৮. মেত্তসুত্তৱণ্ণনা
কৰণীযমত্থকুসলেনাতি মেত্তসুত্তং. কা উপ্পত্তি? হিমৱন্তপস্সতো কিৰ দেৱতাহি উব্বাড়্হা ভিক্খূ ভগৱতো সন্তিকং সাৱত্থিং আগচ্ছিংসু. তেসং ভগৱা পৰিত্তত্থায কম্মট্ঠানত্থায চ ইমং সুত্তং অভাসি. অযং তাৱ সঙ্খেপো.
অযং পন ৱিত্থাৰো – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি উপকট্ঠায ৱস্সূপনাযিকায. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা নানাৱেৰজ্জকা ভিক্খূ ভগৱতো সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা তত্থ তত্থ ৱস্সং উপগন্তুকামা ভগৱন্তং উপসঙ্কমন্তি. তত্ৰ সুদং ভগৱা ৰাগচৰিতানং সৱিঞ্ঞাণকাৱিঞ্ঞাণকৱসেন একাদসৱিধং অসুভকম্মট্ঠানং, দোসচৰিতানং চতুব্বিধং মেত্তাদিকম্মট্ঠানং, মোহচৰিতানং মৰণস্সতিকম্মট্ঠানাদীনি, ৱিতক্কচৰিতানং আনাপানস্সতিপথৱীকসিণাদীনি, সদ্ধাচৰিতানং বুদ্ধানুস্সতিকম্মট্ঠানাদীনি, বুদ্ধিচৰিতানং চতুধাতুৱৱত্থনাদীনীতি ইমিনা নযেন চতুৰাসীতিসহস্সপ্পভেদচৰিতানুকূলানি কম্মট্ঠানানি কথেতি.
অথ খো পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানি ভগৱতো সন্তিকে কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৱা সপ্পাযসেনাসনঞ্চ গোচৰগামঞ্চ পৰিযেসমানানি অনুপুব্বেন গন্ত্ৱা পচ্চন্তে হিমৱন্তেন সদ্ধিং একাবদ্ধং নীলকাচমণিসন্নিভসিলাতলং সীতলঘনচ্ছাযনীলৱনসণ্ডমণ্ডিতং মুত্তাতলৰজতপট্টসদিসৱালুকাকিণ্ণভূমিভাগং সুচিসাতসীতলজলাসযপৰিৱাৰিতং পব্বতমদ্দসংসু. অথ খো তে ভিক্খূ তত্থেকৰত্তিং ৱসিত্ৱা পভাতায ৰত্তিযা সৰীৰপৰিকম্মং কত্ৱা তস্স অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰং গামং পিণ্ডায পৱিসিংসু. গামো ঘননিৱেসসন্নিৱিট্ঠকুলসহস্সযুত্তো, মনুস্সা চেত্থ সদ্ধা পসন্না, তে পচ্চন্তে পব্বজিতদস্সনস্স দুল্লভতায ভিক্খূ দিস্ৱা এৱ পীতিসোমনস্সজাতা হুত্ৱা তে ভিক্খূ ভোজেত্ৱা ‘‘ইধেৱ, ভন্তে, তেমাসং ৱসথা’’তি যাচিত্ৱা পঞ্চপধানকুটিসতানি কাৰাপেত্ৱা তত্থ মঞ্চপীঠপানীযপৰিভোজনীযঘটাদীনি সব্বূপকৰণানি পটিযাদেসুং.
ভিক্খূ দুতিযদিৱসে অঞ্ঞং গামং পিণ্ডায পৱিসিংসু. তত্থাপি মনুস্সা তথেৱ উপট্ঠহিত্ৱা ৱস্সাৱাসং যাচিংসু. ভিক্খূ ‘‘অসতি অন্তৰাযে’’তি অধিৱাসেত্ৱা তং ৱনসণ্ডং পৱিসিত্ৱা সব্বৰত্তিন্দিৱং আৰদ্ধৱীৰিযা হুত্ৱা যামগণ্ডিকং কোট্টেত্ৱা যোনিসোমনসিকাৰবহুলা ৱিহৰন্তা ৰুক্খমূলানি উপগন্ত্ৱা নিসীদিংসু. সীলৱন্তানং ভিক্খূনং তেজেন ৱিহততেজা ৰুক্খদেৱতা অত্তনো অত্তনো ৱিমানা ওৰুয্হ দাৰকে গহেত্ৱা ইতো চিতো চ ৱিচৰন্তি. সেয্যথাপি নাম ৰাজূহি ৱা ৰাজমহামত্তেহি ৱা গামকাৱাসং গতেহি গামৱাসীনং ঘৰেসু ওকাসে গহিতে ঘৰমানুসকা ঘৰা নিক্খমিত্ৱা অঞ্ঞত্ৰ ৱসন্তা ‘‘কদা নু খো গমিস্সন্তী’’তি দূৰতো ওলোকেন্তি; এৱমেৱ দেৱতা অত্তনো অত্তনো ৱিমানানি ছড্ডেত্ৱা ইতো চিতো চ ৱিচৰন্তিযো দূৰতোৱ ওলোকেন্তি – ‘‘কদা নু খো ভদন্তা গমিস্সন্তী’’তি. ততো এৱং সমচিন্তেসুং ‘‘পঠমৱস্সূপগতা ভিক্খূ অৱস্সং তেমাসং ৱসিস্সন্তি. মযং পন তাৱ চিৰং দাৰকে গহেত্ৱা ওক্কম্ম ৱসিতুং ন সক্খিস্সাম. হন্দ মযং ভিক্খূনং ভযানকং আৰম্মণং দস্সেমা’’তি. তা ৰত্তিং ভিক্খূনং সমণধম্মকৰণৱেলায ভিংসনকানি যক্খৰূপানি নিম্মিনিত্ৱা পুৰতো পুৰতো তিট্ঠন্তি, ভেৰৱসদ্দঞ্চ কৰোন্তি. ভিক্খূনং তানি ৰূপানি পস্সন্তানং তঞ্চ সদ্দং সুণন্তানং হদযং ফন্দি, দুব্বণ্ণা চ অহেসুং উপ্পণ্ডুপণ্ডুকজাতা. তেন তে চিত্তং একগ্গং কাতুং নাসক্খিংসু. তেসং অনেকগ্গচিত্তানং ভযেন চ পুনপ্পুনং সংৱিগ্গানং সতি সম্মুস্সি. ততো নেসং মুট্ঠস্সতীনং দুগ্গন্ধানি আৰম্মণানি পযোজেসুং. তেসং তেন দুগ্গন্ধেন নিম্মথিযমানমিৱ মত্থলুঙ্গং অহোসি, বাড়্হা সীসৱেদনা উপ্পজ্জিংসু, ন চ তং পৱত্তিং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আৰোচেসুং.
অথেকদিৱসং সঙ্ঘত্থেৰস্স উপট্ঠানকালে সব্বেসু সন্নিপতিতেসু সঙ্ঘত্থেৰো পুচ্ছি – ‘‘তুম্হাকং, আৱুসো, ইমং ৱনসণ্ডং পৱিট্ঠানং কতিপাহং অতিৱিয পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো অহোসি পৰিযোদাতো, ৱিপ্পসন্নানি চ ইন্দ্ৰিযানি এতৰহি পনত্থ কিসা দুব্বণ্ণা উপ্পণ্ডুপণ্ডুকজাতা, কিং ৱো ইধ অসপ্পায’’ন্তি? ততো একো ভিক্খু আহ – ‘‘অহং, ভন্তে, ৰত্তিং ঈদিসঞ্চ ঈদিসঞ্চ ভেৰৱাৰম্মণং পস্সামি চ সুণামি চ, ঈদিসঞ্চ গন্ধং ঘাযামি, তেন মে চিত্তং ন সমাধিযতী’’তি. এতেনেৱ উপাযেন সব্বে তং পৱত্তিং আৰোচেসুং. সঙ্ঘত্থেৰো আহ – ‘‘ভগৱতা আৱুসো দ্ৱে ৱস্সূপনাযিকা পঞ্ঞত্তা, অম্হাকঞ্চ ইদং সেনাসনং অসপ্পাযং, আযামাৱুসো ভগৱতো সন্তিকং, গন্ত্ৱা অঞ্ঞং সপ্পাযং সেনাসনং পুচ্ছামা’’তি. ‘‘সাধু ভন্তে’’তি তে ভিক্খূ থেৰস্স পটিস্সুণিত্ৱা সব্বে সেনাসনং সংসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায অনুপলিত্তত্তা কুলেসু কঞ্চি অনামন্তেত্ৱা এৱ যেন সাৱত্থি তেন চাৰিকং পক্কমিংসু. অনুপুব্বেন সাৱত্থিং গন্ত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং অগমিংসু.
ভগৱা তে ভিক্খূ দিস্ৱা এতদৱোচ – ‘‘ন, ভিক্খৱে, অন্তোৱস্সং চাৰিকা চৰিতব্বাতি মযা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, কিস্স তুম্হে চাৰিকং চৰথা’’তি. তে ভগৱতো সব্বং আৰোচেসুং. ভগৱা আৱজ্জেন্তো সকলজম্বুদীপে অন্তমসো চতুপ্পাদপীঠকট্ঠানমত্তম্পি তেসং সপ্পাযং সেনাসনং নাদ্দস. অথ তে ভিক্খূ আহ – ‘‘ন, ভিক্খৱে, তুম্হাকং অঞ্ঞং সপ্পাযং সেনাসনং অত্থি, তত্থেৱ তুম্হে ৱিহৰন্তা আসৱক্খযং পাপুণেয্যাথ. গচ্ছথ, ভিক্খৱে, তমেৱ সেনাসনং উপনিস্সায ৱিহৰথ. সচে পন দেৱতাহি অভযং ইচ্ছথ, ইমং পৰিত্তং উগ্গণ্হথ, এতঞ্হি ৱো পৰিত্তঞ্চ কম্মট্ঠানঞ্চ ভৱিস্সতী’’তি ইমং সুত্তমভাসি.
অপৰে পনাহু – ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৱে, তমেৱ সেনাসনং উপনিস্সায ৱিহৰথা’’তি ইদঞ্চ ৱত্ৱা ভগৱা আহ – ‘‘অপিচ খো আৰঞ্ঞকেন পৰিহৰণং ঞাতব্বং. সেয্যথিদং – সাযংপাতং কৰণৱসেন দ্ৱে মেত্তা, দ্ৱে পৰিত্তা, দ্ৱে অসুভা, দ্ৱে মৰণস্সতী অট্ঠ মহাসংৱেগৱত্থুসমাৱজ্জনঞ্চ. অট্ঠ মহাসংৱেগৱত্থূনি নাম জাতি জৰা ব্যাধি মৰণং চত্তাৰি অপাযদুক্খানীতি. অথ ৱা জাতিজৰাব্যাধিমৰণানি চত্তাৰি, অপাযদুক্খং পঞ্চমং, অতীতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহাৰপৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খ’’ন্তি. এৱং ভগৱা পৰিহৰণং আচিক্খিত্ৱা তেসং ভিক্খূনং মেত্তত্থঞ্চ পৰিত্তত্থঞ্চ ৱিপস্সনাপাদকঝানত্থঞ্চ ইমং সুত্তং অভাসীতি.
১৪৩. তত্থ কৰণীযমত্থকুসলেনাতি ইমিস্সা পঠমগাথায তাৱ অযং পদৱণ্ণনা – কৰণীযন্তি কাতব্বং, কৰণাৰহন্তি অত্থো. অত্থোতি পটিপদা, যং ৱা কিঞ্চি অত্তনো হিতং, তং সব্বং অৰণীযতো অত্থোতি ৱুচ্চতি, অৰণীযতো নাম উপগন্তব্বতো. অত্থে কুসলেন অত্থকুসলেন, অত্থছেকেনাতি ৱুত্তং হোতি. যন্তি অনিযমিতপচ্চত্তং. ন্তি নিযমিতউপযোগং. উভযম্পি ৱা যং তন্তি পচ্চত্তৱচনং. সন্তং পদন্তি উপযোগৱচনং. তত্থ লক্খণতো সন্তং, পত্তব্বতো পদং, নিব্বানস্সেতং অধিৱচনং. অভিসমেচ্চাতি অভিসমাগন্ত্ৱা. সক্কোতীতি সক্কো, সমত্থো পটিবলোতি ৱুত্তং হোতি. উজূতি অজ্জৱযুত্তো. সুট্ঠু উজূতি সুহুজু. সুখং ৱচো অস্মিন্তি সুৱচো. অস্সাতি ভৱেয্য. মুদূতি মদ্দৱযুত্তো. ন অতিমানীতি অনতিমানী.
অযং পনেত্থ অত্থৱণ্ণনা – কৰণীযমত্থকুসলেন যন্ত সন্তং পদং অভিসমেচ্চাতি. এত্থ তাৱ অত্থি কৰণীযং, অত্থি অকৰণীযং. তত্থ সঙ্খেপতো সিক্খত্তযং কৰণীযং, সীলৱিপত্তি, দিট্ঠিৱিপত্তি, আচাৰৱিপত্তি, আজীৱৱিপত্তীতি এৱমাদি অকৰণীযং. তথা অত্থি অত্থকুসলো, অত্থি অনত্থকুসলো.
তত্থ যো ইমস্মিং সাসনে পব্বজিত্ৱা ন অত্তানং সম্মা পযোজেতি, খণ্ডসীলো হোতি, একৱীসতিৱিধং অনেসনং নিস্সায জীৱিকং কপ্পেতি. সেয্যথিদং – ৱেড়ুদানং, পত্তদানং, পুপ্ফদানং, ফলদানং, দন্তকট্ঠদানং, মুখোদকদানং, সিনানদানং, চুণ্ণদানং, মত্তিকাদানং, চাটুকম্যতং, মুগ্গসূপ্যতং, পাৰিভটুতং, জঙ্ঘপেসনিযং, ৱেজ্জকম্মং, দূতকম্মং, পহিণগমনং, পিণ্ডপটিপিণ্ডদানানুপ্পদানং, ৱত্থুৱিজ্জং, নক্খত্তৱিজ্জং, অঙ্গৱিজ্জন্তি. ছব্বিধে চ অগোচৰে চৰতি. সেয্যথিদং – ৱেসিযগোচৰে ৱিধৱাথুল্লকুমাৰিকপণ্ডকভিক্খুনিপানাগাৰগোচৰেতি. সংসট্ঠো চ ৱিহৰতি ৰাজূহি ৰাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৱকেহি অননুলোমিকেন গিহিসংসগ্গেন. যানি ৱা পন তানি কুলানি অসদ্ধানি অপ্পসন্নানি অনোপানভূতানি অক্কোসকপৰিভাসকানি অনত্থকামানি অহিতঅফাসুকঅযোগক্খেমকামানি ভিক্খূনং…পে… উপাসিকানং, তথাৰূপানি কুলানি সেৱতি ভজতি পযিৰুপাসতি. অযং অনত্থকুসলো.
যো পন ইমস্মিং সাসনে পব্বজিত্ৱা অত্তানং সম্মা পযোজেতি, অনেসনং পহায চতুপাৰিসুদ্ধিসীলে পতিট্ঠাতুকামো সদ্ধাসীসেন পাতিমোক্খসংৱৰং, সতিসীসেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰং, ৱীৰিযসীসেন আজীৱপাৰিসুদ্ধিং, পঞ্ঞাসীসেন পচ্চযপটিসেৱনং পূৰেতি অযং অত্থকুসলো.
যো ৱা সত্তাপত্তিক্খন্ধসোধনৱসেন পাতিমোক্খসংৱৰং, ছদ্ৱাৰে ঘট্টিতাৰম্মণেসু অভিজ্ঝাদীনং অনুপ্পত্তিৱসেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰং, অনেসনপৰিৱজ্জনৱসেন ৱিঞ্ঞুপসত্থবুদ্ধবুদ্ধসাৱকৱণ্ণিতপচ্চযপটিসেৱনেন চ আজীৱপাৰিসুদ্ধিং, যথাৱুত্তপচ্চৱেক্খণৱসেন পচ্চযপটিসেৱনং, চতুইৰিযাপথপৰিৱত্তনে সাত্থকাদীনং পচ্চৱেক্খণৱসেন সম্পজঞ্ঞঞ্চ সোধেতি, অযম্পি অত্থকুসলো.
যো ৱা যথা ঊসোদকং পটিচ্চ সংকিলিট্ঠং ৱত্থং পৰিযোদাযতি, ছাৰিকং পটিচ্চ আদাসো, উক্কামুখং পটিচ্চ জাতৰূপং, তথা ঞাণং পটিচ্চ সীলং ৱোদাযতীতি ঞত্ৱা ঞাণোদকেন ধোৱন্তো সীলং পৰিযোদাপেতি. যথা চ কিকী সকুণিকা অণ্ডং, চমৰীমিগো ৱালধিং, একপুত্তিকা নাৰী পিযং একপুত্তকং, একনযনো পুৰিসো তং একনযনং ৰক্খতি, তথা অতিৱিয অপ্পমত্তো অত্তনো সীলক্খন্ধং ৰক্খতি, সাযংপাতং পচ্চৱেক্খমানো অণুমত্তম্পি ৱজ্জং ন পস্সতি, অযম্পি অত্থকুসলো.
যো ৱা পন অৱিপ্পটিসাৰকৰসীলে পতিট্ঠায কিলেসৱিক্খম্ভনপটিপদং পগ্গণ্হাতি, তং পগ্গহেত্ৱা কসিণপৰিকম্মং কৰোতি, কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা সমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, অযম্পি অত্থকুসলো. যো ৱা পন সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, অযং অত্থকুসলানং অগ্গো.
তত্থ যে ইমে যাৱ অৱিপ্পটিসাৰকৰসীলে পতিট্ঠানেন, যাৱ ৱা কিলেসৱিক্খম্ভনপটিপদায পগ্গহণেন মগ্গফলেন ৱণ্ণিতা অত্থকুসলা, তে ইমস্মিং অত্থে অত্থকুসলাতি অধিপ্পেতা. তথাৱিধা চ তে ভিক্খূ. তেন ভগৱা তে ভিক্খূ সন্ধায একপুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায ‘‘কৰণীযমত্থকুসলেনা’’তি আহ.
ততো ‘‘কিং কৰণীয’’ন্তি তেসং সঞ্জাতকঙ্খানং আহ ‘‘যন্ত সন্তং পদং অভিসমেচ্চা’’তি. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – তং বুদ্ধানুবুদ্ধেহি ৱণ্ণিতং সন্তং নিব্বানপদং পটিৱেধৱসেন অভিসমেচ্চ ৱিহৰিতুকামেন যং কৰণীযন্তি. এত্থ চ যন্তি ইমস্স গাথাপাদস্স আদিতো ৱুত্তমেৱ কৰণীযন্তি. অধিকাৰতো অনুৱত্ততি তং সন্তং পদং অভিসমেচ্চাতি. অযং পন যস্মা সাৱসেসপাঠো অত্থো, তস্মা ‘‘ৱিহৰিতুকামেনা’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
অথ ৱা সন্তং পদং অভিসমেচ্চাতি অনুস্সৱাদিৱসেন লোকিযপঞ্ঞায নিব্বানপদং সন্তন্তি ঞত্ৱা তং অধিগন্তুকামেন যন্তং কৰণীযন্তি অধিকাৰতো অনুৱত্ততি, তং কৰণীযমত্থকুসলেনাতি এৱম্পেত্থ অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. অথ ৱা ‘‘কৰণীযমত্থকুসলেনা’’তি ৱুত্তে ‘‘কি’’ন্তি চিন্তেন্তানং আহ ‘‘যন্ত সন্তং পদং অভিসমেচ্চা’’তি. তস্সেৱং অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো – লোকিযপঞ্ঞায সন্তং পদং অভিসমেচ্চ যং কৰণীযং, তন্তি. যং কাতব্বং, তং কৰণীযং, কৰণাৰহমেৱ তন্তি ৱুত্তং হোতি.
কিং পন তন্তি? কিমঞ্ঞং সিযা অঞ্ঞত্ৰ তদধিগমূপাযতো. কামঞ্চেতং কৰণাৰহত্থেন সিক্খত্তযদীপকেন আদিপদেনেৱ ৱুত্তং. তথা হি তস্স অত্থৱণ্ণনাযং অৱোচুম্হা ‘‘অত্থি কৰণীযং অত্থি অকৰণীযং. তত্থ সঙ্খেপতো সিক্খত্তযং কৰণীয’’ন্তি. অতিসঙ্খেপদেসিতত্তা পন তেসং ভিক্খূনং কেহিচি ৱিঞ্ঞাতং, কেহিচি ন ৱিঞ্ঞাতং. ততো যেহি ন ৱিঞ্ঞাতং, তেসং ৱিঞ্ঞাপনত্থং যং ৱিসেসতো আৰঞ্ঞকেন ভিক্খুনা কাতব্বং, তং ৱিত্থাৰেন্তো ‘‘সক্কো উজূ চ সুহুজূ চ, সুৱচো চস্স মুদু অনতিমানী’’তি ইমং তাৱ উপড্ঢগাথং আহ.
কিং ৱুত্তং হোতি? সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৱিহৰিতুকামো লোকিযপঞ্ঞায ৱা তং অভিসমেচ্চ তদধিগমায পটিপজ্জমানো আৰঞ্ঞকো ভিক্খু দুতিযচতুত্থপধানিযঙ্গসমন্নাগমেন কাযে চ জীৱিতে চ অনপেক্খো হুত্ৱা সচ্চপটিৱেধায পটিপজ্জিতুং সক্কো অস্স, তথা কসিণপৰিকম্মৱত্তসমাদানাদীসু, অত্তনো পত্তচীৱৰপটিসঙ্খৰণাদীসু চ যানি তানি সব্ৰহ্মচাৰীনং উচ্চাৱচানি কিং কৰণীযানি, তেসু অঞ্ঞেসু চ এৱৰূপেসু সক্কো অস্স দক্খো অনলসো সমত্থো. সক্কো হোন্তোপি চ ততিযপধানিযঙ্গসমন্নাগমেন উজু অস্স. উজু হোন্তোপি চ সকিং উজুভাৱেন সন্তোসং অনাপজ্জিত্ৱা যাৱজীৱং পুনপ্পুনং অসিথিলকৰণেন সুট্ঠুতৰং উজু অস্স. অসঠতায ৱা উজু, অমাযাৱিতায সুহুজু. কাযৱচীৱঙ্কপ্পহানেন ৱা উজু, মনোৱঙ্কপ্পহানেন সুহুজু. অসন্তগুণস্স ৱা অনাৱিকৰণেন উজু, অসন্তগুণেন উপ্পন্নস্স লাভস্স অনধিৱাসনেন সুহুজু. এৱং আৰম্মণলক্খণূপনিজ্ঝানেহি পুৰিমদ্ৱযততিযসিক্খাহি পযোগাসযসুদ্ধীহি চ উজু চ সুহুজু চ অস্স.
ন কেৱলঞ্চ উজু চ সুহুজু চ, অপিচ পন সুব্বচো চ অস্স. যো হি পুগ্গলো ‘‘ইদং ন কাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তো ‘‘কিং তে দিট্ঠং, কিং তে সুতং, কো মে হুত্ৱা ৱদসি, কিং উপজ্ঝাযো আচৰিযো সন্দিট্ঠো সম্ভত্তো ৱা’’তি ৱদতি, তুণ্হীভাৱেন ৱা তং ৱিহেঠেতি, সম্পটিচ্ছিত্ৱা ৱা ন তথা কৰোতি, সো ৱিসেসাধিগমস্স দূৰে হোতি. যো পন ওৱদিযমানো ‘‘সাধু, ভন্তে, সুট্ঠু ৱুত্তং, অত্তনো ৱজ্জং নাম দুদ্দসং হোতি, পুনপি মং এৱৰূপং দিস্ৱা ৱদেয্যাথ অনুকম্পং উপাদায, চিৰস্সং মে তুম্হাকং সন্তিকা ওৱাদো লদ্ধো’’তি ৱদতি, যথানুসিট্ঠঞ্চ পটিপজ্জতি, সো ৱিসেসাধিগমস্স অৱিদূৰে হোতি. তস্মা এৱং পৰস্স ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা কৰোন্তো সুব্বচো চ অস্স.
যথা চ সুৱচো, এৱং মুদু অস্স. মুদূতি গহট্ঠেহি দূতগমনপ্পহিণগমনাদীসু নিযুঞ্জিযমানো তত্থ মুদুভাৱং অকত্ৱা থদ্ধো হুত্ৱা ৱত্তপটিপত্তিযং সকলব্ৰহ্মচৰিযে চ মুদু অস্স সুপৰিকম্মকতসুৱণ্ণং ৱিয তত্থ তত্থ ৱিনিযোগক্খমো. অথ ৱা মুদূতি অভাকুটিকো উত্তানমুখো সুখসম্ভাসো পটিসন্থাৰৱুত্তি সুতিত্থং ৱিয সুখাৱগাহো অস্স. ন কেৱলঞ্চ মুদু, অপিচ পন অনতিমানী অস্স, জাতিগোত্তাদীহি অতিমানৱত্থূহি পৰে নাতিমঞ্ঞেয্য, সাৰিপুত্তত্থেৰো ৱিয চণ্ডালকুমাৰকসমেন চেতসা ৱিহৰেয্যাতি.
১৪৪. এৱং ভগৱা সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৱিহৰিতুকামস্স তদধিগমায ৱা পটিপজ্জমানস্স ৱিসেসতো আৰঞ্ঞকস্স ভিক্খুনো একচ্চং কৰণীযং ৱত্ৱা পুন ততুত্তৰিপি ৱত্তুকামো ‘‘সন্তুস্সকো চা’’তি দুতিযং গাথমাহ.
তত্থ ‘‘সন্তুট্ঠী চ কতঞ্ঞুতা’’তি এত্থ ৱুত্তপ্পভেদেন দ্ৱাদসৱিধেন সন্তোসেন সন্তুস্সতীতি সন্তুস্সকো. অথ ৱা তুস্সতীতি তুস্সকো, সকেন তুস্সকো, সন্তেন তুস্সকো, সমেন তুস্সকোতি সন্তুস্সকো. তত্থ সকং নাম ‘‘পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সাযা’’তি (মহাৱ. ৭৩) এৱং উপসম্পদমাড়কে উদ্দিট্ঠং অত্তনা চ সম্পটিচ্ছিতং চতুপচ্চযজাতং. তেন সুন্দৰেন ৱা অসুন্দৰেন ৱা সক্কচ্চং ৱা অসক্কচ্চং ৱা দিন্নেন পটিগ্গহণকালে পৰিভোগকালে চ ৱিকাৰমদস্সেত্ৱা যাপেন্তো ‘‘সকেন তুস্সকো’’তি ৱুচ্চতি. সন্তং নাম যং লদ্ধং হোতি অত্তনো ৱিজ্জমানং, তেন সন্তেনেৱ তুস্সন্তো ততো পৰং ন পত্থেন্তো অত্ৰিচ্ছতং পজহন্তো ‘‘সন্তেন তুস্সকো’’তি ৱুচ্চতি. সমং নাম ইট্ঠানিট্ঠেসু অনুনযপটিঘপ্পহানং. তেন সমেন সব্বাৰম্মণেসু তুস্সন্তো ‘‘সমেন তুস্সকো’’তি ৱুচ্চতি.
সুখেন ভৰীযতীতি সুভৰো, সুপোসোতি ৱুত্তং হোতি. যো হি ভিক্খু সালিমংসোদনাদীনং পত্তে পূৰেত্ৱা দিন্নেপি দুম্মুখভাৱং অনত্তমনভাৱমেৱ চ দস্সেতি, তেসং ৱা সম্মুখাৱ তং পিণ্ডপাতং ‘‘কিং তুম্হেহি দিন্ন’’ন্তি অপসাদেন্তো সামণেৰগহট্ঠাদীনং দেতি, এস দুব্ভৰো. এতং দিস্ৱা মনুস্সা দূৰতোৱ পৰিৱজ্জেন্তি ‘‘দুব্ভৰো ভিক্খু ন সক্কা পোসিতু’’ন্তি. যো পন যংকিঞ্চি লূখং ৱা পণীতং ৱা অপ্পং ৱা বহুং ৱা লভিত্ৱা অত্তমনো ৱিপ্পসন্নমুখো হুত্ৱা যাপেতি, এস সুভৰো. এতং দিস্ৱা মনুস্সা অতিৱিয ৱিস্সত্থা হোন্তি – ‘‘অম্হাকং ভদন্তো সুভৰো থোকথোকেনপি তুস্সতি, মযমেৱ নং পোসেস্সামা’’তি পটিঞ্ঞং কত্ৱা পোসেন্তি. এৱৰূপো ইধ সুভৰোতি অধিপ্পেতো.
অপ্পং কিচ্চমস্সাতি অপ্পকিচ্চো, ন কম্মাৰামতাভস্সাৰামতাসঙ্গণিকাৰামতাদিঅনেককিচ্চব্যাৱটো. অথ ৱা সকলৱিহাৰে নৱকম্মসঙ্ঘভোগসামণেৰআৰামিকৱোসাসনাদিকিচ্চৱিৰহিতো, অত্তনো কেসনখচ্ছেদনপত্তচীৱৰপৰিকম্মাদিং কত্ৱা সমণধম্মকিচ্চপৰো হোতীতি ৱুত্তং হোতি.
সল্লহুকা ৱুত্তি অস্সাতি সল্লহুকৱুত্তি. যথা একচ্চো বহুভণ্ডো ভিক্খু দিসাপক্কমনকালে বহুং পত্তচীৱৰপচ্চত্থৰণতেলগুড়াদিং মহাজনেন সীসভাৰকটিভাৰাদীহি উচ্চাৰাপেত্ৱা পক্কমতি, এৱং অহুত্ৱা যো অপ্পপৰিক্খাৰো হোতি, পত্তচীৱৰাদিঅট্ঠসমণপৰিক্খাৰমত্তমেৱ পৰিহৰতি, দিসাপক্কমনকালে পক্খী সকুণো ৱিয সমাদাযেৱ পক্কমতি, এৱৰূপো ইধ সল্লহুকৱুত্তীতি অধিপ্পেতো. সন্তানি ইন্দ্ৰিযানি অস্সাতি সন্তিন্দ্ৰিযো, ইট্ঠাৰম্মণাদীসু ৰাগাদিৱসেন অনুদ্ধতিন্দ্ৰিযোতি ৱুত্তং হোতি. নিপকোতি ৱিঞ্ঞূ ৱিভাৱী পঞ্ঞৱা, সীলানুৰক্খণপঞ্ঞায চীৱৰাদিৱিচাৰণপঞ্ঞায আৱাসাদিসত্তসপ্পাযপৰিজাননপঞ্ঞায চ সমন্নাগতোতি অধিপ্পাযো.
ন পগব্ভোতি অপ্পগব্ভো, অট্ঠট্ঠানেন কাযপাগব্ভিযেন, চতুট্ঠানেন ৱচীপাগব্ভিযেন, অনেকট্ঠানেন মনোপাগব্ভিযেন চ ৱিৰহিতোতি অত্থো.
অট্ঠট্ঠানং কাযপাগব্ভিযং (মহানি. ৮৭) নাম সঙ্ঘগণপুগ্গলভোজনসালাজন্তাঘৰন্হানতিত্থভিক্খাচাৰমগ্গঅন্তৰঘৰপৱেসনেসু কাযেন অপ্পতিৰূপকৰণং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো সঙ্ঘমজ্ঝে পল্লত্থিকায ৱা নিসীদতি, পাদে পাদমোদহিত্ৱা ৱাতি এৱমাদি, তথা গণমজ্ঝে, গণমজ্ঝেতি চতুপৰিসসন্নিপাতে, তথা ৱুড্ঢতৰে পুগ্গলে. ভোজনসালাযং পন ৱুড্ঢানং আসনং ন দেতি, নৱানং আসনং পটিবাহতি, তথা জন্তাঘৰে. ৱুড্ঢে চেত্থ অনাপুচ্ছা অগ্গিজালনাদীনি কৰোতি. ন্হানতিত্থে চ যদিদং ‘‘দহৰো ৱুড্ঢোতি পমাণং অকত্ৱা আগতপটিপাটিযা ন্হাযিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, তম্পি অনাদিযন্তো পচ্ছা আগন্ত্ৱা উদকং ওতৰিত্ৱা ৱুড্ঢে চ নৱে চ বাধেতি. ভিক্খাচাৰমগ্গে পন অগ্গাসনঅগ্গোদকঅগ্গপিণ্ডত্থং ৱুড্ঢানং পুৰতো পুৰতো যাতি বাহায বাহং পহৰন্তো, অন্তৰঘৰপ্পৱেসনে ৱুড্ঢানং পঠমতৰং পৱিসতি, দহৰেহি কাযকীড়নং কৰোতীতি এৱমাদি.
চতুট্ঠানং ৱচীপাগব্ভিযং নাম সঙ্ঘগণপুগ্গলঅন্তৰঘৰেসু অপ্পতিৰূপৱাচানিচ্ছাৰণং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো সঙ্ঘমজ্ঝে অনাপুচ্ছা ধম্মং ভাসতি, তথা পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰে গণে ৱুড্ঢতৰে পুগ্গলে চ. তত্থ মনুস্সেহি পঞ্হং পুট্ঠো ৱুড্ঢতৰং অনাপুচ্ছা ৱিস্সজ্জেতি. অন্তৰঘৰে পন ‘‘ইত্থন্নামে কিং অত্থি, কিং যাগু উদাহু খাদনীযং ভোজনীযং, কিং মে দস্সসি, কিমজ্জ খাদিস্সামি, কিং ভুঞ্জিস্সামি, কিং পিৱিস্সামী’’তি এদমাদিং ভাসতি.
অনেকট্ঠানং মনোপাগব্ভিযং নাম তেসু তেসু ঠানেসু কাযৱাচাহি অজ্ঝাচাৰং অনাপজ্জিত্ৱাপি মনসা এৱ কামৱিতক্কাদিনানপ্পকাৰঅপ্পতিৰূপৱিতক্কনং.
কুলেস্ৱননুগিদ্ধোতি যানি কুলানি উপসঙ্কমতি, তেসু পচ্চযতণ্হায ৱা অননুলোমিযগিহিসংসগ্গৱসেন ৱা অননুগিদ্ধো, ন সহসোকী, ন সহনন্দী, ন সুখিতেসু সুখিতো, ন দুক্খিতেসু দুক্খিতো, ন উপ্পন্নেসু কিচ্চকৰণীযেসু অত্তনা ৱা যোগমাপজ্জিতাতি ৱুত্তং হোতি. ইমিস্সা চ গাথায যং ‘‘সুৱচো চস্সা’’তি এত্থ ৱুত্তং ‘‘অস্সা’’তি ৱচনং, তং সব্বপদেহি সদ্ধিং ‘‘সন্তুস্সকো চ অস্স, সুভৰো চ অস্সা’’তি এৱং যোজেতব্বং.
১৪৫. এৱং ভগৱা সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৱিহৰিতুকামস্স তদধিগমায ৱা পটিপজ্জিতুকামস্স ৱিসেসতো আৰঞ্ঞকস্স ভিক্খুনো ততুত্তৰিপি কৰণীযং আচিক্খিত্ৱা ইদানি অকৰণীযম্পি আচিক্খিতুকামো ‘‘ন চ খুদ্দমাচৰে কিঞ্চি, যেন ৱিঞ্ঞূ পৰে উপৱদেয্যু’’ন্তি ইমং উপড্ঢগাথমাহ. তস্সত্থো – এৱমিমং কৰণীযং কৰোন্তো যং তং কাযৱচীমনোদুচ্চৰিতং খুদ্দং লামকন্তি ৱুচ্চতি, তং ন চ খুদ্দং সমাচৰে. অসমাচৰন্তো চ ন কেৱলং ওড়াৰিকং, কিং পন কিঞ্চি ন সমাচৰে, অপ্পমত্তকং অণুমত্তম্পি ন সমাচৰেতি ৱুত্তং হোতি.
ততো তস্স সমাচাৰে সন্দিট্ঠিকমেৱাদীনৱং দস্সেতি ‘‘যেন ৱিঞ্ঞূ পৰে উপৱদেয্যু’’ন্তি. এত্থ চ যস্মা অৱিঞ্ঞূ পৰে অপ্পমাণং. তে হি অনৱজ্জং ৱা সাৱজ্জং কৰোন্তি, অপ্পসাৱজ্জং ৱা মহাসাৱজ্জং. ৱিঞ্ঞূ এৱ পন পমাণং. তে হি অনুৱিচ্চ পৰিযোগাহেত্ৱা অৱণ্ণাৰহস্স অৱণ্ণং ভাসন্তি, ৱণ্ণাৰহস্স চ ৱণ্ণং ভাসন্তি, তস্মা ‘‘ৱিঞ্ঞূ পৰে’’তি ৱুত্তং.
এৱং ভগৱা ইমাহি অড্ঢতেয্যাহি গাথাহি সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৱিহৰিতুকামস্স, তদধিগমায ৱা পটিপজ্জিতুকামস্স ৱিসেসতো আৰঞ্ঞকস্স আৰঞ্ঞকসীসেন চ সব্বেসম্পি কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱিহৰিতুকামানং কৰণীযাকৰণীযভেদং কম্মট্ঠানূপচাৰং ৱত্ৱা ইদানি তেসং ভিক্খূনং তস্স দেৱতাভযস্স পটিঘাতায পৰিত্তত্থং ৱিপস্সনাপাদকজ্ঝানৱসেন কম্মট্ঠানত্থঞ্চ ‘‘সুখিনো ৱ খেমিনো হোন্তূ’’তিআদিনা নযেন মেত্তকথং কথেতুমাৰদ্ধো.
তত্থ সুখিনোতি সুখসমঙ্গিনো. খেমিনোতি খেমৱন্তো, অভযা নিৰুপদ্দৱাতি ৱুত্তং হোতি. সব্বেতি অনৱসেসা. সত্তাতি পাণিনো. সুখিতত্তাতি সুখিতচিত্তা. এত্থ চ কাযিকেন সুখেন সুখিনো, মানসেন সুখিতত্তা, তদুভযেনাপি সব্বভযূপদ্দৱৱিগমেন ৱা খেমিনোতি ৱেদিতব্বা. কস্মা পন এৱং ৱুত্তং? মেত্তাভাৱনাকাৰদস্সনত্থং. এৱঞ্হি মেত্তা ভাৱেতব্বা ‘‘সব্বে সত্তা সুখিনো হোন্তূ’’তি ৱা, ‘‘খেমিনো হোন্তূ’’তি ৱা, ‘‘সুখিতত্তা হোন্তূ’’তি ৱা.
১৪৬. এৱং যাৱ উপচাৰতো অপ্পনাকোটি, তাৱ সঙ্খেপেন মেত্তাভাৱনং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিত্থাৰতোপি তং দস্সেতুং ‘‘যে কেচী’’তি গাথাদ্ৱযমাহ. অথ ৱা যস্মা পুথুত্তাৰম্মণে পৰিচিতং চিত্তং ন আদিকেনেৱ একত্তে সণ্ঠাতি, আৰম্মণপ্পভেদং পন অনুগন্ত্ৱা কমেন সণ্ঠাতি, তস্মা তস্স তসথাৱৰাদিদুকতিকপ্পভেদে আৰম্মণে অনুগন্ত্ৱা অনুগন্ত্ৱা সণ্ঠানত্থম্পি ‘‘যে কেচী’’তি গাথাদ্ৱযমাহ. অথ ৱা যস্মা যস্স যং আৰম্মণং ৱিভূতং হোতি, তস্স তত্থ চিত্তং সুখং তিট্ঠতি. তস্মা তেসং ভিক্খূনং যস্স যং ৱিভূতং আৰম্মণং, তস্স তত্থ চিত্তং সণ্ঠাপেতুকামো তসথাৱৰাদিদুকত্তিকআৰম্মণপ্পভেদদীপকং ‘‘যে কেচী’’তি ইমং গাথাদ্ৱযমাহ.
এত্থ হি তসথাৱৰদুকং দিট্ঠাদিট্ঠদুকং দূৰসন্তিকদুকং ভূতসম্ভৱেসিদুকন্তি চত্তাৰি দুকানি, দীঘাদীহি চ ছহি পদেহি মজ্ঝিমপদস্স তীসু, অণুকপদস্স চ দ্ৱীসু তিকেসু অত্থসম্ভৱতো দীঘৰস্সমজ্ঝিমত্তিকং মহন্তাণুকমজ্ঝিমত্তিকং থূলাণুকমজ্ঝিমত্তিকন্তি তযো তিকে দীপেতি. তত্থ যে কেচীতি অনৱসেসৱচনং. পাণা এৱ ভূতা পাণভূতা. অথ ৱা পাণন্তীতি পাণা. এতেন অস্সাসপস্সাসপটিবদ্ধে পঞ্চৱোকাৰসত্তে গণ্হাতি. ভৱন্তীতি ভূতা. এতেন একৱোকাৰচতুৱোকাৰসত্তে গণ্হাতি. অত্থীতি সন্তি, সংৱিজ্জন্তি.
এৱং ‘‘যে কেচি পাণভূতত্থী’’তি ইমিনা ৱচনেন দুকত্তিকেহি সঙ্গহেতব্বে সব্বে সত্তে একজ্ঝং দস্সেত্ৱা ইদানি সব্বেপি তে তসা ৱা থাৱৰা ৱা অনৱসেসাতি ইমিনা দুকেন সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতি.
তত্থ তসন্তীতি তসা, সতণ্হানং সভযানঞ্চেতং অধিৱচনং. তিট্ঠন্তীতি থাৱৰা, পহীনতণ্হাভযানং অৰহতং এতং অধিৱচনং. নত্থি তেসং অৱসেসন্তি অনৱসেসা, সব্বেপীতি ৱুত্তং হোতি. যঞ্চ দুতিযগাথায অন্তে ৱুত্তং, তং সব্বদুকতিকেহি সম্বন্ধিতব্বং – যে কেচি পাণভূতত্থি তসা ৱা থাৱৰা ৱা অনৱসেসা, ইমেপি সব্বে সত্তা ভৱন্তু সুখিতত্তা. এৱং যাৱ ভূতা ৱা সম্ভৱেসী ৱা ইমেপি সব্বে সত্তা ভৱন্তু সুখিতত্তাতি.
ইদানি দীঘৰস্সমজ্ঝিমাদিতিকত্তযদীপকেসু দীঘা ৱাতিআদীসু ছসু পদেসু দীঘাতি দীঘত্তভাৱা নাগমচ্ছগোধাদযো. অনেকব্যামসতপ্পমাণাপি হি মহাসমুদ্দে নাগানং অত্তভাৱা অনেকযোজনপ্পমাণাপি মচ্ছগোধাদীনং অত্তভাৱা হোন্তি. মহন্তাতি মহন্তত্তভাৱা জলে মচ্ছকচ্ছপাদযো, থলে হত্থিনাগাদযো, অমনুস্সেসু দানৱাদযো. আহ চ – ‘‘ৰাহুগ্গং অত্তভাৱীন’’ন্তি (অ. নি. ৪.১৫). তস্স হি অত্তভাৱো উব্বেধেন চত্তাৰি যোজনসহস্সানি অট্ঠ চ যোজনসতানি, বাহূ দ্ৱাদসযোজনসতপৰিমাণা, পঞ্ঞাসযোজনং ভমুকন্তৰং, তথা অঙ্গুলন্তৰিকা, হত্থতলানি দ্ৱে যোজনসতানীতি. মজ্ঝিমাতি অস্সগোণমহিংসসূকৰাদীনং অত্তভাৱা. ৰস্সকাতি তাসু তাসু জাতীসু ৱামনাদযো দীঘমজ্ঝিমেহি ওমকপ্পমাণা সত্তা. অণুকাতি মংসচক্খুস্স অগোচৰা, দিব্বচক্খুৱিসযা উদকাদীসু নিব্বত্তা সুখুমত্তভাৱা সত্তা, ঊকাদযো ৱা. অপিচ যে তাসু তাসু জাতীসু মহন্তমজ্ঝিমেহি থূলমজ্ঝিমেহি চ ওমকপ্পমাণা সত্তা, তে অণুকাতি ৱেদিতব্বা. থূলাতি পৰিমণ্ডলত্তভাৱা মচ্ছকুম্মসিপ্পিকসম্বুকাদযো সত্তা.
১৪৭. এৱং তীহি তিকেহি অনৱসেসতো সত্তে দস্সেত্ৱা ইদানি ‘‘দিট্ঠা ৱা যেৱ অদিট্ঠা’’তিআদীহি তীহি দুকেহিপি তে সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতি.
তত্থ দিট্ঠাতি যে অত্তনো চক্খুস্স আপাথমাগতৱসেন দিট্ঠপুব্বা. অদিট্ঠাতি যে পৰসমুদ্দপৰসেলপৰচক্কৱাড়াদীসু ঠিতা. ‘‘যেৱ দূৰে ৱসন্তি অৱিদূৰে’’তি ইমিনা পন দুকেন অত্তনো অত্তভাৱস্স দূৰে চ অৱিদূৰে চ ৱসন্তে সত্তে দস্সেতি. তে উপাদাযুপাদাৱসেন ৱেদিতব্বা. অত্তনো হি কাযে ৱসন্তা সত্তা অৱিদূৰে, বহিকাযে ৱসন্তা দূৰে. তথা অন্তোউপচাৰে ৱসন্তা অৱিদূৰে, বহিউপচাৰে ৱসন্তা দূৰে. অত্তনো ৱিহাৰে গামে জনপদে দীপে চক্কৱাড়ে ৱসন্তা অৱিদূৰে, পৰচক্কৱাড়ে ৱসন্তা দূৰে ৱসন্তীতি ৱুচ্চন্তি.
ভূতাতি জাতা, অভিনিব্বত্তা. যে ভূতা এৱ, ন পুন ভৱিস্সন্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি, তেসং খীণাসৱানমেতং অধিৱচনং. সম্ভৱমেসন্তীতি সম্ভৱেসী. অপ্পহীনভৱসংযোজনত্তা আযতিম্পি সম্ভৱং এসন্তানং সেক্খপুথুজ্জনানমেতং অধিৱচনং. অথ ৱা চতূসু যোনীসু অণ্ডজজলাবুজা সত্তা যাৱ অণ্ডকোসং ৱত্থিকোসঞ্চ ন ভিন্দন্তি, তাৱ সম্ভৱেসী নাম. অণ্ডকোসং ৱত্থিকোসঞ্চ ভিন্দিত্ৱা বহি নিক্খন্তা ভূতা নাম. সংসেদজা ওপপাতিকা চ পঠমচিত্তক্খণে সম্ভৱেসী নাম. দুতিযচিত্তক্খণতো পভুতি ভূতা নাম. যেন ৱা ইৰিযাপথেন জাযন্তি, যাৱ ততো অঞ্ঞং ন পাপুণন্তি, তাৱ সম্ভৱেসী নাম. ততো পৰং ভূতাতি.
১৪৮. এৱং ভগৱা ‘‘সুখিনো ৱা’’তিআদীহি অড্ঢতেয্যাহি গাথাহি নানপ্পকাৰতো তেসং ভিক্খূনং হিতসুখাগমপত্থনাৱসেন সত্তেসু মেত্তাভাৱনং দস্সেত্ৱা ইদানি অহিতদুক্খানাগমপত্থনাৱসেনাপি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন পৰো পৰং নিকুব্বেথা’’তি. এস পোৰাণপাঠো, ইদানি পন ‘‘পৰং হী’’তিপি পঠন্তি, অযং ন সোভনো.
তত্থ পৰোতি পৰজনো. পৰন্তি পৰজনং. ন নিকুব্বেথাতি ন ৱঞ্চেয্য. নাতিমঞ্ঞেথাতি ন অতিক্কমিত্ৱা মঞ্ঞেয্য. কত্থচীতি কত্থচি ওকাসে, গামে ৱা নিগমে ৱা খেত্তে ৱা ঞাতিমজ্ঝে ৱা পূগমজ্ঝে ৱাতিআদি. নন্তি এতং. কঞ্চীতি যং কঞ্চি খত্তিযং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা গহট্ঠং ৱা পব্বজিতং ৱা সুগতং ৱা দুগ্গতং ৱাতিআদি. ব্যাৰোসনা পটিঘসঞ্ঞাতি কাযৱচীৱিকাৰেহি ব্যাৰোসনায চ, মনোৱিকাৰেন পটিঘসঞ্ঞায চ. ‘‘ব্যাৰোসনায পটিঘসঞ্ঞাযা’’তি হি ৱত্তব্বে ‘‘ব্যাৰোসনা পটিঘসঞ্ঞা’’তি ৱুচ্চতি যথা ‘‘সম্ম দঞ্ঞায ৱিমুত্তা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘সম্ম দঞ্ঞা ৱিমুত্তা’’তি, যথা চ ‘‘অনুপুব্বসিক্খায অনুপুব্বকিৰিযায অনুপুব্বপটিপদাযা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিৰিযা অনুপুব্বপটিপদা’’তি (অ. নি. ৮.১৯; উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৫). নাঞ্ঞমঞ্ঞস্স দুক্খমিচ্ছেয্যাতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স দুক্খং ন ইচ্ছেয্য. কিং ৱুত্তং হোতি? ন কেৱলং ‘‘সুখিনো ৱা খেমিনো ৱা হোন্তূ’’তিআদি মনসিকাৰৱসেনেৱ মেত্তং ভাৱেয্য. কিং পন ‘‘অহো ৱত যো কোচি পৰপুগ্গলো যং কঞ্চি পৰপুগ্গলং ৱঞ্চনাদীহি নিকতীহি ন নিকুব্বেথ, জাতিআদীহি চ নৱহি মানৱত্থূহি কত্থচি পদেসে যং কঞ্চি পৰপুগ্গলং নাতিমঞ্ঞেয্য, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স চ ব্যাৰোসনায ৱা পটিঘসঞ্ঞায ৱা দুক্খং ন ইচ্ছেয্যা’’তি এৱম্পি মনসি কৰোন্তো ভাৱেয্যাতি.
১৪৯. এৱং অহিতদুক্খানাগমপত্থনাৱসেন অত্থতো মেত্তাভাৱনং দস্সেত্ৱা ইদানি তমেৱ উপমায দস্সেন্তো আহ ‘‘মাতা যথা নিযং পুত্ত’’ন্তি.
তস্সত্থো – যথা মাতা নিযং পুত্তং অত্তনি জাতং ওৰসং পুত্তং, তঞ্চ একপুত্তমেৱ আযুসা অনুৰক্খে, তস্স দুক্খাগমপটিবাহনত্থং অত্তনো আযুম্পি চজিত্ৱা তং অনুৰক্খে, এৱম্পি সব্বভূতেসু ইদং মেত্তমানসং ভাৱযে, পুনপ্পুনং জনযে ৱড্ঢযে, তঞ্চ অপৰিমাণসত্তাৰম্মণৱসেন একস্মিং ৱা সত্তে অনৱসেসফৰণৱসেন অপৰিমাণং ভাৱযেতি.
১৫০. এৱং সব্বাকাৰেন মেত্তাভাৱনং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্সেৱ ৱড্ঢনং দস্সেন্তো আহ ‘‘মেত্তঞ্চ সব্বলোকস্মী’’তি.
তত্থ মিজ্জতি তাযতি চাতি মিত্তো, হিতজ্ঝাসযতায সিনিয্হতি, অহিতাগমতো ৰক্খতি চাতি অত্থো. মিত্তস্স ভাৱো মেত্তং. সব্বস্মিন্তি অনৱসেসে. লোকস্মিন্তি সত্তলোকে. মনসি ভৱন্তি মানসং. তঞ্হি চিত্তসম্পযুত্তত্তা এৱং ৱুত্তং. ভাৱযেতি ৱড্ঢযে. নাস্স পৰিমাণন্তি অপৰিমাণং, অপ্পমাণসত্তাৰম্মণতায এৱং ৱুত্তং. উদ্ধন্তি উপৰি. তেন অৰূপভৱং গণ্হাতি. অধোতি হেট্ঠা. তেন কামভৱং গণ্হাতি. তিৰিযন্তি ৱেমজ্ঝং. তেন ৰূপভৱং গণ্হাতি. অসম্বাধন্তি সম্বাধৱিৰহিতং, ভিন্নসীমন্তি ৱুত্তং হোতি. সীমা নাম পচ্চত্থিকো ৱুচ্চতি, তস্মিম্পি পৱত্তন্তি অত্থো. অৱেৰন্তি ৱেৰৱিৰহিতং, অন্তৰন্তৰাপি ৱেৰচেতনাপাতুভাৱৱিৰহিতন্তি ৱুত্তং হোতি. অসপত্তন্তি ৱিগতপচ্চত্থিকং. মেত্তাৱিহাৰী হি পুগ্গলো মনুস্সানং পিযো হোতি, অমনুস্সানং পিযো হোতি, নাস্স কোচি পচ্চত্থিকো হোতি, তেনস্স তং মানসং ৱিগতপচ্চত্থিকত্তা ‘‘অসপত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. পৰিযাযৱচনঞ্হি এতং, যদিদং পচ্চত্থিকো সপত্তোতি. অযং অনুপদতো অত্থৱণ্ণনা.
অযং পনেত্থ অধিপ্পেতত্থৱণ্ণনা – যদেতং ‘‘এৱম্পি সব্বভূতেসু মানসং ভাৱযে অপৰিমাণ’’ন্তি ৱুত্তং. তঞ্চেতং অপৰিমাণং মেত্তং মানসং সব্বলোকস্মিং ভাৱযে ৱড্ঢযে, ৱুড্ঢিং, ৱিৰূড়্হিং, ৱেপুল্লং গমযে. কথং? উদ্ধং অধো চ তিৰিযঞ্চ, উদ্ধং যাৱ ভৱগ্গা, অধো যাৱ অৱীচিতো, তিৰিযং যাৱ অৱসেসদিসা. উদ্ধং ৱা আৰুপ্পং, অধো কামধাতুং, তিৰিযং ৰূপধাতুং অনৱসেসং ফৰন্তো. এৱং ভাৱেন্তোপি চ তং যথা অসম্বাধং, অৱেৰং, অসপত্তঞ্চ, হোতি তথা সম্বাধৱেৰসপত্তাভাৱং কৰোন্তো ভাৱযে. যং ৱা তং ভাৱনাসম্পদং পত্তং সব্বত্থ ওকাসলাভৱসেন অসম্বাধং. অত্তনো পৰেসু আঘাতপটিৱিনযেন অৱেৰং, অত্তনি চ পৰেসং আঘাতপটিৱিনযেন অসপত্তং হোতি, তং অসম্বাধং অৱেৰং অসপত্তং অপৰিমাণং মেত্তং মানসং উদ্ধং অধো তিৰিযঞ্চাতি তিৱিধপৰিচ্ছেদে সব্বলোকস্মিং ভাৱযে ৱড্ঢযেতি.
১৫১. এৱং মেত্তাভাৱনায ৱড্ঢনং দস্সেত্ৱা ইদানি তং ভাৱনমনুযুত্তস্স ৱিহৰতো ইৰিযাপথনিযমাভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘তিট্ঠং চৰং…পে… অধিট্ঠেয্যা’’তি.
তস্সত্থো – এৱমেতং মেত্তং মানসং ভাৱেন্তো সো ‘‘নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা, উজুং কাযং পণিধাযা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৪; ম. নি. ১.১০৭; ৱিভ. ৫০৮) ৱিয ইৰিযাপথনিযমং অকত্ৱা যথাসুখং অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰইৰিযাপথবাধনৱিনোদনং কৰোন্তো তিট্ঠং ৱা চৰং ৱা নিসিন্নো ৱা সযানো ৱা যাৱতা ৱিগতমিদ্ধো অস্স, অথ এতং মেত্তাঝানস্সতিং অধিট্ঠেয্য.
অথ ৱা এৱং মেত্তাভাৱনায ৱড্ঢনং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱসীভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘তিট্ঠং চৰ’’ন্তি. ৱসিপ্পত্তো হি তিট্ঠং ৱা চৰং ৱা নিসিন্নো ৱা সযানো ৱা যাৱতা ইৰিযাপথেন এতং মেত্তাঝানস্সতিং অধিট্ঠাতুকামো হোতি. অথ ৱা তিট্ঠং ৱা চৰং ৱাতি ন তস্স ঠানাদীনি অন্তৰাযকৰানি হোন্তি, অপিচ খো সো যাৱতা এতং মেত্তাঝানস্সতিং অধিট্ঠাতুকামো হোতি, তাৱতা ৱিতমিদ্ধো হুত্ৱা অধিট্ঠাতি, নত্থি তস্স তত্থ দন্ধাযিতত্তং. তেনাহ ‘‘তিট্ঠং চৰং নিসিন্নো ৱ সযানো, যাৱতাস্স ৱিতমিদ্ধো. এতং সতিং অধিট্ঠেয্যা’’তি.
তস্সাযমধিপ্পাযো – যং তং ‘‘মেত্তঞ্চ সব্বলোকস্মি, মানসং ভাৱযে’’তি ৱুত্তং, তং তথা ভাৱযে, যথা ঠানাদীসু যাৱতা ইৰিযাপথেন, ঠানাদীনি ৱা অনাদিযিত্ৱা যাৱতা এতং মেত্তাঝানস্সতিং অধিট্ঠাতুকামো অস্স, তাৱতা ৱিতমিদ্ধো হুত্ৱা এতং সতিং অধিট্ঠেয্যাতি.
এৱং মেত্তাভাৱনায ৱসীভাৱং দস্সেন্তো ‘‘এতং সতিং অধিট্ঠেয্যা’’তি তস্মিং মেত্তাৱিহাৰে নিযোজেত্ৱা ইদানি তং ৱিহাৰং থুনন্তো আহ ‘‘ব্ৰহ্মমেতংৱিহাৰমিধমাহূ’’তি.
তস্সত্থো – য্ৱাযং ‘‘সুখিনোৱ খেমিনো হোন্তূ’’তিআদিং কত্ৱা যাৱ ‘‘এতং সতিং অধিট্ঠেয্যা’’তি সংৱণ্ণিতো মেত্তাৱিহাৰো, এতং চতূসু দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযইৰিযাপথৱিহাৰেসু নিদ্দোসত্তা অত্তনোপি পৰেসম্পি অত্থকৰত্তা চ ইধ অৰিযস্স ধম্মৱিনযে ব্ৰহ্মৱিহাৰমাহু, সেট্ঠৱিহাৰমাহূতি. যতো সততং সমিতং অব্বোকিণ্ণং তিট্ঠং চৰং নিসিন্নো ৱা সযানো ৱা যাৱতাস্স ৱিতমিদ্ধো, এতং সতিং অধিট্ঠেয্যাতি.
১৫২. এৱং ভগৱা তেসং ভিক্খূনং নানপ্পকাৰতো মেত্তাভাৱনং দস্সেত্ৱা ইদানি যস্মা মেত্তা সত্তাৰম্মণত্তা অত্তদিট্ঠিযা আসন্না হোতি তস্মা দিট্ঠিগহণনিসেধনমুখেন তেসং ভিক্খূনং তদেৱ মেত্তাঝানং পাদকং কত্ৱা অৰিযভূমিপ্পত্তিং দস্সেন্তো আহ ‘‘দিট্ঠিঞ্চ অনুপগ্গম্মা’’তি. ইমায গাথায দেসনং সমাপেসি.
তস্সত্থো – য্ৱাযং ‘‘ব্ৰহ্মমেতং ৱিহাৰমিধমাহূ’’তি সংৱণ্ণিতো মেত্তাঝানৱিহাৰো, ততো ৱুট্ঠায যে তত্থ ৱিতক্কৱিচাৰাদযো ধম্মা, তে, তেসঞ্চ ৱত্থাদিঅনুসাৰেন ৰূপধম্মে পৰিগ্গহেত্ৱা ইমিনা নামৰূপপৰিচ্ছেদেন ‘‘সুদ্ধসঙ্খাৰপুঞ্জোযং, ন ইধ সত্তূপলব্ভতী’’তি (সং. নি. ১.১৭১) এৱং দিট্ঠিঞ্চ অনুপগ্গম্ম অনুপুব্বেন লোকুত্তৰসীলেন সীলৱা হুত্ৱা লোকুত্তৰসীলসম্পযুত্তেনেৱ সোতাপত্তিমগ্গসম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতেন দস্সনেন সম্পন্নো. ততো পৰং যোপাযং ৱত্থুকামেসু গেধো কিলেসকামো অপ্পহীনো হোতি, তম্পি সকদাগামিঅনাগামিমগ্গেহি তনুভাৱেন অনৱসেসপ্পহানেন চ কামেসু গেধং ৱিনেয্য ৱিনযিত্ৱা ৱূপসমেত্ৱা ন হি জাতু গব্ভসেয্য পুন ৰেতি একংসেনেৱ পুন গব্ভসেয্যং ন এতি, সুদ্ধাৱাসেসু নিব্বত্তিত্ৱা তত্থেৱ অৰহত্তং পাপুণিত্ৱা পৰিনিব্বাতীতি.
এৱং ভগৱা দেসনং সমাপেত্ৱা তে ভিক্খূ আহ – ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৱে, তস্মিংযেৱ ৱনসণ্ডে ৱিহৰথ. ইমঞ্চ সুত্তং মাসস্স অট্ঠসু ধম্মস্সৱনদিৱসেসু গণ্ডিং আকোটেত্ৱা উস্সাৰেথ, ধম্মকথং কৰোথ, সাকচ্ছথ, অনুমোদথ, ইদমেৱ কম্মট্ঠানং আসেৱথ, ভাৱেথ, বহুলীকৰোথ. তেপি ৱো অমনুস্সা তং ভেৰৱাৰম্মণং ন দস্সেস্সন্তি, অঞ্ঞদত্থু অত্থকামা হিতকামা ভৱিস্সন্তী’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি ভগৱতো পটিস্সুণিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা, পদক্খিণং কত্ৱা, তত্থ গন্ত্ৱা, তথা অকংসু. দেৱতাযো চ ‘‘ভদন্তা অম্হাকং অত্থকামা হিতকামা’’তি পীতিসোমনস্সজাতা হুত্ৱা সযমেৱ সেনাসনং সম্মজ্জন্তি, উণ্হোদকং পটিযাদেন্তি, পিট্ঠিপৰিকম্মপাদপৰিকম্মং কৰোন্তি, আৰক্খং সংৱিদহন্তি. তে ভিক্খূ তথেৱ মেত্তং ভাৱেত্ৱা তমেৱ চ পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা সব্বেৱ তস্মিংযেৱ অন্তোতেমাসে অগ্গফলং অৰহত্তং পাপুণিত্ৱা মহাপৱাৰণায ৱিসুদ্ধিপৱাৰণং পৱাৰেসুন্তি.
এৱঞ্হি অত্থকুসলেন তথাগতেন,
ধম্মিস্সৰেন কথিতং কৰণীযমত্থং;
কত্ৱানুভুয্য পৰমং হদযস্স সন্তিং,
সন্তং পদং অভিসমেন্তি সমত্তপঞ্ঞা.
তস্মা হি তং অমতমব্ভুতমৰিযকন্তং,
সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৱিহৰিতুকামো;
ৱিঞ্ঞূ জনো ৱিমলসীলসমাধিপঞ্ঞা,
ভেদং কৰেয্য সততং কৰণীযমত্থন্তি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায মেত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.