১১. পঞ্ঞত্তিহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
৩৯. তত্থ কতমো পঞ্ঞত্তিহাৰোতি পঞ্ঞত্তিহাৰৱিভঙ্গো. তত্থ কা পনাযং পঞ্ঞত্তীতি? আহ ‘‘যা পকতিকথায দেসনা’’তি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যা দেসনাহাৰাদযো ৱিয অস্সাদাদিপদত্থৱিসেসনিদ্ধাৰণং অকত্ৱা ভগৱতো সাভাৱিকধম্মকথায দেসনা. যা তস্সা পঞ্ঞাপনা, অযং পঞ্ঞত্তিহাৰো. যস্মা পন সা ভগৱতো তথা তথা ৱেনেয্যসন্তানে যথাধিপ্পেতমত্থং নিক্খিপতীতি নিক্খেপো. তস্স চাযং হাৰো দুক্খাদিসঙ্খাতে ভাগে পকাৰেহি ঞাপেতি, অসঙ্কৰতো ৱা ঠপেতি, তস্মা ‘‘নিক্খেপপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তো. ইতি পকতিকথায দেসনাতি সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰেন ৱিভজিতুং ‘‘কা চ পকতিকথায দেসনা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘চত্তাৰি সচ্চানী’’তিআদিমাহ.
তত্থ ইদং দুক্খন্তি অযং পঞ্ঞত্তীতি কক্খড়ফুসনাদিসভাৱে ৰূপাৰূপধম্মে অতীতাদিৱসেন অনেকভেদভিন্নে অভিন্দিত্ৱা পীড়নসঙ্খতসন্তাপৱিপৰিণামট্ঠতাসামঞ্ঞেন যা কুচ্ছিতভাৱাদিমুখেন একজ্ঝং গহণস্স কাৰণভূতা পঞ্ঞত্তি, কা পন সাতি? নামপঞ্ঞত্তিনিবন্ধনা তজ্জাপঞ্ঞত্তি. ‘‘ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতো সদ্দো এৱা’’তি অপৰে. ইমিনা নযেন তত্থ তত্থ পঞ্ঞত্তিঅত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘পঞ্চন্নং খন্ধান’’ন্তিআদিনা তস্সা পঞ্ঞত্তিযা উপাদানং দস্সেতি. দসন্নং ইন্দ্ৰিযানন্তি অট্ঠ ৰূপিন্দ্ৰিযানি মনিন্দ্ৰিযং ৱেদনিন্দ্ৰিযন্তি এৱং দসন্নং. অনুভৱনসামঞ্ঞেন হি ৱেদনা একমিন্দ্ৰিযং কতা, তথা সদ্ধাদযো চ মগ্গপক্খিযাতি.
কবড়ং কৰীযতীতি কবড়ীকাৰোতি ৱত্থুৱসেন অযং নিদ্দেসো. যায ওজায সত্তা যাপেন্তি, তস্সাযেতং অধিৱচনং. সা হি ওজট্ঠমকস্স ৰূপস্স আহৰণতো আহাৰো. অত্থীতি মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নতায ৱিজ্জতি. ৰাগোতি ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো. নন্দনট্ঠেন নন্দী. তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা. সব্বানেতানি লোভস্সেৱ নামানি. পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰুড়্হন্তি কম্মং জৱাপেত্ৱা পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতায পতিট্ঠিতঞ্চেৱ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰুড়্হঞ্চ. যত্থাতি তেভূমকৱট্টে ভুম্মং, সব্বত্থ ৱা পুৰিমপুৰিমপদে এতং ভুম্মং. অত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধীতি যে ইমস্মিং ৱিপাকৱট্টে ঠিতস্স আযতিং ৱড্ঢনহেতুকা সঙ্খাৰা, তে সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তী’’তি যস্মিং ঠানে আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি অত্থি. অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণন্তি যত্থ পটিসন্ধিগ্গহণং, তত্থ খন্ধানং অভিনিব্বত্তিলক্খণা জাতি, পৰিপাকলক্খণা জৰা, ভেদনলক্খণং মৰণঞ্চ অত্থি. অযং পভাৱপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স চ সমুদযস্স চাতি অযং যথাৱুত্তা দেসনা দুক্খসচ্চস্স সমুদযসচ্চস্স চ সমুট্ঠানপঞ্ঞত্তি, ৱিপাকৱট্টস্স সঙ্খাৰানঞ্চ তণ্হাপচ্চযনিদ্দেসতোতি অধিপ্পাযো.
নত্থি ৰাগোতি অগ্গমগ্গভাৱনায সমুচ্ছিন্নত্তা নত্থি চে ৰাগো. অপ্পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰুড়্হন্তি কম্মং জৱাপেত্ৱা পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতাযাভাৱেন অপ্পতিট্ঠিতঞ্চেৱ অৱিৰুড়্হঞ্চাতি ৱুত্তপটিপক্খনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
‘‘অযং পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তী’’তিআদিনা একাভিসমযৱসেনেৱ মগ্গসম্মাদিট্ঠি চতূসু অৰিযসচ্চেসু পৱত্ততীতি দস্সেতি. অযং ভাৱনাপঞ্ঞত্তীতি অযং দ্ৱাৰাৰম্মণেহি ছদ্ৱাৰপ্পৱত্তনধম্মানং অনিচ্চানুপস্সনা মগ্গস্স ভাৱনাপঞ্ঞত্তি. নিৰোধপঞ্ঞত্তি নিৰোধস্সাতি ৰোধসঙ্খাতায তণ্হায মগ্গেন অনৱসেসনিৰোধপঞ্ঞত্তি. উপ্পাদপঞ্ঞত্তীতি উপ্পন্নস্স পঞ্ঞাপনা. ওকাসপঞ্ঞত্তীতি ঠানস্স পঞ্ঞাপনা. আহটনাপঞ্ঞত্তীতি নীহৰণপঞ্ঞত্তি. আসাটিকানন্তি গুন্নং ৱণেসু নীলমক্খিকাহি ঠপিতঅণ্ডকা আসাটিকা নাম. এত্থ যস্স উপ্পন্না, তস্স সত্তস্স অনযব্যসনহেতুতায আসাটিকা ৱিযাতি আসাটিকা, কিলেসা, তেসং আসাটিকানং. অভিনিঘাতপঞ্ঞত্তীতি সমুগ্ঘাতপঞ্ঞত্তি.
৪১. এৱং ৱট্টৱিৱট্টমুখেন সম্মসনউপাদানক্খন্ধমুখেনেৱ সচ্চেসু পঞ্ঞত্তিৱিভাগং দস্সেত্ৱা ইদানি তেপৰিৱট্টৱসেন দস্সেতুং ‘‘ইদং ‘দুক্খ’ন্তি মে, ভিক্খৱে’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ দস্সনট্ঠেন চক্খু. যথাসভাৱতো জাননট্ঠেন ঞাণং. পটিৱিজ্ঝনট্ঠেন পঞ্ঞা. ৱিদিতকৰণট্ঠেন ৱিজ্জা. ওভাসনট্ঠেন আলোকো. সব্বং পঞ্ঞাৱেৱচনমেৱ. অযং ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি. সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তীতি পচ্চক্খকৰণপঞ্ঞত্তি.
তুলমতুলঞ্চাতি গাথায পচুৰজনানং পচ্চক্খভাৱতো তুলিতং পৰিচ্ছিন্নন্তি তুলং, কামাৱচৰং. ন তুলন্তি অতুলং, তুলং ৱা সদিসমস্স অঞ্ঞং লোকিযকম্মং নত্থীতি অতুলং, মহগ্গতকম্মং. কামাৱচৰৰূপাৱচৰকম্মং ৱা তুলং, অৰূপাৱচৰং অতুলং, অপ্পৱিপাকং ৱা তুলং. বহুৱিপাকং অতুলং. সম্ভৱতি এতেনাতি সম্ভৱং, সম্ভৱহেতুভূতং. ভৱসঙ্খাৰং পুনব্ভৱসঙ্খৰণকং. অৱস্সজীতি ৱিস্সজ্জেসি. মুনীতি বুদ্ধমুনি. অজ্ঝত্তৰতোতি নিযকজ্ঝত্তৰতো. সমাহিতোতি উপচাৰপ্পনাসমাধিৱসেন সমাহিতো. অভিন্দি কৱচমিৱাতি কৱচং ৱিয ভিন্দি. অত্তসম্ভৱন্তি অত্তনি সঞ্জাতং কিলেসং. ইদং ৱুত্তং হোতি – সৱিপাকট্ঠেন সম্ভৱং ভৱাভিসঙ্খৰণট্ঠেন ভৱসঙ্খাৰন্তি চ লদ্ধনামং তুলাতুলসঙ্খাতং লোকিযকম্মঞ্চ ওস্সজি, সঙ্গামসীসে মহাযোধো কৱচং ৱিয অত্তসম্ভৱং কিলেসঞ্চ অজ্ঝত্তৰতো সমাহিতো হুত্ৱা অভিন্দীতি.
অথ ৱা তুলন্তি তুলযন্তো তীৰেন্তো. অতুলঞ্চ সম্ভৱন্তি নিব্বানঞ্চেৱ সম্ভৱঞ্চ. ভৱসঙ্খাৰন্তি ভৱগামিকম্মং. অৱস্সজি মুনীতি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা, তেসং নিৰোধো নিব্বানং নিচ্চ’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ৩.৩৮ অত্থতো সমানং) নযেন তুলযন্তো বুদ্ধমুনি ভৱে আদীনৱং নিব্বানে আনিসংসঞ্চ দিস্ৱা তং খন্ধানং মূলভূতং ভৱসঙ্খাৰং কম্মক্খযকৰেন অৰিযমগ্গেন অৱস্সজি. কথং? অজ্ঝত্তৰতো. সো হি ৱিপস্সনাৱসেন অজ্ঝত্তৰতো সমথৱসেন সমাহিতো কৱচমিৱ অত্তভাৱং পৰিযোনন্ধিত্ৱা ঠিতং অত্তনি সম্ভৱত্তা ‘‘অত্তসম্ভৱ’’ন্তি লদ্ধনামং সব্বং কিলেসজাতং অভিন্দি, কিলেসাভাৱে কম্মং অপ্পটিসন্ধিকত্তা অৱস্সট্ঠং নাম হোতি, কিলেসাভাৱেন কম্মং জহীতি অত্থো (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৬৯; উদা. অট্ঠ. ৫১).
সঙ্খতাসঙ্খতধাতুৱিনিমুত্তস্স অভিঞ্ঞেয্যস্স অভাৱতো ৱুত্তং ‘‘তুল…পে… ধম্মান’’ন্তি. তেন ধম্মপটিসম্ভিদা ৱুত্তা হোতীতি আহ – ‘‘নিক্খেপপঞ্ঞত্তি ধম্মপটিসম্ভিদাযা’’তি. ভৱসঙ্খাৰে সমুদযপক্খিযং সন্ধাযাহ ‘‘পৰিচ্চাগপঞ্ঞত্তী’’তি. দুক্খসচ্চপক্খিযৱসেন ‘‘পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তী’’তি. সমাধানৱিসিট্ঠস্স অজ্ঝত্তৰতভাৱস্স ৱসেন ‘‘ভাৱনাপঞ্ঞত্তি কাযগতায সতিযা’’তি ৱুত্তং. অজ্ঝত্তৰততাৱিসিট্ঠস্স পন সমাধানস্স ৱসেন ‘‘ঠিতিপঞ্ঞত্তি চিত্তেকগ্গতাযা’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অভিনিব্বিদাপঞ্ঞত্তি চিত্তস্সাতি আযুসঙ্খাৰোস্সজ্জনৱসেন চিত্তস্স অভিনীহৰণপঞ্ঞত্তি. উপাদানপঞ্ঞত্তীতি গহণপঞ্ঞত্তি. সব্বঞ্ঞুতাযাতি সম্মাসম্বুদ্ধভাৱস্স. এতেন অসম্মাসম্বুদ্ধস্স আযুসঙ্খাৰোস্সজ্জনং নত্থীতি দস্সেতি. কিলেসাভাৱেন ভগৱা কম্মং জহতীতি দস্সেন্তো ‘‘পদালনাপঞ্ঞত্তি অৱিজ্জণ্ডকোসান’’ন্তি আহ.
যো দুক্খমদ্দক্খি যতোনিদানন্তি যো আৰদ্ধৱিপস্সকো সব্বং তেভূমকং দুক্খং অদক্খি পস্সি, তঞ্চ যতোনিদানং যং হেতুকং, তম্পিস্স কাৰণভাৱেন তণ্হং পস্সি. কামেসু সো জন্তু কথং নমেয্যাতি সো এৱং পটিপন্নো পুৰিসো সৱত্থুকামেসু কিলেসকামেসু যেন পকাৰেন নমেয্য অভিনমেয্য, সো পকাৰো নত্থি. কস্মা? কামা হি লোকে সঙ্গোতি ঞত্ৱা. যস্মা ইমস্মিং লোকে কামসদিসং বন্ধনং নত্থি. ৱুত্তঞ্চেতং ভগৱতা ‘‘ন তং দড়্হং বন্ধনমাহু ধীৰা’’তিআদি (ধ. প. ৩৪৫; সং. নি. ১.১২১; নেত্তি. ১০৬; পেটকো ১৫), তস্মা সঙ্খাৰে আসজ্জনট্ঠেন সঙ্গোতি ৱিদিত্ৱা. তেসং সতীমা ৱিনযায সিক্খেতি কাযগতাসতিযোগেন সতিমা তেসং কামানং ৱূপসমায তীসুপি সিক্খাসু অপ্পমত্তো সিক্খেয্যাতি অত্থো.
ৱেৱচনপঞ্ঞত্তীতি খন্ধাদীনং ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি. অদক্খীতি পন পদেন সম্বন্ধত্তা ৱুত্তং – ‘‘দুক্খস্স পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি চা’’তি. পচ্চত্থিকতো দস্সনপঞ্ঞত্তীতি অনত্থজননতো পচ্চত্থিকতো দস্সনপঞ্ঞত্তি. পাৱককপ্পাতি জলিতঅগ্গিক্খন্ধসদিসা. পপাতউৰগোপমাতি পপাতূপমাউৰগোপমা চ.
মোহসম্বন্ধনো লোকোতি অযং লোকো অৱিজ্জাহেতুকেহি সংযোজনেহি বন্ধো. ভব্বৰূপোৱ দিস্সতীতি ৱিপন্নজ্ঝাসযোপি মাযায সাঠেয্যেন চ পটিচ্ছাদিতসভাৱো ভব্বজাতিকং ৱিয অত্তানং দস্সেতি. উপধিবন্ধনো বালো, তমসা পৰিৱাৰিতোতি তস্স পন বালস্স তথা দস্সনে সম্মোহতমসা পৰিৱাৰিতত্তা কামগুণেসু অনাদীনৱদস্সিতায কিলেসাভিসঙ্খাৰেহি বন্ধত্তা. তথা ভূতো চাযং বালো পণ্ডিতানং অস্সিৰী ৱিয খাযতি অলক্খিকো এৱ হুত্ৱা উপট্ঠাতি. তযিদং সব্বং বালস্স সতো ৰাগাদিকিঞ্চনতো. পণ্ডিতস্স পন পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সতো নত্থি কিঞ্চনন্তি অযং সঙ্খেপত্থো. মোহসীসেন ৱিপল্লাসা গহিতাতি আহ – ‘‘দেসনাপঞ্ঞত্তি ৱিপল্লাসান’’ন্তি. ৱিপৰীতপঞ্ঞত্তীতি ৱিপৰীতাকাৰেন উপট্ঠহমানস্স পঞ্ঞাপনা.
অত্থি নিব্বানন্তি সমণব্ৰাহ্মণানং ৱাচাৱত্থুমত্তমেৱ. নত্থি নিব্বানন্তি পৰমত্থতো অলব্ভমানসভাৱত্তাতি ৱিপ্পটিপন্নানং মিচ্ছাৱাদং ভঞ্জিতুং ভগৱতা ৱুত্তং – ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি. তত্থ হেতুং দস্সেতুং ‘‘নো চেতং, ভিক্খৱে’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – ভিক্খৱে, যদি অসঙ্খতা ধাতু ন অভৱিস্স, ন ইধ সব্বস্স সঙ্খতস্স নিস্সৰণং সিযা. নিব্বানঞ্হি আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তমানা সম্মাদিট্ঠিআদযো মগ্গধম্মা অনৱসেসকিলেসে সমুচ্ছিন্দন্তি, ততো তিৱিধস্সপি ৱট্টস্স অপ্পৱত্তীতি.
তত্থাযমধিপ্পাযো – যথা পৰিঞ্ঞেয্যতায সউত্তৰানং কামানং ৰূপানঞ্চ পটিপক্খভূতং তব্বিধুৰসভাৱং নিস্সৰণং পঞ্ঞাযতি, এৱং তংসভাৱানং সঙ্খভধম্মানং পটিপক্খভূতেন তব্বিধুৰতাসভাৱেন নিস্সৰণেন ভৱিতব্বং, যঞ্চ তং নিস্সৰণং. সা অসঙ্খতা ধাতু. কিঞ্চ ভিয্যো? সঙ্খতধম্মাৰম্মণং ৱিপস্সনাঞাণং. অপি চ অনুলোমঞাণং কিলেসে ন সমুচ্ছেদৱসেন পজহিতুং সক্কোতি. সম্মুতিসচ্চাৰম্মণম্পি পঠমজ্ঝানাদীসু ঞাণং ৱিক্খম্ভনমত্তমেৱ কৰোতি, কিলেসানং ন সমুচ্ছেদং, সমুচ্ছেদপ্পহানকৰঞ্চ অৰিযমগ্গঞাণং, তস্স সঙ্খতধম্মসম্মুতিসচ্চৱিপৰীতেন আৰম্মণেন ভৱিতব্বং, সা অসঙ্খতা ধাতু. তথা নিব্বান-সদ্দো কত্থচি ৱিসযে অৱিপৰীতত্থো ৱেদিতব্বো, উপচাৰৱুত্তিসব্ভাৱতো, যথা তং ‘‘সীহসদ্দো’’তি.
অথ ৱা ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (উদা. ৭৩) ৱচনং অৱিপৰীতত্থং, ভগৱতা ভাসিতত্তা. যঞ্হি ভগৱতা ভাসিতং, তং অৱিপৰীতত্থং. যথা তং ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ম. নি. ১.৩৫৩, ৩৫৬; কথা. ৭৫৩; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪; পটি. ম. ১.৩১; নেত্তি. ৫; ধ. প. ২৭৭-২৭৯), এৱম্পি যুত্তিৱসেন অসঙ্খতায ধাতুযা পৰমত্থতো সব্ভাৱো ৱেদিতব্বো. কিং ৱা এতায যুত্তিচিন্তায? যস্মা ভগৱতা ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতন্তি (উদা. ৭৩), অপ্পচ্চযা ধম্মা অসঙ্খতা ধম্মাতি (ধ. স. দুকমাতিকা ৭-৮) চ, অসঙ্খতঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেস্সামি অসঙ্খতগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৪.৩৬৬-৩৬৭, ৩৭৭) চ অনেকেহি সুত্তপদেহি নিব্বানধাতুযা পৰমত্থতো সব্ভাৱো দেসিতোতি. তত্থ উপনযনপঞ্ঞত্তীতি পটিপক্খতো হেতুউপনযনস্স পঞ্ঞাপনা. জোতনাপঞ্ঞত্তীতি পটিঞ্ঞাতস্স অত্থস্স সিদ্ধিযা পকাসনাপঞ্ঞত্তি. সেসং সব্বং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
পঞ্ঞত্তিহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.