৫. তিৰোকুট্টপেতৱত্থুৱণ্ণনা

তিৰোকুট্টেসু তিট্ঠন্তীতি ইদং সত্থা ৰাজগহে ৱিহৰন্তো সম্বহুলে পেতে আৰব্ভ কথেসি.

তত্ৰাযং ৱিত্থাৰকথা – ইতো দ্ৱানৱুতিকপ্পে কাসি নাম নগৰং অহোসি. তত্থ জযসেনো নাম ৰাজা ৰজ্জং কাৰেসি. তস্স সিৰিমা নাম দেৱী. তস্সা কুচ্ছিযং ফুস্সো নাম বোধিসত্তো নিব্বত্তিত্ৱা অনুপুব্বেন সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি. জযসেনো ৰাজা ‘‘মম পুত্তো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা বুদ্ধো জাতো, ময্হমেৱ বুদ্ধো, ময্হং ধম্মো, ময্হং সঙ্ঘো’’তি মমত্তং উপ্পাদেত্ৱা সব্বকালং সযমেৱ উপট্ঠহতি, ন অঞ্ঞেসং ওকাসং দেতি.

ভগৱতো কনিট্ঠভাতৰো ৱেমাতিকা তযো ভাতৰো চিন্তেসুং – ‘‘বুদ্ধা নাম সব্বলোক হিতত্থায উপ্পজ্জন্তি, ন একস্সেৱ অত্থায. অম্হাকঞ্চ পিতা অঞ্ঞেসং ওকাসং ন দেতি. কথং নু খো মযং লভেয্যাম ভগৱন্তং উপট্ঠাতুং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চা’’তি? তেসং এতদহোসি – ‘‘হন্দ মযং কিঞ্চি উপাযং কৰোমা’’তি. তে পচ্চন্তং কুপিতং ৱিয কাৰাপেসুং. ততো ৰাজা ‘‘পচ্চন্তো কুপিতো’’তি সুত্ৱা তযোপি পুত্তে পচ্চন্তং ৱূপসমেতুং পেসেসি. তে গন্ত্ৱা ৱূপসমেত্ৱা আগতা. ৰাজা তুট্ঠো ৱৰং অদাসি ‘‘যং ইচ্ছথ, তং গণ্হথা’’তি. তে ‘‘মযং ভগৱন্তং উপট্ঠাতুং ইচ্ছামা’’তি আহংসু. ৰাজা ‘‘এতং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং গণ্হথা’’তি আহ. তে ‘‘মযং অঞ্ঞেন অনত্থিকা’’তি আহংসু. তেন হি পৰিচ্ছেদং কত্ৱা গণ্হথাতি. তে সত্ত ৱস্সানি যাচিংসু. ৰাজা ন অদাসি. এৱং ‘‘ছ, পঞ্চ, চত্তাৰি, তীণি, দ্ৱে, একং, সত্ত মাসে, ছ, পঞ্চ, চত্তাৰো’’তি ৱত্ৱা যাৱ তেমাসং যাচিংসু. তদা ৰাজা ‘‘গণ্হথা’’তি অদাসি.

তে ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা আহংসু – ‘‘ইচ্ছাম মযং, ভন্তে, ভগৱন্তং তেমাসং উপট্ঠাতুং, অধিৱাসেতু নো, ভন্তে, ভগৱা ইমং তেমাসং ৱস্সাৱাস’’ন্তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন. তে তযো অত্তনো জনপদে নিযুত্তকপুৰিসস্স লেখং পেসেসুং ‘‘ইমং তেমাসং অম্হেহি ভগৱা উপট্ঠাতব্বো, ৱিহাৰং আদিং কত্ৱা সব্বং ভগৱতো উপট্ঠানসম্ভাৰং সম্পাদেহী’’তি. সো সব্বং সম্পাদেত্ৱা পটিপেসেসি. তে কাসাযৱত্থনিৱত্থা হুত্ৱা পুৰিসসহস্সেহি ৱেয্যাৱচ্চকৰেহি ভগৱন্তং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ সক্কচ্চং উপট্ঠহমানা জনপদং নেত্ৱা ৱিহাৰং নিয্যাতেত্ৱা ৱস্সং ৱসাপেসুং.

তেসং ভণ্ডাগাৰিকো একো গহপতিপুত্তো সপজাপতিকো সদ্ধো অহোসি পসন্নো. সো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানৱত্তং সক্কচ্চং অদাসি. জনপদে নিযুত্তকপুৰিসো তং গহেত্ৱা জানপদেহি একাদসমত্তেহি পুৰিসসহস্সেহি সদ্ধিং সক্কচ্চমেৱ দানং পৱত্তাপেসি. তত্থ কেচি জানপদা পটিহতচিত্তা অহেসুং. তে দানস্স অন্তৰাযং কত্ৱা দেয্যধম্মং অত্তনা খাদিংসু, ভত্তসালঞ্চ অগ্গিনা দহিংসু. পৱাৰিতা ৰাজপুত্তা ভগৱতো সক্কাৰং কত্ৱা ভগৱন্তং পুৰক্খত্ৱা পিতু সন্তিকমেৱ পচ্চাগমিংসু. তত্থ গন্ত্ৱা ভগৱা পৰিনিব্বাযি. ৰাজপুত্তা চ জনপদে নিযুত্তকপুৰিসো চ ভণ্ডাগাৰিকো চ অনুপুব্বেন কালং কত্ৱা সদ্ধিং পৰিসায সগ্গে উপ্পজ্জিংসু, পটিহতচিত্তা জনা নিৰযে উপ্পজ্জিংসু. এৱং তেসং উভযেসং জনানং সগ্গতো সগ্গং নিৰযতো নিৰযং উপপজ্জন্তানং দ্ৱানৱুতিকপ্পা ৱীতিৱত্তা.

অথ ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে কস্সপস্স ভগৱতো কালে তে পটিহতচিত্তা জনা পেতেসু উপ্পন্না. তদা মনুস্সা অত্তনো অত্তনো ঞাতকানং পেতানং অত্থায দানং দত্ৱা উদ্দিসন্তি ‘‘ইদং নো ঞাতীনং হোতূ’’তি, তে সম্পত্তিং লভন্তি. অথ ইমেপি পেতা তং দিস্ৱা কস্সপং সম্মাসম্বুদ্ধং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিংসু – ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, মযম্পি এৱৰূপং সম্পত্তিং লভেয্যামা’’তি? ভগৱা আহ – ‘‘ইদানি ন লভথ, অনাগতে পন গোতমো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো ভৱিস্সতি, তস্স ভগৱতো কালে বিম্বিসাৰো নাম ৰাজা ভৱিস্সতি, সো তুম্হাকং ইতো দ্ৱানৱুতিকপ্পে ঞাতি অহোসি, সো বুদ্ধস্স দানং দত্ৱা তুম্হাকং উদ্দিসিস্সতি, তদা লভিস্সথা’’তি. এৱং ৱুত্তে কিৰ তেসং পেতানং তং ৱচনং ‘‘স্ৱে লভিস্সথা’’তি ৱুত্তং ৱিয অহোসি.

ততো একস্মিং বুদ্ধন্তৰে ৱীতিৱত্তে অম্হাকং ভগৱা উপ্পজ্জি. তেপি তযো ৰাজপুত্তা পুৰিসসহস্সেন সদ্ধিং দেৱলোকতো চৱিত্ৱা মগধৰট্ঠে ব্ৰাহ্মণকুলে উপ্পজ্জিত্ৱা অনুপুব্বেন তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা গযাসীসে তযো জটিলা অহেসুং, জনপদে নিযুত্তকপুৰিসো ৰাজা বিম্বিসাৰো অহোসি, ভণ্ডাগাৰিকো গহপতিপুত্তো ৱিসাখো নাম সেট্ঠি অহোসি, তস্স পজাপতি ধম্মদিন্না নাম সেট্ঠিধীতা অহোসি, অৱসেসা পন পৰিসা ৰঞ্ঞো এৱ পৰিৱাৰা হুত্ৱা নিব্বত্তিংসু.

অম্হাকম্পি ভগৱা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা সত্তসত্তাহং অতিক্কমিত্ৱা অনুপুব্বেন বাৰাণসিং আগম্ম ধম্মচক্কং পৱত্তেত্ৱা পঞ্চৱগ্গিযে আদিং কত্ৱা যাৱ সহস্সপৰিৱাৰে তযো জটিলে ৱিনেত্ৱা ৰাজগহং অগমাসি. তত্থ চ তদহুপসঙ্কমন্তংযেৱ ৰাজানং বিম্বিসাৰং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসি সদ্ধিং একাদসনহুতেহি অঙ্গমগধৱাসীহি ব্ৰাহ্মণগহপতিকেহি. অথ ৰঞ্ঞা স্ৱাতনায ভত্তেন নিমন্তিতো অধিৱাসেত্ৱা দুতিযদিৱসে মাণৱকৱণ্ণেন সক্কেন দেৱানমিন্দেন পুৰতো গচ্ছন্তেন –

‘‘দন্তো দন্তেহি সহ পুৰাণজটিলেহি, ৱিপ্পমুত্তো ৱিপ্পমুত্তেহি;

সিঙ্গীনিক্খসৱণ্ণো, ৰাজগহং পাৱিসি ভগৱা’’তি. (মহাৱ. ৫৮) –

এৱমাদীহি গাথাহি অভিত্থৱিযমানো ৰাজগহং পৱিসিত্ৱা ৰঞ্ঞো নিৱেসনে মহাদানং সম্পটিচ্ছি. তে পন পেতা ‘‘ইদানি ৰাজা দানং অম্হাকং উদ্দিসিস্সতি, ইদানি উদ্দিসিস্সতী’’তি আসায সম্পৰিৱাৰেত্ৱা অট্ঠংসু.

ৰাজা দানং দত্ৱা ‘‘কত্থ নু খো ভগৱা ৱিহৰেয্যা’’তি ভগৱতো ৱিহাৰট্ঠানমেৱ চিন্তেসি, ন তং দানং কস্সচি উদ্দিসি. তথা তং দানং অলভন্তা পেতা ছিন্নাসা হুত্ৱা ৰত্তিযং ৰঞ্ঞো নিৱেসনে অতিৱিয ভিংসনকং ৱিস্সৰমকংসু. ৰাজা ভযসন্তাসসংৱেগং আপজ্জিত্ৱা ৱিভাতায ৰত্তিযা ভগৱতো আৰোচেহি – ‘‘এৱৰূপং সদ্দং অস্সোসিং, কিং নু খো মে, ভন্তে, ভৱিস্সতী’’তি? ভগৱা ‘‘মা ভাযি, মহাৰাজ, ন তে কিঞ্চি পাপকং ভৱিস্সতি, অপিচ খো সন্তি তে পুৰাণঞাতকা পেতেসু উপ্পন্না. তে একং বুদ্ধন্তৰং তমেৱ পচ্চাসীসন্তা ‘বুদ্ধস্স দানং দত্ৱা অম্হাকং উদ্দিসিস্সতী’তি ৱিচৰন্তা তযা হিয্যো দানং দত্ৱা ন উদ্দিসিতত্তা ছিন্নাসা হুত্ৱা তথাৰূপং ৱিস্সৰমকংসূ’’তি আহ. ‘‘কিং ইদানিপি, ভন্তে, দিন্নে তে লভেয্যু’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, অধিৱাসেতু মে ভগৱা অজ্জতনায দানং, তেসং উদ্দিসিস্সামী’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.

ৰাজা নিৱেসনং গন্ত্ৱা মহাদানং পটিযাদাপেত্ৱা ভগৱতো কালং আৰোচাপেসি. ভগৱা ৰাজন্তেপুৰং গন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. তে পেতা ‘‘অপি নাম অজ্জ লভেয্যামা’’তি গন্ত্ৱা তিৰোকুট্টাদীসু অট্ঠংসু. ভগৱা তথা অকাসি, যথা তে সব্বেৱ ৰঞ্ঞো আপাথং গতা অহেসুং. ৰাজা দক্খিণোদকং দেন্তো ‘‘ইদং মে ঞাতীনং হোতূ’’তি উদ্দিসি. তাৱদেৱ পেতানং কমলকুৱলযসঞ্ছন্না পোক্খৰণিযো নিব্বত্তিংসু. তে তত্থ ন্হত্ৱা চ পিৱিত্ৱা চ পটিপ্পস্সদ্ধদৰথকিলমথপিপাসা সুৱণ্ণৱণ্ণা অহেসুং. ৰাজা যাগুখজ্জভোজ্জানি দত্ৱা উদ্দিসি. তেসং তঙ্খণঞ্ঞেৱ দিব্বযাগুখজ্জভোজ্জানি নিব্বত্তিংসু. তে তানি পৰিভুঞ্জিত্ৱা পীণিন্দ্ৰিযা অহেসুং. অথ ৱত্থসেনাসনানি দত্ৱা উদ্দিসি. তেসং দিব্বৱত্থপাসাদপচ্চত্থৰণসেয্যাদিঅলঙ্কাৰৱিধযো নিব্বত্তিংসু. সা চ তেসং সম্পত্তি সব্বাপি যথা ৰঞ্ঞো পাকটা হোতি, তথা ভগৱা অধিট্ঠাসি. ৰাজা তং দিস্ৱা অতিৱিয অত্তমনো অহোসি. ততো ভগৱা ভুত্তাৱী পৱাৰিতো ৰঞ্ঞো বিম্বিসাৰস্স অনুমোদনত্থং তিৰোকুট্টপেতৱত্থুং অভাসি –

১৪. ‘‘তিৰোকুট্টেসু তিট্ঠন্তি, সন্ধিসিঙ্ঘাটকেসু চ;

দ্ৱাৰবাহাসু তিট্ঠন্তি, আগন্ত্ৱান সকং ঘৰং.

১৫. ‘‘পহূতে অন্নপানম্হি, খজ্জভোজ্জে উপট্ঠিতে;

ন তেসং কোচি সৰতি, সত্তানং কম্মপচ্চযা.

১৬. ‘‘এৱং দদন্তি ঞাতীনং, যে হোন্তি অনুকম্পকা;

সুচিং পণীতং কালেন, কপ্পিযং পানভোজনং.

১৭. ‘‘ইদং ৱো ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো;

তে চ তত্থ সমাগন্ত্ৱা, ঞাতিপেতা সমাগতা;

পহূতে অন্নপানম্হি, সক্কচ্চং অনুমোদৰে.

১৮. ‘‘চিৰং জীৱন্তু নো ঞাতী, যেসং হেতু লভামসে;

অম্হাকঞ্চ কতা পূজা, দাযকা চ অনিপ্ফলা.

১৯. ‘‘ন হি তত্থ কসি অত্থি, গোৰক্খেত্থ ন ৱিজ্জতি;

ৱণিজ্জা তাদিসী নত্থি, হিৰঞ্ঞেন কযাকযং;

ইতো দিন্নেন যাপেন্তি, পেতা কালগতা তহিং.

২০. ‘‘উন্নমে উদকং ৱুট্ঠং, যথা নিন্নং পৱত্ততি;

এৱমেৱ ইতো দিন্নং, পেতানং উপকপ্পতি.

২১. ‘‘যথা ৱাৰিৱহা পূৰা, পৰিপূৰেন্তি সাগৰং;

এৱমেৱ ইতো দিন্নং, পেতানং উপকপ্পতি.

২২. ‘‘অদাসি মে অকাসি মে, ঞাতিমিত্তা সখা চ মে;

পেতানং দক্খিণং দজ্জা, পুব্বে কতমনুস্সৰং.

২৩. ‘‘ন হি ৰুণ্ণং ৱা সোকো ৱা, যা চঞ্ঞা পৰিদেৱনা;

ন তং পেতানমত্থায, এৱং তিট্ঠন্তি ঞাতযো.

২৪. ‘‘অযঞ্চ খো দক্খিণা দিন্না, সঙ্ঘম্হি সুপ্পতিট্ঠিতা;

দীঘৰত্তং হিতাযস্স, ঠানসো উপকপ্পতি.

২৫. ‘‘সো ঞাতিধম্মো চ অযং নিদস্সিতো, পেতান পূজা চ কতা উড়াৰা;

বলঞ্চ ভিক্খূনমনুপ্পদিন্নং, তুম্হেহি পুঞ্ঞং পহুতং অনপ্পক’’ন্তি.

১৪. তত্থ তিৰোকুট্টেসূতি কুট্টানং পৰভাগেসু. তিট্ঠন্তীতি নিসজ্জাদিপটিক্খেপতো ঠানকপ্পনৱচনমেতং, গেহপাকাৰকুট্টানং দ্ৱাৰতো বহি এৱ তিট্ঠন্তীতি অত্থো. সন্ধিসিঙ্ঘাটকেসু চাতি সন্ধীসু চ সিঙ্ঘাটকেসু চ. সন্ধীতি চতুক্কোণৰচ্ছা, ঘৰসন্ধিভিত্তিসন্ধিআলোকসন্ধিযোপি ৱুচ্চন্তি. সিঙ্ঘাটকাতি তিকোণৰচ্ছা. দ্ৱাৰবাহাসু তিট্ঠন্তীতি নগৰদ্ৱাৰঘৰদ্ৱাৰানং বাহা নিস্সায তিট্ঠন্তি. আগন্ত্ৱান সকং ঘৰন্তি সকঘৰং নাম পুব্বঞাতিঘৰম্পি অত্তনা সামিভাৱেন অজ্ঝাৱুত্থঘৰম্পি, তদুভযম্পি তে যস্মা সকঘৰসঞ্ঞায আগচ্ছন্তি, তস্মা ‘‘আগন্ত্ৱান সকং ঘৰ’’ন্তি আহ.

১৫. এৱং ভগৱা পুব্বে অনজ্ঝাৱুত্থপুব্বম্পি পুব্বঞাতিঘৰত্তা বিম্বিসাৰনিৱেসনং সকঘৰসঞ্ঞায আগন্ত্ৱা তিৰোকুট্টাদীসু ঠিতে ইস্সামচ্ছৰিযফলং অনুভৱন্তে অতিৱিয দুদ্দসিকৱিৰূপভযানকদস্সনে বহূ পেতে ৰঞ্ঞো দস্সেন্তো ‘‘তিৰোকুট্টেসু তিট্ঠন্তী’’তি গাথং ৱত্ৱা পুন তেহি কতস্স কম্মস্স দাৰুণভাৱং দস্সেন্তো ‘‘পহূতে অন্নপানম্হী’’তি দুতিযগাথমাহ.

তত্থ পহূতেতি অনপ্পকে বহুম্হি, যাৱদত্থেতি অত্থো. ব-কাৰস্স হি প-কাৰো লব্ভতি ‘‘পহু সন্তো ন ভৰতী’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮) ৱিয. কেচি পন ‘‘বহুকে’’তি পঠন্তি, সো পন পমাদপাঠো. অন্নপানম্হীতি অন্নে চ পানে চ. খজ্জভোজ্জেতি খজ্জে চ ভোজ্জে চ. এতেন অসিতপীতখাযিতসাযিতৱসেন চতুব্বিধম্পি আহাৰং দস্সেতি. উপট্ঠিতেতি উপগম্ম ঠিতে সজ্জিতে, পটিযত্তেতি অত্থো. ন তেসং কোচি সৰতি সত্তানন্তি তেসং পেত্তিৱিসযে উপ্পন্নানং সত্তানং কোচি মাতা ৱা পিতা ৱা পুত্তো ৱা নত্তা ৱা ন সৰতি. কিং কাৰণা? কম্মপচ্চযাতি, অত্তনা কতস্স অদানদানপটিসেধনাদিভেদস্স কদৰিযকম্মস্স কাৰণভাৱতো. তঞ্হি কম্মং তেসং ঞাতীনং সৰিতুং ন দেতি.

১৬. এৱং ভগৱা অনপ্পকেপি অন্নপানাদিম্হি ৱিজ্জমানে ঞাতীনং পচ্চাসীসন্তানং পেতানং কম্মফলেন ঞাতকানং অনুস্সৰণমত্তস্সাপি অভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি পেত্তিৱিসযুপপন্নে ঞাতকে উদ্দিস্স ৰঞ্ঞা দিন্নদানং পসংসন্তো ‘‘এৱং দদন্তি ঞাতীন’’ন্তি ততিযগাথমাহ.

তত্থ এৱন্তি উপমাৱচনং. তস্স দ্ৱিধা সম্বন্ধো – তেসং সত্তানং কম্মপচ্চযা অসৰন্তেসুপি কেসুচি কেচি দদন্তি ঞাতীনং, যে এৱং অনুকম্পকা হোন্তীতি চ, মহাৰাজ, যথা তযা দিন্নং, এৱং সুচিং পণীতং কালেন কপ্পিযং পানভোজনং দদন্তি ঞাতীনং, যে হোন্তি অনুকম্পকাতি চ. তত্থ দদন্তীতি দেন্তি উদ্দিসন্তি নিয্যাতেন্তি. ঞাতীনন্তি মাতিতো চ পিতিতো চ সম্বন্ধানং. যেতি যে কেচি পুত্তাদযো. হোন্তীতি ভৱন্তি. অনুকম্পকাতি অত্থকামা হিতেসিনো. সুচিন্তি সুদ্ধং মনোহৰং ধম্মিকঞ্চ. পণীতন্তি উড়াৰং. কালেনাতি দক্খিণেয্যানং পৰিভোগযোগ্গকালেন, ঞাতিপেতানং ৱা তিৰোকুট্টাদীসু আগন্ত্ৱা ঠিতকালেন. কপ্পিযন্তি অনুচ্ছৱিকং পতিৰূপং অৰিযানং পৰিভোগাৰহং. পানভোজনন্তি পানঞ্চ ভোজনঞ্চ, তদুপদেসেন চেত্থ সব্বং দেয্যধম্মং ৱদতি.

১৭. ইদানি যেন পকাৰেন তেসং পেতানং দিন্নং নাম হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ইদং ৱো ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো’’তি চতুত্থগাথায পুব্বড্ঢং আহ. তং ততিযগাথায পুব্বড্ঢেন সম্বন্ধিতব্বং –

‘‘এৱং দদন্তি ঞাতীনং, যে হোন্তি অনুকম্পকা;

ইদং ৱো ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো’’তি.

তেন ‘‘ইদং ৱো ঞাতীনং হোতূতি এৱং পকাৰেন দদন্তি, নো অঞ্ঞথা’’তি আকাৰত্থেন এৱংসদ্দেন দাতব্বাকাৰনিদস্সনং কতং হোতি.

তত্থ ইদন্তি দেয্যধম্মনিদস্সনং. ৱোতি নিপাতমত্তং ‘‘যেহি ৱো অৰিযা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৬) ৱিয. ঞাতীনং হোতূতি পেত্তিৱিসযে উপ্পন্নানং ঞাতকানং হোতু. ‘‘নো ঞাতীন’’ন্তি চ পঠন্তি, অম্হাকং ঞাতীনন্তি অত্থো. সুখিতা হোন্তু ঞাতযোতি তে পেত্তিৱিসযূপপন্না ঞাতযো ইদং ফলং পচ্চনুভৱন্তা সুখিতা সুখপ্পত্তা হোন্তু.

যস্মা ‘‘ইদং ৱো ঞাতীনং হোতূ’’তি ৱুত্তেপি অঞ্ঞেন কতকম্মং ন অঞ্ঞস্স ফলদং হোতি, কেৱলং পন তথা উদ্দিস্স দীযমানং তং ৱত্থু ঞাতিপেতানং কুসলকম্মস্স পচ্চযো হোতি, তস্মা যথা তেসং তস্মিং ৱত্থুস্মিং তস্মিংযেৱ খণে ফলনিব্বত্তকং কুসলকম্মং হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘তে চ তত্থো’’তিআদিমাহ.

তত্থ তেতি ঞাতিপেতা. তত্থাতি যত্থ দানং দীযতি, তত্থ. সমাগন্ত্ৱাতি ‘‘ইমে নো ঞাতযো অম্হাকং অত্থায দানং উদ্দিসন্তী’’তি অনুমোদনত্থং তত্থ সমাগতা হুত্ৱা. পহূতে অন্নপানম্হীতি অত্তনো উদ্দিস্স দীযমানে তস্মিং ৱত্থুস্মিং. সক্কচ্চং অনুমোদৰেতি কম্মফলং অভিসদ্দহন্তা চিত্তীকাৰং অৱিজহন্তা অৱিক্খিত্তচিত্তা হুত্ৱা ‘‘ইদং নো দানং হিতায সুখায হোতূ’’তি মোদন্তি অনুমোদন্তি পীতিসোমনস্সজাতা হোন্তি.

১৮. চিৰং জীৱন্তূতি চিৰং জীৱিনো দীঘাযুকা হোন্তু. নো ঞাতীতি অম্হাকং ঞাতকা. যেসং হেতূতি যেসং কাৰণা যে নিস্সায. লভামসেতি ঈদিসং সম্পত্তিং পটিলভাম. ইদঞ্হি উদ্দিসনেন লদ্ধসম্পত্তিং অনুভৱন্তানং পেতানং অত্তনো ঞাতীনং থোমনাকাৰদস্সনং. পেতানঞ্হি অত্তনো অনুমোদনেন, দাযকানং উদ্দিসনেন, উক্খিণেয্যসম্পত্তিযা চাতি তীহি অঙ্গেহি দক্খিণা তঙ্খণঞ্ঞেৱ ফলনিব্বত্তিকা হোতি. তত্থ দাযকা ৱিসেসহেতু. তেনাহ ‘‘যেসং হেতু লভামসে’’তি. অম্হাকঞ্চ কতা পূজাতি ‘‘ইদং ৱো ঞাতীনং হোতূ’’তি এৱং উদ্দিসন্তেহি দাযকেহি অম্হাকঞ্চ পূজা কতা, তে দাযকা চ অনিপ্ফলা যস্মিং সন্তানে পৰিচ্চাগমযং কম্মং নিব্বত্তং তস্স তত্থেৱ ফলদানতো.

এত্থাহ – ‘‘কিং পন পেত্তিৱিসযূপপন্না এৱ ঞাতী হেতুসম্পত্তিযো লভন্তি, উদাহু অঞ্ঞেপী’’তি? ন চেত্থ অম্হেহি ৱত্তব্বং, অত্থি ভগৱতা এৱং ব্যাকতত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং –-

‘‘মযমস্সু, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণা নাম দানানি দেম, পুঞ্ঞানি কৰোম ‘ইদং দানং পেতানং ঞাতিসালোহিতানং উপকপ্পতু, ইদং দানং পেতা ঞাতিসালোহিতা পৰিভুঞ্জন্তূ’তি. কচ্চি তং, ভো গোতম, দানং পেতানং ঞাতিসালোহিতানং উপকপ্পতি, কচ্চি তে পেতা ঞাতিসালোহিতা তং দানং পৰিভুঞ্জন্তীতি? ঠানে খো, ব্ৰাহ্মণ, উপকপ্পতি, নো অট্ঠানেতি.

‘‘কতমং পন, ভো গোতম, ঠানং, কতমং অট্ঠানন্তি? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পাণাতিপাতী হোতি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতি, সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা নিৰযং উপপজ্জতি. যো নেৰযিকানং সত্তানং আহাৰো, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. ইদং খো, ব্ৰাহ্মণ, অট্ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং ন উপকপ্পতি.

‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পাণাতিপাতী হোতি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতি, সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা তিৰচ্ছানযোনিং উপপজ্জতি. যো তিৰচ্ছানযোনিকানং সত্তানং আহাৰো, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. ইদম্পি খো, ব্ৰাহ্মণ, অট্ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং ন উপকপ্পতি.

‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো হোতি…পে… সম্মাদিট্ঠিকো হোতি, সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা মনুস্সানং সহব্যতং উপপজ্জতি…পে… দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জতি. যো দেৱানং আহাৰো, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. ইদম্পি খো, ব্ৰাহ্মণ, অট্ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং ন উপকপ্পতি.

‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পাণাতিপাতী হোতি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতি, সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা পেত্তিৱিসযং উপপজ্জতি. যো পেত্তিৱিসযিকানং সত্তানং আহাৰো, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. যং ৱা পনস্স ইতো অনুপৱেচ্ছেন্তি মিত্তামচ্চা ৱা ঞাতিসালোহিতা ৱা, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. ইদং খো, ব্ৰাহ্মণ, ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং উপকপ্পতী’’তি.

‘‘সচে পন, ভো গোতম, সো পেতো ঞাতিসালোহিতো তং ঠানং অনুপপন্নো হোতি, কো তং দানং পৰিভুঞ্জতী’’তি? ‘‘অঞ্ঞেপিস্স, ব্ৰাহ্মণ, পেতা ঞাতিসালোহিতা তং ঠানং উপপন্না হোন্তি, তে তং দানং পৰিভুঞ্জন্তী’’তি.

‘‘সচে পন, ভো গোতম, সো চেৱ পেতো ঞাতিসালোহিতো তং ঠানং অনুপপন্নো হোতি, অঞ্ঞেপিস্স পেতা ঞাতিসালোহিতা তং ঠানং অনুপপন্না হোন্তি, কো তং দানং পৰিভুঞ্জতী’’তি? ‘‘অট্ঠানং খো এতং, ব্ৰাহ্মণ, অনৱকাসো, যং তং ঠানং ৱিৱিত্তং অস্স ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা যদিদং পেতেহি ঞাতিসালোহিতেহি, অপিচ, ব্ৰাহ্মণ, দাযকোপি অনিপ্ফলো’’তি (অ. নি. ১০.১৭৭).

১৯. ইদানি পেত্তিৱিসযূপপন্নানং তত্থ অঞ্ঞস্স কসিগোৰক্খাদিনো সম্পত্তিপটিলাভকাৰণস্স অভাৱং ইতো দিন্নেন যাপনঞ্চ দস্সেতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ ন হি তত্থ কসি অত্থীতি তস্মিং পেত্তিৱিসযে কসি ন হি অত্থি, যং নিস্সায পেতা সুখেন জীৱেয্যুং. গোৰক্খেত্থ ন ৱিজ্জতীতি এত্থ পেত্তিৱিসযে ন কেৱলং কসিযেৱ নত্থি, অথ খো গোৰক্খাপি ন ৱিজ্জতি, যং নিস্সায তে সুখেন জীৱেয্যুং. ৱণিজ্জা তাদিসী নত্থীতি ৱণিজ্জাপি তাদিসী নত্থি, যা তেসং সম্পত্তিপটিলাভহেতু ভৱেয্য. হিৰঞ্ঞেন কযাকযন্তি হিৰঞ্ঞেন কযৱিক্কযম্পি তত্থ তাদিসং নত্থি, যং তেসং সম্পত্তিপটিলাভহেতু ভৱেয্য. ইতে দিন্নেন যাপেন্তি, পেতা কালগতা তহিন্তি কেৱলং পন ইতো ঞাতীহি ৱা মিত্তামচ্চেহি ৱা দিন্নেন যাপেন্তি, অত্তভাৱং পৱত্তেন্তি. পেতাতি পেত্তিৱিসযূপপন্না সত্তা. কালগতাতি অত্তনো মৰণকালেন গতা. ‘‘কালকতা’’তি ৱা পাঠো, কতকালা কতমৰণা মৰণং সম্পত্তা. তহিন্তি তস্মিং পেত্তিৱিসযে.

২০-২১. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং উপমাহি পকাসেতুং ‘‘উন্নমে উদকং ৱুট্ঠ’’ন্তি গাথাদ্ৱযমাহ. তস্সত্থো – যথা উন্নমে থলে উন্নতপ্পদেসে মেঘেহি অভিৱুট্ঠং উদকং যথা নিন্নং পৱত্ততি, যো ভূমিভাগো নিন্নো ওণতো, তং উপগচ্ছতি; এৱমেৱ ইতো দিন্নং দানং পেতানং উপকপ্পতি, ফলুপ্পত্তিযা ৱিনিযুজ্জতি. নিন্নমিৱ হি উদকপ্পৱত্তিযা ঠানং পেতলোকো দানূপকপ্পনায. যথাহ – ‘‘ইদং খো, ব্ৰাহ্মণ, ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং উপকপ্পতী’’তি (অ. নি. ১০.১৭৭). যথা চ কন্দৰপদৰসাখপসাখকুসোব্ভমহাসোব্ভে হি ওগলিতেন উদকেন ৱাৰিৱহা মহানজ্জো পূৰা হুত্ৱা সাগৰং পৰিপূৰেন্তি, এৱং ইতো দিন্নদানং পুব্বে ৱুত্তনযেন পেতানং উপকপ্পতীতি.

২২. যস্মা পেতা ‘‘ইতো কিঞ্চি লভামা’’তি আসাভিভূতা ঞাতিঘৰং আগন্ত্ৱাপি ‘‘ইদং নাম নো দেথা’’তি যাচিতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা তেসং ইমানি অনুস্সৰণৱত্থূনি অনুস্সৰন্তো কুলপুত্তো দক্খিণং দজ্জাতি দস্সেন্তো ‘‘অদাসি মে’’তি গাথমাহ.

তস্সত্থো – ইদং নাম মে ধনং ৱা ধঞ্ঞং ৱা অদাসি, ইদং নাম মে কিচ্চং অত্তনাযেৱ যোগং আপজ্জন্তো অকাসি, ‘‘অসুকো মে মাতিতো ৱা পিতিতো ৱা সম্বন্ধত্তা ঞাতি, সিনেহৱসেন তাণসমত্থতায মিত্তো, অসুকো মে সহপংসুকীড়কসহাযো সখা’’তি চ এতং সব্বমনুস্সৰন্তো পেতানং দক্খিণং দজ্জা দানং নিয্যাতেয্য. ‘‘দক্খিণা দজ্জা’’তি ৱা পাঠো, পেতানং দক্খিণা দাতব্বা, তেন ‘‘অদাসি মে’’তিআদিনা নযেন পুব্বে কতমনুস্সৰং অনুস্সৰতাতি ৱুত্তং হোতি. কৰণত্থে হি ইদং পচ্চত্তৱচনং.

২৩-২৪. যে পন সত্তা ঞাতিমৰণেন ৰুণ্ণসোকাদিপৰা এৱ হুত্ৱা তিট্ঠন্তি, ন তেসং অত্থায কিঞ্চি দেন্তি, তেসং তং ৰুণ্ণসোকাদি কেৱলং অত্তপৰিতাপনমত্তমেৱ হোতি, তং ন পেতানং কঞ্চি অত্থং সাধেতীতি দস্সেন্তো ‘‘ন হি ৰুণ্ণং ৱা’’তি গাথং ৱত্ৱা পুন মগধৰাজেন দিন্নদক্খিণায সাত্থকভাৱং দস্সেতুং ‘‘অযঞ্চ খো’’তি গাথমাহ. তেসং অত্থো হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ.

২৫. ইদানি যস্মা ইমং দক্খিণং দেন্তেন ৰঞ্ঞা ঞাতীনং ঞাতীহি কত্তব্বকিচ্চকৰণেন ঞাতিধম্মো নিদস্সিতো, বহুজনস্স পাকটো কতো, নিদস্সনং পাকটং কতং ‘‘তুম্হেহিপি এৱমেৱ ঞাতীসু ঞাতিধম্মো পৰিপূৰেতব্বো’’তি. তে চ পেতে দিব্বসম্পত্তিং অধিগমেন্তেন পেতানং পূজা কতা উড়াৰা, বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং অন্নপানাদীহি সন্তপ্পেন্তেন ভিক্খূনং বলং অনুপ্পদিন্নং, অনুকম্পাদিগুণপৰিৱাৰঞ্চ চাগচেতনং নিব্বত্তেন্তেন অনপ্পকং পুঞ্ঞং পসুতং, তস্মা ভগৱা ইমেহি যথাভুচ্চগুণেহি ৰাজানং সম্পহংসেন্তো ‘‘সো ঞাতিধম্মো’’তি ওসানগাথমাহ.

তত্থ ঞাতিধম্মোতি ঞাতীহি ঞাতীনং কত্তব্বকৰণং. উড়াৰাতি ফীতা সমিদ্ধা. বলন্তি কাযবলং. পসুতন্তি উপচিতং. এত্থ চ ‘‘সো ঞাতিধম্মো চ অযং নিদস্সিতো’’তি এতেন ভগৱা ৰাজানং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি. ঞাতিধম্মদস্সনঞ্হেত্থ সন্দস্সনং. ‘‘পেতান পূজা চ কতা উড়াৰা’’তি ইমিনা সমাদপেসি. ‘‘উড়াৰা’’তি পসংসনঞ্হেত্থ পুনপ্পুনং পূজাকৰণে সমাদপনং. ‘‘বলঞ্চ ভিক্খূনমনুপ্পদিন্ন’’ন্তি ইমিনা সমুত্তেজেসি. ভিক্খূনং বলানুপ্পদানঞ্হেত্থ এৱংৱিধানং বলানুপ্পদানে উস্সাহৱড্ঢনেন সমুত্তেজনং. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তি ইমিনা সম্পহংসেসি. পুঞ্ঞপসৱনকিত্তনঞ্হেত্থ তস্স যথাভুচ্চগুণসংৱণ্ণনভাৱেন সম্পহংসনন্তি এৱমেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.

দেসনাপৰিযোসানে চ পেত্তিৱিসযূপপত্তিআদীনৱসংৱণ্ণনেন সংৱিগ্গহদযানং যোনিসো পদহতং চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. দুতিযদিৱসেপি দেৱমনুস্সানং ইদমেৱ তিৰোকুট্টদেসনং দেসেসি. এৱং যাৱ সত্ত দিৱসা তাদিসোৱ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.

তিৰোকুট্টপেতৱত্থুৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.