১. উৰগৱগ্গো

১. খেত্তূপমপেতৱত্থুৱণ্ণনা

তং পনেতং ৱত্থুং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰন্তো ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে অঞ্ঞতৰং সেট্ঠিপুত্তপেতং আৰব্ভ কথেসি. ৰাজগহে কিৰ অঞ্ঞতৰো অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো পহূতৱিত্তূপকৰণো অনেককোটিধনসন্নিচযো সেট্ঠি অহোসি. তস্স মহাধনসম্পন্নতায ‘‘মহাধনসেট্ঠি’’ত্ৱেৱ সমঞ্ঞা অহোসি. একোৱ পুত্তো অহোসি, পিযো মনাপো. তস্মিং ৱিঞ্ঞুতং পত্তে মাতাপিতৰো এৱং চিন্তেসুং – ‘‘অম্হাকং পুত্তস্স দিৱসে দিৱসে সহস্সং সহস্সং পৰিব্বযং কৰোন্তস্স ৱস্সসতেনাপি অযং ধনসন্নিচযো পৰিক্খযং ন গমিস্সতি, কিং ইমস্স সিপ্পুগ্গহণপৰিস্সমেন, অকিলন্তকাযচিত্তো যথাসুখং ভোগে পৰিভুঞ্জতূ’’তি সিপ্পং ন সিক্খাপেসুং. ৱযপ্পত্তে পন কুলৰূপযোব্বনৱিলাসসম্পন্নং কামাভিমুখং ধম্মসঞ্ঞাৱিমুখং কঞ্ঞং আনেসুং. সো তায সদ্ধিং অভিৰমন্তো ধম্মে চিত্তমত্তম্পি অনুপ্পাদেত্ৱা, সমণব্ৰাহ্মণগুৰুজনেসু অনাদৰো হুত্ৱা, ধুত্তজনপৰিৱুতো ৰজ্জমানো পঞ্চকামগুণে ৰতো গিদ্ধো মোহেন অন্ধো হুত্ৱা কালং ৱীতিনামেত্ৱা, মাতাপিতূসু কালকতেসু নটনাটকগাযকাদীনং যথিচ্ছিতং দেন্তো ধনং ৱিনাসেত্ৱা নচিৰস্সেৱ পাৰিজুঞ্ঞপ্পত্তো হুত্ৱা, ইণং গহেত্ৱা জীৱিকং কপ্পেন্তো পুন ইণম্পি অলভিত্ৱা ইণাযিকেহি চোদিযমানো তেসং অত্তনো খেত্তৱত্থুঘৰাদীনি দত্ৱা, কপালহত্থো ভিক্খং চৰিত্ৱা ভুঞ্জন্তো তস্মিংযেৱ নগৰে অনাথসালাযং ৱসতি.

অথ নং একদিৱসং চোৰা সমাগতা এৱমাহংসু – ‘‘অম্ভো পুৰিস, কিং তুয্হং ইমিনা দুজ্জীৱিতেন, তৰুণো ত্ৱমসি থামজৱবলসম্পন্নো, কস্মা হত্থপাদৱিকলো ৱিয অচ্ছসি? এহি অম্হেহি সহ চোৰিকায পৰেসং সন্তকং গহেত্ৱা সুখেন জীৱিকং কপ্পেহী’’তি. সো ‘‘নাহং চোৰিকং কাতুং জানামী’’তি আহ. চোৰা ‘‘মযং তং সিক্খাপেম, কেৱলং ত্ৱং অম্হাকং ৱচনং কৰোহী’’তি আহংসু. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা তেহি সদ্ধিং অগমাসি. অথ তে চোৰা তস্স হত্থে মহন্তং মুগ্গৰং দত্ৱা সন্ধিং ছিন্দিত্ৱা ঘৰং পৱিসন্তো তং সন্ধিমুখে ঠপেত্ৱা আহংসু – ‘‘সচে ইধ অঞ্ঞো কোচি আগচ্ছতি, তং ইমিনা মুগ্গৰেন পহৰিত্ৱা একপ্পহাৰেনেৱ মাৰেহী’’তি. সো অন্ধবালো হিতাহিতং অজানন্তো পৰেসং আগমনমেৱ ওলোকেন্তো তত্থ অট্ঠাসি. চোৰা পন ঘৰং পৱিসিত্ৱা গয্হূপগং ভণ্ডং গহেত্ৱা ঘৰমনুস্সেহি ঞাতমত্তাৱ ইতো চিতো চ পলাযিংসু. ঘৰমনুস্সা উট্ঠহিত্ৱা সীঘং সীঘং ধাৱন্তা ইতো চিতো চ ওলোকেন্তা তং পুৰিসং সন্ধিদ্ৱাৰে ঠিতং দিস্ৱা ‘‘হৰে দুট্ঠচোৰা’’তি গহেত্ৱা হত্থপাদে মুগ্গৰাদীহি পোথেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেসুং – ‘‘অযং, দেৱ, চোৰো সন্ধিসুখে গহিতো’’তি. ৰাজা ‘‘ইমস্স সীসং ছিন্দাপেহী’’তি নগৰগুত্তিকং আণাপেসি. ‘‘সাধু, দেৱা’’তি নগৰগুত্তিকো তং গাহাপেত্ৱা পচ্ছাবাহং গাড়্হবন্ধনং বন্ধাপেত্ৱা ৰত্তৱণ্ণৱিৰড়মালাবন্ধকণ্ঠং ইট্ঠকচুণ্ণমক্খিতসীসং ৱজ্ঝপহটভেৰিদেসিতমগ্গং ৰথিকায ৰথিকং সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং ৱিচৰাপেত্ৱা কসাহি তাড়েন্তো আঘাতনাভিমুখং নেতি. ‘‘অযং ইমস্মিং নগৰে ৱিলুম্পমানকচোৰো গহিতো’’তি কোলাহলং অহোসি.

তেন চ সমযেন তস্মিং নগৰে সুলসা নাম নগৰসোভিনী পাসাদে ঠিতা ৱাতপানন্তৰেন ওলোকেন্তী তং তথা নীযমানং দিস্ৱা পুব্বে তেন কতপৰিচযা ‘‘অযং পুৰিসো ইমস্মিংযেৱ নগৰে মহতিং সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা ইদানি এৱৰূপং অনত্থং অনযব্যসনং পত্তো’’তি তস্স কাৰুঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৱা চত্তাৰো মোদকে পানীযঞ্চ পেসেসি. নগৰগুত্তিকস্স চ আৰোচাপেসি – ‘‘তাৱ অয্যো আগমেতু, যাৱাযং পুৰিসো ইমে মোদকে খাদিত্ৱা পানীযং পিৱিস্সতী’’তি.

অথেতস্মিং অন্তৰে আযস্মা মহামোগ্গল্লানো দিব্বেন চক্খুনা ওলোকেন্তো তস্স ব্যসনপ্পত্তিং দিস্ৱা কৰুণায সঞ্চোদিতমানসো – ‘‘অযং পুৰিসো অকতপুঞ্ঞো কতপাপো, তেনাযং নিৰযে নিব্বত্তিস্সতি, মযি পন গতে মোদকে চ পানীযঞ্চ দত্ৱা ভুম্মদেৱেসু উপ্পজ্জিস্সতি, যংনূনাহং ইমস্স অৱস্সযো ভৱেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৱা পানীযমোদকেসু উপনীযমানেসু তস্স পুৰিসস্স পুৰতো পাতুৰহোসি. সো থেৰং দিস্ৱা পসন্নমানসো ‘‘কিং মে ইদানেৱ ইমেহি মাৰিযমানস্স মোদকেহি খাদিতেহি, ইদং পন পৰলোকং গচ্ছন্তস্স পাথেয্যং ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা মোদকে চ পানীযঞ্চ থেৰস্স দাপেসি. থেৰো তস্স পসাদসংৱড্ঢনত্থং তস্স পস্সন্তস্সেৱ তথাৰূপে ঠানে নিসীদিত্ৱা মোদকে পৰিভুঞ্জিত্ৱা পানীযঞ্চ পিৱিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. সো পন পুৰিসো চোৰঘাতকেহি আঘাতনং নেত্ৱা সীসচ্ছেদং পাপিতো অনুত্তৰে পুঞ্ঞক্খেত্তে মহামোগ্গল্লানত্থেৰে কতেন পুঞ্ঞেন উড়াৰে দেৱলোকে নিব্বত্তনাৰহোপি যস্মা ‘‘সুলসং আগম্ম মযা অযং দেয্যধম্মো লদ্ধো’’তি সুলসায গতেন সিনেহেন মৰণকালে চিত্তং উপক্কিলিট্ঠং অহোসি. তস্মা হীনকাযং উপপজ্জন্তো পব্বতগহনসম্ভূতে সন্দচ্ছাযে মহানিগ্ৰোধৰুক্খে ৰুক্খদেৱতা হুত্ৱা নিব্বত্তি.

সো কিৰ সচে পঠমৱযে কুলৱংসট্ঠপনে উস্সুক্কং অকৰিস্স, তস্মিংযেৱ নগৰে সেট্ঠীনং অগ্গো অভৱিস্স, মজ্ঝিমৱযে মজ্ঝিমো, পচ্ছিমৱযে পচ্ছিমো. সচে পন পঠমৱযে পব্বজিতো অভৱিস্স, অৰহা অভৱিস্স, মজ্ঝিমৱযে সকদাগামী অনাগামী ৱা অভৱিস্স, পচ্ছিমৱযে সোতাপন্নো অভৱিস্স. পাপমিত্তসংসগ্গেন পন ইত্থিধুত্তো সুৰাধুত্তো দুচ্চৰিতনিৰতো অনাদৰিকো হুত্ৱা অনুক্কমেন সব্বসম্পত্তিতো পৰিহাযিত্ৱা মহাব্যসনং পত্তোতি ৱদন্তি.

অথ সো অপৰেন সমযেন সুলসং উয্যানগতং দিস্ৱা সঞ্জাতকামৰাগো অন্ধকাৰং মাপেত্ৱা তং অত্তনো ভৱনং নেত্ৱা সত্তাহং তায সদ্ধিং সংৱাসং কপ্পেসি, অত্তানঞ্চস্সা আৰোচেসি. তস্সা মাতা তং অপস্সন্তী ৰোদমানা ইতো চিতো চ পৰিব্ভমতি. তং দিস্ৱা মহাজনো ‘‘অয্যো মহামোগ্গল্লানো মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো তস্সা গতিং জানেয্য, তং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছেয্যাসী’’তি আহ. সা ‘‘সাধু অয্যো’’তি থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা তমত্থং পুচ্ছি. থেৰো ‘‘ইতো সত্তমে দিৱসে ৱেড়ুৱনমহাৱিহাৰে ভগৱতি ধম্মং দেসেন্তে পৰিসপৰিযন্তে পস্সিস্সসী’’তি আহ. অথ সুলসা তং দেৱপুত্তং অৱোচ – ‘‘অযুত্তং ময্হং তৱ ভৱনে ৱসন্তিযা, অজ্জ সত্তমো দিৱসো, মম মাতা মং অপস্সন্তী পৰিদেৱসোকসমাপন্না ভৱিস্সতি, সাধু মং, দেৱ, তত্থেৱ নেহী’’তি. সো তং নেত্ৱা ৱেড়ুৱনে ভগৱতি ধম্মং দেসেন্তে পৰিসপৰিযন্তে ঠপেন্ত্ৱা অদিস্সমানৰূপো অট্ঠাসি.

ততো মহাজনো সুলসং দিস্ৱা এৱমাহ – ‘‘অম্ম সুলসে, ত্ৱং এত্তকং দিৱসং কুহিং গতা? তৱ মাতা ত্ৱং অপস্সন্তী পৰিদেৱসোকসমাপন্না উম্মাদপ্পত্তা ৱিয জাতা’’তি. সা তং পৱত্তিং মহাজনস্স আচিক্খি. মহাজনেন চ ‘‘কথং সো পুৰিসো তথাপাপপসুতো অকতকুসলো দেৱূপপত্তিং পটিলভতী’’তি ৱুত্তে সুলসা ‘‘মযা দাপিতে মোদকে পানীযঞ্চ অয্যস্স মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স দত্ৱা তেন পুঞ্ঞেন দেৱূপপত্তিং পটিলভতী’’তি আহ. তং সুত্ৱা মহাজনো অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতো অহোসি – ‘‘অৰহন্তো নাম অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স, যেসু অপ্পকোপি কতো কাৰো সত্তানং দেৱূপপত্তিং আৱহতী’’তি উড়াৰং পীতিসোমনস্সং পটিসংৱেদেসি. ভিক্খূ তমত্থং ভগৱতো আৰোচেসুং. ততো ভগৱা ইমিস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযা –

১. ‘‘খেত্তূপমা অৰহন্তো, দাযকা কস্সকূপমা;

বীজূপমং দেয্যধম্মং, এত্তো নিব্বত্ততে ফলং.

২. ‘‘এতং বীজং কসী খেত্তং, পেতানং দাযকস্স চ;

তং পেতা পৰিভুঞ্জন্তি, দাতা পুঞ্ঞেন ৱড্ঢতি.

৩. ‘‘ইধেৱ কুসলং কত্ৱা, পেতে চ পটিপূজিয;

সগ্গঞ্চ কমতিট্ঠানং, কম্মং কত্ৱান ভদ্দক’’ন্তি. – ইমা গাথা অভাসি;

১. তত্থ খেত্তূপমাতি খিত্তং ৱুত্তং বীজং তাযতি মহপ্ফলভাৱকৰণেন ৰক্খতীতি খেত্তং, সালিবীজাদীনং ৱিৰুহনট্ঠানং. তং উপমা এতেসন্তি খেত্তূপমা, কেদাৰসদিসাতি অত্থো. অৰহন্তোতি খীণাসৱা. তে হি কিলেসাৰীনং সংসাৰচক্কস্স অৰানঞ্চ হতত্তা, ততো এৱ আৰকত্তা, পচ্চযাদীনং অৰহত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱা চ ‘‘অৰহন্তো’’তি ৱুচ্চন্তি. তত্থ যথা খেতঞ্হি তিণাদিদোসৰহিতং স্ৱাভিসঙ্খতবীজম্হি ৱুত্তে উতুসলিলাদিপচ্চযন্তৰূপেতং কস্সকস্স মহপ্ফলং হোতি, এৱং খীণাসৱসন্তানো লোভাদিদোসৰহিতো স্ৱাভিসঙ্খতে দেয্যধম্মবীজে ৱুত্তে কালাদিপচ্চযন্তৰসহিতো দাযকস্স মহপ্ফলো হোতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘খেত্তূপমা অৰহন্তো’’তি. উক্কট্ঠনিদ্দেসো অযং তস্স সেখাদীনম্পি খেত্তভাৱাপটিক্খেপতো.

দাযকাতি চীৱৰাদীনং পচ্চযানং দাতাৰো পৰিচ্চজনকা, তেসং পৰিচ্চাগেন অত্তনো সন্তানে লোভাদীনং পৰিচ্চজনকা ছেদনকা, ততো ৱা অত্তনো সন্তানস্স সোধকা, ৰক্খকা চাতি অত্থো. কস্সকূপমাতি কস্সকসদিসা. যথা কস্সকো সালিখেত্তাদীনি কসিত্ৱা যথাকালঞ্চ ৱুত্তুদকদাননীহৰণনিধানৰক্খণাদীহি অপ্পমজ্জন্তো উড়াৰং ৱিপুলঞ্চ সস্সফলং পটিলভতি, এৱং দাযকোপি অৰহন্তেসু দেয্যধম্মপৰিচ্চাগেন পাৰিচৰিযায চ অপ্পমজ্জন্তো উড়াৰং ৱিপুলঞ্চ দানফলং পটিলভতি. তেন ৱুত্তং ‘‘দাযকা কস্সকূপমা’’তি.

বীজূপমং দেয্যধম্মন্তি লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং, বীজসদিসো দেয্যধম্মোতি অত্থো. অন্নপানাদিকস্স হি দসৱিধস্স দাতব্বৱত্থুনো এতং নামং. এত্তো নিব্বত্ততে ফলন্তি এতস্মা দাযকপটিগ্গাহকদেয্যধম্মপৰিচ্চাগতো দানফলং নিব্বত্ততি চেৱ উপ্পজ্জতি চ, চিৰতৰপবন্ধৱসেন পৱত্ততি চাতি অত্থো. এত্থ চ যস্মা পৰিচ্চাগচেতনাভিসঙ্খতস্স অন্নপানাদিৱত্থুনো ভাৱো, ন ইতৰস্স, তস্মা ‘‘বীজূপমং দেয্যধম্ম’’ন্তি দেয্যধম্মগ্গহণং কতং. তেন দেয্যধম্মাপদেসেন দেয্যধম্মৱত্থুৱিসযায পৰিচ্চাগচেতনাযযেৱ বীজভাৱো দট্ঠব্বো. সা হি পটিসন্ধিআদিপ্পভেদস্স তস্স নিস্সযাৰম্মণপ্পভেদস্স চ ফলস্স নিপ্ফাদিকা, ন দেয্যধম্মোতি.

২. এতং বীজং কসী খেত্তন্তি যথাৱুত্তং বীজং, যথাৱুত্তঞ্চ খেত্তং, তস্স বীজস্স তস্মিং খেত্তে ৱপনপযোগসঙ্খাতা কসি চাতি অত্থো. এতং তযং কেসং ইচ্ছিতব্বন্তি আহ ‘‘পেতানং দাযকস্স চা’’তি. যদি দাযকো পেতে উদ্দিস্স দানং দেতি, পেতানঞ্চ দাযকস্স চ, যদি ন পেতে উদ্দিস্স দানং দেতি, দাযকস্সেৱ এতং বীজং এসা কসি এতং খেত্তং উপকাৰায হোতীতি অধিপ্পাযো. ইদানি তং উপকাৰং দস্সেতুং ‘‘তং পেতা পৰিভুঞ্জন্তি, দাতা পুঞ্ঞেন ৱড্ঢতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ তং পেতা পৰিভুঞ্জন্তীতি দাযকেন পেতে উদ্দিস্স দানে দিন্নে যথাৱুত্তখেত্তকসিবীজসম্পত্তিযা অনুমোদনায চ যং পেতানং উপকপ্পতি, তং দানফলং পেতা পৰিভুঞ্জন্তি. দাতা পুঞ্ঞেন ৱড্ঢতীতি দাতা পন অত্তনো দানমযপুঞ্ঞনিমিত্তং দেৱমনুস্সেসু ভোগসম্পত্তিআদিনা পুঞ্ঞফলেন অভিৱড্ঢতি. পুঞ্ঞফলম্পি হি ‘‘কুসলানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৱমিদং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতী’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০) পুঞ্ঞন্তি ৱুচ্চতি.

৩. ইধেৱ কুসলং কত্ৱাতি অনৱজ্জসুখৱিপাকট্ঠেন কুসলং পেতানং উদ্দিসনৱসেন দানমযং পুঞ্ঞং উপচিনিত্ৱা ইধেৱ ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে. পেতে চ পটিপূজিযাতি পেতে উদ্দিস্স দানেন সম্মানেত্ৱা অনুভুয্যমানদুক্খতো তে মোচেত্ৱা. পেতে হি উদ্দিস্স দিয্যমানং দানং তেসং পূজা নাম হোতি. তেনাহ – ‘‘অম্হাকঞ্চ কতা পূজা’’তি (পে. ৱ. ১৮), ‘‘পেতানং পূজা চ কতা উড়াৰা’’তি (পে. ৱ. ২৫) চ. ‘‘পেতে চা’’তি চ-সদ্দেন ‘‘পিযো চ হোতি মনাপো, অভিগমনীযো চ হোতি ৱিস্সাসনীযো, ভাৱনীযো চ হোতি গৰুকাতব্বো, পাসংসো চ হোতি কিত্তনীযো ৱিঞ্ঞূন’’ন্তি এৱমাদিকে দিট্ঠধম্মিকে দানানিসংসে সঙ্গণ্হাতি. সগ্গঞ্চ কমতি ঠানং, কম্মং কত্ৱান ভদ্দকন্তি কল্যাণং কুসলকম্মং কত্ৱা দিব্বেহি আযুআদীহি দসহি ঠানেহি সুট্ঠু অগ্গত্তা ‘‘সগ্গ’’ন্তি লদ্ধনামং কতপুঞ্ঞানং নিব্বত্তনট্ঠানং দেৱলোকং কমতি উপপজ্জনৱসেন উপগচ্ছতি.

এত্থ চ ‘‘কুসলং কত্ৱা’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘কম্মং কত্ৱান ভদ্দক’’ন্তি ৱচনং ‘‘দেয্যধম্মপৰিচ্চাগো ৱিয পত্তিদানৱসেন দানধম্মপৰিচ্চাগোপি দানমযকুসলকম্মমেৱা’’তি দস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বং. কেচি পনেত্থ ‘‘পেতাতি অৰহন্তো অধিপ্পেতা’’তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং ‘‘পেতা’’তি খীণাসৱানং আগতট্ঠানস্সেৱ অভাৱতো, বীজাদিভাৱস্স চ দাযকস্স ৱিয তেসং অযুজ্জমানত্তা, পেতযোনিকানং যুজ্জমানত্তা চ. দেসনাপৰিযোসানে দেৱপুত্তং সুলসঞ্চ আদিং কত্ৱা চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.

খেত্তূপমপেতৱত্থুৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সূকৰমুখপেতৱত্থুৱণ্ণনা

কাযো তে সব্বসোৱণ্ণোতি ইদং সত্থৰি ৰাজগহং উপনিস্সায ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে ৱিহৰন্তে অঞ্ঞতৰং সূকৰমুখপেতং আৰব্ভ ৱুত্তং. অতীতে কিৰ কস্সপস্স ভগৱতো সাসনে একো ভিক্খু কাযেন সঞ্ঞতো অহোসি, ৱাচায অসঞ্ঞতো, ভিক্খূ অক্কোসতি পৰিভাসতি. সো কালং কত্ৱা নিৰযে নিব্বত্তো, একং বুদ্ধন্তৰং তত্থ পচ্চিত্ৱা ততো চৱিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহসমীপে গিজ্ঝকূটপব্বতপাদে তস্সেৱ কম্মস্স ৱিপাকাৱসেসেন খুপ্পিপাসাভিভূতো পেতো হুত্ৱা নিব্বত্তি. তস্স কাযো সুৱণ্ণৱণ্ণো অহোসি, মুখং সূকৰমুখসদিসং. অথাযস্মা নাৰদো গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৱসন্তো পাতোৱ সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৰাজগহং পিণ্ডায গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে তং পেতং দিস্ৱা তেন কতকম্মং পুচ্ছন্তো –

৪. ‘‘কাযো তে সব্বসোৱণ্ণো, সব্বা ওভাসতে দিসা;

মুখং তে সূকৰস্সেৱ, কিং কম্মমকৰী পুৰে’’তি. –

গাথমাহ. তত্থ কাযো তে সব্বসোৱণ্ণোতি তৱ কাযো দেহো সব্বো সুৱণ্ণৱণ্ণো উত্তত্তকনকসন্নিভো. সব্বা ওভাসতে দিসাতি তস্স পভায সব্বাপি দিসা সমন্তন্তো ওভাসতি ৱিজ্জোততি. ওভাসতেতি ৱা অন্তোগধহোতুঅত্থমিদং পদন্তি ‘‘তে কাযো সব্বসোৱণ্ণো সব্বা দিসা ওভাসেতি ৱিজ্জোতেতী’’তি অত্থো দট্ঠব্বো. মুখং তে সূকৰস্সেৱাতি মুখং পন তে সূকৰস্স ৱিয, সূকৰমুখসদিসং তৱ মুখন্তি অত্থো. কিং কম্মমকৰী পুৰেতি ‘‘ত্ৱং পুব্বে অতীতজাতিযং কীদিসং কম্মং অকাসী’’তি পুচ্ছতি.

এৱং থেৰেন সো পেতো কতকম্মং পুট্ঠো গাথায ৱিস্সজ্জেন্তো –

৫. ‘‘কাযেন সঞ্ঞতো আসিং, ৱাচাযাসিমসঞ্ঞতো;

তেন মেতাদিসো ৱণ্ণো, যথা পস্সসি নাৰদা’’তি. –

আহ. তত্থ কাযেন সঞ্ঞতো আসিন্তি কাযিকেন সংযমেন সংযতো কাযদ্ৱাৰিকেন সংৱৰেন সংৱুতো অহোসিং. ৱাচাযাসিমসঞ্ঞতোতি ৱাচায অসঞ্ঞতো ৱাচসিকেন অসংৱৰেন সমন্নাগতো অহোসিং. তেনাতি তেন উভযেন সংযমেন অসংযমেন চ. মেতি ময্হং. এতাদিসো ৱণ্ণোতি এদিসো. যথা ত্ৱং, নাৰদ, পচ্চক্খতো পস্সসি, এৱৰূপো, কাযেন মনুস্সসণ্ঠানো সুৱণ্ণৱণ্ণো, মুখেন সূকৰসদিসো আসিন্তি যোজনা. ৱণ্ণসদ্দো হি ইধ ছৱিযং সণ্ঠানে চ দট্ঠব্বো.

এৱং পেতো থেৰেন পুচ্ছিতো তমত্থং ৱিস্সজ্জেত্ৱা তমেৱ কাৰণং কত্ৱা থেৰস্স ওৱাদং দেন্তো –

৬. ‘‘তং ত্যাহং নাৰদ ব্ৰূমি, সামং দিট্ঠমিদং তযা;

মাকাসি মুখসা পাপং, মা খো সূকৰমুখো অহূ’’তি. –

গাথমাহ. তত্থ তন্তি তস্মা. ত্যাহন্তি তে অহং. নাৰদাতি থেৰং আলপতি. ব্ৰূমীতি কথেমি. সামন্তি সযমেৱ. ইদন্তি অত্তনো সৰীৰং সন্ধায ৱদতি. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যস্মা, ভন্তে নাৰদ, ইদং মম সৰীৰং গলতো পট্ঠায হেট্ঠা মনুস্সসণ্ঠানং, উপৰি সূকৰসণ্ঠানং, তযা পচ্চক্খতোৱ দিট্ঠং, তস্মা তে অহং ওৱাদৱসেন ৱদামীতি. কিন্তি চেতি আহ ‘‘মাকাসি মুখসা পাপং, মা খো সূকৰমুখো অহূ’’তি. তত্থ মাতি পটিসেধে নিপাতো. মুখসাতি মুখেন. খোতি অৱধাৰণে, ৱাচায পাপকম্মং মাকাসি মা কৰোহি. মা খো সূকৰমুখো অহূতি অহং ৱিয সূকৰমুখো মা অহোসিযেৱ. সচে পন ত্ৱং মুখৰো হুত্ৱা ৱাচায পাপং কৰেয্যাসি, একংসেন সূকৰমুখো ভৱেয্যাসি, তস্মা মাকাসি মুখসা পাপন্তি ফলপটিসেধনমুখেনপি হেতুমেৱ পটিসেধেতি.

অথাযস্মা নাৰদো ৰাজগহে পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো চতুপৰিসমজ্ঝে নিসিন্নস্স সত্থুনো তমত্থং আৰোচেসি. সত্থা, ‘‘নাৰদ, পুব্বেৱ মযা সো সত্থো দিট্ঠো’’তি ৱত্ৱা অনেকাকাৰৱোকাৰং ৱচীদুচ্চৰিতসন্নিস্সিতং আদীনৱং, ৱচীসুচৰিতপটিসংযুত্তঞ্চ আনিসংসং পকাসেন্তো ধম্মং দেসেসি. সা দেসনা সম্পত্তপৰিসায সাত্থিকা অহোসীতি.

সূকৰমুখপেতৱত্থুৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পূতিমুখপেতৱত্থুৱণ্ণনা

দিব্বং সুভং ধাৰেসি ৱণ্ণধাতুন্তি ইদং সত্থৰি ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তে কলন্দকনিৱাপে অঞ্ঞতৰং পূতিমুখপেতং আৰব্ভ ৱুত্তং. অতীতে কিৰ কস্সপস্স ভগৱতো কালে দ্ৱে কুলপুত্তা তস্স সাসনে পব্বজিত্ৱা সীলাচাৰসম্পন্না সল্লেখৱুত্তিনো অঞ্ঞতৰস্মিং গামকাৱাসে সমগ্গৱাসং ৱসিংসু. অথ অঞ্ঞতৰো পাপজ্ঝাসযো পেসুঞ্ঞাভিৰতো ভিক্খু তেসং ৱসনট্ঠানং উপগঞ্ছি. থেৰা তেন সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কত্ৱা ৱসনট্ঠানং দত্ৱা দুতিযদিৱসে তং গহেত্ৱা গামং পিণ্ডায পৱিসিংসু. মনুস্সা তে দিস্ৱা তেসু থেৰেসু অতিৱিয পৰমনিপচ্চকাৰং কত্ৱা যাগুভত্তাদীহি পটিমানেসুং. সো ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘সুন্দৰো ৱতাযং গোচৰগামো, মনুস্সা চ সদ্ধা পসন্না, পণীতপণীতং পিণ্ডপাতং দেন্তি, অযঞ্চ ৱিহাৰো ছাযূদকসম্পন্নো, সক্কা মে ইধ সুখেন ৱসিতুং. ইমেসু পন ভিক্খূসু ইধ ৱসন্তেসু ময্হং ফাসুৱিহাৰো ন ভৱিস্সতি, অন্তেৱাসিকৱাসো ৱিয ভৱিস্সতি. হন্দাহং ইমে অঞ্ঞমঞ্ঞং ভিন্দিত্ৱা যথা ন পুন ইধ ৱসিস্সন্তি, তথা কৰিস্সামী’’তি.

অথেকদিৱসং মহাথেৰে দ্ৱিন্নম্পি ওৱাদং দত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানং পৱিট্ঠে পেসুণিকো ভিক্খু থোকং কালং ৱীতিনামেত্ৱা মহাথেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা থেৰেন ‘‘কিং, আৱুসো, ৱিকালে আগতোসী’’তি চ ৱুত্তে, ‘‘আম, ভন্তে কিঞ্চি ৱত্তব্বং অত্থী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কথেহি, আৱুসো’’তি থেৰেন অনুঞ্ঞাতো আহ – ‘‘এসো, ভন্তে, তুম্হাকং সহাযকত্থেৰো সম্মুখা মিত্তো ৱিয অত্তানং দস্সেত্ৱা পৰম্মুখা সপত্তো ৱিয উপৱদতী’’তি. ‘‘কিং কথেতী’’তি পুচ্ছিতো ‘‘সুণাথ, ভন্তে, ‘এসো মহাথেৰো সঠো মাযাৱী কুহকো মিচ্ছাজীৱেন জীৱিকং কপ্পেতী’তি তুম্হাকং অগুণং কথেতী’’তি আহ. ‘‘মা, আৱুসো, এৱং ভণি, ন সো ভিক্খু এৱং মং উপৱদিস্সতি, গিহিকালতো পট্ঠায মম সভাৱং জানাতি ‘পেসলো কল্যাণসীলো’’’তি. ‘‘সচে, ভন্তে, তুম্হে অত্তনো ৱিসুদ্ধচিত্ততায এৱং চিন্তেথ, তং তুম্হাকংযেৱ অনুচ্ছৱিকং, ময্হং পন তেন সদ্ধিং ৱেৰং নত্থি, কস্মা অহং তেন অৱুত্তং ‘ৱুত্ত’ন্তি ৱদামি. হোতু, কালন্তৰেন সযমেৱ জানিস্সথা’’তি আহ. থেৰোপি পুথুজ্জনভাৱদোসেন দ্ৱেড়্হকচিত্তো ‘‘এৱম্পি সিযা’’তি সাসঙ্কহদযো হুত্ৱা থোকং সিথিলৱিস্সাসো অহোসি. সো বালো পঠমং মহাথেৰং পৰিভিন্দিত্ৱা ইতৰম্পি থেনং ৱুত্তনযেনেৱ পৰিভিন্দি. অথ তে উভোপি থেৰা দুতিযদিৱসে অঞ্ঞমঞ্ঞং অনালপিত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায গামে পিণ্ডায চৰিত্ৱা পিণ্ডপাতমাদায অত্তনো ৱসনট্ঠানেযেৱ পৰিভুঞ্জিত্ৱা সামীচিমত্তম্পি অকত্ৱা তং দিৱসং তত্থেৱ ৱসিত্ৱা ৱিভাতায চ ৰত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনাৰোচেত্ৱাৱ যথাফাসুকট্ঠানং অগমংসু.

পেসুণিকং পন ভিক্খুং পৰিপুণ্ণমনোৰথং গামং পিণ্ডায পৱিট্ঠং মনুস্সা দিস্ৱা আহংসু – ‘‘ভন্তে, থেৰা কুহিং গতা’’তি? সো আহ – ‘‘সব্বৰত্তিং অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং কত্ৱা মযা ‘মা কলহং কৰোথ, সমগ্গা হোথ, কলহো নাম অনত্থাৱহো আযতিদুক্খুপ্পাদকো অকুসলসংৱত্তনিকো, পুৰিমকাপি কলহেন মহতা হিতা পৰিভট্ঠা’তিআদীনি ৱুচ্চমানাপি মম ৱচনং অনাদিযিত্ৱা পক্কন্তা’’তি. ততো মনুস্সা ‘‘থেৰা তাৱ গচ্ছন্তু, তুম্হে পন অম্হাকং অনুকম্পায ইধেৱ অনুক্কণ্ঠিত্ৱা ৱসথা’’তি যাচিংসু. সো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৱা তত্থেৱ ৱসন্তো কতিপাহেন চিন্তেসি – ‘‘মযা সীলৱন্তো কল্যাণধম্মা ভিক্খূ আৱাসলোভেন পৰিভিন্না, বহুং ৱত মযা পাপকম্মং পসুত’’ন্তি বলৱৱিপ্পটিসাৰাভিভূতো সোকৱেগেন গিলানো হুত্ৱা নচিৰেনেৱ কালং কত্ৱা অৱীচিম্হি নিব্বত্তি.

ইতৰে দ্ৱে সহাযকত্থেৰা জনপদচাৰিকং চৰন্তা অঞ্ঞতৰস্মিং আৱাসে সমাগন্ত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্মোদিত্ৱা তেন ভিক্খুনা ৱুত্তং ভেদৱচনং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আৰোচেত্ৱা তস্স অভূতভাৱং ঞত্ৱা সমগ্গা হুত্ৱা অনুক্কমেন তমেৱ আৱাসং পচ্চাগমিংসু. মনুস্সা দ্ৱে থেৰে দিস্ৱা হট্ঠতুট্ঠা সঞ্জাতসোমনস্সা হুত্ৱা চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিংসু. থেৰা চ তত্থেৱ ৱসন্তা সপ্পাযআহাৰলাভেন সমাহিতচিত্তা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা নচিৰেনেৱ অৰহত্তং পাপুণিংসু.

পেসুণিকো ভিক্খু একং বুদ্ধন্তৰং নিৰযে পচ্চিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহস্স অৱিদূৰে পূতিমুখপেতো হুত্ৱা নিব্বত্তি. তস্স কাযো সুৱণ্ণৱণ্ণো অহোসি, মুখতো পন পুড়ৱকা নিক্খমিত্ৱা ইতো চিতো চ মুখং খাদন্তি, তস্স দূৰম্পি ওকাসং ফৰিত্ৱা দুগ্গন্ধং ৱাযতি. অথাযস্মা নাৰদো গিজ্ঝকূটপব্বতা ওৰোহন্তো তং দিস্ৱা –

৭. ‘‘দিব্বং সুভং ধাৰেসি ৱণ্ণধাতুং, ৱেহাযসং তিট্ঠসি অন্তলিক্খে;

মুখঞ্চ তে কিমযো পূতিগন্ধং, খাদন্তি কিং কম্মমকাসি পুব্বে’’তি. –

ইমায গাথায কতকম্মং পুচ্ছি. তত্থ দিব্বন্তি দিৱি ভৱং দেৱত্তভাৱপৰিযাপন্নং. ইধ পন দিব্বং ৱিযাতি দিব্বং. সুভন্তি সোভনং, সুন্দৰভাৱং ৱা. ৱণ্ণধাতুন্তি ছৱিৱণ্ণং. ধাৰেসীতি ৱহসি. ৱেহাযসং তিট্ঠসি অন্তলিক্খেতি ৱেহাযসসঞ্ঞিতে অন্তলিক্খে তিট্ঠসি. কেচি পন ‘‘ৱিহাযসং তিট্ঠসি অন্তলিক্খে’’তি পাঠং ৱত্ৱা ৱিহাযসং ওভাসেন্তো অন্তলিক্খে তিট্ঠসীতি ৱচনসেসেন অত্থং ৱদন্তি. পূতিগন্ধন্তি কুণপগন্ধং, দুগ্গন্ধন্তি অত্থো. কিং কম্মমকাসি পুব্বেতি পৰমদুগ্গন্ধং তে মুখং কিমযো খাদন্তি, কাযো চ সুৱণ্ণৱণ্ণো, কীদিসং নাম কম্মং এৱৰূপস্স অত্তভাৱস্স কাৰণভূতং পুব্বে ত্ৱং অকাসীতি পুচ্ছি.

এৱং থেৰেন সো পেতো অত্তনা কতকম্মং পুট্ঠো তমত্থং ৱিস্সজ্জেন্তো –

৮. ‘‘সমণো অহং পাপোতিদুট্ঠৱাচো, তপস্সিৰূপো মুখসা অসঞ্ঞতো;

লদ্ধা চ মে তমসা ৱণ্ণধাতু, মুখঞ্চ মে পেসুণিযেন পূতী’’তি. –

গাথমাহ. তত্থ সমণো অহং পাপোতি অহং লামকো সমণো পাপভিক্খু অহোসিং. অতিদুট্ঠৱাচোতি অতিদুট্ঠৱচনো, পৰে অতিক্কমিত্ৱা লঙ্ঘিত্ৱা ৱত্তা, পৰেসং গুণপৰিধংসকৱচনোতি অত্থো. ‘‘অতিদুক্খৱাচো’’তি ৱা পাঠো, অতিৱিয ফৰুসৱচনো মুসাৱাদপেসুঞ্ঞাদিৱচীদুচ্চৰিতনিৰতো. তপস্সিৰূপোতি সমণপতিৰূপকো. মুখসাতি মুখেন. লদ্ধাতি পটিলদ্ধা. চ-কাৰো সম্পিণ্ডনত্থো. মেতি মযা. তপসাতি ব্ৰহ্মচৰিযেন. পেসুণিযেনাতি পিসুণৱাচায. পুতীতি পূতিগন্ধং.

এৱং সো পেতো অত্তনা কতকম্মং আচিক্খিত্ৱা ইদানি থেৰস্স ওৱাদং দেন্তো –

৯. ‘‘তযিদং তযা নাৰদ সামং দিট্ঠং,

অনুকম্পকা যে কুসলা ৱদেয্যুং;

মা পেসুণং মা চ মুসা অভাণি,

যক্খো তুৱং হোহিসি কামকামী’’তি. –

ওসানগাথমাহ. তত্থ তযিদন্তি তং ইদং মম ৰূপং. অনুকম্পকা যে কুসলা ৱদেয্যুন্তি যে অনুকম্পনসীলা কাৰুণিকা পৰহিতপটিপত্তিযং কুসলা নিপুণা বুদ্ধাদযো যং ৱদেয্যুং, তদেৱ ৱদামীতি অধিপ্পাযো. ইদানি তং ওৱাদং দস্সেন্তো ‘‘মা পেসুণং মা চ মুসা অভাণি, যক্খো তুৱং হোহিসি কামকামী’’তি আহ. তস্সত্থো – পেসুণং পিসুণৱচনং মুসা চ মা অভাণি মা কথেহি. যদি হি ত্ৱং মুসাৱাদং পিসুণৱাচঞ্চ পহায ৱাচায সঞ্ঞতো ভৱেয্যাসি, যক্খো ৱা দেৱো ৱা দেৱঞ্ঞতৰো ৱা ত্ৱং ভৱিস্সসি, কামং কামিতব্বং উড়াৰং দিব্বসম্পত্তিং পটিলভিত্ৱা তত্থ কামনসীলো যথাসুখং ইন্দ্ৰিযানং পৰিচৰণেন অভিৰমণসীলোতি.

তং সুত্ৱা থেৰো ততো ৰাজগহং গন্ত্ৱা পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো সত্থু তমত্থং আৰোচেসি. সত্থা তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা ধম্মং দেসেসি. সা দেসনা সম্পত্তপৰিসায সাত্থিকা অহোসীতি.

পূতিমুখপেতৱত্থুৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পিট্ঠধীতলিকপেতৱত্থুৱণ্ণনা

যং কিঞ্চাৰম্মণং কত্ৱাতি ইদং সত্থা সাৱত্থিযং জেতৱনে ৱিহৰন্তো অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিনো দানং আৰব্ভ কথেসি. অনাথপিণ্ডিকস্স কিৰ গহপতিনো ধীতু ধীতায দাৰিকায ধাতি পিট্ঠধীতলিকং অদাসি ‘‘অযং তে ধীতা, ইমং গহেত্ৱা কীড়স্সূ’’তি. সা তত্থ ধীতুসঞ্ঞং উপ্পাদেসি. অথস্সা একদিৱসং তং গহেত্ৱা কীড়ন্তিযা পমাদেন পতিত্ৱা ভিজ্জি. ততো দাৰিকা ‘‘মম ধীতা মতা’’তি পৰোদি. তং ৰোদন্তিং কোচিপি গেহজনো সঞ্ঞাপেতুং নাসক্খি. তস্মিঞ্চ সমযে সত্থা অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিনো গেহে পঞ্ঞত্তে আসনে নিসিন্নো হোতি, মহাসেট্ঠি চ ভগৱতো সমীপে নিসিন্নো অহোসি. ধাতি তং দাৰিকং গহেত্ৱা সেট্ঠিস্স সন্তিকং অগমাসি. সেট্ঠি তং দিস্ৱা ‘‘কিস্সাযং দাৰিকা ৰোদতী’’তি আহ. ধাতি তং পৱত্তিং সেট্ঠিস্স আৰোচেসি. সেট্ঠি তং দাৰিকং অঙ্কে নিসীদাপেত্ৱা ‘‘তৱ ধীতুদানং দস্সামী’’তি সঞ্ঞাপেত্ৱা সত্থু আৰোচেসি – ‘‘ভন্তে, মম নত্তুধীতৰং পিট্ঠধীতলিকং উদ্দিস্স দানং দাতুকামো, তং মে পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং স্ৱাতনায অধিৱাসেথা’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.

অথ ভগৱা দুতিযদিৱসে পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং সেট্ঠিস্স ঘৰং গন্ত্ৱা ভত্তকিচ্চং কত্ৱা অনুমোদনং কৰোন্তো –

১০. ‘‘যং কিঞ্চাৰম্মণং কত্ৱা, দজ্জা দানং অমচ্ছৰী;

পুব্বপেতে চ আৰব্ভ, অথ ৱা ৱত্থুদেৱতা.

১১. ‘‘চত্তাৰো চ মহাৰাজে, লোকপালে যসস্সিনে;

কুৱেৰং ধতৰট্ঠঞ্চ, ৱিৰূপক্খং ৱিৰূড়্হকং;

তে চেৱ পূজিতা হোন্তি, দাযকা চ অনিপ্ফলা.

১২. ‘‘ন হি ৰুণ্ণং ৱা সোকো ৱা, যা চঞ্ঞা পৰিদেৱনা;

ন তং পেতস্স অত্থায, এৱং তিট্ঠন্তি ঞাতযো.

১৩. ‘‘অযঞ্চ খো দক্খিণা দিন্না, সঙ্ঘম্হি সুপ্পতিট্ঠিতা;

দীঘৰত্তং হিতাযস্স, ঠানসো উপকপ্পতী’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;

১০. তত্থ যং কিঞ্চাৰম্মণং কত্ৱাতি মঙ্গলাদীসু অঞ্ঞতৰং যং কিঞ্চি আৰব্ভ উদ্দিস্স. দজ্জাতি দদেয্য. অমচ্ছৰীতি অত্তনো সম্পত্তিযা পৰেহি সাধাৰণভাৱাসহনলক্খণস্স মচ্ছেৰস্স অভাৱতো অমচ্ছৰী, পৰিচ্চাগসীলো মচ্ছৰিযলোভাদিচিত্তমলং দূৰতো কত্ৱা দানং দদেয্যাতি অধিপ্পাযো. পুব্বপেতে চ আৰব্ভাতি পুব্বকেপি পেতে উদ্দিস্স. ৱত্থুদেৱতাতি ঘৰৱত্থুআদীসু অধিৱত্থা দেৱতা আৰব্ভাতি যোজনা. অথ ৱাতি ইমিনা অঞ্ঞেপি দেৱমনুস্সাদিকে যে কেচি আৰব্ভ দানং দদেয্যাতি দস্সেতি.

১১. তত্থ দেৱেসু তাৱ একচ্চে পাকটে দেৱে দস্সেন্তো ‘‘চত্তাৰো চ মহাৰাজে’’তি ৱত্ৱা পুন তে নামতো গণ্হন্তো ‘‘কুৱেৰ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ কুৱেৰন্তি ৱেস্সৱণং. ধতৰট্ঠন্তিআদীনি সেসানং তিণ্ণং লোকপালানং নামানি. তে চেৱ পূজিতা হোন্তীতি তে চ মহাৰাজানো পুব্বপেতৱত্থুদেৱতাযো চ উদ্দিসনকিৰিযায পটিমানিকা হোন্তি. দাযকা চ অনিপ্ফলাতি যে দানং দেন্তি, তে দাযকা চ পৰেসং উদ্দিসনমত্তেন ন নিপ্ফলা, অত্তনো দানফলস্স ভাগিনো এৱ হোন্তি.

১২. ইদানি ‘‘যে অত্তনো ঞাতীনং মৰণেন ৰোদন্তি পৰিদেৱন্তি সোচন্তি, তেসং তং নিৰত্থকং, অত্তপৰিতাপনমত্তমেৱা’’তি দস্সেতুং ‘‘ন হি ৰুণ্ণং ৱা’’তি গাথমাহ. তত্থ ৰুণ্ণন্তি ৰুদিতং অস্সুমোচনং ন হি কাতব্বন্তি ৱচনসেসো. সোকোতি সোচনং চিত্তসন্তাপো, অন্তোনিজ্ঝানন্তি অত্থো. যা চঞ্ঞা পৰিদেৱনাতি যা চ ৰুণ্ণসোকতো অঞ্ঞা পৰিদেৱনা, ‘‘কহং একপুত্তকা’’তিআদিৱাচাৱিপ্পলাপো, সোপি ন কাতব্বোতি অত্থো. সব্বত্থ ৱা-সদ্দো ৱিকপ্পনত্থো. ন তং পেতস্স অত্থাযাতি যস্মা ৰুণ্ণং ৱা সোকো ৱা পৰিদেৱনা ৱাতি সব্বম্পি তং পেতস্স কালকতস্স অত্থায উপকাৰায ন হোতি, তস্মা ন হি তং কাতব্বং, তথাপি এৱং তিট্ঠন্তি ঞাতযো অৱিদ্দসুনোতি অধিপ্পাযো.

১৩. এৱং ৰুণ্ণাদীনং নিৰত্থকভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি যা পুব্বপেতাদিকে আৰব্ভ দাযকেন সঙ্ঘস্স দক্খিণা দিন্না, তস্সা সাত্থকভাৱং দস্সেন্তো ‘‘অযঞ্চ খো দক্খিণা’’তি গাথমাহ. তত্থ অযন্তি দাযকেন তং দিন্নং দানং পচ্চক্খতো দস্সেন্তো ৱদতি. চ-সদ্দো ব্যতিৰেকত্থো, তেন যথা ৰুণ্ণাদি পেতস্স ন কস্সচি অত্থায হোতি, ন এৱমযং, অযং পন দক্খিণা দীঘৰত্তং হিতাযস্স হোতীতি ৱক্খমানমেৱ ৱিসেসং জোতেতি. খোতি অৱধাৰণে. দক্খিণাতি দানং. সঙ্ঘম্হি সুপ্পতিট্ঠিতাতি অনুত্তৰে পুঞ্ঞক্খেত্তে সঙ্ঘে সুট্ঠু পতিট্ঠিতা. দীঘৰত্তং হিতাযস্সাতি অস্স পেতস্স চিৰকালং হিতায অত্থায. ঠানসো উপকপ্পতীতি তঙ্খণঞ্ঞেৱ নিপ্ফজ্জতি, ন কালন্তৰেতি অত্থো. অযঞ্হি তত্থ ধম্মতা – যং পেতে উদ্দিস্স দানে দিন্নে পেতা চে অনুমোদন্তি, তাৱদেৱ তস্স ফলেন পেতা পৰিমুচ্চন্তীতি.

এৱং ভগৱা ধম্মং দেসেত্ৱা মহাজনং পেতে উদ্দিস্স দানাভিৰতমানসং কত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. পুনদিৱসে সেট্ঠিভৰিযা অৱসেসা চ ঞাতকা সেট্ঠিং অনুৱত্তন্তা এৱং তেমাসমত্তং মহাদানং পৱত্তেসুং. অথ ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘কস্মা, ভন্তে, ভিক্খূ মাসমত্তং মম ঘৰং নাগমিংসূ’’তি পুচ্ছি. সত্থাৰা তস্মিং কাৰণে কথিতে ৰাজাপি সেট্ঠিং অনুৱত্তন্তো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং পৱত্তেসি, তং দিস্ৱা নাগৰা ৰাজানং অনুৱত্তন্তা মাসমত্তং মহাদানং পৱত্তেসুং. এৱং মাসদ্ৱযং পিট্ঠধীতলিকমূলকং মহাদানং পৱত্তেসুন্তি.

পিট্ঠধীতলিকপেতৱত্থুৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. তিৰোকুট্টপেতৱত্থুৱণ্ণনা

তিৰোকুট্টেসু তিট্ঠন্তীতি ইদং সত্থা ৰাজগহে ৱিহৰন্তো সম্বহুলে পেতে আৰব্ভ কথেসি.

তত্ৰাযং ৱিত্থাৰকথা – ইতো দ্ৱানৱুতিকপ্পে কাসি নাম নগৰং অহোসি. তত্থ জযসেনো নাম ৰাজা ৰজ্জং কাৰেসি. তস্স সিৰিমা নাম দেৱী. তস্সা কুচ্ছিযং ফুস্সো নাম বোধিসত্তো নিব্বত্তিত্ৱা অনুপুব্বেন সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি. জযসেনো ৰাজা ‘‘মম পুত্তো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা বুদ্ধো জাতো, ময্হমেৱ বুদ্ধো, ময্হং ধম্মো, ময্হং সঙ্ঘো’’তি মমত্তং উপ্পাদেত্ৱা সব্বকালং সযমেৱ উপট্ঠহতি, ন অঞ্ঞেসং ওকাসং দেতি.

ভগৱতো কনিট্ঠভাতৰো ৱেমাতিকা তযো ভাতৰো চিন্তেসুং – ‘‘বুদ্ধা নাম সব্বলোক হিতত্থায উপ্পজ্জন্তি, ন একস্সেৱ অত্থায. অম্হাকঞ্চ পিতা অঞ্ঞেসং ওকাসং ন দেতি. কথং নু খো মযং লভেয্যাম ভগৱন্তং উপট্ঠাতুং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চা’’তি? তেসং এতদহোসি – ‘‘হন্দ মযং কিঞ্চি উপাযং কৰোমা’’তি. তে পচ্চন্তং কুপিতং ৱিয কাৰাপেসুং. ততো ৰাজা ‘‘পচ্চন্তো কুপিতো’’তি সুত্ৱা তযোপি পুত্তে পচ্চন্তং ৱূপসমেতুং পেসেসি. তে গন্ত্ৱা ৱূপসমেত্ৱা আগতা. ৰাজা তুট্ঠো ৱৰং অদাসি ‘‘যং ইচ্ছথ, তং গণ্হথা’’তি. তে ‘‘মযং ভগৱন্তং উপট্ঠাতুং ইচ্ছামা’’তি আহংসু. ৰাজা ‘‘এতং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং গণ্হথা’’তি আহ. তে ‘‘মযং অঞ্ঞেন অনত্থিকা’’তি আহংসু. তেন হি পৰিচ্ছেদং কত্ৱা গণ্হথাতি. তে সত্ত ৱস্সানি যাচিংসু. ৰাজা ন অদাসি. এৱং ‘‘ছ, পঞ্চ, চত্তাৰি, তীণি, দ্ৱে, একং, সত্ত মাসে, ছ, পঞ্চ, চত্তাৰো’’তি ৱত্ৱা যাৱ তেমাসং যাচিংসু. তদা ৰাজা ‘‘গণ্হথা’’তি অদাসি.

তে ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা আহংসু – ‘‘ইচ্ছাম মযং, ভন্তে, ভগৱন্তং তেমাসং উপট্ঠাতুং, অধিৱাসেতু নো, ভন্তে, ভগৱা ইমং তেমাসং ৱস্সাৱাস’’ন্তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন. তে তযো অত্তনো জনপদে নিযুত্তকপুৰিসস্স লেখং পেসেসুং ‘‘ইমং তেমাসং অম্হেহি ভগৱা উপট্ঠাতব্বো, ৱিহাৰং আদিং কত্ৱা সব্বং ভগৱতো উপট্ঠানসম্ভাৰং সম্পাদেহী’’তি. সো সব্বং সম্পাদেত্ৱা পটিপেসেসি. তে কাসাযৱত্থনিৱত্থা হুত্ৱা পুৰিসসহস্সেহি ৱেয্যাৱচ্চকৰেহি ভগৱন্তং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ সক্কচ্চং উপট্ঠহমানা জনপদং নেত্ৱা ৱিহাৰং নিয্যাতেত্ৱা ৱস্সং ৱসাপেসুং.

তেসং ভণ্ডাগাৰিকো একো গহপতিপুত্তো সপজাপতিকো সদ্ধো অহোসি পসন্নো. সো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানৱত্তং সক্কচ্চং অদাসি. জনপদে নিযুত্তকপুৰিসো তং গহেত্ৱা জানপদেহি একাদসমত্তেহি পুৰিসসহস্সেহি সদ্ধিং সক্কচ্চমেৱ দানং পৱত্তাপেসি. তত্থ কেচি জানপদা পটিহতচিত্তা অহেসুং. তে দানস্স অন্তৰাযং কত্ৱা দেয্যধম্মং অত্তনা খাদিংসু, ভত্তসালঞ্চ অগ্গিনা দহিংসু. পৱাৰিতা ৰাজপুত্তা ভগৱতো সক্কাৰং কত্ৱা ভগৱন্তং পুৰক্খত্ৱা পিতু সন্তিকমেৱ পচ্চাগমিংসু. তত্থ গন্ত্ৱা ভগৱা পৰিনিব্বাযি. ৰাজপুত্তা চ জনপদে নিযুত্তকপুৰিসো চ ভণ্ডাগাৰিকো চ অনুপুব্বেন কালং কত্ৱা সদ্ধিং পৰিসায সগ্গে উপ্পজ্জিংসু, পটিহতচিত্তা জনা নিৰযে উপ্পজ্জিংসু. এৱং তেসং উভযেসং জনানং সগ্গতো সগ্গং নিৰযতো নিৰযং উপপজ্জন্তানং দ্ৱানৱুতিকপ্পা ৱীতিৱত্তা.

অথ ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে কস্সপস্স ভগৱতো কালে তে পটিহতচিত্তা জনা পেতেসু উপ্পন্না. তদা মনুস্সা অত্তনো অত্তনো ঞাতকানং পেতানং অত্থায দানং দত্ৱা উদ্দিসন্তি ‘‘ইদং নো ঞাতীনং হোতূ’’তি, তে সম্পত্তিং লভন্তি. অথ ইমেপি পেতা তং দিস্ৱা কস্সপং সম্মাসম্বুদ্ধং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিংসু – ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, মযম্পি এৱৰূপং সম্পত্তিং লভেয্যামা’’তি? ভগৱা আহ – ‘‘ইদানি ন লভথ, অনাগতে পন গোতমো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো ভৱিস্সতি, তস্স ভগৱতো কালে বিম্বিসাৰো নাম ৰাজা ভৱিস্সতি, সো তুম্হাকং ইতো দ্ৱানৱুতিকপ্পে ঞাতি অহোসি, সো বুদ্ধস্স দানং দত্ৱা তুম্হাকং উদ্দিসিস্সতি, তদা লভিস্সথা’’তি. এৱং ৱুত্তে কিৰ তেসং পেতানং তং ৱচনং ‘‘স্ৱে লভিস্সথা’’তি ৱুত্তং ৱিয অহোসি.

ততো একস্মিং বুদ্ধন্তৰে ৱীতিৱত্তে অম্হাকং ভগৱা উপ্পজ্জি. তেপি তযো ৰাজপুত্তা পুৰিসসহস্সেন সদ্ধিং দেৱলোকতো চৱিত্ৱা মগধৰট্ঠে ব্ৰাহ্মণকুলে উপ্পজ্জিত্ৱা অনুপুব্বেন তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা গযাসীসে তযো জটিলা অহেসুং, জনপদে নিযুত্তকপুৰিসো ৰাজা বিম্বিসাৰো অহোসি, ভণ্ডাগাৰিকো গহপতিপুত্তো ৱিসাখো নাম সেট্ঠি অহোসি, তস্স পজাপতি ধম্মদিন্না নাম সেট্ঠিধীতা অহোসি, অৱসেসা পন পৰিসা ৰঞ্ঞো এৱ পৰিৱাৰা হুত্ৱা নিব্বত্তিংসু.

অম্হাকম্পি ভগৱা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা সত্তসত্তাহং অতিক্কমিত্ৱা অনুপুব্বেন বাৰাণসিং আগম্ম ধম্মচক্কং পৱত্তেত্ৱা পঞ্চৱগ্গিযে আদিং কত্ৱা যাৱ সহস্সপৰিৱাৰে তযো জটিলে ৱিনেত্ৱা ৰাজগহং অগমাসি. তত্থ চ তদহুপসঙ্কমন্তংযেৱ ৰাজানং বিম্বিসাৰং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসি সদ্ধিং একাদসনহুতেহি অঙ্গমগধৱাসীহি ব্ৰাহ্মণগহপতিকেহি. অথ ৰঞ্ঞা স্ৱাতনায ভত্তেন নিমন্তিতো অধিৱাসেত্ৱা দুতিযদিৱসে মাণৱকৱণ্ণেন সক্কেন দেৱানমিন্দেন পুৰতো গচ্ছন্তেন –

‘‘দন্তো দন্তেহি সহ পুৰাণজটিলেহি, ৱিপ্পমুত্তো ৱিপ্পমুত্তেহি;

সিঙ্গীনিক্খসৱণ্ণো, ৰাজগহং পাৱিসি ভগৱা’’তি. (মহাৱ. ৫৮) –

এৱমাদীহি গাথাহি অভিত্থৱিযমানো ৰাজগহং পৱিসিত্ৱা ৰঞ্ঞো নিৱেসনে মহাদানং সম্পটিচ্ছি. তে পন পেতা ‘‘ইদানি ৰাজা দানং অম্হাকং উদ্দিসিস্সতি, ইদানি উদ্দিসিস্সতী’’তি আসায সম্পৰিৱাৰেত্ৱা অট্ঠংসু.

ৰাজা দানং দত্ৱা ‘‘কত্থ নু খো ভগৱা ৱিহৰেয্যা’’তি ভগৱতো ৱিহাৰট্ঠানমেৱ চিন্তেসি, ন তং দানং কস্সচি উদ্দিসি. তথা তং দানং অলভন্তা পেতা ছিন্নাসা হুত্ৱা ৰত্তিযং ৰঞ্ঞো নিৱেসনে অতিৱিয ভিংসনকং ৱিস্সৰমকংসু. ৰাজা ভযসন্তাসসংৱেগং আপজ্জিত্ৱা ৱিভাতায ৰত্তিযা ভগৱতো আৰোচেহি – ‘‘এৱৰূপং সদ্দং অস্সোসিং, কিং নু খো মে, ভন্তে, ভৱিস্সতী’’তি? ভগৱা ‘‘মা ভাযি, মহাৰাজ, ন তে কিঞ্চি পাপকং ভৱিস্সতি, অপিচ খো সন্তি তে পুৰাণঞাতকা পেতেসু উপ্পন্না. তে একং বুদ্ধন্তৰং তমেৱ পচ্চাসীসন্তা ‘বুদ্ধস্স দানং দত্ৱা অম্হাকং উদ্দিসিস্সতী’তি ৱিচৰন্তা তযা হিয্যো দানং দত্ৱা ন উদ্দিসিতত্তা ছিন্নাসা হুত্ৱা তথাৰূপং ৱিস্সৰমকংসূ’’তি আহ. ‘‘কিং ইদানিপি, ভন্তে, দিন্নে তে লভেয্যু’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, অধিৱাসেতু মে ভগৱা অজ্জতনায দানং, তেসং উদ্দিসিস্সামী’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.

ৰাজা নিৱেসনং গন্ত্ৱা মহাদানং পটিযাদাপেত্ৱা ভগৱতো কালং আৰোচাপেসি. ভগৱা ৰাজন্তেপুৰং গন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. তে পেতা ‘‘অপি নাম অজ্জ লভেয্যামা’’তি গন্ত্ৱা তিৰোকুট্টাদীসু অট্ঠংসু. ভগৱা তথা অকাসি, যথা তে সব্বেৱ ৰঞ্ঞো আপাথং গতা অহেসুং. ৰাজা দক্খিণোদকং দেন্তো ‘‘ইদং মে ঞাতীনং হোতূ’’তি উদ্দিসি. তাৱদেৱ পেতানং কমলকুৱলযসঞ্ছন্না পোক্খৰণিযো নিব্বত্তিংসু. তে তত্থ ন্হত্ৱা চ পিৱিত্ৱা চ পটিপ্পস্সদ্ধদৰথকিলমথপিপাসা সুৱণ্ণৱণ্ণা অহেসুং. ৰাজা যাগুখজ্জভোজ্জানি দত্ৱা উদ্দিসি. তেসং তঙ্খণঞ্ঞেৱ দিব্বযাগুখজ্জভোজ্জানি নিব্বত্তিংসু. তে তানি পৰিভুঞ্জিত্ৱা পীণিন্দ্ৰিযা অহেসুং. অথ ৱত্থসেনাসনানি দত্ৱা উদ্দিসি. তেসং দিব্বৱত্থপাসাদপচ্চত্থৰণসেয্যাদিঅলঙ্কাৰৱিধযো নিব্বত্তিংসু. সা চ তেসং সম্পত্তি সব্বাপি যথা ৰঞ্ঞো পাকটা হোতি, তথা ভগৱা অধিট্ঠাসি. ৰাজা তং দিস্ৱা অতিৱিয অত্তমনো অহোসি. ততো ভগৱা ভুত্তাৱী পৱাৰিতো ৰঞ্ঞো বিম্বিসাৰস্স অনুমোদনত্থং তিৰোকুট্টপেতৱত্থুং অভাসি –

১৪. ‘‘তিৰোকুট্টেসু তিট্ঠন্তি, সন্ধিসিঙ্ঘাটকেসু চ;

দ্ৱাৰবাহাসু তিট্ঠন্তি, আগন্ত্ৱান সকং ঘৰং.

১৫. ‘‘পহূতে অন্নপানম্হি, খজ্জভোজ্জে উপট্ঠিতে;

ন তেসং কোচি সৰতি, সত্তানং কম্মপচ্চযা.

১৬. ‘‘এৱং দদন্তি ঞাতীনং, যে হোন্তি অনুকম্পকা;

সুচিং পণীতং কালেন, কপ্পিযং পানভোজনং.

১৭. ‘‘ইদং ৱো ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো;

তে চ তত্থ সমাগন্ত্ৱা, ঞাতিপেতা সমাগতা;

পহূতে অন্নপানম্হি, সক্কচ্চং অনুমোদৰে.

১৮. ‘‘চিৰং জীৱন্তু নো ঞাতী, যেসং হেতু লভামসে;

অম্হাকঞ্চ কতা পূজা, দাযকা চ অনিপ্ফলা.

১৯. ‘‘ন হি তত্থ কসি অত্থি, গোৰক্খেত্থ ন ৱিজ্জতি;

ৱণিজ্জা তাদিসী নত্থি, হিৰঞ্ঞেন কযাকযং;

ইতো দিন্নেন যাপেন্তি, পেতা কালগতা তহিং.

২০. ‘‘উন্নমে উদকং ৱুট্ঠং, যথা নিন্নং পৱত্ততি;

এৱমেৱ ইতো দিন্নং, পেতানং উপকপ্পতি.

২১. ‘‘যথা ৱাৰিৱহা পূৰা, পৰিপূৰেন্তি সাগৰং;

এৱমেৱ ইতো দিন্নং, পেতানং উপকপ্পতি.

২২. ‘‘অদাসি মে অকাসি মে, ঞাতিমিত্তা সখা চ মে;

পেতানং দক্খিণং দজ্জা, পুব্বে কতমনুস্সৰং.

২৩. ‘‘ন হি ৰুণ্ণং ৱা সোকো ৱা, যা চঞ্ঞা পৰিদেৱনা;

ন তং পেতানমত্থায, এৱং তিট্ঠন্তি ঞাতযো.

২৪. ‘‘অযঞ্চ খো দক্খিণা দিন্না, সঙ্ঘম্হি সুপ্পতিট্ঠিতা;

দীঘৰত্তং হিতাযস্স, ঠানসো উপকপ্পতি.

২৫. ‘‘সো ঞাতিধম্মো চ অযং নিদস্সিতো, পেতান পূজা চ কতা উড়াৰা;

বলঞ্চ ভিক্খূনমনুপ্পদিন্নং, তুম্হেহি পুঞ্ঞং পহুতং অনপ্পক’’ন্তি.

১৪. তত্থ তিৰোকুট্টেসূতি কুট্টানং পৰভাগেসু. তিট্ঠন্তীতি নিসজ্জাদিপটিক্খেপতো ঠানকপ্পনৱচনমেতং, গেহপাকাৰকুট্টানং দ্ৱাৰতো বহি এৱ তিট্ঠন্তীতি অত্থো. সন্ধিসিঙ্ঘাটকেসু চাতি সন্ধীসু চ সিঙ্ঘাটকেসু চ. সন্ধীতি চতুক্কোণৰচ্ছা, ঘৰসন্ধিভিত্তিসন্ধিআলোকসন্ধিযোপি ৱুচ্চন্তি. সিঙ্ঘাটকাতি তিকোণৰচ্ছা. দ্ৱাৰবাহাসু তিট্ঠন্তীতি নগৰদ্ৱাৰঘৰদ্ৱাৰানং বাহা নিস্সায তিট্ঠন্তি. আগন্ত্ৱান সকং ঘৰন্তি সকঘৰং নাম পুব্বঞাতিঘৰম্পি অত্তনা সামিভাৱেন অজ্ঝাৱুত্থঘৰম্পি, তদুভযম্পি তে যস্মা সকঘৰসঞ্ঞায আগচ্ছন্তি, তস্মা ‘‘আগন্ত্ৱান সকং ঘৰ’’ন্তি আহ.

১৫. এৱং ভগৱা পুব্বে অনজ্ঝাৱুত্থপুব্বম্পি পুব্বঞাতিঘৰত্তা বিম্বিসাৰনিৱেসনং সকঘৰসঞ্ঞায আগন্ত্ৱা তিৰোকুট্টাদীসু ঠিতে ইস্সামচ্ছৰিযফলং অনুভৱন্তে অতিৱিয দুদ্দসিকৱিৰূপভযানকদস্সনে বহূ পেতে ৰঞ্ঞো দস্সেন্তো ‘‘তিৰোকুট্টেসু তিট্ঠন্তী’’তি গাথং ৱত্ৱা পুন তেহি কতস্স কম্মস্স দাৰুণভাৱং দস্সেন্তো ‘‘পহূতে অন্নপানম্হী’’তি দুতিযগাথমাহ.

তত্থ পহূতেতি অনপ্পকে বহুম্হি, যাৱদত্থেতি অত্থো. ব-কাৰস্স হি প-কাৰো লব্ভতি ‘‘পহু সন্তো ন ভৰতী’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮) ৱিয. কেচি পন ‘‘বহুকে’’তি পঠন্তি, সো পন পমাদপাঠো. অন্নপানম্হীতি অন্নে চ পানে চ. খজ্জভোজ্জেতি খজ্জে চ ভোজ্জে চ. এতেন অসিতপীতখাযিতসাযিতৱসেন চতুব্বিধম্পি আহাৰং দস্সেতি. উপট্ঠিতেতি উপগম্ম ঠিতে সজ্জিতে, পটিযত্তেতি অত্থো. ন তেসং কোচি সৰতি সত্তানন্তি তেসং পেত্তিৱিসযে উপ্পন্নানং সত্তানং কোচি মাতা ৱা পিতা ৱা পুত্তো ৱা নত্তা ৱা ন সৰতি. কিং কাৰণা? কম্মপচ্চযাতি, অত্তনা কতস্স অদানদানপটিসেধনাদিভেদস্স কদৰিযকম্মস্স কাৰণভাৱতো. তঞ্হি কম্মং তেসং ঞাতীনং সৰিতুং ন দেতি.

১৬. এৱং ভগৱা অনপ্পকেপি অন্নপানাদিম্হি ৱিজ্জমানে ঞাতীনং পচ্চাসীসন্তানং পেতানং কম্মফলেন ঞাতকানং অনুস্সৰণমত্তস্সাপি অভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি পেত্তিৱিসযুপপন্নে ঞাতকে উদ্দিস্স ৰঞ্ঞা দিন্নদানং পসংসন্তো ‘‘এৱং দদন্তি ঞাতীন’’ন্তি ততিযগাথমাহ.

তত্থ এৱন্তি উপমাৱচনং. তস্স দ্ৱিধা সম্বন্ধো – তেসং সত্তানং কম্মপচ্চযা অসৰন্তেসুপি কেসুচি কেচি দদন্তি ঞাতীনং, যে এৱং অনুকম্পকা হোন্তীতি চ, মহাৰাজ, যথা তযা দিন্নং, এৱং সুচিং পণীতং কালেন কপ্পিযং পানভোজনং দদন্তি ঞাতীনং, যে হোন্তি অনুকম্পকাতি চ. তত্থ দদন্তীতি দেন্তি উদ্দিসন্তি নিয্যাতেন্তি. ঞাতীনন্তি মাতিতো চ পিতিতো চ সম্বন্ধানং. যেতি যে কেচি পুত্তাদযো. হোন্তীতি ভৱন্তি. অনুকম্পকাতি অত্থকামা হিতেসিনো. সুচিন্তি সুদ্ধং মনোহৰং ধম্মিকঞ্চ. পণীতন্তি উড়াৰং. কালেনাতি দক্খিণেয্যানং পৰিভোগযোগ্গকালেন, ঞাতিপেতানং ৱা তিৰোকুট্টাদীসু আগন্ত্ৱা ঠিতকালেন. কপ্পিযন্তি অনুচ্ছৱিকং পতিৰূপং অৰিযানং পৰিভোগাৰহং. পানভোজনন্তি পানঞ্চ ভোজনঞ্চ, তদুপদেসেন চেত্থ সব্বং দেয্যধম্মং ৱদতি.

১৭. ইদানি যেন পকাৰেন তেসং পেতানং দিন্নং নাম হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ইদং ৱো ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো’’তি চতুত্থগাথায পুব্বড্ঢং আহ. তং ততিযগাথায পুব্বড্ঢেন সম্বন্ধিতব্বং –

‘‘এৱং দদন্তি ঞাতীনং, যে হোন্তি অনুকম্পকা;

ইদং ৱো ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো’’তি.

তেন ‘‘ইদং ৱো ঞাতীনং হোতূতি এৱং পকাৰেন দদন্তি, নো অঞ্ঞথা’’তি আকাৰত্থেন এৱংসদ্দেন দাতব্বাকাৰনিদস্সনং কতং হোতি.

তত্থ ইদন্তি দেয্যধম্মনিদস্সনং. ৱোতি নিপাতমত্তং ‘‘যেহি ৱো অৰিযা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৬) ৱিয. ঞাতীনং হোতূতি পেত্তিৱিসযে উপ্পন্নানং ঞাতকানং হোতু. ‘‘নো ঞাতীন’’ন্তি চ পঠন্তি, অম্হাকং ঞাতীনন্তি অত্থো. সুখিতা হোন্তু ঞাতযোতি তে পেত্তিৱিসযূপপন্না ঞাতযো ইদং ফলং পচ্চনুভৱন্তা সুখিতা সুখপ্পত্তা হোন্তু.

যস্মা ‘‘ইদং ৱো ঞাতীনং হোতূ’’তি ৱুত্তেপি অঞ্ঞেন কতকম্মং ন অঞ্ঞস্স ফলদং হোতি, কেৱলং পন তথা উদ্দিস্স দীযমানং তং ৱত্থু ঞাতিপেতানং কুসলকম্মস্স পচ্চযো হোতি, তস্মা যথা তেসং তস্মিং ৱত্থুস্মিং তস্মিংযেৱ খণে ফলনিব্বত্তকং কুসলকম্মং হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘তে চ তত্থো’’তিআদিমাহ.

তত্থ তেতি ঞাতিপেতা. তত্থাতি যত্থ দানং দীযতি, তত্থ. সমাগন্ত্ৱাতি ‘‘ইমে নো ঞাতযো অম্হাকং অত্থায দানং উদ্দিসন্তী’’তি অনুমোদনত্থং তত্থ সমাগতা হুত্ৱা. পহূতে অন্নপানম্হীতি অত্তনো উদ্দিস্স দীযমানে তস্মিং ৱত্থুস্মিং. সক্কচ্চং অনুমোদৰেতি কম্মফলং অভিসদ্দহন্তা চিত্তীকাৰং অৱিজহন্তা অৱিক্খিত্তচিত্তা হুত্ৱা ‘‘ইদং নো দানং হিতায সুখায হোতূ’’তি মোদন্তি অনুমোদন্তি পীতিসোমনস্সজাতা হোন্তি.

১৮. চিৰং জীৱন্তূতি চিৰং জীৱিনো দীঘাযুকা হোন্তু. নো ঞাতীতি অম্হাকং ঞাতকা. যেসং হেতূতি যেসং কাৰণা যে নিস্সায. লভামসেতি ঈদিসং সম্পত্তিং পটিলভাম. ইদঞ্হি উদ্দিসনেন লদ্ধসম্পত্তিং অনুভৱন্তানং পেতানং অত্তনো ঞাতীনং থোমনাকাৰদস্সনং. পেতানঞ্হি অত্তনো অনুমোদনেন, দাযকানং উদ্দিসনেন, উক্খিণেয্যসম্পত্তিযা চাতি তীহি অঙ্গেহি দক্খিণা তঙ্খণঞ্ঞেৱ ফলনিব্বত্তিকা হোতি. তত্থ দাযকা ৱিসেসহেতু. তেনাহ ‘‘যেসং হেতু লভামসে’’তি. অম্হাকঞ্চ কতা পূজাতি ‘‘ইদং ৱো ঞাতীনং হোতূ’’তি এৱং উদ্দিসন্তেহি দাযকেহি অম্হাকঞ্চ পূজা কতা, তে দাযকা চ অনিপ্ফলা যস্মিং সন্তানে পৰিচ্চাগমযং কম্মং নিব্বত্তং তস্স তত্থেৱ ফলদানতো.

এত্থাহ – ‘‘কিং পন পেত্তিৱিসযূপপন্না এৱ ঞাতী হেতুসম্পত্তিযো লভন্তি, উদাহু অঞ্ঞেপী’’তি? ন চেত্থ অম্হেহি ৱত্তব্বং, অত্থি ভগৱতা এৱং ব্যাকতত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং –-

‘‘মযমস্সু, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণা নাম দানানি দেম, পুঞ্ঞানি কৰোম ‘ইদং দানং পেতানং ঞাতিসালোহিতানং উপকপ্পতু, ইদং দানং পেতা ঞাতিসালোহিতা পৰিভুঞ্জন্তূ’তি. কচ্চি তং, ভো গোতম, দানং পেতানং ঞাতিসালোহিতানং উপকপ্পতি, কচ্চি তে পেতা ঞাতিসালোহিতা তং দানং পৰিভুঞ্জন্তীতি? ঠানে খো, ব্ৰাহ্মণ, উপকপ্পতি, নো অট্ঠানেতি.

‘‘কতমং পন, ভো গোতম, ঠানং, কতমং অট্ঠানন্তি? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পাণাতিপাতী হোতি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতি, সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা নিৰযং উপপজ্জতি. যো নেৰযিকানং সত্তানং আহাৰো, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. ইদং খো, ব্ৰাহ্মণ, অট্ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং ন উপকপ্পতি.

‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পাণাতিপাতী হোতি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতি, সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা তিৰচ্ছানযোনিং উপপজ্জতি. যো তিৰচ্ছানযোনিকানং সত্তানং আহাৰো, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. ইদম্পি খো, ব্ৰাহ্মণ, অট্ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং ন উপকপ্পতি.

‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো হোতি…পে… সম্মাদিট্ঠিকো হোতি, সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা মনুস্সানং সহব্যতং উপপজ্জতি…পে… দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জতি. যো দেৱানং আহাৰো, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. ইদম্পি খো, ব্ৰাহ্মণ, অট্ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং ন উপকপ্পতি.

‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পাণাতিপাতী হোতি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতি, সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা পেত্তিৱিসযং উপপজ্জতি. যো পেত্তিৱিসযিকানং সত্তানং আহাৰো, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. যং ৱা পনস্স ইতো অনুপৱেচ্ছেন্তি মিত্তামচ্চা ৱা ঞাতিসালোহিতা ৱা, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. ইদং খো, ব্ৰাহ্মণ, ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং উপকপ্পতী’’তি.

‘‘সচে পন, ভো গোতম, সো পেতো ঞাতিসালোহিতো তং ঠানং অনুপপন্নো হোতি, কো তং দানং পৰিভুঞ্জতী’’তি? ‘‘অঞ্ঞেপিস্স, ব্ৰাহ্মণ, পেতা ঞাতিসালোহিতা তং ঠানং উপপন্না হোন্তি, তে তং দানং পৰিভুঞ্জন্তী’’তি.

‘‘সচে পন, ভো গোতম, সো চেৱ পেতো ঞাতিসালোহিতো তং ঠানং অনুপপন্নো হোতি, অঞ্ঞেপিস্স পেতা ঞাতিসালোহিতা তং ঠানং অনুপপন্না হোন্তি, কো তং দানং পৰিভুঞ্জতী’’তি? ‘‘অট্ঠানং খো এতং, ব্ৰাহ্মণ, অনৱকাসো, যং তং ঠানং ৱিৱিত্তং অস্স ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা যদিদং পেতেহি ঞাতিসালোহিতেহি, অপিচ, ব্ৰাহ্মণ, দাযকোপি অনিপ্ফলো’’তি (অ. নি. ১০.১৭৭).

১৯. ইদানি পেত্তিৱিসযূপপন্নানং তত্থ অঞ্ঞস্স কসিগোৰক্খাদিনো সম্পত্তিপটিলাভকাৰণস্স অভাৱং ইতো দিন্নেন যাপনঞ্চ দস্সেতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ ন হি তত্থ কসি অত্থীতি তস্মিং পেত্তিৱিসযে কসি ন হি অত্থি, যং নিস্সায পেতা সুখেন জীৱেয্যুং. গোৰক্খেত্থ ন ৱিজ্জতীতি এত্থ পেত্তিৱিসযে ন কেৱলং কসিযেৱ নত্থি, অথ খো গোৰক্খাপি ন ৱিজ্জতি, যং নিস্সায তে সুখেন জীৱেয্যুং. ৱণিজ্জা তাদিসী নত্থীতি ৱণিজ্জাপি তাদিসী নত্থি, যা তেসং সম্পত্তিপটিলাভহেতু ভৱেয্য. হিৰঞ্ঞেন কযাকযন্তি হিৰঞ্ঞেন কযৱিক্কযম্পি তত্থ তাদিসং নত্থি, যং তেসং সম্পত্তিপটিলাভহেতু ভৱেয্য. ইতে দিন্নেন যাপেন্তি, পেতা কালগতা তহিন্তি কেৱলং পন ইতো ঞাতীহি ৱা মিত্তামচ্চেহি ৱা দিন্নেন যাপেন্তি, অত্তভাৱং পৱত্তেন্তি. পেতাতি পেত্তিৱিসযূপপন্না সত্তা. কালগতাতি অত্তনো মৰণকালেন গতা. ‘‘কালকতা’’তি ৱা পাঠো, কতকালা কতমৰণা মৰণং সম্পত্তা. তহিন্তি তস্মিং পেত্তিৱিসযে.

২০-২১. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং উপমাহি পকাসেতুং ‘‘উন্নমে উদকং ৱুট্ঠ’’ন্তি গাথাদ্ৱযমাহ. তস্সত্থো – যথা উন্নমে থলে উন্নতপ্পদেসে মেঘেহি অভিৱুট্ঠং উদকং যথা নিন্নং পৱত্ততি, যো ভূমিভাগো নিন্নো ওণতো, তং উপগচ্ছতি; এৱমেৱ ইতো দিন্নং দানং পেতানং উপকপ্পতি, ফলুপ্পত্তিযা ৱিনিযুজ্জতি. নিন্নমিৱ হি উদকপ্পৱত্তিযা ঠানং পেতলোকো দানূপকপ্পনায. যথাহ – ‘‘ইদং খো, ব্ৰাহ্মণ, ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং উপকপ্পতী’’তি (অ. নি. ১০.১৭৭). যথা চ কন্দৰপদৰসাখপসাখকুসোব্ভমহাসোব্ভে হি ওগলিতেন উদকেন ৱাৰিৱহা মহানজ্জো পূৰা হুত্ৱা সাগৰং পৰিপূৰেন্তি, এৱং ইতো দিন্নদানং পুব্বে ৱুত্তনযেন পেতানং উপকপ্পতীতি.

২২. যস্মা পেতা ‘‘ইতো কিঞ্চি লভামা’’তি আসাভিভূতা ঞাতিঘৰং আগন্ত্ৱাপি ‘‘ইদং নাম নো দেথা’’তি যাচিতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা তেসং ইমানি অনুস্সৰণৱত্থূনি অনুস্সৰন্তো কুলপুত্তো দক্খিণং দজ্জাতি দস্সেন্তো ‘‘অদাসি মে’’তি গাথমাহ.

তস্সত্থো – ইদং নাম মে ধনং ৱা ধঞ্ঞং ৱা অদাসি, ইদং নাম মে কিচ্চং অত্তনাযেৱ যোগং আপজ্জন্তো অকাসি, ‘‘অসুকো মে মাতিতো ৱা পিতিতো ৱা সম্বন্ধত্তা ঞাতি, সিনেহৱসেন তাণসমত্থতায মিত্তো, অসুকো মে সহপংসুকীড়কসহাযো সখা’’তি চ এতং সব্বমনুস্সৰন্তো পেতানং দক্খিণং দজ্জা দানং নিয্যাতেয্য. ‘‘দক্খিণা দজ্জা’’তি ৱা পাঠো, পেতানং দক্খিণা দাতব্বা, তেন ‘‘অদাসি মে’’তিআদিনা নযেন পুব্বে কতমনুস্সৰং অনুস্সৰতাতি ৱুত্তং হোতি. কৰণত্থে হি ইদং পচ্চত্তৱচনং.

২৩-২৪. যে পন সত্তা ঞাতিমৰণেন ৰুণ্ণসোকাদিপৰা এৱ হুত্ৱা তিট্ঠন্তি, ন তেসং অত্থায কিঞ্চি দেন্তি, তেসং তং ৰুণ্ণসোকাদি কেৱলং অত্তপৰিতাপনমত্তমেৱ হোতি, তং ন পেতানং কঞ্চি অত্থং সাধেতীতি দস্সেন্তো ‘‘ন হি ৰুণ্ণং ৱা’’তি গাথং ৱত্ৱা পুন মগধৰাজেন দিন্নদক্খিণায সাত্থকভাৱং দস্সেতুং ‘‘অযঞ্চ খো’’তি গাথমাহ. তেসং অত্থো হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ.

২৫. ইদানি যস্মা ইমং দক্খিণং দেন্তেন ৰঞ্ঞা ঞাতীনং ঞাতীহি কত্তব্বকিচ্চকৰণেন ঞাতিধম্মো নিদস্সিতো, বহুজনস্স পাকটো কতো, নিদস্সনং পাকটং কতং ‘‘তুম্হেহিপি এৱমেৱ ঞাতীসু ঞাতিধম্মো পৰিপূৰেতব্বো’’তি. তে চ পেতে দিব্বসম্পত্তিং অধিগমেন্তেন পেতানং পূজা কতা উড়াৰা, বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং অন্নপানাদীহি সন্তপ্পেন্তেন ভিক্খূনং বলং অনুপ্পদিন্নং, অনুকম্পাদিগুণপৰিৱাৰঞ্চ চাগচেতনং নিব্বত্তেন্তেন অনপ্পকং পুঞ্ঞং পসুতং, তস্মা ভগৱা ইমেহি যথাভুচ্চগুণেহি ৰাজানং সম্পহংসেন্তো ‘‘সো ঞাতিধম্মো’’তি ওসানগাথমাহ.

তত্থ ঞাতিধম্মোতি ঞাতীহি ঞাতীনং কত্তব্বকৰণং. উড়াৰাতি ফীতা সমিদ্ধা. বলন্তি কাযবলং. পসুতন্তি উপচিতং. এত্থ চ ‘‘সো ঞাতিধম্মো চ অযং নিদস্সিতো’’তি এতেন ভগৱা ৰাজানং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি. ঞাতিধম্মদস্সনঞ্হেত্থ সন্দস্সনং. ‘‘পেতান পূজা চ কতা উড়াৰা’’তি ইমিনা সমাদপেসি. ‘‘উড়াৰা’’তি পসংসনঞ্হেত্থ পুনপ্পুনং পূজাকৰণে সমাদপনং. ‘‘বলঞ্চ ভিক্খূনমনুপ্পদিন্ন’’ন্তি ইমিনা সমুত্তেজেসি. ভিক্খূনং বলানুপ্পদানঞ্হেত্থ এৱংৱিধানং বলানুপ্পদানে উস্সাহৱড্ঢনেন সমুত্তেজনং. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তি ইমিনা সম্পহংসেসি. পুঞ্ঞপসৱনকিত্তনঞ্হেত্থ তস্স যথাভুচ্চগুণসংৱণ্ণনভাৱেন সম্পহংসনন্তি এৱমেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.

দেসনাপৰিযোসানে চ পেত্তিৱিসযূপপত্তিআদীনৱসংৱণ্ণনেন সংৱিগ্গহদযানং যোনিসো পদহতং চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. দুতিযদিৱসেপি দেৱমনুস্সানং ইদমেৱ তিৰোকুট্টদেসনং দেসেসি. এৱং যাৱ সত্ত দিৱসা তাদিসোৱ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.

তিৰোকুট্টপেতৱত্থুৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. পঞ্চপুত্তখাদকপেতিৱত্থুৱণ্ণনা

নগ্গা দুব্বণ্ণৰূপাসীতি ইদং সত্থৰি সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে পঞ্চপুত্তখাদকপেতিং আৰব্ভ ৱুত্তং. সাৱত্থিযা কিৰ অৱিদূৰে গামকে অঞ্ঞতৰস্স কুটুম্বিকস্স ভৰিযা ৱঞ্ঝা অহোসি. তস্স ঞাতকা এতদৱোচুং – ‘‘তৱ পজাপতি ৱঞ্ঝা, অঞ্ঞং তে কঞ্ঞং আনেমা’’তি. সো তস্সো ভৰিযায সিনেহেন ন ইচ্ছি. অথস্স ভৰিযা তং পৱত্তিং সুত্ৱা সামিকং এৱমাহ – ‘‘সামি, অহং ৱঞ্ঝা, অঞ্ঞা কঞ্ঞা আনেতব্বা, মা তে কুলৱংসো উপচ্ছিজ্জী’’তি. সো তায নিপ্পীড়িযমানো অঞ্ঞং কঞ্ঞং আনেসি. সা অপৰেন সমযেন গব্ভিনী অহোসি. ৱঞ্ঝিত্থী – ‘‘অযং পুত্তং লভিত্ৱা ইমস্স গেহস্স ইস্সৰা ভৱিস্সতী’’তি ইস্সাপকতা তস্সা গব্ভপাতনূপাযং পৰিযেসন্তী অঞ্ঞতৰং পৰিব্বাজিকং অন্নপানাদীহি সঙ্গণ্হিত্ৱা তায তস্সা গব্ভপাতনং দাপেসি. সা গব্ভে পতিতে অত্তনো মাতুযা আৰোচেসি, মাতা অত্তনো ঞাতকে সমোধানেত্ৱা তমত্থং নিৱেদেসি. তে ৱঞ্ঝিত্থিং এতদৱোচুং – ‘‘তযা ইমিস্সা গব্ভো পাতিতো’’তি? ‘‘নাহং পাতেমী’’তি. ‘‘সচে তযা গব্ভো ন পাতিতো, সপথং কৰোহী’’তি. ‘‘সচে মযা গব্ভো পাতিতো, দুগ্গতিপৰাযণা খুপ্পিপাসাভিভূতা সাযং পাতং পঞ্চ পঞ্চ পুত্তে ৱিজাযিত্ৱা খাদিত্ৱা তিত্তিং ন গচ্ছেয্যং, নিচ্চং দুগ্গন্ধা মক্খিকাপৰিকিণ্ণা চ ভৱেয্য’’ন্তি মুসা ৱত্ৱা সপথং অকাসি. সা নচিৰস্সেৱ কালং কত্ৱা তস্সেৱ গামস্স অৱিদূৰে দুব্বণ্ণৰূপা পেতী হুত্ৱা নিব্বত্তি.

তদা জনপদে ৱুত্থৱস্সা অট্ঠ থেৰা সত্থু দস্সনত্থং সাৱত্থিং আগচ্ছন্তা তস্স গামস্স অৱিদূৰে ছাযূদকসম্পন্নে অৰঞ্ঞট্ঠানে ৱাসং উপগচ্ছিংসু. অথ সা পেতী থেৰানং অত্তানং দস্সেসি. তেসু সঙ্ঘত্থেৰো তং পেতিং –