১১. মগ্গঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
৬১. মগ্গঞাণনিদ্দেসে মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৱুট্ঠাতীতি দিট্ঠানুসযপ্পহানেন সমুচ্ছেদৱসেন দ্ৱাসট্ঠিভেদতো মিচ্ছাদিট্ঠিতো ৱুট্ঠাতি. তদনুৱত্তককিলেসেহীতি মিচ্ছাদিট্ঠিসম্পযোগৱসেন চ মিচ্ছাদিট্ঠিউপনিস্সযেন চ উপ্পজ্জমানেহি মিচ্ছাদিট্ঠিঅনুৱত্তমানেহি নানাৱিধেহি কিলেসেহি. তেন তদেকট্ঠকিলেসপ্পহানং ৱুত্তং হোতি. দুৱিধঞ্হি একট্ঠং সহজেকট্ঠং পহানেকট্ঠঞ্চ. তায দিট্ঠিযা সহ একস্মিং চিত্তে, একস্মিং পুগ্গলে ৱা যাৱ পহানা ঠিতাতি তদেকট্ঠা. দিট্ঠিযা হি পহীযমানায দিট্ঠিসম্পযুত্তেসু দ্ৱীসু অসঙ্খাৰিকচিত্তেসু তায দিট্ঠিযা সহজাতা লোভো মোহো উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা, দ্ৱীসু সসঙ্খাৰিকচিত্তেসু তায দিট্ঠিযা সহজাতা লোভো মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৱসেন পহীযন্তি. দিট্ঠিকিলেসেযেৱ পহীযমানে তেন সহ একস্মিং পুগ্গলে ঠিতা অপাযগমনীযা লোভো দোসো মোহো মানো ৱিচিকিচ্ছা থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা পহানেকট্ঠৱসেন পহীযন্তি. খন্ধেহীতি তদনুৱত্তকেহেৱ খন্ধেহি, তং দিট্ঠিং অনুৱত্তমানেহি সহজেকট্ঠেহি চ পহানেকট্ঠেহি চ চতূহি অৰূপক্খন্ধেহি, তংসমুট্ঠানৰূপেহি ৱা সহ পঞ্চহি খন্ধেহি মিচ্ছাদিট্ঠিআদিকিলেসপচ্চযা অনাগতে উপ্পজ্জিতব্বেহি ৱিপাকক্খন্ধেহি. বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহীতি যথাৱুত্তকিলেসক্খন্ধতো বহিভূতেহি সব্বসঙ্খাৰনিমিত্তেহি. মিচ্ছাসঙ্কপ্পা ৱুট্ঠাতীতি সোতাপত্তিমগ্গেন পহাতব্বেসু চতূসু দিট্ঠিসম্পযুত্তেসু, ৱিচিকিচ্ছাসহগতে চাতি পঞ্চসু চিত্তেসু অপাযগমনীযসেসাকুসলচিত্তেসু চ মিচ্ছাসঙ্কপ্পা ৱুট্ঠাতি.
মিচ্ছাৱাচায ৱুট্ঠাতীতি মুসাৱাদতো চেৱ অপাযগমনীযপিসুণফৰুসসম্ফপ্পলাপেহি চ ৱুট্ঠাতি. মিচ্ছাকম্মন্তা ৱুট্ঠাতীতি পাণাতিপাতাদিন্নাদানমিচ্ছাচাৰেহি ৱুট্ঠাতি. মিচ্ছাআজীৱা ৱুট্ঠাতীতি কুহনা লপনা নেমিত্তিকতা নিপ্পেসিকতা লাভেনলাভংনিজিগীসনতা, আজীৱহেতুকেহি ৱা সত্তহিপি কাযৱচীকম্মেহি ৱুট্ঠাতি. মিচ্ছাৱাযামমিচ্ছাসতিমিচ্ছাসমাধীহি ৱুট্ঠানং মিচ্ছাসঙ্কপ্পৱুট্ঠানে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. মিচ্ছাসতীতি চ সতিযা পটিপক্খাকাৰেন উপ্পজ্জমানা অকুসলচিত্তুপ্পাদমত্তমেৱ. উপৰিমগ্গত্তযে ‘‘দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠী’’তিআদীনি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি যথা পঠমজ্ঝানিকে পঠমমগ্গে লব্ভন্তি, তথেৱ লব্ভন্তি. তত্থ পঠমমগ্গে সম্মাদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতীতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীনং পজহনট্ঠেনেৱ ৱেদিতব্বা. এৱং সন্তে পঠমমগ্গেনেৱ দ্ৱাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতানং পহীনত্তা উপৰিমগ্গত্তযেন পহাতব্বা দিট্ঠি নাম নত্থি.
তত্থ সম্মাদিট্ঠীতি নামং কথং হোতীতি? যথা ৱিসং অত্থি ৱা হোতু মা ৱা, অগদো অগদোত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, এৱং মিচ্ছাদিট্ঠি অত্থি ৱা হোতু মা ৱা, অযং সম্মাদিট্ঠি এৱ নাম. যদি এৱং নামমত্তমেৱেতং হোতি, উপৰিমগ্গত্তযে পন সম্মাদিট্ঠিযা কিচ্চাভাৱো আপজ্জতি, মগ্গঙ্গানি ন পৰিপূৰেন্তি. তস্মা সম্মাদিট্ঠি সকিচ্চকা কাতব্বা, মগ্গঙ্গানি পৰিপূৰেতব্বানীতি. সকিচ্চকা চেত্থ সম্মাদিট্ঠি যথালাভনিযমেন দীপেতব্বা. উপৰিমগ্গত্তযৱজ্ঝো হি একো মানো অত্থি, সো দিট্ঠিট্ঠানে তিট্ঠতি, সা তং মানং পজহতীতি সম্মাদিট্ঠি. সোতাপত্তিমগ্গস্মিঞ্হি সম্মাদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি. সোতাপন্নস্স পন সকদাগামিমগ্গৱজ্ঝো মানো অত্থি, তং মানং পজহতীতি সম্মাদিট্ঠি. তস্সেৱ সত্তঅকুসলচিত্তসহজাতো সঙ্কপ্পো অত্থি, তেহেৱ চিত্তেহি ৱাচঙ্গচোপনং অত্থি, কাযঙ্গচোপনং অত্থি, পচ্চযপৰিভোগো অত্থি, সহজাতৱাযামো অত্থি, অস্সতিযভাৱো অত্থি, সহজাতচিত্তেকগ্গতা অত্থি, এতে মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদযো নাম. সকদাগামিমগ্গে সম্মাসঙ্কপ্পাদযো তেসং পহানেন সম্মাসঙ্কপ্পাদযোতি ৱেদিতব্বা. এৱং সকদাগামিমগ্গে অট্ঠঙ্গানি সকিচ্চকানি হোন্তি. সকদাগামিস্স অনাগামিমগ্গৱজ্ঝো মানো অত্থি, সো দিট্ঠিট্ঠানে তিট্ঠতি. তস্সেৱ সত্তহি চিত্তেহি সহজাতা সঙ্কপ্পাদযো অত্থি. তেসং পহানেন অনাগামিমগ্গে অট্ঠন্নং অঙ্গানং সকিচ্চকতা ৱেদিতব্বা. অনাগামিস্স অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝো মানো অত্থি, সো দিট্ঠিট্ঠানে তিট্ঠতি. যানি পনস্স পঞ্চ অকুসলচিত্তানি, তেহি সহজাতা সঙ্কপ্পাদযো অত্থি. তেসং পহানেন অৰহত্তমগ্গে অট্ঠন্নং অঙ্গানং সকিচ্চকতা ৱেদিতব্বা.
ওড়াৰিকাতি কাযৱচীদ্ৱাৰে ৱীতিক্কমস্স পচ্চযভাৱেন থূলভূতম্হা. কামৰাগসঞ্ঞোজনাতি মেথুনৰাগসঙ্খাতা সঞ্ঞোজনা. সো হি কামভৱে সঞ্ঞোজেতীতি সঞ্ঞোজনন্তি ৱুচ্চতি. পটিঘসঞ্ঞোজনাতি ব্যাপাদসঞ্ঞোজনা. সো হি আৰম্মণে পটিহঞ্ঞতীতি পটিঘন্তি ৱুচ্চতি. তে এৱ থামগতট্ঠেন সন্তানে অনুসেন্তীতি অনুসযা. অণুসহগতাতি অণুভূতা, সুখুমভূতাতি অত্থো. তব্ভাৱে হি এত্থ সহগতসদ্দো. সকদাগামিস্স হি কামৰাগব্যাপাদা দ্ৱীহি কাৰণেহি অণুভূতা অধিচ্চুপ্পত্তিযা চ পৰিযুট্ঠানমন্দতায চ. তস্স হি বালপুথুজ্জনস্স ৱিয কিলেসা অভিণ্হং ন উপ্পজ্জন্তি, কদাচি কৰহচি উপ্পজ্জন্তি. উপ্পজ্জমানা চ বালপুথুজ্জনস্স ৱিয মদ্দন্তা ফৰন্তা ছাদেন্তা অন্ধঅন্ধং কৰোন্তা ন উপ্পজ্জন্তি, দ্ৱীহি পন মগ্গেহি পহীনত্তা মন্দমন্দা তনুকাকাৰা হুত্ৱা উপ্পজ্জন্তি, ৱীতিক্কমং পাপেতুং সমত্থা ন হোন্তি. এৱং তনুভূতা অনাগামিমগ্গেন পহীযন্তি ৰূপৰাগাতি ৰূপভৱে ছন্দৰাগা. অৰূপৰাগাতি অৰূপভৱে ছন্দৰাগা. মানাতি উন্নতিলক্খণা. উদ্ধচ্চাতি অৱূপসমলক্খণা. অৱিজ্জাযাতি অন্ধলক্খণায. ভৱৰাগানুসযাতি ৰূপৰাগাৰূপৰাগৱসেন পৱত্তভৱৰাগানুসযা.
৬২. ইদানি মগ্গঞাণসংৱণ্ণনং কৰোন্তো অজাতং ঝাপেতীতিআদিমাহ. তত্থ চ অজাতং ঝাপেতি জাতেন, ঝানং তেন পৱুচ্চতীতি অত্তনো সন্তানে পাতুভূতেন তেন তেন লোকুত্তৰজ্ঝানেন তংসমঙ্গীপুগ্গলো অজাতমেৱ তং তং কিলেসং ঝাপেতি দহতি সমুচ্ছিন্দতি, তেন কাৰণেন তং লোকুত্তৰং ঝানন্তি পৱুচ্চতীতি অত্থো. ঝানৱিমোক্খে কুসলতাতি তস্মিং অৰিযমগ্গসম্পযুত্তে ৱিতক্কাদিকে ঝানে চ ৱিমোক্খসঙ্খাতে অৰিযমগ্গে চ অসম্মোহৱসেন কুসলতায পঠমমগ্গেনেৱ পহীনাসু নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতি. ঝানং নাম দুৱিধং আৰম্মণূপনিজ্ঝানঞ্চ লক্খণূপনিজ্ঝানঞ্চ. লোকিযপঠমজ্ঝানাদিকং কসিণাদিআৰম্মণূপনিজ্ঝানট্ঠেন ঝানং, ৱিপস্সনাসঙ্খাৰানং সভাৱসামঞ্ঞলক্খণূপনিজ্ঝানট্ঠেন ঝানং, লোকুত্তৰং নিব্বানে তথলক্খণূপনিজ্ঝানট্ঠেন ঝানং. ইধ পন গোত্ৰভুনাপি সাধাৰণং লক্খণূপনিজ্ঝানট্ঠং অনামসিত্ৱা অসাধাৰণেন কিলেসঝাপনট্ঠেন ঝানং ৱুত্তং. ৱিমোক্খট্ঠো পনেত্থ নিব্বানাৰম্মণে সুট্ঠু অধিমুচ্চনট্ঠো কিলেসেহি চ সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠো.
সমাদহিত্ৱা যথা চে ৱিপস্সতীতি অপ্পনূপচাৰখণিকসমাধীনং অঞ্ঞতৰেন সমাধিনা পঠমং চিত্তসমাধানং কত্ৱা পচ্ছা যথা ৱিপস্সতি চ. সমুচ্চযত্থো চে-সদ্দো ৱিপস্সনং সমুচ্চিনোতি. ৱিপস্সমানো তথা চে সমাদহেতি ৱিপস্সনা নামেসা লূখভূতা নিৰস্সাদা, সমথো চ নাম সিনিদ্ধভূতো সঅস্সাদো. তস্মা তায লূখভূতং চিত্তং সিনেহেতুং ৱিপস্সমানো তথা চ সমাদহে. ৱিপস্সমানো পুন সমাধিং পৱিসিত্ৱা চিত্তসমাধানঞ্চ তথেৱ কৰেয্য, যথেৱ ৱিপস্সনন্তি অত্থো. ইধ চে-সদ্দো সমাদহনং সমুচ্চিনোতি. উভযত্থাপি গাথাবন্ধানুৱত্তনেন চে-কাৰো কতো, অত্থো পন চ-কাৰত্থো এৱ. ৱিপস্সনা চ সমথো তদা অহূতি যস্মা সমথৱিপস্সনানং যুগনদ্ধভাৱে সতি অৰিযমগ্গপাতুভাৱো হোতি, তস্মা অৰিযমগ্গজননসমত্থত্তা যদা তদুভযসমাযোগো হোতি, তদা ৱিপস্সনা চ সমথো চ অহু, সমথৱিপস্সনা ভূতা নাম হোতীতি অত্থো. তা চ সমথৱিপস্সনা অৰিযমগ্গাভিমুখীকালে চ মগ্গক্খণে চ সমানভাগা যুগনদ্ধা ৱত্তৰে সমানো সমো ভাগো কোট্ঠাসো এতেসন্তি সমানভাগা, যুগে নদ্ধা ৱিযাতি যুগনদ্ধা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৱত্তনট্ঠেন সমধুৰা সমবলাতি অত্থো. ৱিত্থাৰো পনস্স যুগনদ্ধকথাযং আৱিভৱিস্সতি.
দুক্খা সঙ্খাৰা সুখো, নিৰোধো ইতি দস্সনং. দুভতো ৱুট্ঠিতা পঞ্ঞা, ফস্সেতি অমতংপদন্তি দুক্খা সঙ্খাৰা, সুখো নিৰোধো নিব্বানন্তি পটিপন্নস্স ততো নিব্বানদস্সনং অৰিযমগ্গঞাণং দুভতো ৱুট্ঠিতা পঞ্ঞা নাম. সা এৱ চ পঞ্ঞা অমতং পদং নিব্বানং আৰম্মণফুসনেন ফুসতি, পটিলভতীতি অত্থো. নিব্বানঞ্হি অতপ্পকট্ঠেন অমতসদিসন্তি অমতং, নাস্স মতং মৰণং ৱযো অত্থীতিপি অমতং, পুব্বভাগতো পট্ঠায মহতা উস্সাহেন মহতিযা পটিপদায পজ্জতি পটিপজ্জীযতীতি পদন্তি ৱুচ্চতি.
ৱিমোক্খচৰিযং জানাতীতি ৱিমোক্খপৱত্তিং অসম্মোহৱসেন জানাতি, পচ্চৱেক্খণৱসেন জানাতি. ‘‘দুভতো ৱুট্ঠানো ৱিমোক্খো, দুভতো ৱুট্ঠানা চত্তাৰো ৱিমোক্খা, দুভতো ৱুট্ঠানানং অনুলোমা চত্তাৰো ৱিমোক্খা, দুভতো ৱুট্ঠানপটিপ্পস্সদ্ধি চত্তাৰো ৱিমোক্খা’’তি হি উপৰি ৱিমোক্খকথাযংযেৱ (পটি. ম. ১.২০৯ আদযো) আগতা ৱিমোক্খচৰিযা ৱেদিতব্বা. তেসং ৱিত্থাৰো তত্থেৱ আগতো. নানত্তেকত্তকোৱিদোতি তেসং ৱিমোক্খানং নানাভাৱে একভাৱে চ কুসলো. দুভতো ৱুট্ঠানৱিমোক্খৱসেন হি তেসং একত্তং, চতুঅৰিযমগ্গৱসেন নানত্তং, একেকস্সাপি ৱা অৰিযমগ্গস্স অনুপস্সনাভেদেন নানত্তং, অৰিযমগ্গভাৱেন একত্তং ৱেদিতব্বং. দ্ৱিন্নং ঞাণানং কুসলতাতি দস্সনসঙ্খাতস্স চ ভাৱনাসঙ্খাতস্স চাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং ঞাণানং কুসলতায. দস্সনন্তি হি সোতাপত্তিমগ্গো. সো হি পঠমং নিব্বানদস্সনতো দস্সনন্তি ৱুত্তো. গোত্ৰভু পন কিঞ্চাপি পঠমতৰং নিব্বানং পস্সতি, যথা পন ৰঞ্ঞো সন্তিকং কেনচিদেৱ কৰণীযেন আগতো পুৰিসো দূৰতোৱ ৰথিকায চৰন্তং হত্থিক্খন্ধগতং ৰাজানং দিস্ৱাপি ‘‘দিট্ঠো তে ৰাজা’’তি পুট্ঠো দিস্ৱা কত্তব্বকিচ্চস্স অকতত্তা ‘‘ন পস্সামী’’তি আহ, এৱমেৱ নিব্বানং দিস্ৱা কত্তব্বস্স কিলেসপ্পহানস্সাভাৱা ন ‘‘দস্সন’’ন্তি ৱুচ্চতি. তঞ্হি ঞাণং মগ্গস্স আৱজ্জনট্ঠানে তিট্ঠতি. ভাৱনাতি সেসমগ্গত্তযং. তঞ্হি পঠমমগ্গেন দিট্ঠস্মিংযেৱ ধম্মে ভাৱনাৱসেন উপ্পজ্জতি, ন অদিট্ঠপুব্বং কিঞ্চি পস্সতি, তস্মা ‘‘ভাৱনা’’তি ৱুচ্চতি. হেট্ঠা পন ভাৱনামগ্গস্স অপৰিনিট্ঠিতত্তা ‘‘দ্ৱিন্নং ঞাণান’’ন্তি অৱত্ৱা সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিমগ্গলাভিনো সন্ধায ‘‘ঝানৱিমোক্খে কুসলতা’’তি ৱুত্তং, অৰহত্তমগ্গলাভিনো পন ভাৱনামগ্গস্স পৰিনিট্ঠিতত্তা ‘‘দ্ৱিন্নং ঞাণানং কুসলতা’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
মগ্গঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.