২. ধনিযসুত্তৱণ্ণনা
১৮. পক্কোদনোতি ধনিযসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. তেন সমযেন ধনিযো গোপো মহীতীৰে পটিৱসতি. তস্সাযং পুব্বযোগো – কস্সপস্স ভগৱতো পাৱচনে দিব্বমানে ৱীসতি ৱস্সসহস্সানি দিৱসে দিৱসে সঙ্ঘস্স ৱীসতি সলাকভত্তানি অদাসি. সো ততো চুতো দেৱেসু উপ্পন্নো. এৱং দেৱলোকে একং বুদ্ধন্তৰং খেপেত্ৱা অম্হাকং ভগৱতো কালে ৱিদেহৰট্ঠমজ্ঝে পব্বতৰট্ঠং নাম অত্থি তত্থ ধম্মকোৰণ্ডং নাম নগৰং, তস্মিং নগৰে সেট্ঠিপুত্তো হুত্ৱা অভিনিব্বত্তো, গোযূথং নিস্সায জীৱতি. তস্স হি তিংসমত্তানি গোসহস্সানি হোন্তি, সত্তৱীসসহস্সা গাৱো খীৰং দুয্হন্তি. গোপা নাম নিবদ্ধৱাসিনো ন হোন্তি. ৱস্সিকে চত্তাৰোমাসে থলে ৱসন্তি, অৱসেসে অট্ঠমাসে যত্থ তিণোদকং সুখং লব্ভতি, তত্থ ৱসন্তি. তঞ্চ নদীতীৰং ৱা জাতস্সৰতীৰং ৱা হোতি. অথাযম্পি ৱস্সকালে অত্তনো ৱসিতগামতো নিক্খমিত্ৱা গুন্নং ফাসুৱিহাৰত্থায ওকাসং গৱেসন্তো মহামহী ভিজ্জিত্ৱা একতো কালমহী একতো মহামহিচ্চেৱ সঙ্খং গন্ত্ৱা সন্দমানা পুন সমুদ্দসমীপে সমাগন্ত্ৱা পৱত্তা. যং ওকাসং অন্তৰদীপং অকাসি, তং পৱিসিত্ৱা ৱচ্ছানং সালং অত্তনো চ নিৱেসনং মাপেত্ৱা ৱাসং কপ্পেসি. তস্স সত্ত পুত্তা, সত্ত ধীতৰো, সত্ত সুণিসা, অনেকে চ কম্মকাৰা হোন্তি. গোপা নাম ৱস্সনিমিত্তং জানন্তি. যদা সকুণিকা কুলাৱকানি ৰুক্খগ্গে কৰোন্তি, কক্কটকা উদকসমীপে দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা থলসমীপদ্ৱাৰেন ৱড়ঞ্জেন্তি, তদা সুৱুট্ঠিকা ভৱিস্সতীতি গণ্হন্তি. যদা পন সকুণিকা কুলাৱকানি নীচট্ঠানে উদকপিট্ঠে কৰোন্তি, কক্কটকা থলসমীপে দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা উদকসমীপদ্ৱাৰেন ৱড়ঞ্জেন্তি, তদা দুব্বুট্ঠিকা ভৱিস্সতীতি গণ্হন্তি.
অথ সো ধনিযো সুৱুট্ঠিকনিমিত্তানি উপসল্লক্খেত্ৱা উপকট্ঠে ৱস্সকালে অন্তৰদীপা নিক্খমিত্ৱা মহামহিযা পৰতীৰে সত্তসত্তাহম্পি দেৱে ৱস্সন্তে উদকেন অনজ্ঝোত্থৰণোকাসে অত্তনো ৱসনোকাসং কত্ৱা সমন্তা পৰিক্খিপিত্ৱা, ৱচ্ছসালাযো মাপেত্ৱা, তত্থ নিৱাসং কপ্পেসি. অথস্স দাৰুতিণাদিসঙ্গহে কতে সব্বেসু পুত্তদাৰকম্মকৰপোৰিসেসু সমানিযেসু জাতেসু নানপ্পকাৰে খজ্জভোজ্জে পটিযত্তে সমন্তা চতুদ্দিসা মেঘমণ্ডলানি উট্ঠহিংসু. সো ধেনুযো দুহাপেত্ৱা, ৱচ্ছসালাসু ৱচ্ছে সণ্ঠাপেত্ৱা, গুন্নং চতুদ্দিসা ধূমং কাৰাপেত্ৱা, সব্বপৰিজনং ভোজাপেত্ৱা, সব্বকিচ্চানি কাৰাপেত্ৱা তত্থ তত্থ দীপে উজ্জালাপেত্ৱা, সযং খীৰেন ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা, মহাসযনে সযন্তো অত্তনো সিৰিসম্পত্তিং দিস্ৱা, তুট্ঠচিত্তো হুত্ৱা, অপৰদিসায মেঘত্থনিতসদ্দং সুত্ৱা নিপন্নো ইমং উদানং উদানেসি ‘‘পক্কোদনো দুদ্ধখীৰোহমস্মী’’তি.
তত্ৰাযং অত্থৱণ্ণনা – পক্কোদনোতি সিদ্ধভত্তো. দুদ্ধখীৰোতি গাৱো দুহিত্ৱা গহিতখীৰো. অহন্তি অত্তানং নিদস্সেতি, অস্মীতি অত্তনো তথাভাৱং. পক্কোদনো দুদ্ধখীৰো চ অহমস্মি ভৱামীতি অত্থো. ইতীতি এৱমাহাতি অত্থো. নিদ্দেসে পন ‘‘ইতীতি পদসন্ধি, পদসংসগ্গো, পদপাৰিপূৰি, অক্খৰসমৱাযো ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতা পদানুপুব্বতামেত’’ন্তি (চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১) এৱমস্স অত্থো ৱণ্ণিতো. সোপি ইদমেৱ সন্ধাযাতি ৱেদিতব্বো. যং যং হি পদং পুব্বপদেন ৱুত্তং, তস্স তস্স এৱমাহাতি এতমত্থং পকাসেন্তোযেৱ ইতিসদ্দো পচ্ছিমেন পদেন মেত্তেয্যো ইতি ৱা ভগৱা ইতি ৱা এৱমাদিনা পদসন্ধি হোতি, নাঞ্ঞথা.
ধনিযো গোপোতি তস্স সেট্ঠিপুত্তস্স নামসমোধানং. সো হি যানিমানি থাৱৰাদীনি পঞ্চ ধনানি, তেসু ঠপেত্ৱা দানসীলাদিঅনুগামিকধনং, খেত্তৱত্থু-আৰামাদিতো থাৱৰধনতোপি, গৱস্সাদিতো জঙ্গমধনতোপি হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদিতো সংহাৰিমধনতোপি, সিপ্পাযতনাদিতো অঙ্গসমধনতোপি যং তং লোকস্স পঞ্চগোৰসানুপ্পদানেন বহূপকাৰং তং সন্ধায ‘‘নত্থি গোসমিতং ধন’’ন্তি (সং. নি. ১.১৩; নেত্তি. ১২৩) এৱং ৱিসেসিতং গোধনং, তেন সমন্নাগতত্তা ধনিযো, গুন্নং পালনতো গোপো. যো হি অত্তনো গাৱো পালেতি, সো ‘‘গোপো’’তি ৱুচ্চতি. যো পৰেসং ৱেতনেন ভটো হুত্ৱা, সো গোপালকো. অযং পন অত্তনোযেৱ, তেন গোপোতি ৱুত্তো.
অনুতীৰেতি তীৰস্স সমীপে. মহিযাতি মহামহীনামিকায নদিযা. সমানেন অনুকূলৱত্তিনা পৰিজনেন সদ্ধিং ৱাসো যস্স সো সমানৱাসো, অযঞ্চ তথাৱিধো. তেনাহ ‘‘সমানৱাসো’’তি. ছন্নাতি তিণপণ্ণচ্ছদনেহি অনোৱস্সকা কতা. কুটীতি ৱসনঘৰস্সেতং অধিৱচনং. আহিতোতি আভতো, জালিতো ৱা. গিনীতি অগ্গি. তেসু তেসু ঠানেসু অগ্গি ‘‘গিনী’’তি ৱোহৰীযতি. অথ চে পত্থযসীতি ইদানি যদি ইচ্ছসীতি ৱুত্তং হোতি. পৱস্সাতি সিঞ্চ, পগ্ঘৰ, উদকং মুঞ্চাতি অত্থো. দেৱাতি মেঘং আলপতি. অযং তাৱেত্থ পদৱণ্ণনা.
অযং পন অত্থৱণ্ণনা – এৱমযং ধনিযো গোপো অত্তনো সযনঘৰে মহাসযনে নিপন্নো মেঘত্থনিতং সুত্ৱা ‘‘পক্কোদনোহমস্মী’’তি ভণন্তো কাযদুক্খৱূপসমূপাযং কাযসুখহেতুঞ্চ অত্তনো সন্নিহিতং দীপেতি. ‘‘দুদ্ধখীৰোহমস্মী’’তি ভণন্তো চিত্তদুক্খৱূপসমূপাযং চিত্তসুখহেতুঞ্চ. ‘‘অনুতীৰে মহিযা’’তি নিৱাসট্ঠানসম্পত্তিং, ‘‘সমানৱাসো’’তি তাদিসে কালে পিযৱিপ্পযোগপদট্ঠানস্স সোকস্সাভাৱং. ‘‘ছন্না কুটী’’তি কাযদুক্খাপগমপটিঘাতং. ‘‘আহিতো গিনী’’তি যস্মা গোপালকা পৰিক্খেপধূমদাৰুঅগ্গিৱসেন তযো অগ্গী কৰোন্তি. তে চ তস্স গেহে সব্বে কতা, তস্মা সব্বদিসাসু পৰিক্খেপগ্গিং সন্ধায ‘‘আহিতো গিনী’’তি ভণন্তো ৱাড়মিগাগমননিৱাৰণং দীপেতি, গুন্নং মজ্ঝে গোমযাদীহি ধূমগ্গিং সন্ধায ডংসমকসাদীহি গুন্নং অনাবাধং, গোপালকানং সযনট্ঠানে দাৰুঅগ্গিং সন্ধায গোপালকানং সীতাবাধপটিঘাতং. সো এৱং দীপেন্তো অত্তনো ৱা গুন্নং ৱা পৰিজনস্স ৱা ৱুট্ঠিপচ্চযস্স কস্সচি আবাধস্স অভাৱতো পীতিসোমনস্সজাতো আহ – ‘‘অথ চে পত্থযসী পৱস্স দেৱা’’তি.
১৯. এৱং ধনিযস্স ইমং গাথং ভাসমানস্স অস্সোসি ভগৱা দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায জেতৱনমহাৱিহাৰে গন্ধকুটিযং ৱিহৰন্তো. সুত্ৱা চ পন বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো অদ্দস ধনিযঞ্চ পজাপতিঞ্চস্স ‘‘ইমে উভোপি হেতুসম্পন্না. সচে অহং গন্ত্ৱা ধম্মং দেসেস্সামি, উভোপি পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিস্সন্তি. নো চে গমিস্সামি, স্ৱে উদকোঘেন ৱিনস্সিস্সন্তী’’তি তং খণেযেৱ সাৱত্থিতো সত্ত যোজনসতানি ধনিযস্স নিৱাসট্ঠানং আকাসেন গন্ত্ৱা তস্স কুটিযা উপৰি অট্ঠাসি. ধনিযো তং গাথং পুনপ্পুনং ভাসতিযেৱ, ন নিট্ঠাপেতি, ভগৱতি গতেপি ভাসতি. ভগৱা চ তং সুত্ৱা ‘‘ন এত্তকেন সন্তুট্ঠা ৱা ৱিস্সত্থা ৱা হোন্তি, এৱং পন হোন্তী’’তি দস্সেতুং –
‘‘অক্কোধনো ৱিগতখিলোহমস্মি,অনুতীৰে মহিযেকৰত্তিৱাসো;
ৱিৱটা কুটি নিব্বুতো গিনি,অথ চে পত্থযসী পৱস্স দেৱা’’তি. –
ইমং পটিগাথং অভাসি ব্যঞ্জনসভাগং নো অত্থসভাগং. ন হি ‘‘পক্কোদনো’’তি, ‘‘অক্কোধনো’’তি চ আদীনি পদানি অত্থতো সমেন্তি মহাসমুদ্দস্স ওৰিমপাৰিমতীৰানি ৱিয, ব্যঞ্জনং পনেত্থ কিঞ্চি কিঞ্চি সমেতীতি ব্যঞ্জনসভাগানি হোন্তি. তত্থ পুৰিমগাথায সদিসপদানং ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.
ৱিসেসপদানং পনাযং পদতো অত্থতো চ ৱণ্ণনা – অক্কোধনোতি অকুজ্ঝনসভাৱো. যো হি সো পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰআঘাতৱত্থুসম্ভৱো কোধো একচ্চস্স সুপৰিত্তোপি উপ্পজ্জমানো হদযং সন্তাপেত্ৱা ৱূপসম্মতি, যেন চ ততো বলৱতৰুপ্পন্নেন একচ্চো মুখৱিকুণনমত্তং কৰোতি, ততো বলৱতৰেন একচ্চো ফৰুসং ৱত্তুকামো হনুসঞ্চলনমত্তং কৰোতি, অপৰো ততো বলৱতৰেন ফৰুসং ভণতি, অপৰো ততো বলৱতৰেন দণ্ডং ৱা সত্থং ৱা গৱেসন্তো দিসা ৱিলোকেতি, অপৰো ততো বলৱতৰেন দণ্ডং ৱা সত্থং ৱা আমসতি, অপৰো ততো বলৱতৰেন দণ্ডাদীনি গহেত্ৱা উপধাৱতি, অপৰো ততো বলৱতৰেন একং ৱা দ্ৱে ৱা পহাৰে দেতি, অপৰো ততো বলৱতৰেন অপি ঞাতিসালোহিতং জীৱিতা ৱোৰোপেতি, একচ্চো ততো বলৱতৰেন পচ্ছা ৱিপ্পটিসাৰী অত্তানম্পি জীৱিতা ৱোৰোপেতি সীহড়দীপে কালগামৱাসী অমচ্চো ৱিয. এত্তাৱতা চ কোধো পৰমৱেপুল্লপ্পত্তো হোতি. সো ভগৱতা বোধিমণ্ডেযেৱ সব্বসো পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো, তস্মা ভগৱা ‘‘অক্কোধনোহমস্মী’’তি আহ.
ৱিগতখিলোতি অপগতখিলো. যে হি তে চিত্তবন্ধভাৱেন পঞ্চ চেতোখিলা ৱুত্তা, যে হি চ খিলভূতে চিত্তে সেয্যথাপি নাম খিলে ভূমিভাগে চত্তাৰো মাসে ৱস্সন্তেপি দেৱে সস্সানি ন ৰুহন্তি, এৱমেৱং সদ্ধম্মস্সৱনাদিকুসলহেতুৱস্সে ৱস্সন্তেপি কুসলং ন ৰুহতি তে চ ভগৱতা বোধিমণ্ডেযেৱ সব্বসো পহীনা, তস্মা ভগৱা ‘‘ৱিগতখিলোহমস্মী’’তি আহ.
একৰত্তিং ৱাসো অস্সাতি একৰত্তিৱাসো. যথা হি ধনিযো তত্থ চত্তাৰো ৱস্সিকে মাসে নিবদ্ধৱাসং উপগতো, ন তথা ভগৱা. ভগৱা হি তংযেৱ ৰত্তিং তস্স অত্থকামতায তত্থ ৱাসং উপগতো. তস্মা ‘‘একৰত্তিৱাসো’’তি আহ. ৱিৱটাতি অপনীতচ্ছদনা. কুটীতি অত্তভাৱো. অত্তভাৱো হি তং তং অত্থৱসং পটিচ্চ কাযোতিপি গুহাতিপি দেহোতিপি সন্দেহোতিপি নাৱাতিপি ৰথোতিপি ৱণোতিপি ধজোতিপি ৱম্মিকোতিপি কুটীতিপি কুটিকাতিপি ৱুচ্চতি. ইধ পন কট্ঠাদীনি পটিচ্চ গেহনামিকা কুটি ৱিয অট্ঠিআদীনি পটিচ্চ সঙ্খ্যং গতত্তা ‘‘কুটী’’তি ৱুত্তো. যথাহ –
‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, কট্ঠঞ্চ পটিচ্চ, ৱল্লিঞ্চ পটিচ্চ, মত্তিকঞ্চ পটিচ্চ, তিণঞ্চ পটিচ্চ, আকাসো পৰিৱাৰিতো অগাৰংত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি; এৱমেৱ খো, আৱুসো, অট্ঠিঞ্চ পটিচ্চ, ন্হাৰুঞ্চ পটিচ্চ, মংসঞ্চ পটিচ্চ, চম্মঞ্চ পটিচ্চ, আকাসো পৰিৱাৰিতো ৰূপন্ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৩০৬).
চিত্তমক্কটস্স নিৱাসতো ৱা কুটি. যথাহ –
‘‘অট্ঠিকঙ্কলকুটি চে সা, মক্কটাৱসথো ইতি;
মক্কটো পঞ্চদ্ৱাৰায, কুটিকায পসক্কিয;
দ্ৱাৰেন অনুপৰিযাতি, ঘট্টযন্তো পুনপ্পুন’’ন্তি. (থেৰগা. ১২৫);
সা কুটি যেন তণ্হামানদিট্ঠিছদনেন সত্তানং ছন্নত্তা পুনপ্পুনং ৰাগাদিকিলেসৱস্সং অতিৱস্সতি. যথাহ –
‘‘ছন্নমতিৱস্সতি, ৱিৱটং নাতিৱস্সতি;
তস্মা ছন্নং ৱিৱৰেথ, এৱং তং নাতিৱস্সতী’’তি. (উদা. ৪৫; থেৰগা. ৪৪৭; পৰি. ৩৩৯);
অযং গাথা দ্ৱীসু ঠানেসু ৱুত্তা খন্ধকে থেৰগাথাযঞ্চ. খন্ধকে হি ‘‘যো আপত্তিং পটিচ্ছাদেতি, তস্স কিলেসা চ পুনপ্পুনং আপত্তিযো চ অতিৱস্সন্তি, যো পন ন পটিচ্ছাদেতি, তস্স নাতিৱস্সন্তী’’তি ইমং অত্থং পটিচ্চ ৱুত্তা. থেৰগাথাযং ‘‘যস্স ৰাগাদিচ্ছদনং অত্থি, তস্স পুন ইট্ঠাৰম্মণাদীসু ৰাগাদিসম্ভৱতো ছন্নমতিৱস্সতি. যো ৱা উপ্পন্নে কিলেসে অধিৱাসেতি, তস্সেৱ অধিৱাসিতকিলেসচ্ছদনচ্ছন্না অত্তভাৱকুটি পুনপ্পুনং কিলেসৱস্সং অতিৱস্সতি. যস্স পন অৰহত্তমগ্গঞাণৱাতেন কিলেসচ্ছদনস্স ৱিদ্ধংসিতত্তা ৱিৱটা, তস্স নাতিৱস্সতী’’তি. অযমত্থো ইধ অধিপ্পেতো. ভগৱতা হি যথাৱুত্তং ছদনং যথাৱুত্তেনেৱ নযেন ৱিদ্ধংসিতং, তস্মা ‘‘ৱিৱটা কুটী’’তি আহ. নিব্বুতোতি উপসন্তো. গিনীতি অগ্গি. যেন হি একাদসৱিধেন অগ্গিনা সব্বমিদং আদিত্তং. যথাহ – ‘‘আদিত্তং ৰাগগ্গিনা’’তি ৱিত্থাৰো. সো অগ্গি ভগৱতো বোধিমূলেযেৱ অৰিযমগ্গসলিলসেকেন নিব্বুতো, তস্মা ‘‘নিব্বুতো গিনী’’তি আহ.
এৱং ৱদন্তো চ ধনিযং অতুট্ঠব্বেন তুস্সমানং অঞ্ঞাপদেসেনেৱ পৰিভাসতি, ওৱদতি, অনুসাসতি. কথং? ‘‘অক্কোধনো’’তি হি ৱদমানো, ধনিয, ত্ৱং ‘‘পক্কোদনোহমস্মী’’তি তুট্ঠো, ওদনপাকো চ যাৱজীৱং ধনপৰিক্খযেন কত্তব্বো, ধনপৰিক্খযো চ আৰক্খাদিদুক্খপদট্ঠানো, এৱং সন্তে দুক্খেনেৱ তুট্ঠো হোসি. অহং পন ‘‘অক্কোধনোহমস্মী’’তি তুস্সন্তো সন্দিট্ঠিকসম্পৰাযিকদুক্খাভাৱেন তুট্ঠো হোমীতি দীপেতি. ‘‘ৱিগতখিলো’’তি ৱদমানো ত্ৱং ‘‘দুদ্ধখীৰোহমস্মী’’তি তুস্সন্তো অকতকিচ্চোৱ ‘‘কতকিচ্চোহমস্মী’’তি মন্ত্ৱা তুট্ঠো, অহং পন ‘‘ৱিগতখিলোহমস্মী’’তি তুস্সন্তো কতকিচ্চোৱ তুট্ঠো হোমীতি দীপেতি. ‘‘অনুতীৰে মহিযেকৰত্তিৱাসো’’তি ৱদমানো ত্ৱং অনুতীৰে মহিযা সমানৱাসোতি তুস্সন্তো চতুমাসনিবদ্ধৱাসেন তুট্ঠো. নিবদ্ধৱাসো চ আৱাসসঙ্গেন হোতি, সো চ দুক্খো, এৱং সন্তে দুক্খেনেৱ তুট্ঠো হোসি. অহং পন একৰত্তিৱাসোতি তুস্সন্তো অনিবদ্ধৱাসেন তুট্ঠো, অনিবদ্ধৱাসো চ আৱাসসঙ্গাভাৱেন হোতি, আৱাসসঙ্গাভাৱো চ সুখোতি সুখেনেৱ তুট্ঠো হোমীতি দীপেতি.
‘‘ৱিৱটা কুটী’’তি ৱদমানো ত্ৱং ছন্না কুটীতি তুস্সন্তো ছন্নগেহতায তুট্ঠো, গেহে চ তে ছন্নেপি অত্তভাৱকুটিকং কিলেসৱস্সং অতিৱস্সতি, যেন সঞ্জনিতেহি চতূহি মহোঘেহি ৱুয্হমানো অনযব্যসনং পাপুণেয্যাসি, এৱং সন্তে অতুট্ঠব্বেনেৱ তুট্ঠো হোসি. অহং পন ‘‘ৱিৱটা কুটী’’তি তুস্সন্তো অত্তভাৱকুটিযা কিলেসচ্ছদনাভাৱেন তুট্ঠো. এৱঞ্চ মে ৱিৱটায কুটিযা ন তং কিলেসৱস্সং অতিৱস্সতি, যেন সঞ্জনিতেহি চতূহি মহোঘেহি ৱুয্হমানো অনযব্যসনং পাপুণেয্যং, এৱং সন্তে তুট্ঠব্বেনেৱ তুট্ঠো হোমীতি দীপেতি. ‘‘নিব্বুতো গিনী’’তি ৱদমানো ত্ৱং আহিতো গিনীতি তুস্সন্তো অকতূপদ্দৱনিৱাৰণোৱ কতূপদ্দৱনিৱাৰণোস্মীতি মন্ত্ৱা তুট্ঠো. অহং পন নিব্বুতো গিনীতি তুস্সন্তো একাদসগ্গিপৰিড়াহাভাৱতো কতূপদ্দৱনিৱাৰণতাযেৱ তুট্ঠোতি দীপেতি. ‘‘অথ চে পত্থযসী পৱস্স দেৱা’’তি ৱদমানো এৱং ৱিগতদুক্খানং অনুপ্পত্তসুখানং কতসব্বকিচ্চানং অম্হাদিসানং এতং ৱচনং সোভতি, অথ চে পত্থযসি, পৱস্স দেৱ, ন নো তযি ৱস্সন্তে ৱা অৱস্সন্তে ৱা ৱুড্ঢি ৱা হানি ৱা অত্থি, ত্ৱং পন কস্মা এৱং ৱদসীতি দীপেতি. তস্মা যং ৱুত্তং ‘‘এৱং ৱদন্তো চ ধনিয অতুট্ঠব্বেনেৱ তুস্সমানং অঞ্ঞাপদেসেনেৱ পৰিভাসতি ওৱদতি, অনুসাসতী’’তি, তং সম্মদেৱ ৱুত্তন্তি.
২০. এৱমিমং ভগৱতা ৱুত্তং গাথং সুত্ৱাপি ধনিযো গোপো ‘‘কো অযং গাথং ভাসতী’’তি অৱত্ৱা তেন সুভাসিতেন পৰিতুট্ঠো পুনপি তথাৰূপং সোতুকামো অপৰম্পি গাথমাহ ‘‘অন্ধকমকসা’’তি. তত্থ অন্ধকাতি কাড়মক্খিকানং অধিৱচনং, পিঙ্গলমক্খিকানন্তিপি একে. মকসাতি মকসাযেৱ. ন ৱিজ্জৰেতি নত্থি. কচ্ছেতি দ্ৱে কচ্ছা – নদীকচ্ছো চ পব্বতকচ্ছো চ. ইধ নদীকচ্ছো. ৰুড়্হতিণেতি সঞ্জাততিণে. চৰন্তীতি ভত্তকিচ্চং কৰোন্তি. ৱুট্ঠিম্পীতি ৱাতৱুট্ঠিআদিকা অনেকা ৱুট্ঠিযো, তা আড়ৱকসুত্তে পকাসযিস্সাম. ইধ পন ৱস্সৱুট্ঠিং সন্ধায ৱুত্তং. সহেয্যুন্তি খমেয্যুং. সেসং পাকটমেৱ. এত্থ ধনিযো যে অন্ধকমকসা সন্নিপতিত্ৱা ৰুধিৰে পিৱন্তা মুহুত্তেনেৱ গাৱো অনযব্যসনং পাপেন্তি, তস্মা ৱুট্ঠিতমত্তেযেৱ তে গোপালকা পংসুনা চ সাখাহি চ মাৰেন্তি, তেসং অভাৱেন গুন্নং খেমতং, কচ্ছে ৰুড়্হতিণচৰণেন অদ্ধানগমনপৰিস্সমাভাৱং ৱত্ৱা খুদাকিলমথাভাৱঞ্চ দীপেন্তো ‘‘যথা অঞ্ঞেসং গাৱো অন্ধকমকসসম্ফস্সেহি দিস্সমানা অদ্ধানগমনেন কিলন্তা খুদায মিলাযমানা একৱুট্ঠিনিপাতম্পি ন সহেয্যুং, ন মে তথা গাৱো, ময্হং পন গাৱো ৱুত্তপ্পকাৰাভাৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তিক্খতুং ৱা ৱুট্ঠিম্পি সহেয্যু’’ন্তি দীপেতি.
২১. ততো ভগৱা যস্মা ধনিযো অন্তৰদীপে ৱসন্তো ভযং দিস্ৱা, কুল্লং বন্ধিত্ৱা, মহামহিং তৰিত্ৱা, তং কচ্ছং আগম্ম ‘‘অহং সুট্ঠু আগতো, নিব্ভযেৱ ঠানে ঠিতো’’তি মঞ্ঞমানো এৱমাহ, সভযে এৱ চ সো ঠানে ঠিতো, তস্মা তস্স আগমনট্ঠানা অত্তনো আগমনট্ঠানং উত্তৰিতৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ ৱণ্ণেন্তো ‘‘বদ্ধাসি ভিসী’’তি ইমং গাথমভাসি, অত্থসভাগং নো ব্যঞ্জনসভাগং.
তত্থ ভিসীতি পত্থৰিত্ৱা পুথুলং কত্ৱা বদ্ধকুল্লো ৱুচ্চতি লোকে. অৰিযস্স পন ধম্মৱিনযে অৰিযমগ্গস্সেতং অধিৱচনং. অৰিযমগ্গো হি –
‘‘মগ্গো পজ্জো পথো পন্থো, অঞ্জসং ৱটুমাযনং;
নাৱা উত্তৰসেতু চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’. (চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ১০১);
‘‘অদ্ধানং পভৱো চেৱ, তত্থ তত্থ পকাসিতো’’.
ইমাযপি গাথায ভগৱা পুৰিমনযেনেৱ তং ওৱদন্তো ইমং অত্থং আহাতি ৱেদিতব্বো – ধনিয, ত্ৱং কুল্লং বন্ধিত্ৱা, মহিং তৰিত্ৱা, ইমং ঠানমাগতো, পুনপি চ তে কুল্লো বন্ধিতব্বো এৱ ভৱিস্সতি, নদী চ তৰিতব্বা, ন চেতং ঠানং খেমং. মযা পন একচিত্তে মগ্গঙ্গানি সমোধানেত্ৱা ঞাণবন্ধনেন বদ্ধা অহোসি ভিসি. সা চ সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মপৰিপুণ্ণতায একৰসভাৱূপগতত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৱত্তনেন পুন বন্ধিতব্বপ্পযোজনাভাৱেন দেৱমনুস্সেসু কেনচি মোচেতুং অসক্কুণেয্যতায চ সুসঙ্খতা. তায চম্হি তিণ্ণো, পুব্বে পত্থিতং তীৰপ্পদেসং গতো. গচ্ছন্তোপি চ ন সোতাপন্নাদযো ৱিয কঞ্চিদেৱ পদেসং গতো. অথ খো পাৰগতো সব্বাসৱক্খযং সব্বধম্মপাৰং পৰমং খেমং নিব্বানং গতো, তিণ্ণোতি ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, পাৰগতোতি অৰহত্তং পত্তো. কিং ৱিনেয্য পাৰগতোতি চে? ৱিনেয্য ওঘং, কামোঘাদিচতুব্বিধং ওঘং তৰিত্ৱা অতিক্কম্ম তং পাৰং গতোতি. ইদানি চ পন মে পুন তৰিতব্বাভাৱতো অত্থো ভিসিযা ন ৱিজ্জতি, তস্মা মমেৱ যুত্তং ৱত্তুং ‘‘অথ চে পত্থযসী পৱস্স দেৱা’’তি.
২২. তম্পি সুত্ৱা ধনিযো পুৰিমনযেনেৱ ‘‘গোপী মম অস্সৱা’’তি ইমং গাথং অভাসি. তত্থ গোপীতি ভৰিযং নিদ্দিসতি. অস্সৱাতি ৱচনকৰা কিংকাৰপটিসাৱিনী. অলোলাতি মাতুগামো হি পঞ্চহি লোলতাহি লোলো হোতি – আহাৰলোলতায, অলঙ্কাৰলোলতায, পৰপুৰিসলোলতায, ধনলোলতায, পাদলোলতায. তথা হি মাতুগামো ভত্তপূৱসুৰাদিভেদে আহাৰে লোলতায অন্তমসো পাৰিৱাসিকভত্তম্পি ভুঞ্জতি, হত্থোতাপকম্পি খাদতি, দিগুণং ধনমনুপ্পদত্ৱাপি সুৰং পিৱতি. অলঙ্কাৰলোলতায অঞ্ঞং অলঙ্কাৰং অলভমানো অন্তমসো উদকতেলকেনপি কেসে ওসণ্ডেত্ৱা মুখং পৰিমজ্জতি. পৰপুৰিসলোলতায অন্তমসো পুত্তেনপি তাদিসে পদেসে পক্কোসিযমানো পঠমং অসদ্ধম্মৱসেন চিন্তেতি. ধনলোলতায ‘‘হংসৰাজং গহেত্ৱান সুৱণ্ণা পৰিহাযথ’’. পাদলোলতায আৰামাদিগমনসীলো হুত্ৱা সব্বং ধনং ৱিনাসেতি. তত্থ ধনিযো ‘‘একাপি লোলতা ময্হং গোপিযা নত্থী’’তি দস্সেন্তো অলোলাতি আহ.
দীঘৰত্তং সংৱাসিযাতি দীঘকালং সদ্ধিং ৱসমানা কোমাৰভাৱতো পভুতি একতো ৱড্ঢিতা. তেন পৰপুৰিসে ন জানাতীতি দস্সেতি. মনাপাতি এৱং পৰপুৰিসে অজানন্তী মমেৱ মনং অল্লীযতীতি দস্সেতি. তস্সা ন সুণামি কিঞ্চি পাপন্তি ‘‘ইত্থন্নামেন নাম সদ্ধিং ইমায হসিতং ৱা লপিতং ৱা’’তি এৱং তস্সা ন সুণামি, কঞ্চি অতিচাৰদোসন্তি দস্সেতি.
২৩. অথ ভগৱা এতেহি গুণেহি গোপিযা তুট্ঠং ধনিযং ওৱদন্তো পুৰিমনযেনেৱ ‘‘চিত্তং মম অস্সৱ’’ন্তি ইমং গাথমভাসি, অত্থসভাগং, ব্যঞ্জনসভাগঞ্চ. তত্থ উত্তানত্থানেৱ পদানি. অযং পন অধিপ্পাযো – ধনিয, ত্ৱং ‘‘গোপী মম অস্সৱা’’তি তুট্ঠো, সা পন তে অস্সৱা ভৱেয্য ৱা ন ৱা; দুজ্জানং পৰচিত্তং, ৱিসেসতো মাতুগামস্স. মাতুগামঞ্হি কুচ্ছিযা পৰিহৰন্তাপি ৰক্খিতুং ন সক্কোন্তি, এৱং দুৰক্খচিত্তত্তা এৱ ন সক্কা তুম্হাদিসেহি ইত্থী অলোলাতি ৱা সংৱাসিযাতি ৱা মনাপাতি ৱা নিপ্পাপাতি ৱা জানিতুং. ময্হং পন চিত্তং অস্সৱং ওৱাদপটিকৰং মম ৱসে ৱত্ততি, নাহং তস্স ৱসে ৱত্তামি. সো চস্স অস্সৱভাৱো যমকপাটিহাৰিযে ছন্নং ৱণ্ণানং অগ্গিধাৰাসু চ উদকধাৰাসু চ পৱত্তমানাসু সব্বজনস্স পাকটো অহোসি. অগ্গিনিম্মানে হি তেজোকসিণং সমাপজ্জিতব্বং উদকনিম্মানে আপোকসিণং, নীলাদিনিম্মানে নীলাদিকসিণানি. বুদ্ধানম্পি হি দ্ৱে চিত্তানি একতো নপ্পৱত্তন্তি, একমেৱ পন অস্সৱভাৱেন এৱং ৱসৱত্তি অহোসি. তঞ্চ খো পন সব্বকিলেসবন্ধনাপগমা ৱিমুত্তং, ৱিমুত্তত্তা তদেৱ অলোলং, ন তৱ গোপী. দীপঙ্কৰবুদ্ধকালতো চ পভুতি দানসীলাদীহি দীঘৰত্তং পৰিভাৱিতত্তা সংৱাসিযং, ন তৱ গোপী. তদেতং অনুত্তৰেন দমথেন দমিতত্তা সুদন্তং, সুদন্তত্তা অত্তনো ৱসেন ছদ্ৱাৰৱিসেৱনং পহায মমেৱ অধিপ্পাযমনস্স ৱসেনানুৱত্তনতো মনাপং, ন তৱ গোপী.
পাপং পন মে ন ৱিজ্জতীতি ইমিনা পন ভগৱা তস্স অত্তনো চিত্তস্স পাপাভাৱং দস্সেতি, ধনিযো ৱিয গোপিযা. সো চস্স পাপাভাৱো ন কেৱলং সম্মাসম্বুদ্ধকালেযেৱ, একূনতিংস ৱস্সানি সৰাগাদিকালে অগাৰমজ্ঝে ৱসন্তস্সাপি ৱেদিতব্বো. তদাপি হিস্স অগাৰিযভাৱানুৰূপং ৱিঞ্ঞুপটিকুট্ঠং কাযদুচ্চৰিতং ৱা ৱচীদুচ্চৰিতং ৱা মনোদুচ্চৰিতং ৱা ন উপ্পন্নপুব্বং. ততো পৰং মাৰোপি ছব্বস্সানি অনভিসম্বুদ্ধং, একং ৱস্সং অভিসম্বুদ্ধন্তি সত্ত ৱস্সানি তথাগতং অনুবন্ধি ‘‘অপ্পেৱ নাম ৱালগ্গনিতুদনমত্তম্পিস্স পাপসমাচাৰং পস্সেয্য’’ন্তি. সো অদিস্ৱাৱ নিব্বিন্নো ইমং গাথং অভাসি –
‘‘সত্ত ৱস্সানি ভগৱন্তং, অনুবন্ধিং পদাপদং;
ওতাৰং নাধিগচ্ছিস্সং, সম্বুদ্ধস্স সতীমতো’’তি. (সু. নি. ৪৪৮);
বুদ্ধকালেপি নং উত্তৰমাণৱো সত্ত মাসানি অনুবন্ধি আভিসমাচাৰিকং দট্ঠুকামো. সো কিঞ্চি ৱজ্জং অদিস্ৱাৱ পৰিসুদ্ধসমাচাৰো ভগৱাতি গতো. চত্তাৰি হি তথাগতস্স অৰক্খেয্যানি. যথাহ –
‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স অৰক্খেয্যানি. কতমানি চত্তাৰি? পৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰো, ভিক্খৱে, তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স কাযদুচ্চৰিতং, যং তথাগতো ৰক্খেয্য ‘মা মে ইদং পৰো অঞ্ঞাসী’তি, পৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰো…পে… পৰিসুদ্ধমনোসমাচাৰো…পে… পৰিসুদ্ধাজীৱো, ভিক্খৱে, তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স মিচ্ছাজীৱো, যং তথাগতো ৰক্খেয্য ‘মা মে ইদং পৰো অঞ্ঞাসী’’’তি (অ. নি. ৭.৫৮).
এৱং যস্মা তথাগতস্স চিত্তস্স ন কেৱলং সম্মাসম্বুদ্ধকালে, পুব্বেপি পাপং নত্থি এৱ, তস্মা আহ – ‘‘পাপং পন মে ন ৱিজ্জতী’’তি. তস্সাধিপ্পাযো – মমেৱ চিত্তস্স পাপং ন সক্কা সুণিতুং, ন তৱ গোপিযা. তস্মা যদি এতেহি গুণেহি তুট্ঠেন ‘‘অথ চে পত্থযসী পৱস্স দেৱা’’তি ৱত্তব্বং, মযাৱেতং ৱত্তব্বন্তি.
২৪. তম্পি সুত্ৱা ধনিযো ততুত্তৰিপি সুভাসিতৰসাযনং পিৱিতুকামো অত্তনো ভুজিস্সভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্তৱেতনভতোহমস্মী’’তি. তত্থ অত্তৱেতনভতোতি অত্তনিযেনেৱ ঘাসচ্ছাদনেন ভতো, অত্তনোযেৱ কম্মং কত্ৱা জীৱামি, ন পৰস্স ৱেতনং গহেত্ৱা পৰস্স কম্মং কৰোমীতি দস্সেতি. পুত্তাতি ধীতৰো চ পুত্তা চ, তে সব্বে পুত্তাত্ৱেৱ একজ্ঝং ৱুচ্চন্তি. সমানিযাতি সন্নিহিতা অৱিপ্পৱুট্ঠা. অৰোগাতি নিৰাবাধা, সব্বেৱ ঊৰুবাহুবলাতি দস্সেতি. তেসং ন সুণামি কিঞ্চি পাপন্তি তেসং চোৰাতি ৱা পৰদাৰিকাতি ৱা দুস্সীলাতি ৱা কিঞ্চি পাপং ন সুণামীতি.
২৫. এৱং ৱুত্তে ভগৱা পুৰিমনযেনেৱ ধনিযং ওৱদন্তো ইমং গাথং অভাসি – ‘‘নাহং ভতকো’’তি. অত্ৰাপি উত্তানত্থানেৱ পদানি. অযং পন অধিপ্পাযো – ত্ৱং ‘‘ভুজিস্সোহমস্মী’’তি মন্ত্ৱা তুট্ঠো, পৰমত্থতো চ অত্তনো কম্মং কৰিত্ৱা জীৱন্তোপি দাসো এৱাসি তণ্হাদাসত্তা, ভতকৱাদা চ ন পৰিমুচ্চসি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’’তি (ম. নি. ২.৩০৫). পৰমত্থতো পন নাহং ভতকোস্মি কস্সচি. অহঞ্হি কস্সচি পৰস্স ৱা অত্তনো ৱা ভতকো ন হোমি. কিং কাৰণা? যস্মা নিব্বিট্ঠেন চৰামি সব্বলোকে. অহঞ্হি দীপঙ্কৰপাদমূলতো যাৱ বোধি, তাৱ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ভতকো অহোসিং. সব্বঞ্ঞুতং পত্তো পন নিব্বিট্ঠো নিব্বিসো ৰাজভতো ৱিয. তেনেৱ নিব্বিট্ঠেন সব্বঞ্ঞুভাৱেন লোকুত্তৰসমাধিসুখেন চ জীৱামি. তস্স মে ইদানি উত্তৰিকৰণীযস্স কতপৰিচযস্স ৱা অভাৱতো অপ্পহীনপটিসন্ধিকানং তাদিসানং ৱিয পত্তব্বো কোচি অত্থো ভতিযা ন ৱিজ্জতি. ‘‘ভটিযা’’তিপি পাঠো. তস্মা যদি ভুজিস্সতায তুট্ঠেন ‘‘অথ চে পত্থযসী পৱস্স দেৱা’’তি ৱত্তব্বং, মযাৱেতং ৱত্তব্বন্তি.
২৬. তম্পি সুত্ৱা ধনিযো অতিত্তোৱ সুভাসিতামতেন অত্তনো পঞ্চপ্পকাৰগোমণ্ডলপৰিপুণ্ণভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্থি ৱসা’’তি. তত্থ ৱসাতি অদমিতৱুড্ঢৱচ্ছকা. ধেনুপাতি ধেনুং পিৱন্তা তৰুণৱচ্ছকা, খীৰদাযিকা ৱা গাৱো. গোধৰণিযোতি গব্ভিনিযো. পৱেণিযোতি ৱযপ্পত্তা বলীবদ্দেহি সদ্ধিং মেথুনপত্থনকগাৱো. উসভোপি গৱম্পতীতি যো গোপালকেহি পাতো এৱ ন্হাপেত্ৱা, ভোজেত্ৱা, পঞ্চঙ্গুলং দত্ৱা, মালং বন্ধিত্ৱা – ‘‘এহি, তাত, গাৱো গোচৰং পাপেত্ৱা ৰক্খিত্ৱা আনেহী’’তি পেসীযতি, এৱং পেসিতো চ তা গাৱো অগোচৰং পৰিহৰিত্ৱা, গোচৰে চাৰেত্ৱা, সীহব্যগ্ঘাদিভযা পৰিত্তাযিত্ৱা আনেতি, তথাৰূপো উসভোপি গৱম্পতি ইধ ময্হং গোমণ্ডলে অত্থীতি দস্সেসি.
২৭. এৱং ৱুত্তে ভগৱা তথেৱ ধনিযং ওৱদন্তো ইমং পচ্চনীকগাথং আহ ‘‘নত্থি ৱসা’’তি. এত্থ চেস অধিপ্পাযো – ইধ অম্হাকং সাসনে অদমিতট্ঠেন ৱুড্ঢট্ঠেন চ ৱসাসঙ্খাতা পৰিযুট্ঠানা ৱা, তৰুণৱচ্ছকে সন্ধায ৱসানং মূলট্ঠেন খীৰদাযিনিযো সন্ধায পগ্ঘৰণট্ঠেন ধেনুপাসঙ্খাতা অনুসযা ৱা, পটিসন্ধিগব্ভধাৰণট্ঠেন গোধৰণিসঙ্খাতা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰচেতনা ৱা, সংযোগপত্থনট্ঠেন পৱেণিসঙ্খাতা পত্থনা তণ্হা ৱা, আধিপচ্চট্ঠেন পুব্বঙ্গমট্ঠেন সেট্ঠট্ঠেন চ গৱম্পতিউসভসঙ্খাতং অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং ৱা নত্থি, স্ৱাহং ইমায সব্বযোগক্খেমভূতায নত্থিতায তুট্ঠো. ত্ৱং পন সোকাদিৱত্থুভূতায অত্থিতায তুট্ঠো. তস্মা সব্বযোগক্খেমতায তুট্ঠস্স মমেৱেতং যুত্তং ৱত্তুং ‘‘অথ চে পত্থযসী পৱস্স দেৱা’’তি.
২৮. তম্পি সুত্ৱা ধনিযো ততুত্তৰিপি সুভাসিতং অমতৰসং অধিগন্তুকামো অত্তনো গোগণস্স খিলবন্ধনসম্পত্তিং দস্সেন্তো আহ ‘‘খিলা নিখাতা’’তি. তত্থ খিলাতি গুন্নং বন্ধনত্থম্ভা. নিখাতাতি আকোটেত্ৱা ভূমিযং পৱেসিতা খুদ্দকা মহন্তা খণিত্ৱা ঠপিতা. অসম্পৱেধীতি অকম্পকা. দামাতি ৱচ্ছকানং বন্ধনত্থায কতা গন্থিতপাসযুত্তা ৰজ্জুবন্ধনৱিসেসা. মুঞ্জমযাতি মুঞ্জতিণমযা. নৱাতি অচিৰকতা. সুসণ্ঠানাতি সুট্ঠু সণ্ঠানা, সুৱট্টিতসণ্ঠানা ৱা. ন হি সক্খিন্তীতি নেৱ সক্খিস্সন্তি. ধেনুপাপি ছেত্তুন্তি তৰুণৱচ্ছকাপি ছিন্দিতুং.
২৯. এৱং ৱুত্তে ভগৱা ধনিযস্স ইন্দ্ৰিয-পৰিপাককালং ঞত্ৱা পুৰিমনযেনেৱ তং ওৱদন্তো ইমং চতুসচ্চদীপিকং গাথং অভাসি ‘‘উসভোৰিৱ ছেত্ৱা’’তি. তত্থ উসভোতি গোপিতা গোপৰিণাযকো গোযূথপতি বলীবদ্দো. কেচি পন ভণন্তি ‘‘গৱসতজেট্ঠো উসভো, সহস্সজেট্ঠো ৱসভো, সতসহস্সজেট্ঠো নিসভো’’তি. অপৰে ‘‘একগামখেত্তে জেট্ঠো উসভো, দ্ৱীসু জেট্ঠো ৱসভো, সব্বত্থ অপ্পটিহতো নিসভো’’তি. সব্বেপেতে পপঞ্চা, অপিচ খো পন উসভোতি ৱা ৱসভোতি ৱা নিসভোতি ৱা সব্বেপেতে অপ্পটিসমট্ঠেন ৱেদিতব্বা. যথাহ – ‘‘নিসভো ৱত ভো সমণো গোতমো’’তি (সং. নি. ১.৩৮). ৰ-কাৰো পদসন্ধিকৰো. বন্ধনানীতি ৰজ্জুবন্ধনানি কিলেসবন্ধনানি চ. নাগোতি হত্থী. পূতিলতন্তি গড়োচীলতং. যথা হি সুৱণ্ণৱণ্ণোপি কাযো পূতিকাযো, ৱস্সসতিকোপি সুনখো কুক্কুৰো, তদহুজাতোপি সিঙ্গালো ‘‘জৰসিঙ্গালো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং অভিনৱাপি গড়োচীলতা অসাৰকত্তেন ‘‘পূতিলতা’’তি ৱুচ্চতি. দালযিত্ৱাতি ছিন্দিত্ৱা. গব্ভঞ্চ সেয্যঞ্চ গব্ভসেয্যং. তত্থ গব্ভগ্গহণেন জলাবুজযোনি, সেয্যগ্গহণেন অৱসেসা. গব্ভসেয্যমুখেন ৱা সব্বাপি তা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. সেসমেত্থ পদত্থতো উত্তানমেৱ.
অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – ধনিয, ত্ৱং বন্ধনেন তুট্ঠো, অহং পন বন্ধনেন অট্টীযন্তো থামৱীৰিযূপেতো মহাউসভোৰিৱ বন্ধনানি পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি চতুত্থঅৰিযমগ্গথামৱীৰিযেন ছেত্ৱা, নাগো পূতিলতংৱ পঞ্চোৰম্ভাগিযসংযোজনবন্ধনানি হেট্ঠামগ্গত্তযথামৱীৰিযেন দালযিত্ৱা, অথ ৱা উসভোৰিৱ বন্ধনানি অনুসযে নাগো পূতিলতংৱ পৰিযুট্ঠানানি ছেত্ৱা দালযিত্ৱাৱ ঠিতো. তস্মা ন পুন গব্ভসেয্যং উপেস্সং. সোহং জাতিদুক্খৱত্থুকেহি সব্বদুক্খেহি পৰিমুত্তো সোভামি – ‘‘অথ চে পত্থযসী পৱস্স দেৱা’’তি ৱদমানো. তস্মা সচে ত্ৱম্পি অহং ৱিয ৱত্তুমিচ্ছসি, ছিন্দ তানি বন্ধনানীতি. এত্থ চ বন্ধনানি সমুদযসচ্চং, গব্ভসেয্যা দুক্খসচ্চং, ‘‘ন উপেস্স’’ন্তি এত্থ অনুপগমো অনুপাদিসেসৱসেন, ‘‘ছেত্ৱা দালযিত্ৱা’’তি এত্থ ছেদো পদালনঞ্চ সউপাদিসেসৱসেন নিৰোধসচ্চং, যেন ছিন্দতি পদালেতি চ, তং মগ্গসচ্চন্তি.
এৱমেতং চতুসচ্চদীপিকং গাথং সুত্ৱা গাথাপৰিযোসানে ধনিযো চ পজাপতি চস্স দ্ৱে চ ধীতৰোতি চত্তাৰো জনা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু. অথ ধনিযো অৱেচ্চপ্পসাদযোগেন তথাগতে মূলজাতায পতিট্ঠিতায সদ্ধায পঞ্ঞাচক্খুনা ভগৱতো ধম্মকাযং দিস্ৱা ধম্মতায চোদিতহদযো চিন্তেসি – ‘‘বন্ধনানি ছিন্দিং, গব্ভসেয্যো চ মে নত্থী’’তি অৱীচিং পৰিযন্তং কত্ৱা যাৱ ভৱগ্গা কো অঞ্ঞো এৱং সীহনাদং নদিস্সতি অঞ্ঞত্ৰ ভগৱতা, আগতো নু খো মে সত্থাতি. ততো ভগৱা ছব্বণ্ণৰস্মিজালৱিচিত্ৰং সুৱণ্ণৰসসেকপিঞ্জৰং ৱিয সৰীৰাভং ধনিযস্স নিৱেসনে মুঞ্চি ‘‘পস্স দানি যথাসুখ’’ন্তি.
৩০. অথ ধনিযো অন্তো পৱিট্ঠচন্দিমসূৰিযং ৱিয সমন্তা পজ্জলিতপদীপসহস্সসমুজ্জলিতমিৱ চ নিৱেসনং দিস্ৱা ‘‘আগতো ভগৱা’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি. তস্মিংযেৱ চ সমযে মেঘোপি পাৱস্সি. তেনাহু সঙ্গীতিকাৰা ‘‘নিন্নঞ্চ থলঞ্চ পূৰযন্তো’’তি. তত্থ নিন্নন্তি পল্ললং. থলন্তি উক্কূলং. এৱমেতং উক্কূলৱিকূলং সব্বম্পি সমং কত্ৱা পূৰযন্তো মহামেঘো পাৱস্সি, ৱস্সিতুং আৰভীতি ৱুত্তং হোতি. তাৱদেৱাতি যং খণং ভগৱা সৰীৰাভং মুঞ্চি, ধনিযো চ ‘‘সত্থা মে আগতো’’তি সদ্ধামযং চিত্তাভং মুঞ্চি, তং খণং পাৱস্সীতি. কেচি পন ‘‘সূৰিযুগ্গমনম্পি তস্মিংযেৱ খণে’’তি ৱণ্ণযন্তি.
৩১-৩২. এৱং তস্মিং ধনিযস্স সদ্ধুপ্পাদতথাগতোভাসফৰণসূৰিযুগ্গমনক্খণে ৱস্সতো দেৱস্স সদ্দং সুত্ৱা ধনিযো পীতিসোমনস্সজাতো ইমমত্থং অভাসথ ‘‘লাভা ৱত নো অনপ্পকা’’তি দ্ৱে গাথা ৱত্তব্বা.
তত্থ যস্মা ধনিযো সপুত্তদাৰো ভগৱতো অৰিযমগ্গপটিৱেধেন ধম্মকাযং দিস্ৱা, লোকুত্তৰচক্খুনা ৰূপকাযং দিস্ৱা, লোকিযচক্খুনা সদ্ধাপটিলাভং লভি. তস্মা আহ – ‘‘লাভা ৱত নো অনপ্পকা, যে মযং ভগৱন্তং অদ্দসামা’’তি. তত্থ ৱত ইতি ৱিম্হযত্থে নিপাতো. নো ইতি অম্হাকং. অনপ্পকাতি ৱিপুলা. সেসং উত্তানমেৱ. সৰণং তং উপেমাতি এত্থ পন কিঞ্চাপি মগ্গপটিৱেধেনেৱস্স সিদ্ধং সৰণগমনং, তত্থ পন নিচ্ছযগমনমেৱ গতো, ইদানি ৱাচায অত্তসন্নিয্যাতনং কৰোতি. মগ্গৱসেন ৱা সন্নিয্যাতনসৰণতং অচলসৰণতং পত্তো, তং পৰেসং ৱাচায পাকটং কৰোন্তো পণিপাতসৰণগমনং গচ্ছতি. চক্খুমাতি ভগৱা পকতিদিব্বপঞ্ঞাসমন্তবুদ্ধচক্খূহি পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা. তং আলপন্তো আহ – ‘‘সৰণং তং উপেম চক্খুমা’’তি. ‘‘সত্থা নো হোহি তুৱং মহামুনী’’তি ইদং পন ৱচনং সিস্সভাৱূপগমনেনাপি সৰণগমনং পূৰেতুং ভণতি, গোপী চ অহঞ্চ অস্সৱা, ব্ৰহ্মচৰিযং সুগতে চৰামসেতি ইদং সমাদানৱসেন.
তত্থ ব্ৰহ্মচৰিযন্তি মেথুনৱিৰতিমগ্গসমণধম্মসাসনসদাৰসন্তোসানমেতং অধিৱচনং. ‘‘ব্ৰহ্মচাৰী’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৮৩) হি মেথুনৱিৰতি ব্ৰহ্মচৰিযন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘ইদং খো পন মে পঞ্চসিখ, ব্ৰহ্মচৰিযং একন্তনিব্বিদাযা’’তি এৱমাদীসু (দী. নি. ২.৩২৯) মগ্গো. ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সাৰিপুত্ত, চতুৰঙ্গসমন্নাগতং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.১৫৫) সমণধম্মো. ‘‘তযিদং ব্ৰহ্মচৰিযং ইদ্ধঞ্চেৱ ফীতঞ্চা’’তি এৱমাদীসু (দী. নি. ৩.১৭৪) সাসনং.
‘‘মযঞ্চ ভৰিযা নাতিক্কমাম, অম্হে চ ভৰিযা নাতিক্কমন্তি;
অঞ্ঞত্ৰ তাহি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰাম, তস্মা হি অম্হং দহৰা ন মীযৰে’’তি. (জা. ১.১০.৯৭) –
এৱমাদীসু সদাৰসন্তোসো. ইধ পন সমণধম্মব্ৰহ্মচৰিযপুব্বঙ্গমং উপৰিমগ্গব্ৰহ্মচৰিযমধিপ্পেতং. সুগতেতি সুগতস্স সন্তিকে. ভগৱা হি অন্তদ্ৱযমনুপগ্গম্ম সুট্ঠু গতত্তা, সোভণেন চ অৰিযমগ্গগমনেন সমন্নাগতত্তা, সুন্দৰঞ্চ নিব্বানসঙ্খাতং ঠানং গতত্তা সুগতোতি ৱুচ্চতি. সমীপত্থে চেত্থ ভুম্মৱচনং, তস্মা সুগতস্স সন্তিকেতি অত্থো. চৰামসেতি চৰাম. যঞ্হি তং সক্কতে চৰামসীতি ৱুচ্চতি, তং ইধ চৰামসেতি. অট্ঠকথাচৰিযা পন ‘‘সেতি নিপাতো’’তি ভণন্তি. তেনেৱ চেত্থ আযাচনত্থং সন্ধায ‘‘চৰেম সে’’তিপি পাঠং ৱিকপ্পেন্তি. যং ৰুচ্চতি, তং গহেতব্বং.
এৱং ধনিযো ব্ৰহ্মচৰিযচৰণাপদেসেন ভগৱন্তং পব্বজ্জং যাচিত্ৱা পব্বজ্জপযোজনং দীপেন্তো আহ ‘‘জাতীমৰণস্স পাৰগূ, দুক্খস্সন্তকৰা ভৱামসে’’তি. জাতিমৰণস্স পাৰং নাম নিব্বানং, তং অৰহত্তমগ্গেন গচ্ছাম. দুক্খস্সাতি ৱট্টদুক্খস্স. অন্তকৰাতি অভাৱকৰা. ভৱামসেতি ভৱাম, অথ ৱা অহো ৱত মযং ভৱেয্যামাতি. ‘‘চৰামসে’’তি এত্থ ৱুত্তনযেনেৱ তং ৱেদিতব্বং. এৱং ৱত্ৱাপি চ পুন উভোপি কিৰ ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা ‘‘পব্বাজেথ নো ভগৱা’’তি এৱং পব্বজ্জং যাচিংসূতি.
৩৩. অথ মাৰো পাপিমা এৱং তে উভোপি ৱন্দিত্ৱা পব্বজ্জং যাচন্তে দিস্ৱা – ‘‘ইমে মম ৱিসযং অতিক্কমিতুকামা, হন্দ নেসং অন্তৰাযং কৰোমী’’তি আগন্ত্ৱা ঘৰাৱাসে গুণং দস্সেন্তো ইমং গাথমাহ ‘‘নন্দতি পুত্তেহি পুত্তিমা’’তি. তত্থ নন্দতীতি তুস্সতি মোদতি. পুত্তেহীতি পুত্তেহিপি ধীতৰেহিপি, সহযোগত্থে, কৰণত্থে ৱা কৰণৱচনং, পুত্তেহি সহ নন্দতি, পুত্তেহি কৰণভূতেহি নন্দতীতি ৱুত্তং হোতি. পুত্তিমাতি পুত্তৱা পুগ্গলো. ইতীতি এৱমাহ. মাৰোতি ৱসৱত্তিভূমিযং অঞ্ঞতৰো দামৰিকদেৱপুত্তো. সো হি সট্ঠানাতিক্কমিতুকামং জনং যং সক্কোতি, তং মাৰেতি. যং ন সক্কোতি, তস্সপি মৰণং ইচ্ছতি. তেন ‘‘মাৰো’’তি ৱুচ্চতি. পাপিমাতি লামকপুগ্গলো, পাপসমাচাৰো ৱা. সঙ্গীতিকাৰানমেতং ৱচনং, সব্বগাথাসু চ ঈদিসানি. যথা চ পুত্তেহি পুত্তিমা, গোপিযো গোহি তথেৱ নন্দতি. যস্স গাৱো অত্থি, সোপি গোপিযো, গোহি সহ, গোহি ৱা কৰণভূতেহি তথেৱ নন্দতীতি অত্থো.
এৱং ৱত্ৱা ইদানি তস্সত্থস্স সাধককাৰণং নিদ্দিসতি, ‘‘উপধী হি নৰস্স নন্দনা’’তি. তত্থ উপধীতি চত্তাৰো উপধযো – কামূপধি, খন্ধূপধি, কিলেসূপধি, অভিসঙ্খাৰূপধীতি. কামা হি ‘‘যং পঞ্চকামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬) এৱং ৱুত্তস্স সুখস্স অধিট্ঠানভাৱতো উপধীযতি এত্থ সুখন্তি ইমিনা ৱচনত্থেন উপধীতি ৱুচ্চন্তি. খন্ধাপি খন্ধমূলকদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো, কিলেসাপি অপাযদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো, অভিসঙ্খাৰাপি ভৱদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতোতি. ইধ পন কামূপধি অধিপ্পেতো. সো সত্তসঙ্খাৰৱসেন দুৱিধো. তত্থ সত্তপটিবদ্ধো পধানো, তং দস্সেন্তো ‘‘পুত্তেহি গোহী’’তি ৱত্ৱা কাৰণমাহ – ‘‘উপধী হি নৰস্স নন্দনা’’তি. তস্সত্থো – যস্মা ইমে কামূপধী নৰস্স নন্দনা, নন্দযন্তি নৰং পীতিসোমনস্সং উপসংহৰন্তা, তস্মা ৱেদিতব্বমেতং ‘‘নন্দতি পুত্তেহি পুত্তিমা, গোপিযো গোহি তথেৱ নন্দতি, ত্ৱঞ্চ পুত্তিমা গোপিযো চ, তস্মা এতেহি, নন্দ, মা পব্বজ্জং পাটিকঙ্খি. পব্বজিতস্স হি এতে উপধযো ন সন্তি, এৱং সন্তে ত্ৱং দুক্খস্সন্তং পত্থেন্তোপি দুক্খিতোৱ ভৱিস্সসী’’তি.
ইদানি তস্সপি অত্থস্স সাধককাৰণং নিদ্দিসতি ‘‘ন হি সো নন্দতি, যো নিৰূপধী’’তি. তস্সত্থো – যস্মা যস্সেতে উপধযো নত্থি, সো পিযেহি ঞাতীহি ৱিপ্পযুত্তো নিব্ভোগূপকৰণো ন নন্দতি, তস্মা ত্ৱং ইমে উপধযো ৱজ্জেত্ৱা পব্বজিতো দুক্খিতোৱ ভৱিস্সসীতি.
৩৪. অথ ভগৱা ‘‘মাৰো অযং পাপিমা ইমেসং অন্তৰাযায আগতো’’তি ৱিদিত্ৱা ফলেন ফলং পাতেন্তো ৱিয তাযেৱ মাৰেনাভতায উপমায মাৰৱাদং ভিন্দন্তো তমেৱ গাথং পৰিৱত্তেত্ৱা ‘‘উপধি সোকৱত্থূ’’তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সোচতি পুত্তেহি পুত্তিমা’’তি. তত্থ সব্বং পদত্থতো উত্তানমেৱ. অযং পন অধিপ্পাযো – মা, পাপিম, এৱং অৱচ ‘‘নন্দতি পুত্তেহি পুত্তিমা’’তি. সব্বেহেৱ হি পিযেহি, মনাপেহি নানাভাৱো ৱিনাভাৱো, অনতিক্কমনীযো অযং ৱিধি, তেসঞ্চ পিযমনাপানং পুত্তদাৰানং গৱাস্সৱড়ৱহিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদীনং ৱিনাভাৱেন অধিমত্তসোকসল্লসমপ্পিতহদযা সত্তা উম্মত্তকাপি হোন্তি খিত্তচিত্তা, মৰণম্পি নিগচ্ছন্তি মৰণমত্তম্পি দুক্খং. তস্মা এৱং গণ্হ – সোচতি পুত্তেহি পুত্তিমা. যথা চ পুত্তেহি পুত্তিমা, গোপিযো গোহি তথেৱ সোচতীতি. কিং কাৰণা? উপধী হি নৰস্স সোচনা. যস্মা চ উপধী হি নৰস্স সোচনা, তস্মা এৱ ‘‘ন হি সো সোচতি, যো নিৰূপধি’’. যো উপধীসু সঙ্গপ্পহানেন নিৰুপধি হোতি, সো সন্তুট্ঠো হোতি কাযপৰিহাৰিকেন চীৱৰেন, কুচ্ছিপৰিহাৰিকেন পিণ্ডপাতেন, যেন যেনেৱ পক্কমতি, সমাদাযেৱ পক্কমতি. সেয্যথাপি নাম পক্খী সকুণো …পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতি. এৱং সব্বসোকসমুগ্ঘাতা ‘‘ন হি সো সোচতি, যো নিৰুপধী’’তি. ইতি ভগৱা অৰহত্তনিকূটেন দেসনং ৱোসাপেসি. অথ ৱা যো নিৰুপধি, যো নিক্কিলেসো, সো ন সোচতি. যাৱদেৱ হি কিলেসা সন্তি, তাৱদেৱ সব্বে উপধযো সোকপ্ফলাৱ হোন্তি. কিলেসপ্পহানা পন নত্থি সোকোতি. এৱম্পি অৰহত্তনিকূটেনেৱ দেসনং ৱোসাপেসি. দেসনাপৰিযোসানে ধনিযো চ গোপী চ উভোপি পব্বজিংসু. ভগৱা আকাসেনেৱ জেতৱনং অগমাসি. তে পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং সচ্ছিকৰিংসু. ৱসনট্ঠানে চ নেসং গোপালকা ৱিহাৰং কাৰেসুং. সো অজ্জাপি গোপালকৱিহাৰোত্ৱেৱ পঞ্ঞাযতীতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায ধনিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.