনেহি যথাভূতং ন দিস্সতি. ছৱিৰাগৰঞ্জিতো হিস্স পৰমজেগুচ্ছপটিকূলধম্মসঙ্খাতো তচোপি তচপলিৱেঠিতং যং তং পভেদতো –
‘‘নৱপেসিসতা মংসা, অৱলিত্তা কড়েৱৰে;
নানাকিমিকুলাকিণ্ণং, মিড়্হট্ঠানংৱ পূতিকা’’তি. –
এৱং ৱুত্তং নৱমংসসতম্পি, মংসাৱলিত্তা যে তে –
‘‘নৱন্হাৰুসতা হোন্তি, ব্যামমত্তে কড়েৱৰে;
বন্ধন্তি অট্ঠিসঙ্ঘাতং, অগাৰমিৱ ৱল্লিযা’’তি. –
তেপি, ন্হাৰুসমুট্ঠিতানি পটিপাটিযা অৱট্ঠিতানি পূতীনি দুগ্গন্ধানি তীণি সট্ঠাধিকানি অট্ঠিসতানিপি যথাভূতং ন দিস্সন্তি যতো অনাদিযিত্ৱা তং মক্খিকাপত্তসুখুমচ্ছৱিং. যানি পনস্স ছৱিৰাগৰত্তেন তচেন পলিৱেঠিতত্তা সব্বলোকস্স অপাকটানি নানপ্পকাৰানি অব্ভন্তৰকুণপানি পৰমাসুচিদুগ্গন্ধজেগুচ্ছনীযপটিকূলানি, তানিপি পঞ্ঞাচক্খুনা পটিৱিজ্ঝিত্ৱা এৱং পস্সিতব্বো ‘‘অন্তপূৰো উদৰপূৰো…পে… পিত্তস্স চ ৱসায চা’’তি.
১৯৭. তত্থ অন্তস্স পূৰো অন্তপূৰো. উদৰস্স পূৰো উদৰপূৰো. উদৰন্তি চ উদৰিযস্সেতং অধিৱচনং. তঞ্হি ঠাননামেন ‘‘উদৰ’’ন্তি ৱুত্তং. যকনপেড়স্সাতি যকনপিণ্ডস্স. ৱত্থিনোতি মুত্তস্স. ঠানূপচাৰেন পনেতং ‘‘ৱত্থী’’তি ৱুত্তং. পূৰোতি অধিকাৰো, তস্মা যকনপেড়স্স পূৰো ৱত্থিনো পূৰোতি এৱং যোজেতব্বং. এস নযো হদযস্সাতিআদীসু. সব্বানেৱ চেতানি অন্তাদীনি ৱণ্ণসণ্ঠানদিসোকাসপৰিচ্ছেদভেদেন অব্যাপাৰনযেন চ ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তনযৱসেনেৱ ৱেদিতব্বানি.
১৯৯-২০০. এৱং ভগৱা ‘‘ন কিঞ্চেত্থ একম্পি গয্হূপগং মুত্তামণিসদিসং অত্থি, অঞ্ঞদত্থু অসুচিপৰিপূৰোৱাযং কাযো’’তি অব্ভন্তৰকুণপং দস্সেত্ৱা ইদানি তমেৱ অব্ভন্তৰকুণপং বহিনিক্খমনকুণপেন পাকটং কত্ৱা দস্সেন্তো পুব্বে ৱুত্তঞ্চ সঙ্গণ্হিত্ৱা ‘‘অথস্স নৱহি সোতেহী’’তি গাথাদ্ৱযমাহ.
তত্থ অথাতি পৰিযাযন্তৰনিদস্সনং, অপৰেনাপি পৰিযাযেন অসুচিভাৱং পস্সাতি ৱুত্তং হোতি. অস্সাতি ইমস্স কাযস্স. নৱহি সোতেহীতি উভোঅক্খিচ্ছিদ্দকণ্ণচ্ছিদ্দনাসাছিদ্দমুখৱচ্চমগ্গপস্সাৱমগ্গেহি. অসুচি সৱতীতি সব্বলোকপাকটনানপ্পকাৰপৰমদুগ্গন্ধজেগুচ্ছঅসুচিযেৱ সৱতি, সন্দতি, পগ্ঘৰতি, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি অগৰুচন্দনাদিগন্ধজাতং ৱা মণিমুত্তাদিৰতনজাতং ৱা. সব্বদাতি তঞ্চ খো সব্বদা ৰত্তিম্পি দিৱাপি পুব্বণ্হেপি সাযন্হেপি তিট্ঠতোপি গচ্ছতোপীতি. কিং তং অসুচীতি চে? ‘‘অক্খিম্হা অক্খিগূথকো’’তিআদি. এতস্স হি দ্ৱীহি অক্খিচ্ছিদ্দেহি অপনীততচমংসসদিসো অক্খিগূথকো, কণ্ণচ্ছিদ্দেহি ৰজোজল্লসদিসো কণ্ণগূথকো, নাসাছিদ্দেহি পুব্বসদিসা সিঙ্ঘাণিকা চ সৱতি, মুখেন চ ৱমতি. কিং ৱমতীতি চে? একদা পিত্তং, যদা অবদ্ধপিত্তং কুপ্পিতং হোতি, তদা তং ৱমতীতি অধিপ্পাযো. সেম্হঞ্চাতি ন কেৱলঞ্চ পিত্তং, যম্পি উদৰপটলে একপত্থপূৰপ্পমাণং সেম্হং তিট্ঠতি, তম্পি একদা ৱমতি. তং পনেতং ৱণ্ণাদিতো ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২০৩-২০৪, ২১০-২১১) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ‘‘সেম্হঞ্চা’’তি চ-সদ্দেন সেম্হঞ্চ অঞ্ঞঞ্চ এৱৰূপং উদৰিযলোহিতাদিঅসুচিং ৱমতীতি দস্সেতি. এৱং সত্তহি দ্ৱাৰেহি অসুচিৱমনং দস্সেত্ৱা কালঞ্ঞূ পুগ্গলঞ্ঞূ পৰিসঞ্ঞূ চ ভগৱা তদুত্তৰি দ্ৱে দ্ৱাৰানি ৱিসেসৱচনেন অনামসিত্ৱা অপৰেন পৰিযাযেন সব্বস্মাপি কাযা অসুচিসৱনং দস্সেন্তো আহ ‘‘কাযম্হা সেদজল্লিকা’’তি. তত্থ সেদজল্লিকাতি সেদো চ লোণপটলমলভেদা জল্লিকা চ, তস্স ‘‘সৱতি সব্বদা’’তি ইমিনা সদ্ধিং সম্বন্ধো.
২০১. এৱং ভগৱা যথা নাম ভত্তে পচ্চমানে তণ্ডুলমলঞ্চ উদকমলঞ্চ ফেণেন সদ্ধিং উট্ঠহিত্ৱা উক্খলিমুখং মক্খেত্ৱা বহি গড়তি, তথা অসিতপীতাদিভেদে আহাৰে কম্মজেন অগ্গিনা পচ্চমানে যং অসিতপীতাদিমলং উট্ঠহিত্ৱা ‘‘অক্খিম্হা অক্খিগূথকো’’তিআদিনা ভেদেন নিক্খমন্তং অক্খিআদীনি মক্খেত্ৱা বহি গড়তি, তস্সাপি ৱসেন ইমস্স কাযস্স অসুচিভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি যং লোকে উত্তমঙ্গসম্মতং সীসং অতিৱিসিট্ঠভাৱতো পচ্চেন্তা ৱন্দনেয্যানম্পি ৱন্দনং ন কৰোন্তি, তস্সাপি নিস্সাৰতায অসুচিতায চস্স অসুচিভাৱং দস্সেন্তো ‘‘অথস্স সুসিৰং সীস’’ন্তি ইমং গাথমাহ.
তত্থ সুসিৰন্তি ছিদ্দং. মত্থলুঙ্গস্স পূৰিতন্তি দধিভৰিতঅলাবুকং ৱিয মত্থলুঙ্গভৰিতং. তঞ্চ পনেতং মত্থলুঙ্গং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. সুভতো নং মঞ্ঞতি বালোতি তমেনং এৱং নানাৱিধকুণপভৰিতম্পি কাযং দুচ্চিন্তিতচিন্তী বালো সুভতো মঞ্ঞতি, সুভং সুচিং ইট্ঠং কন্তং মনাপন্তি তীহিপি তণ্হাদিট্ঠিমানমঞ্ঞনাহি মঞ্ঞতি. কস্মা? যস্মা অৱিজ্জায পুৰক্খতো চতুসচ্চপটিচ্ছাদকেন মোহেন পুৰক্খতো, চোদিতো, পৱত্তিতো, ‘‘এৱং আদিয, এৱং অভিনিৱিস এৱং মঞ্ঞাহী’’তি গাহিতোতি অধিপ্পাযো. পস্স যাৱ অনত্থকৰা চাযং অৱিজ্জাতি.
২০২. এৱং ভগৱা সৱিঞ্ঞাণকৱসেন অসুভং দস্সেত্ৱা ইদানি অৱিঞ্ঞাণকৱসেন দস্সেতুং, যস্মা ৱা চক্কৱত্তিৰঞ্ঞোপি কাযো যথাৱুত্তকুণপভৰিতোযেৱ হোতি, তস্মা সব্বপ্পকাৰেনপি সম্পত্তিভৱে অসুভং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিপত্তিভৱে দস্সেতুং ‘‘যদা চ সো মতো সেতী’’তি গাথমাহ.
তস্সত্থো – স্ৱাযমেৱংৱিধো কাযো যদা আযুউস্মাৱিঞ্ঞাণাপগমেন মতো ৱাতভৰিতভস্তা ৱিয উদ্ধুমাতকো ৱণ্ণপৰিভেদেন ৱিনীলকো সুসানস্মিং নিৰত্থংৱ কলিঙ্গৰং ছড্ডিতত্তা অপৱিদ্ধো সেতি, অথ ‘‘ন দানিস্স পুন উট্ঠানং ভৱিস্সতী’’তি একংসতোযেৱ অনপেক্খা হোন্তি ঞাতযো. তত্থ মতোতি অনিচ্চতং দস্সেতি, সেতীতি নিৰীহকত্তং. তদুভযেন চ জীৱিতবলমদপ্পহানে নিযোজেতি. উদ্ধুমাতোতি সণ্ঠানৱিপত্তিং দস্সেতি, ৱিনীলকোতি ছৱিৰাগৱিপত্তিং. তদুভযেন চ ৰূপমদপ্পহানে ৱণ্ণপোক্খৰতং পটিচ্চ মানপ্পহানে চ নিযোজেতি. অপৱিদ্ধোতি গহেতব্বাভাৱং দস্সেতি, সুসানস্মিন্তি অন্তো অধিৱাসেতুমনৰহং জিগুচ্ছনীযভাৱং. তদুভযেনপি ‘‘মম’’ন্তি গাহস্স সুভসঞ্ঞায চ পহানে নিযোজেতি. অনপেক্খা হোন্তি ঞাতযোতি পটিকিৰিযাভাৱং দস্সেতি, তেন চ পৰিৱাৰমদপ্পহানে নিযোজেতি.
২০৩. এৱমিমায গাথায অপৰিভিন্নাৱিঞ্ঞাণকৱসেন অসুভং দস্সেত্ৱা ইদানি পৰিভিন্নৱসেনাপি দস্সেতুং ‘‘খাদন্তি ন’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ যে চঞ্ঞেতি যে চ অঞ্ঞেপি কাককুললাদযো কুণপভক্খা পাণিনো সন্তি, তেপি নং খাদন্তীতি অত্থো. সেসং উত্তানমেৱ.
২০৪. এৱং ‘‘চৰং ৱা’’তিআদিনা নযেন সুঞ্ঞতকম্মট্ঠানৱসেন, ‘‘অট্ঠিনহাৰুসংযুত্তো’’তিআদিনা সৱিঞ্ঞাণকাসুভৱসেন ‘‘যদা চ সো মতো সেতী’’তিআদিনা অৱিঞ্ঞাণকাসুভৱসেন কাযং দস্সেত্ৱা এৱং নিচ্চসুখত্তভাৱসুঞ্ঞে একন্তঅসুভে চাপি কাযস্মিং ‘‘সুভতো নং মঞ্ঞতি বালো, অৱিজ্জায পুৰক্খতো’’তি ইমিনা বালস্স ৱুত্তিং পকাসেত্ৱা অৱিজ্জামুখেন চ ৱট্টং দস্সেত্ৱা ইদানি তত্থ পণ্ডিতস্স ৱুত্তিং পৰিঞ্ঞামুখেন চ ৱিৱট্টং দস্সেতুং ‘‘সুত্ৱান বুদ্ধৱচন’’ন্তি আৰভি.
তত্থ সুত্ৱানাতি যোনিসো নিসামেত্ৱা. বুদ্ধৱচনন্তি কাযৱিচ্ছন্দনকৰং বুদ্ধৱচনং. ভিক্খূতি সেক্খো ৱা পুথুজ্জনো ৱা. পঞ্ঞাণৱাতি পঞ্ঞাণং ৱুচ্চতি ৱিপস্সনা অনিচ্চাদিপ্পকাৰেসু পৱত্তত্তা, তায সমন্নাগতোতি অত্থো. ইধাতি সাসনে. সো খো নং পৰিজানাতীতি সো ইমং কাযং তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানাতি. কথং? যথা নাম কুসলো ৱাণিজো ইদঞ্চিদঞ্চাতি ভণ্ডং ওলোকেত্ৱা ‘‘এত্তকেন গহিতে এত্তকো নাম উদযো ভৱিস্সতী’’তি তুলযিত্ৱা তথা কত্ৱা পুন সউদযং মূলং গণ্হন্তো তং ভণ্ডং ছড্ডেতি, এৱমেৱং ‘‘অট্ঠিন্হাৰুআদযো ইমে কেসলোমাদযো চা’’তি ঞাণচক্খুনা ওলোকেন্তো ঞাতপৰিঞ্ঞায পৰিজানাতি, ‘‘অনিচ্চা এতে ধম্মা দুক্খা অনত্তা’’তি তুলযন্তো তীৰণপৰিঞ্ঞায পৰিজানাতি, এৱং তীৰযিত্ৱা অৰিযমগ্গং পাপুণন্তো তত্থ ছন্দৰাগপ্পহানেন পহানপৰিঞ্ঞায পৰিজানাতি. সৱিঞ্ঞাণকাৱিঞ্ঞাণকঅসুভৱসেন ৱা পস্সন্তো ঞাতপৰিঞ্ঞায পৰিজানাতি, অনিচ্চাদিৱসেন পস্সন্তো তীৰণপৰিঞ্ঞায, অৰহত্তমগ্গেন ততো ছন্দৰাগং অপকড্ঢিত্ৱা তং পজহন্তো পহানপৰিঞ্ঞায পৰিজানাতি.
কস্মা সো এৱং পৰিজানাতীতি চে? যথাভূতঞ্হি পস্সতি, যস্মা যথাভূতং পস্সতীতি অত্থো. ‘‘পঞ্ঞাণৱা’’তিআদিনা এৱ চ এতস্মিং অত্থে সিদ্ধে যস্মা বুদ্ধৱচনং সুত্ৱা তস্স পঞ্ঞাণৱত্তং হোতি, যস্মা চ সব্বজনস্স পাকটোপাযং কাযো অসুত্ৱা বুদ্ধৱচনং ন সক্কা পৰিজানিতুং, তস্মা তস্স ঞাণহেতুং ইতো বাহিৰানং এৱং দট্ঠুং অসমত্থতঞ্চ দস্সেতুং ‘‘সুত্ৱান বুদ্ধৱচন’’ন্তি আহ. নন্দাভিক্খুনিং তঞ্চ ৱিপল্লত্থচিত্তং ভিক্খুং আৰব্ভ দেসনাপৱত্তিতো অগ্গপৰিসতো তপ্পটিপত্তিপ্পত্তানং ভিক্খুভাৱদস্সনতো চ ‘‘ভিক্খূ’’তি আহ.
২০৫. ইদানি ‘‘যথাভূতঞ্হি পস্সতী’’তি এত্থ যথা পস্সন্তো যথাভূতং পস্সতি, তং দস্সেতুং আহ ‘‘যথা ইদং তথা এতং, যথা এতং তথা ইদ’’ন্তি. তস্সত্থো – যথা ইদং সৱিঞ্ঞাণকাসুভং আযুউস্মাৱিঞ্ঞাণানং অনপগমা চৰতি, তিট্ঠতি, নিসীদতি, সযতি; তথা এতং এতৰহি সুসানে সযিতং অৱিঞ্ঞাণকম্পি পুব্বে তেসং ধম্মানং অনপগমা অহোসি. যথা চ এতং এতৰহি মতসৰীৰং তেসং ধম্মানং অপগমা ন চৰতি, ন তিট্ঠতি, ন নিসীদতি, ন সেয্যং কপ্পেতি, তথা ইদং সৱিঞ্ঞাণকম্পি তেসং ধম্মানং অপগমা ভৱিস্সতি. যথা চ ইদং সৱিঞ্ঞাণকং এতৰহি ন সুসানে মতং সেতি, ন উদ্ধুমাতকাদিভাৱমুপগতং, তথা এতং এতৰহি মতসৰীৰম্পি পুব্বে অহোসি. যথা পনেতং এতৰহি অৱিঞ্ঞাণকাসুভং মতং সুসানে সেতি, উদ্ধুমাতকাদিভাৱঞ্চ উপগতং, তথা ইদং সৱিঞ্ঞাণকম্পি ভৱিস্সতীতি.
তত্থ যথা ইদং তথা এতন্তি অত্তনা মতস্স সৰীৰস্স সমানভাৱং কৰোন্তো বাহিৰে দোসং পজহতি. যথা এতং তথা ইদন্তি মতসৰীৰেন অত্তনো সমানভাৱং কৰোন্তো অজ্ঝত্তিকে ৰাগং পজহতি. যেনাকাৰেন উভযং সভং কৰোতি, তং পজানন্তো উভযত্থ মোহং পজহতি. এৱং যথাভূতদস্সনেন পুব্বভাগেযেৱ অকুসলমূলপ্পহানং সাধেত্ৱা, যস্মা এৱং পটিপন্নো ভিক্খু অনুপুব্বেন অৰহত্তমগ্গং পত্ৱা সব্বং ছন্দৰাগং ৱিৰাজেতুং সমত্থো হোতি, তস্মা আহ ‘‘অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ, কাযে ছন্দং ৱিৰাজযে’’তি. এৱং পটিপন্নো ভিক্খু অনুপুব্বেনাতি পাঠসেসো.
২০৬. এৱং সেক্খভূমিং দস্সেত্ৱা ইদানি অসেক্খভূমিং দস্সেন্তো আহ ‘‘ছন্দৰাগৱিৰত্তো সো’’তি. তস্সত্থো – সো ভিক্খু অৰহত্তমগ্গঞাণেন পঞ্ঞাণৱা মগ্গানন্তৰং ফলং পাপুণাতি, অথ সব্বসো ছন্দৰাগস্স পহীনত্তা ‘‘ছন্দৰাগৱিৰত্তো’’তি চ, মৰণাভাৱেন পণীতট্ঠেন ৱা অমতং সব্বসঙ্খাৰৱূপসমনতো সন্তিং তণ্হাসঙ্খাতৱানাভাৱতো নিব্বানং, চৱনাভাৱতো অচ্চুতন্তি সংৱণ্ণিতং পদমজ্ঝগাতি চ ৱুচ্চতি. অথ ৱা সো ভিক্খু অৰহত্তমগ্গঞাণেন পঞ্ঞাণৱা মগ্গানন্তৰফলে ঠিতো ছন্দৰাগৱিৰত্তো নাম হোতি, ৱুত্তপ্পকাৰঞ্চ পদমজ্ঝগাতি ৱেদিতব্বো. তেন ‘‘ইদমস্স পহীনং, ইদঞ্চানেন লদ্ধ’’ন্তি দীপেতি.
২০৭-২০৮. এৱং সৱিঞ্ঞাণকাৱিঞ্ঞাণকৱসেন অসুভকম্মট্ঠানং সহ নিপ্ফত্তিযা কথেত্ৱা পুন সঙ্খেপদেসনায এৱং মহতো আনিসংসস্স অন্তৰাযকৰং পমাদৱিহাৰং গৰহন্তো ‘‘দ্ৱিপাদকোয’’ন্তি গাথাদ্ৱযমাহ. তত্থ কিঞ্চাপি অপাদকাদযোপি কাযা অসুচীযেৱ, ইধাধিকাৰৱসেন পন উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন ৱা, যস্মা ৱা অঞ্ঞে অসুচিভূতাপি কাযা লোণম্বিলাদীহি অভিসঙ্খৰিত্ৱা মনুস্সানং ভোজনেপি উপনীযন্তি, ন ত্ৱেৱ মনুস্সকাযো, তস্মা অসুচিতৰভাৱমস্স দস্সেন্তোপি ‘‘দ্ৱিপাদকো’’তি আহ.
অযন্তি মনুস্সকাযং দস্সেতি. দুগ্গন্ধো পৰিহীৰতীতি দুগ্গন্ধো সমানো পুপ্ফগন্ধাদীহি অভিসঙ্খৰিত্ৱা পৰিহীৰতি. নানাকুণপপৰিপূৰোতি কেসাদিঅনেকপ্পকাৰকুণপভৰিতো. ৱিস্সৱন্তো ততো ততোতি পুপ্ফগন্ধাদীহি পটিচ্ছাদেতুং ঘটেন্তানম্পি তং ৱাযামং নিপ্ফলং কত্ৱা নৱহি দ্ৱাৰেহি খেড়সিঙ্ঘাণিকাদীনি, লোমকূপেহি চ সেদজল্লিকং ৱিস্সৱন্তোযেৱ. তত্থ দানি পস্সথ – এতাদিসেন কাযেন যো পুৰিসো ৱা ইত্থী ৱা কোচি বালো মঞ্ঞে উণ্ণমেতৱে তণ্হাদিট্ঠিমানমঞ্ঞনাহি ‘‘অহ’’ন্তি ৱা ‘‘মম’’ন্তি ৱা ‘‘নিচ্চো’’তি ৱাতিআদিনা নযেন যো উণ্ণমিতুং মঞ্ঞেয্য, পৰং ৱা জাতিআদীহি অৱজানেয্য অত্তানং উচ্চে ঠানে ঠপেন্তো, কিমঞ্ঞত্ৰ অদস্সনা ঠপেত্ৱা অৰিযমগ্গেন অৰিযসচ্চদস্সনাভাৱং কিমঞ্ঞং তস্স এৱং উণ্ণমাৱজাননকাৰণং সিযাতি.
দেসনাপৰিযোসানে নন্দা ভিক্খুনী সংৱেগমাপাদি – ‘‘অহো ৱত ৰে, অহং বালা, যা মংযেৱ আৰব্ভ এৱং ৱিৱিধধম্মদেসনাপৱত্তকস্স ভগৱতো উপট্ঠানং নাগমাসি’’ন্তি. এৱং সংৱিগ্গা চ তমেৱ ধম্মদেসনং সমন্নাহৰিত্ৱা তেনেৱ কম্মট্ঠানেন কতিপযদিৱসব্ভন্তৰে অৰহত্তং সচ্ছাকাসি. দুতিযট্ঠানেপি কিৰ দেসনাপৰিযোসানে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি, সিৰিমা দেৱকঞ্ঞা অনাগামিফলং পত্তা, সো চ ভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহীতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায ৱিজযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.